Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ഛര്ദ്യാദിചികിത്സിതാദനന്തരം മദാത്യയചികിത്സിതാരമ്ഭഃ| ചികിത്സാസാമാന്യഹേതുര്യതസ്തൃഷ്ണായാ യഥാ വാതപിത്തേ കാരണം തഥാ മദാത്യയസ്യാപി|
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
൭. മദാത്യയാദിചികിത്സിതാധ്യായഃ
Adhikarana മദാത്യയാദിചികിത്സിതാധ്യായഃ മദാത്യയേ ചികിത്സാപ്രകാരഃ (൨-൧) · Śloka ൧
ആഥാതോ മദാത്യയാദിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) യം ദോഷമധികം പശ്യേത്തസ്യാദൌ പ്രതികാരയേത്| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ച തുല്യദോഷേ മദാത്യയേ||൧||
View original
आथातो मदात्ययादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) यं दोषमधिकं पश्येत्तस्यादौ प्रतिकारयेत्| कफस्थानानुपूर्व्या च तुल्यदोषे मदात्यये||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-യം ദോഷം-തത്ര മദാത്യയേ വാതാദികം, ഉല്ബണം പശ്യേത്-ലക്ഷയേജ്ജാനീയാത്| തസ്യ-ദോഷസ്യ, ആദൌ-പ്രഥമത ഏവ, പ്രതികാരയേത്-പ്രതികാരം കുര്യാത്| ഏവം വിഷമദോഷോ മദാത്യയശ്ചികിത്സ്യഃ| തുല്യദോഷേ പുനര്മദാത്യയേ കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ദോഷാന് പ്രതികാരയേത്| കിമേത്യേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-
Adhikarana തത്ര ഹേതുഃ (൨) · Śloka ൨
പിത്തമാരുതപര്യന്തഃ പ്രായേണ ഹി മദാത്യയഃ| |൨|
View original
पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः| |२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ഹി-യസ്മാത്, കാലക്രമേണ പിത്തമാരുതാവസാനോ ബാഹുല്യേന മദാത്യയഃ സ്യാത്| പ്രഥമം കഫസ്യാധിക്യമ്| തതഃ പിത്തമാരുതാ വധികൌ ഭവതഃ| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വീവ്യാഖ്യാനം ജ്വരചികിത്സിതേ (ശ്ലോ.൧൪൮) വ്യാഖ്യാതമ്|
Adhikarana മദ്യോത്പന്നവ്യാധേര്മദ്യമേവൌഷധമ് (൨-൩) · Śloka ൩
| ഹീനമിഥ്യാതിപീതേന യോ വ്യാധിരുപജായതേ||൨|| സമപീതേന തേനൈവ സ മദ്യേനോപശാമ്യതി| |൩|
View original
| हीनमिथ्यातिपीतेन यो व्याधिरुपजायते||२|| समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति| |३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹീനമിഥ്യാതിപീതേന മദ്യേന യോ വ്യാധിരുത്പദ്യതേ, സഃ-വ്യാധിഃ, തേനൈവ മദ്യേന സമപീതേന-സമ്യങ്മാത്രയാ പീതേന, ശാമ്യതി| "യാവദ് ദൃഷ്ടേര്ന സമ്ഭ്രാന്തിര്യാവന്ന ക്ഷോഭതേ മനഃ| താവദേവ വിരന്തവ്യം മദ്യാദാത്മവതാ സദാ||" (ശ്ലോ.൧൪) ഇത്യേവം ലക്ഷണം പാനം സമമേവ പീതമ്| യേനൈവ മാര്ദ്വീകേനാഥവാ മാധവേന ഗാഡാദിനാ വാ യോ ജാതോ വ്യാധിഃ സ തേനൈവ മാര്ദ്വീകാദിനാ ശാമ്യതി| കുത ഏവം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-
Adhikarana മദ്യസ്യ വിഷസാദൃശ്യമ് (൩) · Śloka ൩
| മദ്യസ്യ വിഷസാദൃശ്യാത്|൩|
View original
| मद्यस्य विषसादृश्यात्|३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യഥാ തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്വിഷം യുക്തം തഥൈവ തത്സങ്ഖ്യാ തൈരേവ ഗുണൈര്മദ്യമപി യുക്തമ്| തതശ്ച മദ്യേനൈവ ശാന്തിര്യുക്താ| നനു, യദി വിഷസാദൃശ്യം മദ്യസ്യ, തതോ യഥാ വിഷസ്യ വിഷാന്തരേണ ശാന്തിസ്തഥാ മദ്യസ്യാപി മദ്യാന്തരേണ ശാന്തിഃ പ്രാപ്തേത്യാശങ്ഖ്യാഹ-
Adhikarana അതഃ വിഷജവ്യാധേരപി വിഷാന്തരമൌഷധമ് (൩-൪) · Śloka ൪
| വിഷം തൂത്കര്ഷവൃത്തിഭിഃ||൩|| തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്യോഗാദ്വിഷാന്തരമപേക്ഷതേ| |൪|
View original
| विषं तूत्कर्षवृत्तिभिः||३|| तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्योगाद्विषान्तरमपेक्षते| |४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സത്യമേതത്| ഏവം പ്രാപ്തമ്| കിന്തു ഗുണൈര്ദശഭിരുത്കര്ഷവൃത്തിഭിഃ-അധികശക്തിസ്വരൂപൈഃ, തീക്ഷ്ണാദിഭിര്യോഗാത്-സമ്ബന്ധാത്, വിഷം വിഷാന്തരമപേക്ഷതേ| ന തു തദ്ധീനാത്തദേവ സ്വോത്ഥേ രോഗേ പ്രശമായാലമ്| മദ്യം തു ഹീനവൃത്തിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്യോഗാന്ന മദ്യാന്തരമപേക്ഷതേ| ഏവം തീക്ഷ്ണാദീനാം ഗുണാനാം ഹീനോത്കര്ഷഭേദാദ്വിഷാന്മദ്യസ്യ വൈലക്ഷണ്യമ്|
Adhikarana മദ്യോത്പന്നവ്യാധേര്മദ്യൌഷധത്വേ ഉപപത്തിഃ (൪-൭) · Śloka ൭
| തീക്ഷ്ണോഷ്ണേനാതിമാത്രേണ പീതേനാമ്ലവിദാഹിനാ||൪|| മദ്യേനാന്നരസക്ലേദോ വിദഗ്ധഃ ക്ഷാരതാം ഗതഃ| യാന് കുര്യാന്മദതൃണ്മോഹജ്വരാന്തര്ദാഹവിഭ്രമാന്||൫|| മദ്യോത്ക്ലിഷ്ടേന ദോഷേണ രുദ്ധഃ സ്രോതഃസു മാരുതഃ| സുതീവ്രാ വേദനാ യാശ്ച ശിരസ്യസ്ഥിഷു സന്ധിഷു||൬|| ജീര്ണാമമദ്യദോഷസ്യ പ്രകാങ്ക്ഷാലാഘവേ സതി| യൌഗികം വിധിവദ്യുക്തം മദ്യമേവ നിഹന്തി താന്||൭||
View original
| तीक्ष्णोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना||४|| मद्येनान्नरसक्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः| यान् कुर्यान्मदतृण्मोहज्वरान्तर्दाहविभ्रमान्||५|| मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः| सुतीव्रा वेदना याश्च शिरस्यस्थिषु सन्धिषु||६|| जीर्णाममद्यदोषस्य प्रकाङ्क्षालाघवे सति| यौगिकं विधिवद्युक्तं मद्यमेव निहन्ति तान्||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-സ്വഭാവത ഏവ തീക്ഷ്ണോഷ്ണേന തഥാऽതിമാത്രേണ തഥാऽമ്ലവിദാഹിനാ മദ്യേന പീതേനാന്നരസക്ലേദോ വിദഗ്ധഃ ക്ഷാരതാം ച ഗതോ യന് മദാദീന് കുര്യാത്| തഥാ മാരുതോ മദ്യോത്ക്ലിഷ്ടേന ദോഷേണ സ്രോതഃസുരുദ്ധോ യാ ദാരുണാ മൂര്ധാദിഷു വേദനാഃ കുര്യാത് താന്-മദാദീന്, താശ്ച വേദനാഃ മദ്യമേവ യൌഗികം വിധിനാ യുക്തം നിഹന്തി| കിമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ ? ജീര്ണാമമദ്യദോഷസ്യ, തഥാ പ്രകാങ്ക്ഷായാം ലാഘവേസതി, തേ ച താശ്ച താന്, "പുമാന് സ്ത്രിയാ" ഇത്യേകശേഷഃ| നനു, യദി മദ്യമേവ താന്നിഹന്തി തതശ്ചികിത്സാന്തരാരമ്ഭോ ന യുക്തഃ| മൈവമ്| ബഹ്വയോ ഹി ചികിത്സാഃ പ്രതിരോഗം പ്രോക്താഃ| തസ്മാച്ചികിത്സാന്തരോപന്യാസോ യുക്ത ഏവ| നനു, കഥം താന് മദ്യമേവ നിഹന്തി ? ഇത്യാഹ-
Adhikarana അത്ര ഹേതുഃ (൮) · Śloka ൮
ക്ഷാരോ ഹി യാതി മാധുര്യം ശീഘ്രമമ്ലോപസംഹിതഃ| മദ്യമമ്ലേഷു ച ശ്രേഷ്ഠം ദോഷവിഷ്യന്ദനാദലമ്||൮||
View original
क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः| मद्यमम्लेषु च श्रेष्ठं दोषविष्यन्दनादलम्||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യസ്മാത് ക്ഷാരോऽമ്ലോപസംഹിതോ ദ്രാഗേവ മാധുര്യം യാതി| അമ്ലേഷു മധ്യേ മദ്യം ദോഷവിഷ്യന്ദനാത് [അലം-] പര്യാപ്തമ്|
Adhikarana ഗുണയുക്തം മദ്യം ധാതുസാമ്യകരമ് (൯) · Śloka ൯
തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദ്യൈഃ പുരാ പ്രോക്തൈര്ദീപനാദ്യൈസ്തഥാ ഗുണൈഃ| സാത്മ്യത്വാച്ച തദേവാസ്യ ധാതുസാമ്യകരം പരമ്||൯||
View original
तीक्ष्णोष्णाद्यैः पुरा प्रोक्तैर्दीपनाद्यैस्तथा गुणैः| सात्म्यत्वाच्च तदेवास्य धातुसाम्यकरं परम्||९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പുരാ-മദാത്യയനിദാനോക്തൈസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദ്യൈര്ഗുണൈഃ (നി. അ. ൬/൧) തഥാ മദ്യവര്ഗോക്തൈര്ദീപനാദ്യൈര്ഗുണൈഃ (സൂ. അ. ൫/൬൨) കരണഭൂതൈഃ, തദേവ-മദ്യം, സുഷ്ഠു ധാതുസാമ്യകരമ്| ധാതുസാമ്യകരമിതി ഹേതൌ ടഃ|
Adhikarana പാനാത്യയൌഷധകാലഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
സപ്താഹമഷ്ടരാത്രം വാ കുര്യാത്പാനാത്യയൌഷധമ്| ജീര്യത്യേതാവതാ പാനം കാലേന വിപഥാശ്രിതമ്||൧൦||
View original
सप्ताहमष्टरात्रं वा कुर्यात्पानात्ययौषधम्| जीर्यत्येतावता पानं कालेन विपथाश्रितम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സപ്താഹമഥവാऽഷ്ടരാത്രം പാനാത്യയൌഷധം കുര്യാത്-നാധികം കാലമ്| യത ഏതാവതാ കാലേന വിമര്ഗസ്ഥം തത് പാനം-മദ്യപാനം, പരിണമതി|
Adhikarana തതഃ പരം യഥായഥം രോഗൌഷധമ് (൧൧) · Śloka ൧൧
പരം തതോऽനുബധ്നാതി യോ രോഗസ്തസ്യ ഭേഷജമ്| യഥായഥം പ്രയുഞ്ജീത കൃതപാനാത്യയൌഷധഃ||൧൧||
View original
परं ततोऽनुबध्नाति यो रोगस्तस्य भेषजम्| यथायथं प्रयुञ्जीत कृतपानात्ययौषधः||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തതഃ-തസ്മാത്കാലാത്, പരം-ഊര്ധ്വം, യോ രോഗോऽനുബധ്നാതി, തസ്യ-രോഗസ്യ, കൃതപാനാത്യയൌഷധശ്ച യഥാസ്വം ഭേഷജം പ്രയുഞ്ജീത| ഇതി സാമാന്യേന ചികിത്സിതമുക്ത്വാ വിശേഷേണാഹ-
Adhikarana വാതാദികേ മദാതയേ പിഷ്ടകൃതം മദ്യമ് വാതാദികേ മദാതയേ മാംസരസാഃ വാതാദികേ മദാതയേ രാഗഷാഡവാഃ വാതാദികേ മദാതയേ ഗോധൂമമാഷാന്നമ് വാതാദികേ മദാതയേ അച്ഛവാരൂണീ വാതാദികേ മദാതയേ സ്വരസക്കാഥാഃ വാതാദികേ മദാതയേ മസ്ത്വാദി വാതാദികേ മദാതയേ അഭ്യങ്ഗാദി വാതാദികേ മദാതയേ പ്രാവരണമ് വാതാദികേ മദാതയേ ധൂമോऽനുലേപനം ച വാതാദികേ മദാതയേ സ്ത്ര്യഃ (൧൨-൧൯) · Śloka ൧൯
തത്ര വാതോല്ബണേ മദ്യം ദധാതിപിഷ്ടകൃതം യുതമ്| ബീജപൂരകവ്രുക്ഷാമ്ലകോലദാഡിമദീപ്യകൈഃ||൧൨|| യവാനീഹപുഷാജാജീവ്യോഷത്രിലവണാര്ദ്രകൈഃ| ശുല്യിര്മാംസൈര്ഹരിതകൈഃ സ്നേഹവദ്ഭിശ്ച സകുഭിഃ||൧൩|| ഉഷ്ണസ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാ മേദ്യമാംസരസാ ഹിതാഃ| ആമ്രാമ്രാതകപേശീഭിഃ സംസ്കൃതാ രാഗഷാഡവാഃ||൧൪|| ഗോധൂമമാഷവികൃതിര്മൃദുശ്ചിത്രാ മുഖപ്രിയാ| ആര്ദ്രികാര്ദ്രകകുല്മാഷസുക്തമാംസാദിഗര്ഭിണീ||൧൫|| സുരഭിര്ലവണാ ശീതാ നിര്ഗദാ വാऽച്ഛവാരുണീ| സരസോ ദാഡിമാത് ക്വാഥഃ പഞ്ചമൂലാത്കനീയസഃ||൧൬|| ശുണ്ഠീധാന്യാത്തഥാ മുസ്തുസുക്താമ്ഭോച്ഛാമ്ലകാഞ്ജികമ് അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനമുഷ്ണം പ്രാവരണം ഘനമ്||൧൭|| ഘനശ്ചാഗുരുജോ ധൂപഃ പങ്കശ്ചാഗുരുകുങ്കുമഃ| കുചോരുശ്രോണിശാലിന്യോ യൌവനോഷ്ണാങ്ഗയഷ്ടയഃ||൧൮|| ഹര്ഷേണാലിങ്ഗനേ യുക്താഃ പ്രിയാഃ സംവാഹനേഷു ച| |൧൯|
View original
तत्र वातोल्बणे मद्यं दधातिपिष्टकृतं युतम्| बीजपूरकव्रुक्षाम्लकोलदाडिमदीप्यकैः||१२|| यवानीहपुषाजाजीव्योषत्रिलवणार्द्रकैः| शुल्यिर्मांसैर्हरितकैः स्नेहवद्भिश्च सकुभिः||१३|| उष्णस्निग्धाम्ललवणा मेद्यमांसरसा हिताः| आम्राम्रातकपेशीभिः संस्कृता रागषाडवाः||१४|| गोधूममाषविकृतिर्मृदुश्चित्रा मुखप्रिया| आर्द्रिकार्द्रककुल्माषसुक्तमांसादिगर्भिणी||१५|| सुरभिर्लवणा शीता निर्गदा वाऽच्छवारुणी| सरसो दाडिमात् क्वाथः पञ्चमूलात्कनीयसः||१६|| शुण्ठीधान्यात्तथा मुस्तुसुक्ताम्भोच्छाम्लकाञ्जिकम् अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमुष्णं प्रावरणं घनम्||१७|| घनश्चागुरुजो धूपः पङ्कश्चागुरुकुङ्कुमः| कुचोरुश्रोणिशालिन्यो यौवनोष्णाङ्गयष्टयः||१८|| हर्षेणालिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च| |१९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-[തത്ര-] തേഷു മദാത്യയേഷു മധ്യേ, വാതാധികേ മദാത്യയേ പിഷ്ടകൃതം മദ്യം ദദ്യാത്| ബീജപൂരകാദിഭിര്ദേശസാത്മ്യാദിവശാദ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈര്യഥായോഗയുക്തമ്| തഥാ, മേദ്യസ്യ-മേദുരസ്യ, മാംസസ്യരസാ ഹിതാഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? ഉഷ്ണാഃ സ്നിഗ്ധാമലലവണാശ്ച| തഥാ, രാഗാഃ ഷാഡവാശ്ചാമ്രാമ്രാതകപേശീഭിഃ സംസ്കൃതാ ഹിതാഃ| ലക്ഷണമേഷാമൃതുചര്യാമുക്തമ് (ഹൃ.സൂ.അ.൩/൩൦)| തഥാ, ഗോധൂമമാഷയോര്വികൃതിര്ഹിതാ| കിമ്ഭൂതാ ? മൃദുഃ-അതീക്ഷ്ണാ, ചിത്രാ-നാനാപ്രകാരാ, മുഖപ്രിയാ-വദനരുചികൃത്| തഥാ, ആര്ദ്രികാദിഗര്ഭിണീ| [തഥാ,] അച്ഛവാരുണീ ച ഹിതാ| കിമ്ഭൂതാ ? സുരഭിര്ലവണാ ശീതാ ച| തഥാ നിര്ഗദാ-പുരാണാ| തഥാ, ദാഡിമാത്സ്വരസോ ഹിതഃ| പഞ്ചമൂലാത് കനീയസോ-ഹൃസ്വാത്, ക്വാഥഃ| ശുണ്ഠീധാന്യാച്ച ക്വാഥോ ഹിതഃ| തഥാ, മസ്ത്വാദി ഹിതമ്| തഥാ, അഭ്യഞ്ജനാദി ഉഷ്ണം ഹിതമ്| പ്രാവരണം-ആച്ഛദനം, ഘനം ഹിതമ്, അഗരുജശ്ച ധൂപോ ഘനോ-ബഹുലോ, ഹിതഃ| അഗരുകുങ്കുമപങ്കാനുലേപനം ഹിതമ്| തഥാ, പ്രിയാ ഹര്ഷേണ-പ്രീത്യാ, ആലിങ്ഗനം-പരിഷ്വങ്ഗഃ, തത്ര യുക്താഃ, സംവാഹനേഷു-ശരീരമര്ദനേഷു ച, യുക്താ ഹിതാഃ| കുചാശ്ചോരവശ്ച ശ്രോണയശ്ച തേന ശാലന്തേ യാസ്താ ഏവമ്| തഥാ, യൌവനേ നോഷ്ണാऽങ്ഗയഷ്ടിഃ-ശരീരലതാ, യാസാം താ ഏവമ്|
Adhikarana പിത്താധികേ ശാര്കരാദിമദ്യമ് പിത്താധികേ പാനകമ് (൧൯-൨൧) · Śloka ൨൧
| പിത്തോല്ബണേ ബഹുജലം ശാര്കരം മധു വാ യുതമ്||൧൯|| രസൈര്ദാഡിമഖര്ജൂരഭവ്യദ്രാക്ഷാപരൂഷജൈഃ| സുശീതം സസിതാസക്തു യോജ്യം താദൃക് ച പാനകമ്||൨൦|| സ്വാദുവര്ഗകഷായൈര്വാ യുക്തം മദ്യം സമാക്ഷികമ്| |൨൧|
View original
| पित्तोल्बणे बहुजलं शार्करं मधु वा युतम्||१९|| रसैर्दाडिमख़र्जूरभव्यद्राक्षापरूषजैः| सुशीतं ससितासक्तु योज्यं तादृक् च पानकम्||२०|| स्वादुवर्गकषायैर्वा युक्तं मद्यं समाक्षिकम्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-പിത്താധികേ മദാത്യയേ ബഹുജലം ശാര്കരം-മദ്യവിശേഷം യോജ്യമ്| മധു-മക്ഷികം വാ, രസൈര്ദാഡിമാദിജൈര്യുക്തമ്| തച്ച സുഷ്ഠു ശീതം കൃത്വാ യോജ്യമ്| പരുഷകാണ്യത്ര മധുരാണി യോജ്യാനി നാമ്ലാനി, തേഷാം കഫപിത്തകരത്വാത്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭/൧൩൨) "അമ്ലം പരുഷകം ദ്രാക്ഷാ ബദരാണ്യാരുകാണി ച| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകോപീണി" ഇതി| താദൃക് ച-സുശീതം, പനകം യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? സഹ സിതാസക്തുഭിര്വതതേ യത്തദേവമ്| സക്തവശ്ച ലാജാനാം യോജ്യാഃ, യോഗ്യതരത്വാത്, ന തു യവാനാമ്| തഥാ, സ്വാദുവര്ഗസ്യ ക്വാഥേന സംയുക്തം മദ്യം സമാക്ഷികം യോജ്യമ്|
Adhikarana പിത്താധികേ ശാല്യാദ്യന്നമ് (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨
| ശാലിഷഷ്ടികമശ്നീയാച്ഛശാജൈണകപിഞ്ജലൈഃ||൨൧|| സതീനമുദ്ഗാമലകപടോലീദാഡിമൈ രസൈഃ| |൨൨|
View original
| शालिषष्टिकमश्नीयाच्छशाजैणकपिञ्जलैः||२१|| सतीनमुद्गामलकपटोलीदाडिमै रसैः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശാലിഷഷ്ടിക ഭുഞ്ജീത| കൈഃ സഹ ? ശശാദിജൈ രസൈര്ദേ ശാദിസാത്മ്യവശാത് സതീനാദിജൈശ്ച രസൈഃ|
Adhikarana പിത്താധികേ സമുത്ല്കിഷ്ടകഫപിത്തേ വമനമ്,പിത്താധികേ തതഃ സംസര്ഗീക്രമഃ (൨൨-൨൪) · Śloka ൨൪
| കഫപിത്തം സമുക്ത്ലിഷ്ടമുല്ലിഖേത്തൃഡ്വിദാഹവാന്||൨൨|| പീത്വാऽമ്ബു ശീതം മദ്യം വാ ഭൂരീക്ഷുരസസംയുതമ്| ദ്രാക്ഷാരസം വാ സംസര്ഗീ തര്പണാദിഃ പരം ഹിതഃ||൨൩|| തഥാऽഗ്നിര്ദീപ്യതേ തസ്യ ദോഷശേഷാന്നപാചനഃ| |൨൪|
View original
| कफपित्तं समुक्त्लिष्टमुल्लिखेत्तृड्विदाहवान्||२२|| पीत्वाऽम्बु शीतं मद्यं वा भूरीक्षुरससंयुतम्| द्राक्षारसं वा संसर्गी तर्पणादिः परं हितः||२३|| तथाऽग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचनः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൃഡ്വിദാഹവാന് മദാത്യയീ കഫപിത്തം സമുത്ക്ലിഷ്ടം-സമുത്ഥിതം സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുതാഭാസം, സമ്യഗ്വമേത്| കിം കൃത്വാ ? അമ്ബു ശീതം പീത്വാ, മദ്യം വാ ഭൂരിണേക്ഷുരസേന സംയുതം പീത്വാ, അഥവാ ദ്രാക്ഷാരസം പീത്വാ| പരം-അനന്തരം, സംസര്ഗീ തര്പണാദിഃ സുഷ്ഠു ഹിതഃ| കൃതവമനാദികസ്യാനന്തരം പേയാദിക്രമഃ സംസര്ഗീത്യുച്യതേ| ഏവം കൃതേ സതി തസ്യ-മദാത്യയിനഃ, അഗ്നിര്ദീപ്യതേ| കിമ്ഭൂതഃ ? ദോഷശേഷസ്യാന്നസ്യ-ആഹാരസ്യ ച, പാചനഃ|
Adhikarana പിത്താധികേ സരക്തനിഷ്ഠീവകാസാദൌ ഔഷധമ് (൨൪-൨൬) · Śloka ൨൬
| കാസേ സരക്തനിഷ്ഠീവേ പാര്ശ്വസ്തനരുജാസു ച||൨൪|| തൃഷ്ണായാം സവിദാഹായാം സോത്ക്ലേശേ ഹൃദയോരസി| ഗുഡൂചീഭദ്രമുസ്താനാം പടോലസ്യാഥവ രസമ്||൨൫|| സശൃങ്ഗബേരം യുഞ്ജീത തിത്തിരിപ്രതിഭോജനമ്| |൨൬|
View original
| कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च||२४|| तृष्णायां सविदाहायां सोत्क्लेशे हृदयोरसि| गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथव रसम्||२५|| सशृङ्गबेरं युञ्जीत तित्तिरिप्रतिभोजनम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-പിത്തമദാത്യയേ കാസേ രക്തനിഷ്ഠീവസഹിതേ പാര്ശ്വാദിരുജാസു ച തൃഷ്ണായാം വിദാഹസിതായാം ഹൃദയ ഉരസി ച സോത്ക്ലേശേ സതി ഗുഡൂച്യാദീനാം രസമഥവാ പടോലസ്യ രസം സനാഗരം യുഞ്ജീത| അല്പസ്തിത്തിരിസ്തിത്തിരിപ്രതി| "സുപ്പ്രതിനാ മാത്രാര്ഥേ" ഇത്യവ്യയീഭാവഃ|
Adhikarana പിത്താധികേ അതിതൃഷ്ണാദൌ പാനമന്നം ച (൨൬-൨൭) · Śloka ൨൭
| തൃഷ്യതേ ചാതി ബലവദ്വാതപിത്തേ സമുദ്ധതേ||൨൬|| ദദ്യാദ് ദ്രാക്ഷാരസം പാനം ശീതം ദോഷാനുലോമനമ്| ജീര്ണേऽദ്യാന്മധുരാമ്ലേന ഛാഗമാംസരസേന ച||൨൭||
View original
| तृष्यते चाति बलवद्वातपित्ते समुद्धते||२६|| दद्याद् द्राक्षारसं पानं शीतं दोषानुलोमनम्| जीर्णेऽद्यान्मधुराम्लेन छागमांसरसेन च||२७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അതിതൃഷ്യതേ ച പുരുഷായ വാതപിത്തേऽധികേ സതി ദ്രാക്ഷാരസപാനം ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ശീതലം തഥാ ദോഷാനുലോമനമ്| ജീര്ണേ ച തസ്മിന് ഛാഗമാംസരസേന മധുരാമ്ലേനാശ്നീയാത്|
Adhikarana പിത്താധികേ തൃഷ്ണായാം പാനമ് (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯
തൃഷ്യല്പശഃ പിബേന്മദ്യം മദം രക്ഷന് ബഹൂദകമ്| മുസ്തദാഡിമലാജാമ്ബു ജലം വാ പര്ണിനീശൃതമ്||൨൮|| പാടല്യുത്പലകന്ദൈര്വാ സ്വഭാവാദേവ വാ ഹിമമ്| |൨൯|
View original
तृष्यल्पशः पिबेन्मद्यं मदं रक्षन् बहूदकम्| मुस्तदाडिमलाजाम्बु जलं वा पर्णिनीशृतम्||२८|| पाटल्युत्पलकन्दैर्वा स्वभावादेव वा हिमम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൃഷി സത്യാമല്പം-മന്ദം, മദം രക്ഷന് ബഹൂദകം മദ്യം പിബേത്| മുസ്താദിജലം വാ പിബേത്| പര്ണിനീഭിഃ ക്വഥിതം വാ പടോ (പാട)ല്യാദിശൃതാം വാ സര്വമേതച്ഛീതം പാത്വ്യമ്| യത്തോയം സ്വഭാവാദേവ വാ ഹിമമിതി|
Adhikarana പിത്താധികേ അബ്ധാതുക്ഷീണാദൌ പാനമ് (൨൯-൩൦) · Śloka ൩൦
| മദ്യാതിപാനാദബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ തേജസി ചോദ്ധതേ||൨൯|| യഃ ശുഷ്കഗലതാലോവ്ഷ്ഠോ ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ ചേഷ്ടതേ| പായയേത്കാമതോऽമ്ഭസ്തം നിശീഥപവനാഹതമ്||൩൦||
View original
| मद्यातिपानादब्धातौ क्षीणे तेजसि चोद्धते||२९|| यः शुष्कगलतालोव्ष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते| पाययेत्कामतोऽम्भस्तं निशीथपवनाहतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദ്യാതിപാനാദ്ധേതോരബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ-അല്പീഭൂതേ, തേജസി ചോദ്ധതേ-ക്ഷോഭിതേ സതി, യഃ പുരുഷഃ ശുഷ്കഗലതാല്വോഷ്ഠഃ സന് ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ-നിഃസാര്യ, ചേഷ്ടതേ-ഇതശ്ചേതശ്ച ലുഠ്തി, തം-നരം, കാമതഃ-ഇച്ഛയാ, അമ്ഭോ നിശീഥേ യഃ പവനസ്തേനാഹതം പായയേത്|
Adhikarana പിത്താധികേ തൃऽണാനാശകോ മുഖാലേപഃ (൩൧) · Śloka ൩൧
കോലദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലചുക്രീകാചുക്രികാരസഃ| പഞ്ചാമ്ലകോ മുഖാലേപഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണം നിയച്ഛതി||൩൧||
View original
कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुख़ालेपः सद्यस्तृष्णं नियच्छति||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-കോലാദിഭിഃ പഞ്ചാമ്ലകോ മുഖാലേപോ ദ്രാക് തൃഷ്ണാം ശമയതി|
Adhikarana പിത്താധികേ ദാഹേऽതിശിശിരോ വിധിഃ പിത്താധികേ ദാഹേऽരോഹിണീശിരാവേധഃ (൩൨-൩൩) · Śloka ൩൩
ത്വചം പ്രാപ്തശ്ച പാനോഷ്മാ പിത്തരക്താഭിമൂര്ച്ഛിതഃ| ദാഹം പ്രകുരുതേ ഘോരം തത്രാതിശിശിരോ വിധിഃ||൩൨|| അശാമ്യതി രസൈസ്തൃപ്തേ രോഹിണീം വ്യധയേച്ഛിരാമ്| |൩൩|
View original
त्वचं प्राप्तश्च पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः| दाहं प्रकुरुते घोरं तत्रातिशिशिरो विधिः||३२|| अशाम्यति रसैस्तृप्ते रोहिणीं व्यधयेच्छिराम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പാനസ്യ മദ്യസ്യോഷ്മാ ത്വചം പ്രാപ്തഃ പിത്തരക്താഭ്യാമഭിമൂര്ച്ഛിതോ-മിശ്രിതോ, ദാഹം ദാരുണം പ്രകര്ഷേണ കുരുതേ| തത്ര-ദാഹേ, [അതി] ശീതോ വിധിഃ കാര്യഃ| ശീതോപചാരേണാപ്യശാമ്യതി സതി ദാഹേ മാംസരസൈസ്തൃപ്തേ നരേ രോഹിണീസംജ്ഞാം ശിരാം വ്യധയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| വ്യധയേദിതി 'ഘടാദിത്വാന്മത്വേ' ഹ്റസ്വഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ അഥ ദാഹപ്രകരണമ്| ദഹഃ സപ്തധാ,-മദ്യജഃപിത്തജസ്തൃഡ്രോധജഃ ക്ഷയജോരക്തപൂര്ണജോ മര്മാഭിഘാതജശ്ചേതി| ംആഹ-ത്വചം പ്രാപ്തസ്ത്വിതി| സങ്ഗ്രഹേ|
Adhikarana കഫാധികേ വമനോപവാസൌ,കഫാദികേ ശുണ്ഠ്യാദിശീതകശായഃ (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪
| ഉല്ലേഖനോപവാസാഭ്യാം ജയേച്ഛ്ലേഷ്മോല്ബണം പിബേത്||൩൩|| ശീതം ശുണ്ഠീസ്ഥിരോദീച്യദുഃസ്പര്ശാന്യതമോദകമ്| |൩൪|
View original
| उल्लेख़नोपवासाभ्यां जयेच्छ्लेष्मोल्बणं पिबेत्||३३|| शीतं शुण्ठीस्थिरोदीच्यदुःस्पर्शान्यतमोदकम्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലേഷ്മാധികം മദാത്യയം വമനോപവാസാഭ്യാം ജയേത്| ശുണ്ഠ്യാദ്യന്യതമോദകം ശീതകഷായം പിബേത്|
Adhikarana കഫാധികേ നിരാമക്ഷുധിതേ ശാര്കരാദിമദ്യമ് (൩൪-൩൫) · Śloka ൩൫
| നിരാമം ക്ഷുധിതം കാലേ പായയേദ്വഹുമാക്ഷികമ്||൩൪|| ശാര്കരം മധു വാ ജീര്ണമരിഷ്ടം സീധുമേവ വാ| രൂക്ഷതര്പണസംയുക്തം യവാനീനാഗരാന്വിതമ്||൩൫||
View original
| निरामं क्षुधितं काले पाययेद्वहुमाक्षिकम्||३४|| शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा| रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തതോ നിരാമം ജാതക്ഷുധം സന്തം, കാലേ-യതോചിതേ, ശാര്കരം ബഹുമാക്ഷികം-ബഹുക്ഷൌദ്രം, പായയേത്| മധു-മാര്ദ്വീകം, വാ ബഹുക്ഷൌദ്രമ്| ദ്വയമപ്യേതത് പുരാണമ്| തഥാ, അരിഷ്ടം-അഭയാദികൃതം, പായയേത്| സീധും വാ പായയേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? രൂക്ഷായേ തര്പണാസ്തൈഃ സംയുക്തം [തഥാ] യവാനീശുണ്ഠീഭ്യാം സംയുക്തമ്|
Adhikarana കഫാദികേ യവഗോധൂമാദ്യന്നം മാംസരസശ്ച (൩൬-൩൭) · Śloka ൩൭
യൂഷേണ യവഗോധൂമം തനുനാऽല്പേന ഭോജയേത്| ഉഷ്ണാമ്ലകടുതിക്തേന കൌലത്ഥേനാല്പസര്പിഷാ||൩൬|| ശുഷ്കമൂലകജൈശ്ച്ഛാഗൈ രസൈര്വാ ധന്വചാരിണാമ്| സാമ്ലവേതസവൃക്ഷാമ്ലപടോലീവ്യോഷദാഡിമൈഃ||൩൭||
View original
यूषेण यवगोधूमं तनुनाऽल्पेन भोजयेत्| उष्णाम्लकटुतिक्तेन कौलत्थेनाल्पसर्पिषा||३६|| शुष्कमूलकजैश्च्छागै रसैर्वा धन्वचारिणाम्| साम्लवेतसवृक्षाम्लपटोलीव्योषदाडिमैः||३७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ കൌലത്ഥേന യൂഷേണ യവഗോധൂമം ഭോജയേത്| കിമ്ഭൂതേന ? തനുനാ-സ്വച്ഛേന| തഥാ, അല്പേനോഷ്ണാമ്ലകടുതിക്തേനാല്പഘൃതേന| അഥവാ, ശുഷ്കമൂലകജൈ രസൈശ്ഛാരൈവാ രസൈര്ധന്വചാരിണാം വാ രസൈര്ഭോജയേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സഹാമ്ലവേതസതിത്തിഡീകപടോലപത്രത്രികടുകദാഡിമൈഃ|
Adhikarana കഫാദികേ മാംസം മാധവപാനം ച (൩൮-൪൦) · Śloka ൪൦
പ്രഭൂതശുണ്ഠീമരിചഹരിതാര്ദ്രകപേശികമ്| ബീജപൂരരസാദ്യമ്ലഭൃഷ്ടനീരസര്വതിതമ്||൩൮|| കരീരകരമര്ദാദി രോചിഷ്ണു ബഹുശാലനമ്| പ്രവ്യക്താഷ്ടാങ്ഗലവണം വികല്പിതനിമര്ദകമ്||൩൯|| യഥാഗ്നി ഭക്ഷയന് മാംസം മാധവം നിഗദം പിബേത്| |൪൦|
View original
प्रभूतशुण्ठीमरिचहरितार्द्रकपेशिकम्| बीजपूररसाद्यम्लभृष्टनीरसर्वतितम्||३८|| करीरकरमर्दादि रोचिष्णु बहुशालनम्| प्रव्यक्ताष्टाङ्गलवणं विकल्पितनिमर्दकम्||३९|| यथाग्नि भक्षयन् मांसं माधवं निगदं पिबेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാംസം യഥാഗ്നി-അഗ്ന്യനതിക്രമേണ, ഭക്ഷ്യന് മാധവം നിഗദംപുരാണം, പിബേത്| കിമ്ഭൂതം മാംസമ് ? വിവിധൈഃ പ്രകാരൈഃ കല്പിതോനിഷ്പാദിതോ, നിമര്ദകോ യേന മാംസേന തദ്വികല്പിതനിമര്ദകമ്| തദേവ വിവിധപ്രകാരത്വം നിമര്ദകസ്യാഹ-പ്രഭൂതാഃ-ഉത്കടാഃ, ശുണ്ഠീ മരീചഹരിതാര്ദ്രകപേശയോ യസ്മിംസ്തദേവമ്| ഹരിതാര്ദ്രകസ്യ ശസ്ത്രകൃതാ ദീര്ഘാകാരാ അവയവാഃ പേശയ ഉച്യന്തേ| ബീജപൂരരസാദിഭിരമ്ലസ്തഥാ ഭൃഷ്ടോ-യഥായഥം സ്നേഹാദിനാ, നീരസഃ-ശുഷ്കപ്രായോ, വര്തിതോവ്യഞ്ജനപ്രകാരോ, യത്ര തദേവമ്| കരീരാദി രോചിഷ്ണു-രോചനശീലം, ബഹു-പ്രഭൂതം, ശാലനം-ഹരിതകം, യസ്മിന്| തഥാ, പ്രകര്ഷേണ വ്യക്തം സ്പഷ്ടം, വക്ഷ്യമാണമഷ്ടാങ്ഗലവണം യത്ര| തദേവം വിവിധം കല്പനം കൃതമ്| ക്രിയാവിശേഷണാന്യേതാനി|
Adhikarana കഫാദികേ അഷ്ടാങ്ഗലവണമ് (൪൦-൪൧) · Śloka ൪൧
| സിതാസൌവര്ചലാജാജീതിത്തിഡീകാമ്ലവേതസമ്||൪൦|| ത്വഗേലാമരിചാര്ധാംശമഷ്ടാങ്ഗലവണം ഹിതമ്| സ്രോതോവിശുദ്ധ്യഗ്നികരം കഫപ്രായേ മദാത്യയേ||൪൧||
View original
| सितासौवर्चलाजाजीतित्तिडीकाम्लवेतसम्||४०|| त्वगेलामरिचार्धांशमष्टाङ्गलवणं हितम्| स्रोतोविशुद्ध्यग्निकरं कफप्राये मदात्यये||४१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സിതാദ്യൈരഷ്ടാങ്ഗലവണമന്വര്ഥസംജ്ഞം മദാത്യയേ ഹിതമ്| സ്രോതഃശുദ്ധികൃദഗ്നിദീപനം ച|
Adhikarana കഫാദികേ രൂക്ഷോഷ്ണോദ്വര്തനാദി കഫാദികേ സകാമസ്ത്രീഭിര്യുത്തയാജാഗരണമ് (൪൨-൪൩) · Śloka ൪൩
രൂക്ഷോഷ്ണോദ്വര്തനോദ്ധര്ഷസ്നാനഭോജനലങ്ഘനൈഃ| സകാമാഭിഃ സഹ സ്ത്രീഭിര്യുക്ത്യാ ജാഗരണേന ച||൪൨|| മദാത്യയഃ കഫപ്രായഃ ശീഘ്രം സമുപശാമ്യതി| |൪൩|
View original
रूक्षोष्णोद्वर्तनोद्धर्षस्नानभोजनलङ्घनैः| सकामाभिः सह स्त्रीभिर्युक्त्या जागरणेन च||४२|| मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रं समुपशाम्यति| |४३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രൂക്ഷോഷ്ണൈരുദ്വര്തനാദിഭിര്ലങ്ഘനേന തഥാ യുക്ത്യാ-ദേശകാലാദ്യപേക്ഷിണ്യാ, സകാമാഭിര്ദയിതാഭിഃ സഹ യജ്ജാഗരണം തേന ച കഫാധികോ മദാത്യയോ ദ്രാഗേവ ശമം യാതി|
Adhikarana സന്നിപാതേ ദശവിധേ ചികിത്സാ (൪൩-൪൪) · Śloka ൪൪
| യദിദം കര്മ നിര്ദിഷ്ടം പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി||൪൩|| സന്നിപാതേ ദശവിധേ തച്ഛ്ഹേഷേऽപി വികല്പയേത്| |൪൪|
View original
| यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति||४३|| सन्निपाते दशविधे तच्छ्हेषेऽपि विकल्पयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-"തത്ര വാതോല്ബണേ മദ്യം" (ശ്ലോ. ൧൨) ഇത്യാദി| "പിത്തോലബണേ ബഹുജലം" (ശ്ലോ ൧൯) ഇത്യാദി, തഥാ "ഉല്ലേഖനോപവാസാഭ്യാം ജയേച്ഛ്ലേഷ്മോല്ബണം" (ശ്ലോ ൩൩) ഇത്യാദി ച ത്രിവിധം സന്നിപാതം പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി ലക്ഷീകൃത്യ കര്മ നിര്ദിഷ്ടം കര്മദമുക്തമ്| ന കേവലമത്ര ത്രിവിധേ സന്നിപാതേ, ശേഷേऽപി ദശവിധേ സന്നിപാതേ വികല്പയേത്-വിവിധം കൃത്വാ കല്പയേത്,- കുര്യാട്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-വാതോല്ബണേ മദാത്യയജേ സന്നിപാതേ യത്കര്മ നിര്ദിഷ്ടം തഥാ പിത്തോല്ബണേ മദാത്യയജേ സന്നിപാതേ യത്കര്മ നിര്ദിഷ്ടം തദേവ വാതപിത്തോല്ബണേ കുര്യാത്| ഏവം ദോഷബലമപേക്ഷ്യ സര്വസ്മിന് മദാത്യയേ ചികിത്സിതം കുര്യാട്| സ ദശവിധഃ സന്നിപാതഃ ശിഷ്യഹിതായ പദ്യേന പ്രദര്ശ്യതേ,-"ഉത്കര്ഷേണ ത്വേകോ മദ്യേന ദ്വൌ തദാऽऽദിമഃ| ഉത്കര്ഷേണ യദാ ദ്വൌ തു മധ്യേനൈകോ ദ്വിതീയകഃ|| ഏകോ മധ്യേന ദോഷഃ സ്യാദ് ദ്വാവല്പേന തൃതീയകഃ| ഉത്കര്ഷേണൈക ഏവ സ്യാദല്പേന ദ്വൌ ചതുര്ഥകഃ|| ഉത്കര്ഷേണ യദാ ദ്വൌ തു അല്പേനൈകശ്ച പഞ്ചമഃ| ഏകോऽല്പേന തു മധ്യേന ദ്വൌ ദോഷാവിതി ഷഷ്ഠകഃ|| ഉത്കര്ഷേണ സമസ്താഃ സ്യുരേവം ഭവതി സപ്തമഃ| മധ്യേന സര്വേऽപി യദാ തദാ ഭവതി ചാഷ്ടമഃ|| അല്പേന സര്വേऽപി യദാ തദാ തു നവമഃ സ്മൃതഃ| അല്പേനേകോ മധ്യേനൈകസ്തദാ ത്വന്ത്യ ഇതി സ്ഫുടാഃ|| സന്നിപാതസ്യ മുനിനാ ദശ ഭേദാഃ പ്രകീര്തതാഃ|" ഇതി|
Adhikarana സന്നിപാതേ ത്വാഗാദി പാനകമ് (൪൪-൪൬) · Śloka ൪൬
| ത്വങ്നാഗപുഷ്പമഗധാമരിചാജാജിധാന്യകൈഃ||൪൪|| പരുഷകമധൂകൈലാസുരാഹ്വൈശ്ച സിതാന്വിതൈഃ| സകപിത്ഥരസം ഹൃദ്യം പാനകം ശശിബോവിതമ്||൪൫|| മദാത്യയേഷു സര്വേഷു പേയം രുച്യഗ്നിദീപനമ്| |൪൬|
View original
| त्वङ्नागपुष्पमगधामरिचाजाजिधान्यकैः||४४|| परुषकमधूकैलासुराह्वैश्च सितान्वितैः| सकपित्थरसं हृद्यं पानकं शशिबोवितम्||४५|| मदात्ययेषु सर्वेषु पेयं रुच्यग्निदीपनम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ത്വഗാദിഭിഃ ശര്കരാന്വിതൈഃ കപിത്ഥരസയുക്തം കര്പൂരകൃതാധിവാസം പാനകം സര്വേഷു മദാത്യയേഷു പാതവ്യം രുച്യഗ്നിവൃദ്ധികരമ്|
Adhikarana സന്നിപാതേ ഹര്ഷണീ ക്രിയാ (൪൬-൪൭) · Śloka ൪൭
| നാവിക്ഷോഭ്യ മനോ മദ്യം ശരീരമവിഹന്യ വാ||൪൬|| കുര്യാന്മദാത്യയം തസ്മാദിഷ്യത ഹര്ഷണീ ക്രിയാ| |൪൭|
View original
| नाविक्षोभ्य मनो मद्यं शरीरमविहन्य वा||४६|| कुर्यान्मदात्ययं तस्मादिष्यत हर्षणी क्रिया| |४७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദ്യം യസ്മാന്മാനസം നാവിക്ഷോഭ്യ-അപി തു മനസഃ പ്രക്ഷോഭണം കൃത്വാ, ന ച ശരീരസ്യ വിഹനനമകൃത്വാ, ഏവമേവ യഥാ കഥഞ്ചിന്മദാത്യയം കുര്യാത്| യതശ്ചൈവം തസ്മാദ്ധേതോര്ഹര്ഷോത്പാദികാ ക്രിയാ ഏഷ്ടവ്യാ| നാക്ഷോഭ്യേത്യയം പാഠോ ന ശ്രേയാന്, ല്യബാദേശസ്യാത്ര ദുര്ലഭത്വാത്|
Adhikarana സന്നിപാതേ ഏഭിരശാന്തേ പയഃ പാനമ് (൪൭-൪൯) · Śloka ൪൯
| സംശുദ്ധിശമനാദ്യേഷു മദദോഷഃ കൃതേഷ്വപി||൪൭|| ന ചേച്ഛാമ്യേത്കഫേ ക്ഷീണേ ജാതേ ദൌര്വല്യലാഘവേ| തസ്യ മദ്യവിദഗ്ധസ്യ വാതപിത്താധികസ്യ ച||൪൮|| ഗ്രീഷ്മോപതപ്തസ്യ തരോര്യഥാ വര്ഷം തഥാ പയഃ| |൪൯|
View original
| संशुद्धिशमनाद्येषु मददोषः कृतेष्वपि||४७|| न चेच्छाम्येत्कफे क्षीणे जाते दौर्वल्यलाघवे| तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च||४८|| ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സംശുദ്ധിശമനാദ്യേഷൂപക്രമേഷു കൃതേഷ്വപി യദി മദദോഷോമദ്യോത്ഥോ വ്യാധിഃ, ന ശാമ്യേത്, തസ്യ മദ്യേന വിദഗ്ധസ്യാത ഏവ ച കഫേ സൌ-യധാതൌ ക്ഷീണേऽത ഏവ ജാതേ ദൌര്ബല്യലാഘവേ-അല്പപ്രമാണത്വേ കാര്ശ്യേ ച സതി, തദാനീം സാമര്ഥ്യാദ്വാതപിത്തയോരതിരിക്തതാ, വാതപിത്തധികസ്യ ച ക്ഷീണൌജസ്ത്വാത്തഥാ പയഃ പഥ്യമ്| യഥാ ഗ്രീഷ്മോപതപ്തസ്യ തരോര്വര്ഷമ്| വര്ഷമിതി കൃദ്വിധൌ "ഭയാദീനാമുപസങ്ഖ്യാനമ്" ഇത്യച്|
Adhikarana പയഃ പാനേ ഉപപത്തിഃ (൪൯-൫൦) · Śloka ൫൦
മദ്യക്ഷീണസ്യ ഹി ക്ഷീണം ക്ഷീരമാശ്വേവ പുഷ്യതി||൪൯|| ഓജസ്തുല്യം ഗുണൈഃ സര്വൈര്വിപരീതം ച മദ്യതഃ|൫൦|
View original
मद्यक्षीणस्य हि क्षीणं क्षीरमाश्वेव पुष्यति||४९|| ओजस्तुल्यं गुणैः सर्वैर्विपरीतं च मद्यतः|५०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹി-യസ്മാത്, തസ്യ-തുല്യം ഗുണൈഃ സര്വൈഃ-ഗുര്വാദിഭിരോജസഃ ക്ഷീരം, മദ്യാച്ച വിപരീതം ഗുണൈഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭/൨൧൭)-"സ്വാദു ശീതം മൃദു സ്നിഗ്ധം ബഹലം ശ്ലക്ഷ്ണപിച്ഛിലമ്| ഗുരു മന്ദം പ്രസന്നം ച ഗവ്യം ദശഗുണം പയഃ|| തദേവംഗുണമേവൌജഃ സാമാന്യാദഭിവര്ധയേത്|" ഇതി| യതശ്ചൈവം തസ്മാന്മദ്യക്ഷീണസ്വ ക്ഷീണമോജഃ ക്ഷീരമാശ്ചേവ പുഷ്യതി-വൃദ്ധി പ്രാപയതി, ന ത്വപരം, ദ്രവ്യം, യഥോക്തഹേത്വഭാവാത്|
Adhikarana പയസാവിഹതേ രോഗേ മദ്യപാനമ് (൫൦-൫൧) · Śloka ൫൧
| പയസാ വിഹതേ രോഗേ ബലേ ജാതേ നിവര്തയേത്||൫൦|| ക്ഷീരപ്രയോഗം, മദ്യം ച ക്രമേണാല്പാല്പമാചരേത്| ന വിക്ഷയധ്വംസകോത്ഥൈഃ സ്പൃശേതോപദ്രവൈര്യഥാ||൫൧||
View original
| पयसा विहते रोगे बले जाते निवर्तयेत्||५०|| क्षीरप्रयोगं, मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्| न विक्षयध्वंसकोत्थैः स्पृशेतोपद्रवैर्यथा||५१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പയസാ രോഗേ-മദാത്യയാഖ്യേ, നിവര്തിതേ ബലേ ജാതേ സതി മദ്യോചിതഃ പുമാന് ക്ഷീരപ്രയോഗം നിവര്തയേത്| മദ്യം ചാല്പാല്പം ക്രമേണോപയുഞ്ജീത| യഥാ വിക്ഷയധ്വംസകോദ്ഭവൈരുപദ്രവൈരസൌ ന സ്പൃശേത| വിക്ഷയോദ്ഭവാ വികാരാഃ-കായശിരോരോഗാദ്യാഃ (ഹൃംഇ.അ.൬/൨൨), ധ്വംസകോപദ്രവാഃ-ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവാദയഃ (ഹൃംഇ.അ.൬/൨൨)|
Adhikarana വിക്ഷയധ്വംസകയോശ്ചികിത്സാ (൫൨-൫൩) · Śloka ൫൩
തയോസ്തു സ്യാദ്ധൃ ക്ഷീരം ബസ്തയോ ബൃംഹണാഃ ശിവാഃ| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനാന്യന്നപാനം ച വാതജിത്||൫൨|| യുക്തമദ്യസ്യ മദ്യോത്ഥോ ന വ്യാധിരുപാജായതേ| അതോऽസ്യ വക്ഷ്യതേ യോഗോ യഃ സുഖായൈവ കേവലമ്||൫൩||
View original
तयोस्तु स्याद्धृ क्षीरं बस्तयो बृंहणाः शिवाः| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातजित्||५२|| युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपाजायते| अतोऽस्य वक्ष्यते योगो यः सुख़ायैव केवलम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തയോര്വിക്ഷയധ്വംസകയോര്ഘൃതം ക്ഷീരം ച ചികിത്സിതം സ്യാത്| തഥാ ബസ്തയോ ബൃംഹണാഃ ശിവാഃ-നിരപായാഃ| തഥാ, ആബ്യാങ്ഗാദീനി യച്ച വാതജിദന്നപാനം തച്ച സ്യാത്| സ൦-യുക്തമദ്യസ്യ പുംസോ മദ്യോത്ഥോ വ്യാധിര്നോപജായതേ, യുക്തമദ്യത്വാത്| അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, അസ്യ-മദ്യസ്യ, സംയോഗോ വക്ഷ്യതേ| യഃ കേവലം സുഖായൈവ സ്യാത്| അധുനാ സുരാം സമ്പന്നാമാഹ-
Adhikarana സുരാപാനസ്യ ഗുണാഃ സ്തുതിശ്ച (൫൪-൬൭) · Śloka ൬൭
ആശ്വിനം യാ മഹത്തേജോ ബലം സാരസ്വതം ച യാ| ദധാത്യൈന്ദ്രം ച യാ വീര്യം പ്രഭാവം വൈഷ്ണവം ച യാ||൫൪|| അസ്ത്രം മകരകേതോര്യാ പുരുഷാര്ഥോ ബലസ്യ യാ| സൌത്രാമണ്യാം ദ്വിജമുഖേ യാ ഹുതാശേ ച ഹൂയതേ||൫൫|| യാ സര്വൌഷധിസമ്പൂര്ണാന്മഥ്യമാനാത്സുരാസുരൈഃ| മഹോദധേഃ സമുദ്ഭൂതാ ശ്രീശശാങ്കാമൃതൈഃ സഹ||൫൬|| മധുമാധവമൈരേയസീധുഗൌഡാസവാദിഭിഃ| മദശക്തിമനുജ്ജന്തീ യാ രൂപൈര്ബഹുഭിഃ സ്ഥിതാ||൫൭|| യാമാസ്വാദ്യ വിലാസിന്യോ യഥാര്ഥം നാമ ബിഭ്രതി| കുലാങ്ഗനാऽപി യാം പീത്വാ നയത്യുദ്ധതമാനസാ||൫൮|| അനങ്ഗാലിങ്ഗിതൈരങ്ഗൈഃ ക്വാപി ചേതോ മുനേരപി| തരങ്ഗഭങ്ഗഭ്രുകുടീതര്ജനൈര്മാനിനീമനഃ||൫൯|| ഏകം പ്രസാദ്യ കുരുതേ യാ ദ്വയോരപി നിര്വൃതിമ്| യഥാകാമം ഭടാവാപ്തിപരിഹൃഷ്ടാപ്സരോഗണേ||൬൦|| തൃണവത്പുരുഷാ യുദ്ധേ യാമാസ്വാദ്യ ത്യജന്ത്യസൂന്| യാം ശീലയിത്വാऽപി ചിരം ബഹുധാ ബഹുവിഗ്രഹാമ്||൬൧|| നിത്യം ഹര്ഷാതിവേഗേന തത്പൂര്വമിവ സേവതേ| ശോകോദ്വേഗാരതിഭയൈര്യാം ദൃഷ്ട്വാ നാഭിഭൂയതേ||൬൨|| ഗോഷ്ഠീമഹോത്സവോദ്യാനം ന യസ്യാഃ ശോഭതേ വിനാ| സ്മൃത്വാ സ്മൃത്വാ ച ബഹുശോ വിയുക്തഃ ശോചതേ യയാ||൬൩|| അപ്രസന്നാऽപി യാ പ്രീത്യൈ പ്രസന്നാ സ്വര്ഗ ഏവ യാ| അപീന്ദ്രം മന്യതേ ദുഃസ്ഥം ഹൃദയസ്ഥിതയാ യയാ||൬൪|| അനിര്ദേശ്യസുഖാസ്വാദാ സ്വയംവേദ്യൈവ യാ പരമ്| ഇതി ചിത്രാസ്വവസ്ഥാസു പ്രിയാമനുകരോതി യാ||൬൫|| പ്രിയാऽതിപ്രിയതാം യാതി യത്പ്രിയസ്യ വിശേഷതഃ| യാ പ്രീതിര്യാ രതിര്വാ വാഗ്യാ പുഷ്ടിരിതി ച സ്തുതാ||൬൬|| ദേവദാനവഗന്ധര്വയക്ഷരാക്ഷസമാനുഷൈഃ| പാനപ്രവൃത്തൌ സത്യാം തു താം സുരാം വിധിനാ പിബേത്||൬൭||
View original
आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या| दधात्यैन्द्रं च या वीर्यं प्रभावं वैष्णवं च या||५४|| अस्त्रं मकरकेतोर्या पुरुषार्थो बलस्य या| सौत्रामण्यां द्विजमुख़े या हुताशे च हूयते||५५|| या सर्वौषधिसम्पूर्णान्मथ्यमानात्सुरासुरैः| महोदधेः समुद्भूता श्रीशशाङ्कामृतैः सह||५६|| मधुमाधवमैरेयसीधुगौडासवादिभिः| मदशक्तिमनुज्ज़न्ती या रूपैर्बहुभिः स्थिता||५७|| यामास्वाद्य विलासिन्यो यथार्थं नाम बिभ्रति| कुलाङ्गनाऽपि यां पीत्वा नयत्युद्धतमानसा||५८|| अनङ्गालिङ्गितैरङ्गैः क्वापि चेतो मुनेरपि| तरङ्गभङ्गभ्रुकुटीतर्जनैर्मानिनीमनः||५९|| एकं प्रसाद्य कुरुते या द्वयोरपि निर्वृतिम्| यथाकामं भटावाप्तिपरिहृष्टाप्सरोगणे||६०|| तृणवत्पुरुषा युद्धे यामास्वाद्य त्यजन्त्यसून्| यां शीलयित्वाऽपि चिरं बहुधा बहुविग्रहाम्||६१|| नित्यं हर्षातिवेगेन तत्पूर्वमिव सेवते| शोकोद्वेगारतिभयैर्यां दृष्ट्वा नाभिभूयते||६२|| गोष्ठीमहोत्सवोद्यानं न यस्याः शोभते विना| स्मृत्वा स्मृत्वा च बहुशो वियुक्तः शोचते यया||६३|| अप्रसन्नाऽपि या प्रीत्यै प्रसन्ना स्वर्ग एव या| अपीन्द्रं मन्यते दुःस्थं हृदयस्थितया यया||६४|| अनिर्देश्यसुख़ास्वादा स्वयंवेद्यैव या परम्| इति चित्रास्ववस्थासु प्रियामनुकरोति या||६५|| प्रियाऽतिप्रियतां याति यत्प्रियस्य विशेषतः| या प्रीतिर्या रतिर्वा वाग्या पुष्टिरिति च स्तुता||६६|| देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः| पानप्रवृत्तौ सत्यां तु तां सुरां विधिना पिबेत्||६७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യാ-സുരാ, അശ്വിനം മഹത്തേജോ-ദീപ്തം, ദധാതി| ആശ്വിനമിത്യശ്വിനോരിദമിത്യണ്, "നസ്തദ്ധിതേ" ഇതി ടിലോപേ പ്രാപ്തേ "ഇനണ്യനപത്യേ" ഇതി പ്രകൃതിഭാവഃ| യാ ച സുരാ സാരസ്വതം ബലം ഉത്സാഹം, ഏന്ദ്രം ച വീര്യം-ശക്തി, വൈഷ്ണവം ച പ്രഭാവം-മാഹാത്മ്യം, ദധാതി| യാ ച മദനസ്യാസ്ത്രം-പ്രഹരണം, ബലഭദ്രസ്യ യാ പുരുഷാറ്ഥഃ-പരം പ്രയോജനമ്| യാ ച സൌത്രാമാണ്യാം യജ്ഞേ ദ്വിജാസ്യേ ഹുതാശേ ച ഹൂയതേ| യാ ച മഹോദധേഃ സര്വൌഷധിസമ്പൂര്ണാദ്ദേവദാനവൈര്വിലോഡ്യമാനാത് ലക്ഷ്മ്യാദിഭിഃ സഹോത്പന്നാ| യാ ച സുരാ മദശക്തിമത്യജന്തീ ബഹുഭിര്മധ്വാദിഭിരാകാരൈഃ സ്ഥിതാ| യാം സുരാം പീത്വാ വിലാസിന്യോ മൃഗലോചനാഃ, യഥാര്ഥം-അന്വര്ഥം, നാമ ബിഭ്രതി വിലാസോ വിദ്യതേ യാസാമിതി| യാ പീത്വാ കുലവാമലോചനാऽപ്യുദ്ധതമാനസാ സത്യനങ്ഗാലിങ്ഗിതൈരങ്ഗൈര്മുനേരപി ചേതഃ ക്വാപി നയതി| തരങ്ഗഭങ്ഗാ-കുടിലാ, ഭ്രുകുടിസ്തയാ തര്ജനാനി-പ്രണയകലഹവിശേഷാഃ, തൈര്മാനിത്യാ മാനസമേകം പ്രസാദ്യ ദ്വയോരപി-സ്ത്രീപുംസയോഃ, നിര്വൃതിം-സൌഖ്യം, യാ സുരാ കരോതി| യാം സുരാമാസ്വാദ്യ നരാഃ സമരേ തൃണമിവ പ്രാണാംസ്ത്യജന്തി| കീദൃഷി യുദ്ധേ ? യഥേച്ഛം ഭടസ്യ-ശൂരപുരുഷസ്യ, യാऽവാപ്തിസ്തയാ പരിഹൃഷ്ടോ-മുദിതഃ, അപ്സരഃസങ്ഘോ യസ്മിന്നാഹവേ തസ്മിന്| യാംസുരാം, ബഹുഭിഃ പ്രകാരൈഃ-ആഹാരാദിമധ്യാവസാനലക്ഷണൈഃ, തഥാ യാം ബഹുവിഗ്രഹാം-മധുമാധവാദിഭിരനേകശരീരാം, ശീലയിത്വാऽപി നിത്യം ഹര്ഷസ്യാതിവേഗേന തത്പൂര്വമിവ-തത്പ്രഥമമിവ, സേവതേ| യാം ദൃഷ്ട്വാ ഉപലഭ്യാസ്വാദാദിനാ, ശോകാദിഭിര്നാഭിഭൂയതേ| യസ്യാഃ സുരായാ ഋതേ ഗോഷ്ഠ്യാദിര്ന ശോഭതേ| യയാ ച വിയുക്തഃ ശോചതേ| ശോചത ഇതി നങിഭ്യസ്തങ്| യാ ചാപ്രസന്നാ-കലുഷാऽപി പ്രീത്യൈ, പ്രസന്നാസ്വച്ഛാ സതീ, സ്വര്ഗ ഏവ സ്യാത്| യയാ ചാന്തഃസ്ഥിതയേന്ദ്രമപി ദുഃസ്ഥിതം മന്യതേ| അനിര്ദേശ്യം-അഭണനീയം സുഖം യസ്മിന്നാസ്വാദേ സ തഥാവിധ ആസ്വാദോ യസ്യാഃ സൈവമ്| യാ കേവലമാത്മനൈവ വേദ്യാ| ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, ചിത്രാസു-നാനാവിധാസ്വവസ്ഥാസു, പ്രിയാംവല്ലഭാം, അനുകരോതി-അനുഹരതി| പ്രിയാപക്ഷേ നര്മാഥഃ-പ്രണയകലഹാര്ഥഃ| അപ്രസന്നാ-കുപിതാ| പ്രസന്നാ-ത്യക്തകോപാ| അനിര്ദേശ്യഃ സുഖാസ്വാദഃ-സുഖോപലമ്ഭോ, യസ്യാ ഇതി യോജ്യമ്| ഏവം "യാം ശീലയിത്വാ" ഇത്യാദിഃ സര്വോऽപി ഗ്രന്ഥഃ പ്രിയായാമപി യോജ്യഃ| തഥാ, യത്-യസ്മാത്, സുരാ പ്രിയാ-ഇഷ്ടാ, അതിപ്രിയതാം-സുഷ്ഠു വല്ലഭത്വം, യാതി| യത്പ്രിയസ്യ-പ്രകൃതത്വാത്സുരാപ്രിയസ്യ, വിശേഷേണ പ്രിയതാം യാതി| യാ സുരാ പ്രീതിരിതി യാ വാഗിതി യാ പുഷ്ടിരിതി യാ ച ദേവാദിഭിഃ സ്തുതാ| പാനപ്രവൃത്തൌ സത്യാം യേഷാം പാനാധികാരോऽസ്തി ധര്മശാസ്ത്രേഷ്വനിഷിദ്ധത്വാത് താം പൂര്വോക്തഗുണാം സുരാം വിധിനാ-വക്ഷ്യമാണേന (ശ്ലോ. ൭൫) , പിബേത്|
Adhikarana മദ്യസ്യ മേദോനിലകഫജരോഗനാശകത്വമ് (൬൮) · Śloka ൬൮
സമ്ഭവന്തി ന തേ രോഗാ മേദോനിലകഫോദ്ഭവാഃ| വിധിയുക്താദൃതേ മദ്യാദ്യേ ന സിധ്യന്തി ദാരുണാഃ||൬൮||
View original
सम्भवन्ति न ते रोगा मेदोनिलकफोद्भवाः| विधियुक्तादृते मद्याद्ये न सिध्यन्ति दारुणाः||६८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേ മേദോനിലകഫോദ്ഭവാ രോഗാ ന സമ്ഭവന്തി| ദാരുണാഃ ദുഃസഹാഃ| യേ വിധിയുക്താന്മദ്യാദൃതേ ന സിധ്യന്തി| വിധിയുക്തേന മദ്യേന സര്വേ മേദോനിലകഫജാ രോഗാഃ സിധ്യന്തീതി ഭാവഃ|
Adhikarana മദ്യസ്യാവശ്യകത്വമ് (൬൯) · Śloka ൬൯
അസ്തി ദേഹസ്യ സാऽവസ്ഥാ യസ്യാം പാനം നിര്വായതേ| അന്യത്ര മദ്യാന്നിഗദാദ്വിവിധൌഷധസംസ്കൃതാത്||൬൯||
View original
अस्ति देहस्य साऽवस्था यस्यां पानं निर्वायते| अन्यत्र मद्यान्निगदाद्विविधौषधसंस्कृतात्||६९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദേഹസ്യ സാऽവസ്ഥാ-പ്രക്ലിന്നദേഹമേഹാദികാ (ഹൃ.സൂ.അ.൮/൫൪) അസ്തി, യസ്യാം പാനം നിവാര്യതേ, മദ്യാദന്യത്ര| കിമ്ഭൂതാത് ? നിഗദാത്, തഥാ വിവിധൌഷധസംസ്കൃതാത്| മദ്യമേവംവിധം വര്ജയിത്വാ പാനം നിഷിധ്യത ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana മദ്യംവിനാ ആനൂപാദിമാംസം കഥം പരിണമേത് (൭൦) · Śloka ൭൦
ആനൂപം ജാങ്ഗലം മാംസം വിധിനാऽപ്യുപകല്പിതമ്| മദ്യം സഹായമപ്രാപ്യ സമ്യക് പരിണമേത്കഥമ്||൭൦||
View original
आनूपं जाङ्गलं मांसं विधिनाऽप्युपकल्पितम्| मद्यं सहायमप्राप्य सम्यक् परिणमेत्कथम्||७०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആനൂപം ജാങ്ഗലം മാംസം വിധാനേനാപ്യുപകല്പിതം മദ്യം വിനോ പയുക്തം കഥം സമ്യക് പരിണമതി ?
Adhikarana മദ്യംവിനാ ലശുനപ്രയോഗേ കിയാന് ഗുണഃ (൭൧) · Śloka ൭൧
സുതീവ്രമാരുതവ്യാധിഘാതിനോ ലശുനസ്യ ച| മദ്യമാംസവിയുക്തസ്യ പ്രയോഗേ സ്യാത്കിയാന് ഗുണഃ||൭൧||
View original
सुतीव्रमारुतव्याधिघातिनो लशुनस्य च| मद्यमांसवियुक्तस्य प्रयोगे स्यात्कियान् गुणः||७१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പുനരപി മദ്യമേവ ശ്ലാഘയന്നാഹ- സ൦-ലശുനസ്യ ച ദാരുണതരവാതവ്യാധിവിനാശിനഃ മദ്യമാംസരഹിതസ്യ പ്രയോഗേ കിയാന് ഗുണഃ സ്യാത് ? അല്പ ഏവേത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ശസ്ത്രാദികര്മണി മദസ്യാവസ്യാവസ്യകതാ (൭൨) · Śloka ൭൨
നിഗൂഢശല്യാഹരണേ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മണി| പീതമദ്യോ വിഷഹതേ സുഖം വൈദ്യവികത്ഥനാമ്||൭൨||
View original
निगूढशल्याहरणे शस्त्रक्षाराग्निकर्मणि| पीतमद्यो विषहते सुख़ं वैद्यविकत्थनाम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ നിഗൂഢസ്യ-അത്യര്ഥം പ്രണഷ്ടസ്യ, ശല്യസ്യാഹരണേ ആകര്ഷണേ, തഥാ ശസ്ത്രാദികര്മണി പീതമദ്യോ നരഃ സുഖം-അക്ലേശേന, വൈദ്യവികത്ഥനാം-കദര്ഥനാം, സഹതേ|
Adhikarana മദ്യസ്യ ശ്രേഷ്ഠതാ (൭൩) · Śloka ൭൩
അനലോത്തേജനം രുച്യം ശോകശ്രമവിനോദകമ്| ന ചാതഃ പരമസ്ത്യന്യദാരോഗ്യബലപുഷ്ടികൃത്||൭൩||
View original
अनलोत्तेजनं रुच्यं शोकश्रमविनोदकम्| न चातः परमस्त्यन्यदारोग्यबलपुष्टिकृत्||७३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ, അനലസ്യ-അഗ്നേഃ ഉത്തേജനം ശോകാദിഘ്നമ്| ന ച കദാചിത് ത(അ)സ്മാന്മദ്യാത് പരം-അന്യത്, ശ്രേഷ്ഠമസ്ത്യാരോഗ്യാദികൃത്|
Adhikarana തസ്മാദാത്മവതാ മദ്യം പേയമ് (൭൪) · Śloka ൭൪
രക്ഷതാ ജീവിതം തസ്മാത്പേയമാത്മബതാ സദാ| ആശ്രിതോപാശ്രിതഹിതം പരമം ധര്മസാധനമ്||൭൪||
View original
रक्षता जीवितं तस्मात्पेयमात्मबता सदा| आश्रितोपाश्रितहितं परमं धर्मसाधनम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യത ഏവം മഹാഗുണം മദ്യമ്, തസ്മാജ്ജിവിതം രക്ഷതാ നരേണ തഥാऽऽത്മവതാ-സുധീമതാ, സദാ പേയമ്| ആശ്രിതാനാമുപാശ്രിതാനാം ച ഹിതമ്| പരമം ധര്മസാധനം-ധര്മോപായഃ| അഥാസ്യ പാനേ വിധിനാഹ-
Adhikarana മദ്യസ്യ പാനേ വിധിഃ (൭൫-൮൫) · Śloka ൮൫
സ്രാതഃ പ്രണമ്യ സുരവിപ്രഗുരൂന് യഥാസ്വം വൃത്തിം വിധായ ച സമസ്തപരിഗ്രഹസ്യ| ആപാനഭൂമിമഥ ഗന്ധജലാഭിഷീക്താ- മാഹാരമണ്ഡപസമീപഗതാം ശ്രയേത||൭൫|| സ്വാസ്ത്രൂതേऽഥ ശയനേ കമനീയേ മിത്രഭൃത്യരമണീസമവേതഃ| സ്വം യശഃ കഥകചാരണസങ്ഘൈ രുദ്ധതം നിശമയന്നതിലോകമ്||൭൬|| വിലാസിനീനാം ച വിലാസശോഭി ഗീതം സനൃത്യം കലതൂര്യഘോഷൈഃ| കാഞ്ചീകലാപൈശ്ചലകിങ്കിണീകൈഃ ക്രീഡാവിഹങ്ഗൈശ്ച കൃതാനുനാദമ്||൭൭|| മണികനകസമുത്ഥൈരാവനേയൈര്വിചിത്രൈഃ സജലവിവിധലേഖക്ഷോ-മവസ്ത്രാവൃതാങ്ഗൈഃ| അപി മുനിജനചിത്തക്ഷോഭസമ്പാദിനീഭി- ശ്ചകിതഹരിണലോലപ്രേക്ഷണീഭിഃ പ്രിയാഭിഃ||൭൮|| സ്തനനിതമ്ബകൃതാദതിഗൌരവാ- ദലസമാകുലമീശ്വരസമ്ഭ്രമാത്| ഇതി ഗതം ദധതീഭിരസംസ്ഥിതം തരുണചിത്തവിലോഭനകാര്മണമ്||൭൯|| യൌവനാസവമത്താഭിര്വിലാസാധിഷ്ഠിതാത്മഭിഃ| സഞ്ചാര്യമാണം യുഗപത്തന്വങ്ഗീഭിരിതസ്തതഃ||൮൦|| താലവൃന്തനലിനീദലാനിലൈഃ ശീതലീകൃതമതീബ ശീതലൈഃ| ദര്ശനേऽപി വിദധദ്വശാനുഗം സ്വാദിതം കിമുത ചിത്തജന്മനഃ||൮൧|| ചൂതരസേന്ദുമൃഗൈഃ കൃതവാസം മല്ലികയോജ്ജ്വലയാ ച സനാഥമ്| സ്ഫാടികശുക്തിഗതം സതരങ്ഗം കാന്തമനങ്ഗമിവോദ്വഹദങ്ഗമ്||൮൨|| താലീസാദ്യം ചൂര്ണമേലാദികം വാ ഹൃദ്യം പ്രാശ്യ പ്രാഗ്വയഃസ്ഥാപനം വാ| തത്പ്രാര്ഥിഭ്യോ ഭൂമിഭാഗേ സുമൃഷ്ടേ തോയോന്മിശ്രം ദാപയിത്വാ തതശ്ച||൮൩|| ഘൃതിമാന് സ്മൃതിമാന്നിത്യമനൂനാധികമാചരന്| ഉചിതേനോപചാരേണ സര്വമേവോപപാദയന്||൮൪|| ജിതവികസിതാസിതസരോ ജനയനസങ്ക്രാന്തിവര്ധിതശ്രീകമ്| കാന്ടമുഖമിവ സൌരഭ- ഹൃതമധുപഗണം പിബേന്മദ്യമ്||൮൫||
View original
स्रातः प्रणम्य सुरविप्रगुरून् यथास्वं वृत्तिं विधाय च समस्तपरिग्रहस्य| आपानभूमिमथ गन्धजलाभिषीक्ता- माहारमण्डपसमीपगतां श्रयेत||७५|| स्वास्त्रूतेऽथ शयने कमनीये मित्रभृत्यरमणीसमवेतः| स्वं यशः कथकचारणसङ्घै रुद्धतं निशमयन्नतिलोकम्||७६|| विलासिनीनां च विलासशोभि गीतं सनृत्यं कलतूर्यघोषैः| काञ्चीकलापैश्चलकिङ्किणीकैः क्रीडाविहङ्गैश्च कृतानुनादम्||७७|| मणिकनकसमुत्थैरावनेयैर्विचित्रैः सजलविविधलेखक्षो-मवस्त्रावृताङ्गैः| अपि मुनिजनचित्तक्षोभसम्पादिनीभि- श्चकितहरिणलोलप्रेक्षणीभिः प्रियाभिः||७८|| स्तननितम्बकृतादतिगौरवा- दलसमाकुलमीश्वरसम्भ्रमात्| इति गतं दधतीभिरसंस्थितं तरुणचित्तविलोभनकार्मणम्||७९|| यौवनासवमत्ताभिर्विलासाधिष्ठितात्मभिः| सञ्चार्यमाणं युगपत्तन्वङ्गीभिरितस्ततः||८०|| तालवृन्तनलिनीदलानिलैः शीतलीकृतमतीब शीतलैः| दर्शनेऽपि विदधद्वशानुगं स्वादितं किमुत चित्तजन्मनः||८१|| चूतरसेन्दुमृगैः कृतवासं मल्लिकयोज्ज्वलया च सनाथम्| स्फाटिकशुक्तिगतं सतरङ्गं कान्तमनङ्गमिवोद्वहदङ्गम्||८२|| तालीसाद्यं चूर्णमेलादिकं वा हृद्यं प्राश्य प्राग्वयःस्थापनं वा| तत्प्रार्थिभ्यो भूमिभागे सुमृष्टे तोयोन्मिश्रं दापयित्वा ततश्च||८३|| घृतिमान् स्मृतिमान्नित्यमनूनाधिकमाचरन्| उचितेनोपचारेण सर्वमेवोपपादयन्||८४|| जितविकसितासितसरो जनयनसङ्क्रान्तिवर्धितश्रीकम्| कान्टमुखमिव सौरभ- हृतमधुपगणं पिबेन्मद्यम्||८५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്രാതോ നരഃ സുരാദീന് പ്രണമ്യ യഥാസ്വം-യഥായോഗ്യം, സമസ്തസ്യ പരികരസ്യ വൃത്തിം കൃത്വാ, അഥ പാനഭൂമിം ഗന്ധജലേന-കര്പൂരോശീരാദിനാ വാ സിരേനാമ്ബുനാ, ആഭിഷിക്താമാശ്രയേത്| കീദൃശീമ് ? ആഹാരമണ്ഡപസ്യ നികടസ്ഥിതാമ്| പീതമദ്യസ്യ ദൂരം വ്രജത ആയാസാദി സ്യാത്| വസന്തതിലകം വൃത്തമ്| അഥ-ഭൂമിശ്രയണാദനന്തരം, ശയനീയേ സ്ഥിതോ മദ്യം പിബേദിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതേ ? സുഷ്ഠു ആസ്തൃതേ-പ്രദത്തപ്രച്ഛദപടേ| തഥാ, കമനീയേ-രമ്യേ| മിത്രാദിസഹിതഃ| സ്വം യശ ഇത്യാദി| കിം കുര്വന് ? സ്വം-ആത്മീയം, യശഃ കഥകാദിസങ്ഗൈര്നിശമയന്-ശ്രാവയന്| കീദൃശമ് ? ഉദ്ധതം തഥാऽതിലോകം-അദ്ഭുതരുപമ്| സ്വാഗതാവൃത്തമ്| തഥാ വിലാസിനീനാം സമ്ബന്ധി ഗീതം നിശമയന്| കിമ്ഭൂതമ് ? സഹ നൃത്യേന സനൃത്യമ്| ദ്വയമപി ബിലസശോഭി| വിലാസലക്ഷണം ചോക്തമ്-"സ്ഥാനാസനയമനാനാം ഹര്ഷഭ്രൂനേത്രകര്മണാം ചൈവ| ഉത്പദ്യതേ വിശേഷോ യഃ ശ്ലിഷ്ടഃ സ തു വിലാസഃ സ്യാത്||" ഇതി| തഥാ തദ്ഗീതം മധുരതൂര്യശബ്ദൈസ്തഥാ കഞ്ചീകലാപൈഃ സ്ഫുടാസ്തഥാ സ്ഫുരന്ത്യഃ കിങ്കിണ്യഃ-സൂക്ഷ്മഘണ്ടികാഃ, യേഷാം തൈസ്തഥാവിധൈസ്തഥാ ക്രീഡാവിഹങ്ഗൈഃ-സാരസാദിഭിശ്ച, കൃതാനുനാദമ്| ഉപജാതിവൃത്തമ്| ആവനേയൈഃ-ഡോലുങ്ഗകൈഃ, തന്വങ്ഗീഭിര്യുഗപദിതസ്തതഃ സഞ്ചാര്യമാണമ്| ഏവം ഹ്യുനുഭൂയമാനം രാമണീയകം ധത്തേ| കിമ്ഭൂതൈരാവനേയൈഃ ? മണികനകസമുത്ഥൈഃ, തഥാ വിചിത്രൈഃ-നാനാവിധൈഃ, തഥാ സജലം നാനാപ്രകാരലേഖം യത് ക്ഷൌ-വസ്ത്രം തേനാവൃത്തമങ്ഗം യേഷാം തൈഃ| കിമ്ഭൂതാഭിസ്തന്വങ്ഗീഭിഃ ? മുനിജനചിത്തക്ഷോഭസമ്പാദിനീഭിഃ| തഥാ, ചകിതഃ-ത്രസ്തോ, യോ ഹരിണസ്തദ്വന്നേത്രേഃ സാധു പ്രേക്ഷന്തേ യാസ്താഭിഃ| ബാഹുലകാത് കര്തരി ല്യുട്| തഥാ, ബല്ലഭാഭിഃ| മാലിനീവൃത്തമ്| തഥാ, ഗതമിതി| അസംസ്ഥിതം-അനവസ്ഥിതസ്വരൂപം, ദധതീഭിഃ| യതഃ സ്തനാഭ്യാം നിതമ്ബേന ച കൃതാദധികം ഗൌരവാദലസമ്| തഥാ, ഈശ്വരസ്യ-പ്രഭോഃ, യഃ സമ്ഭ്രമോ-ഭയം, തസ്മാദാകുലം [ഗതം-]| അത ഏവ ച തരുണചിത്താനാം വിലോഭനേ കാര്മണംവശീകരണമ്|" ദ്രുതവിലമ്ബിതമാഹ നഭൌ ഭരൌ|" തഥാ, തന്വങ്ഗീഭിരിതസ്തതോ യുഗപത്സഞ്ചാര്യമാണമ്| കിമ്ഭൂതാഭിഃ ? യൌവനാസവാഭ്യാം മത്താഭിഃ| തഥാ വിലാസേനാധിഷ്ഠിത ആത്മാ-ചിത്തം, യാസാം താഭിഃ| തഥാ ച കീദൃശം മദ്യമ് ? താലവൃന്താദിഭിരതിശീതൈഃ ശീതലീകൃതമ്| ദര്ശനേऽപ്യേവംരൂപം മദ്യം കാമസ്യ വശാനുഗം ജനം വിദധത് കന്ദര്പോദ്ദീപനത്വാത്| കിമുത-കിംപുനഃ, പീതം സത്കാമവശം ജനം കുര്യാത്| "രാന്നരൌ ലഗയുതാ രഥോദ്ധതാ|". തഥാ, ചൂതരസാദിഭിഃ കൃതാധിവാസം-സുഗന്ധീകൃതമ്| തഥാ, മല്ലികയാ-പുഷ്പവിശേഷേണ, ഉജ്ജവലയാ-വികസിതയാ, സനാഥംയുക്തമ്| തഥാ, സ്ഫടികസ്യ വികാരാ സ്ഫാടികീ, സ്ഫാടികീ ചാസൌ ശുക്തിശ്ച, തസ്യാം ഗതം-സ്ഥിതമ്| സ്ഫടികസ്യേയം സ്ഫാടികീതി വ്യുത്പത്തൌ പുംവദ്ഭാവോ ദുര്നിവാരഃ സ്യാത്| തഥാ, സതരങ്ഗമ്| ഏവം ച കാന്തം-രമ്യം, അങ്ഗമുദ്വഹന്| ഉത്പ്രേക്ഷതേ| അനങ്ഗം [ഇവ]-പഞ്ചശരമിവ, ചാരുതരത്വേന കാമോത്പാദകത്വാത്| ദോധകവൃത്തമ്| പ്രാക്-പൂര്വം, താലീസാദ്യം ചൂര്ണമേലാദികം വാ ഹൃദ്യമഥവ വയഃ-സ്ഥാപനം-രസായനോക്തം, പ്രാശ്യ-ഭക്ഷയിത്വാ| തഥാ, സുമൃഷ്ടേ-ഉപലിപ്തേ തത്പ്രാര്ഥിഭ്യോ-മദ്യപാനാധികൃതേഭ്യോ ദേവദാനവകൂഷമാണ്ഡാദിഭ്യഃ, തോയോന്മിശ്രം മദ്യം ദാപയിത്വാ പശ്ചാജ്ജലം ദാപയിത്വ്യമിത്യര്ഥഃ| തതശ്ച-അനന്തരം, പിബേത്| ശാലിനീവൃത്തമ്| കിം കുര്വന് ? അനൂനാധികം-പൂര്വോക്തം, നിത്യമാചരന്| ധൃതിമാന് സ്മൃതിമാംശ്ച സന് ഉചിതേന-യോഗ്യേന, ഉപചാരേണ സര്വമേവോപപാദയേത്(യന്)| കിമ്ഭൂതം മദ്യമ് ? വികസിതം ച തത് അസിതം സരോജം ച വികസിതാസിതസരോജമ്| ജിതം-ന്യക്കൃതം, വികസിതാസിതസരോജം യാഭ്യാം നയനാഭ്യാം തേ തഥാവിധേ, തയോഃ സങ്ക്രാന്തിഃ-പ്രതിബിമ്ബത്വം, തയാ സംവര്ധിതാ ശ്രീര്യസ്യ സരകസ്യ തദേവമ്| തഥാ, സൌരഭേണ ഹൃതോ രമ്യഗതിത്വാദ് ഭ്രമരസാര്ഥോ യേന തദേവമ്| സുരമേര്ഭാവഃ സൌരഭമ്, "ഇഗന്താച്ച ലഘുപൂര്വാത്" ഇത്യണ്| തച്ച കാന്താമുഖമിവ| യതോ ജിതവികസിതാസിതസരോജനയനയോര്യാ സങ്ക്രാന്തിഃ-സഞ്ചാരഃ സകടാക്ഷേക്ഷിതാദിനാ. തയാ സംവര്ധിതാ ശ്രീഃ-ശോഭാ, യസ്യ തദേവമ്| സകടാക്ഷേക്ഷിതം ഹി മുഖം നിതരാം രാജതേ| തഥാ, ഉത്തമസ്ത്രീണാം മുഖം സുഗന്ധി ഭവതീതി സൌരഭഹൃതമധുപഗണമ്| "വിപുലാ തു യാऽന്യഥാ പാദഭാക്|"
Adhikarana പാനാനന്തരം ഭോജനമ് ഭോജനാനന്തരം പുനഃ പാനമ് നിശി മദ്യപാനമല്പമേവ (൮൬) · Śloka ൮൬
പീത്വൈവം ചഷകദ്വയം പരിജനം സന്മാന്യ സര്വം തതോ ഗത്വാऽऽഹാരഭുവം പുരഃ സുഭിഷജോ ഭുഞ്ജീത ഭൂയോऽത്ര ച| മാംസാപൂപഘൃതാര്ദ്രകാദിഹരിതൈര്യുക്തം സസൌവര്ചലൈ- ര്ദ്വിസ്ത്രിര്വാ നിശി ചാല്പമേവ വനിതാസംവല്ഗനാര്ഥം പിബേത്||൮൬||
View original
पीत्वैवं चषकद्वयं परिजनं सन्मान्य सर्वं ततो गत्वाऽऽहारभुवं पुरः सुभिषजो भुञ्जीत भूयोऽत्र च| मांसापूपघृतार्द्रकादिहरितैर्युक्तं ससौवर्चलै- र्द्विस्त्रिर्वा निशि चाल्पमेव वनितासंवल्गनार्थं पिबेत्||८६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, ചഷകദ്വയം പീത്വാ തത-അനന്തരം, പരിജനം സര്വം-വേശ്യാദികമപി, സന്മാന്യ തഥാऽऽഹാരഭുവം ഗത്വാ സുഭിഷജഃ-ശോഭനവൈദ്യസ്യ, പുരഃ-അഗ്രേ, ഭുഞ്ജീത| അത്രേ ച-ആഹാരഭുവി, മാംസാപൂപാദിഭിര്യുക്തം ദ്വിസ്ത്രിര്വാ സരകം പിബേത്| മാംസാപൂരേതി കേചിത് പേഠുഃ| നിശി തു കാന്തായാഃ സംവല്ഗനാര്ഥം-രഞ്ജനാര്ഥം, അല്പമേവ പിബേത്-ന തു ബഹു| ശാര്ദുലവിക്രീഡിതമ്| കാന്താരഞ്ജനപാനം ശ്ലാഘയന്നാഹ-
Adhikarana ദയിതായാ മദ്യാപാനേ പ്രശംസാ (൮൭-൮൮) · Śloka ൮൮
രഹസി ദയിതാമങ്കേ കൃത്വാ ഭുജാന്തരപീഡനാ- ത്പുലകിതതനും ജാതസ്വേദാം സകമ്പപയോധരാമ്| യദി സരഭസം ശീധോര്വാരം ന പായയതേ കൃതീ കിമനുഭവതി ക്ലേശപ്റ്യം തതോ ഗൃഹതന്ത്രതാമ്||൮൭|| വരതനുവക്രസങ്ഗതിസുഗന്ധിതരം സരകം ദ്രുതമിവ പദ്മരാഗമണിമാസവരൂപധരമ്| ഭവതി രതിശ്രമേണ ച മദഃ പിബതോऽല്പമപി ക്ഷയമത ഓജസഃ പരിഹരന് സ ശയീത പരമ്||൮൮||
View original
रहसि दयितामङ्के कृत्वा भुजान्तरपीडना- त्पुलकिततनुं जातस्वेदां सकम्पपयोधराम्| यदि सरभसं शीधोर्वारं न पाययते कृती किमनुभवति क्लेशप्ऱ्यं ततो गृहतन्त्रताम्||८७|| वरतनुवक्रसङ्गतिसुगन्धितरं सरकं द्रुतमिव पद्मरागमणिमासवरूपधरम्| भवति रतिश्रमेण च मदः पिबतोऽल्पमपि क्षयमत ओजसः परिहरन् स शयीत परम्||८८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കൃതീ-പ്രവീണോ, യദി പ്രിയാം മധോഃ സരകം ന പായയതേ, തതഃ കിം-കസ്മാത്, ഗൃഹതന്ത്രതാം-ഗൃഹോപകരണസമ്പാദനക്ലേശം, അനുഭവതി ? കിം കൃത്വാ ? രഹസ്യങ്കേ-ഉത്സങ്ഗേ, ദയിതാം കൃത്വാ| കിഭൂതാമ് ? ഭുജാന്തരപീഡനാത് പുലകിതശരീരാമ്, തഥാ ജാതസ്വേദാമ്, തഥാ സവേപഥുകുചാമ്| രോമാഞ്ചസ്വേദകമ്പാഃ സാത്വികാ ഭാവാഃ ശൃങ്ഗാരസ്യാവിര്ഭാവികാഃ| ദയിതാമിതി "ഗതിബുദ്ധി" ഇത്യാദിനാ കര്മത്വമ്| പായയതേ ഇതി "നിഗരണചലനാര്ഥേഭ്യശ്ച" ഇതി പരസ്മൈപദേ പ്രാപ്തേ "ന പാദമ്യ" ഇത്യാദിനാ നിഷിദ്ധേ ച സ്വേത്യാദ്യാത്മനേപദമ്| "ഭവതി ഹരിണീ വ്സൌ മ്രൌ സ്ലൌ ഗോരസോദധിസപ്തിഭിഃ|" സം-കിമ്ഭൂതം മദ്യമ് ? വരതനുവദനസങത്യാ സുരഭിതരമ്| തഥാ പദ്മരാഗമണിം-ദ്രവത്വമിവ, പ്രാപ്തമാസവരൂപധരമ്| യതശ്ച രതിശ്രമേണാല്പമപി മദ്യം പിബതോ മദോ ഭവതി, തതോ മദ്യമോജസശ്ച ക്ഷയഹേതുഃ| ആത ഓജഃക്ഷയം പരിഹരന് സഃ-മദ്യപായീ, പാനാനന്തരം ശയീത-സ്വപ്യാത്| "നജഭജജാ ലഗൌ ച യദി നര്കുടകം തു തദാ|"
Adhikarana മദ്യപാനസുഖസ്യ സുരൈരപി സ്പൃഹണീയത്വമ് (൮൯-൯൦) · Śloka ൯൦
ഇത്ഥം യുക്ത്യാ പിബന്മദ്യം ന ത്രിവര്ഗാദ്വിഹീയതേ| അസാരസംസാരസുഖം പരമം ചാധിഗച്ഛതി||൮൯|| ഏശ്വര്യസ്യോപഭോഗോऽയം സ്പൃഹണീയഃ സുരൈരപി| |൯൦|
View original
इत्थं युक्त्या पिबन्मद्यं न त्रिवर्गाद्विहीयते| असारसंसारसुख़ं परमं चाधिगच्छति||८९|| एश्वर्यस्योपभोगोऽयं स्पृहणीयः सुरैरपि| |९०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇത്ഥം-ഏവംപ്രകാരയാ, യുക്ത്യാ മദ്യം പിബന് പുരുഷസ്ത്രിവര്ഗാത്-ധര്മാര്ഥകാമലക്ഷണാത്, യസ്മാന്ന ഹീയതേ| ഹീയത ഇതി കര്മകര്തരി തങ്| അസാരസംസാരസ്യ പരമം സുഖം ചാധിഗച്ഛതിപ്രാപ്നോതി| അയം-മദ്യപാനലക്ഷണഃ, ഏശ്വ്ര്യസ്യോപഭോഗഃ സുരൈരപി സ്പൃഹണീയഃ|
Adhikarana മദ്യപാനരഹിതസ്യ നിന്ദാ,തസ്മാദ്വ്യവസ്ഥയാ പാനം ഹിതമ് (൯൦-൯൨) · Śloka ൯൨
| അന്യഥാ ഹി വിപത്സു സ്യാത്പശ്ചാത്താപേന്ധനം ധനമ്||൯൦|| ഉപഭോഗേന രഹിതോ ഭോഗാവാനിതി നിന്ദ്യതേ| നിര്മിതോऽതികദര്യോऽയം വിധിനാ നിധിപാലകഃ||൯൧|| തസ്മാഹ്യവസ്ഥയാ പാനം പാനസ്യ സതതം ഹിതമ്| ജിത്വാ വിഷയലുബ്ധാനാമിന്ദ്രിയാണാം സ്വതന്ത്രതാമ്||൯൨||
View original
| अन्यथा हि विपत्सु स्यात्पश्चात्तापेन्धनं धनम्||९०|| उपभोगेन रहितो भोगावानिति निन्द्यते| निर्मितोऽतिकदर्योऽयं विधिना निधिपालकः||९१|| तस्माह्यवस्थया पानं पानस्य सततं हितम्| जित्वा विषयलुब्धानामिन्द्रियाणां स्वतन्त्रताम्||९२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്യഥാ-ഏവമപി ഭോഗമകുര്വതോ, ഹി വിപത്സു സതീഷു ധനം-ദ്രവ്യം, പശ്ചാത്താപേന്ധനം സ്യാത്| സ ഹ്യേവം വിപദി ചിന്തയതി,-കിം മയാ ധനം പ്രാപ്യോപഭോഗോऽസ്മിന് കൃതഃ ? ഉപഭോഗം വിനാഭോഗവാനിതി സോല്ലുണ്ഠമുച്യമാനോ ഗര്ഹ്യതേ| നിന്ദിതത്വമേവാസ്യ പ്രകടയതി-നിര്മിത ഇത്യാദി| അയമതികദര്യഃ-കുസ്വാമീ, വിധിനാ നിധിപാലകോ നിര്മിതഃ-കൃതഃ| യത ഏവം തസ്മാത് പാനസ്യ-മദ്യസ്യ, വ്യവസ്ഥയാ നിയമേന പാനം ഹിതമ്| നനു, കഥം നിസര്ഗതോ വിഷയലുബ്ധേഷ്വിന്ദ്രിയേഷു വ്യവസ്ഥാ പാലയിതും ശക്യതേ ? ഇത്യാഹ-ജിത്വേത്യാദി| വിഷയാഭിലാഷിണാമിന്ദ്രിയാണാം സ്വാതന്ത്രയം ജിത്വാ നിയമേന വ്യവസ്ഥയാ പാനം കര്തും ശക്യത ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ഏഷ ധനിനാം വിധിഃ (൯൩) · Śloka ൯൩
വിധിര്വസുമതാമേഷ ഭവിഷ്യദ്വസവസ്തു യേ| യഥോപപത്തി തൈര്മദ്യം പാതവ്യം മാത്രയാ ഹിതമ്||൯൩||
View original
विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्वसवस्तु ये| यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्||९३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വസുമതാം-ധനിനാം, ഏഷ വിധിഃ| യേ തു ഭവിഷ്യദ്വസവസ്തേഷാം ച തൈര്യഥോപപത്തി-യഥായുക്തി, ഹിതം മദ്യം മാത്രയാ പാതവ്യമ്|
Adhikarana ദ്രരിദ്രാണാം വിധിഃ മദ്യപാനസ്യ സമയോഗഃ (൧൪) · Śloka ൧൪
യാവദ് ദൃഷ്ടേര്ന സമ്ഭ്രാന്തിര്യാവന്ന ക്ഷോഭതേ മനഃ| താവദേവ വിരന്തവ്യം മദ്യാദാത്മവതാ സദാ||൧൪||
View original
यावद् दृष्टेर्न सम्भ्रान्तिर्यावन्न क्षोभते मनः| तावदेव विरन्तव्यं मद्यादात्मवता सदा||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യാവദേവ ദൃഷ്ടേര്ന സമ്ഭ്രാന്തിര്യാവദേവ മനോ ന ക്ഷോഭം യാതി, താവദേവ മദ്യാത് ധീമതാ സര്വദാ വിരന്തവ്യം-നിവൃത്തിഃ കാര്യാ| ഏഷ ഏവ സമയോഗഃ| ഏതദതിക്രമോऽതിയോഗഃ| യഥോക്താത്സമയോഗാദ്ധീനസ്വലക്ഷണോ ഹീനയോഗഃ| ദോഷദേശപ്രകൃത്യാദീനപരീക്ഷയ മിഥ്യായോഗഃ|
Adhikarana വാതാധികസ്യ മദ്യപാനപ്രകാരഃ (൧൫) · Śloka ൧൫
അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനവാസധൂപാനുലേപനൈഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈര്ഭാവിതശ്ചാന്നൈഃ പാനം വാതോത്തരഃ പിബേത്||൧൫||
View original
अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानवासधूपानुलेपनैः| स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैः पानं वातोत्तरः पिबेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതാധികോ നരോऽഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനാദിഭിഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈര്ഭാവിതോऽന്നൈശ്ച മദ്യം പിബേത്|
Adhikarana പൈത്തികസ്യ മദ്യപാനപ്രകാരഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
ശീതോപചാരൈര്വിവിധൈര്മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ| പൈത്തികോ ഭവിതശ്ചാന്നൈഃ പിബന്മദ്യം ന സീദതി||൧൬||
View original
शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः| पैत्तिको भवितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൈത്തികോ വിവിധൈഃ ശീതോപചാരൈഃ-ചന്ദനാനുലേപനാദിഭിഃ, മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈശ്ചാന്നൈഃ സഹ മദ്യം പിബന് ന സീദതി|
Adhikarana ശ്ലൈഷ്മികസ്യ മദ്യപാനപ്രകാരഃ (൧൭) · Śloka ൧൭
ഉപചാരൈരശിശിരൈര്യവഗോധൂമഭുക് പിബേത്| ഷ്ലൈഷ്മികോ ധന്വജൈര്മാംസൈര്മദ്യം മാരിചികൈഃ സഹ||൧൭||
View original
उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्| ष्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचिकैः सह||१७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലൈഷ്മികോ യവഗോധൂമഭുക് സന് മദ്യമശിശിരൈരുപചാരൈസ്തഥാ മാംസൈര്ധന്വോദ്ഭവൈര്മരിചസംസ്കൃതൈഃ സഹ പിബേത്|
Adhikarana വാതേ ഹിതം മദ്യമ്,പിത്തേ ഹിതം മദ്യമ്,കഫേ ഹിതം മദ്യമ് (൯൮) · Śloka ൯൮
തത്ര വാതേ ഹിതം മദ്യം പ്രായഃ പൈഷ്ടികഗൌഡികമ്| പിത്തേ സാമ്ഭോമധു, കാഫേ മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടമധവമ്||൯൮||
View original
तत्र वाते हितं मद्यं प्रायः पैष्टिकगौडिकम्| पित्ते साम्भोमधु, काफे मार्द्वीकारिष्टमधवम्||९८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തേഷു മദ്യേഷു മധ്യേ, വാതാധികേ നരേ പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, മദ്യം പൈഷ്ടികം ഗൌഡികം ച ഹിതമ്| പിത്തേ സജലം സമാക്ഷികം ച മദ്യം ഹിതമ്| കഫേ മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടമാധവം ഹിതമ്|
Adhikarana ശ്ലൈഷ്മികസ്യ മദ്യപാനകാലഃ പൈത്തികസ്യ മദ്യപാനകാലഃ വാതികസ്യ മദ്യപാനകാലഃ സമദോഷസ്യ മദ്യപാനകാലഃ (൧൯-൨) · Śloka ൨
പ്രാക് പിബേച്ഛ്ലൈഷ്മികോ മദ്യം, ഭുക്തസ്യോപരി പൈത്തികഃ| വാതികസ്തു പിബേന്മധ്യേ, സമദോഷോ യഥേച്ഛയാ||൧൯|| ഇതി മദാത്യയചികിത്സിതമ്||൨||
View original
प्राक् पिबेच्छ्लैष्मिको मद्यं, भुक्तस्योपरि पैत्तिकः| वातिकस्तु पिबेन्मध्ये, समदोषो यथेच्छया||१९|| इति मदात्ययचिकित्सितम्||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലൈഷ്മികഃ പ്രാഗ്ഭക്തം മദ്യം പിബേത്| പിബേത് ഭക്തം ഭുക്ത്വാ പിബേത്| വാതോത്തരഃ പുനര്മധ്യേ ഭക്തസ്യ പിബേത്| സമദോഷോ യഥേച്ഛയാ-ഭക്തസ്യ പൂര്വം മധ്യേऽന്തേ വാ, പിബേത്|
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായേഷു സാമാന്യചികിത്സാ (൧൦൦) · Śloka ൧൦൦
അഥ മദമൂര്ച്ഛായചികിത്സിതമ്| മദേഷു വാതപിത്തഘ്നം പ്രായോ മൂര്ച്ഛാസു ചേഷ്യതേ| സര്വത്രാപി വിശേഷേണ പിത്തമേവോപലക്ഷയേത്||൧൦൦||
View original
अथ मदमूर्च्छायचिकित्सितम्| मदेषु वातपित्तघ्नं प्रायो मूर्च्छासु चेष्यते| सर्वत्रापि विशेषेण पित्तमेवोपलक्षयेत्||१००||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദേഷു പ്രായേണ വാതപിത്തഘ്നം ചികിത്സിതമ്, മൂര്ച്ഛാസു-മൂര്ച്ഛായേഷു ചേഷ്യതേ| സര്വത്രൈവ-മദേ മൂര്ച്ഛായേ ച, പിത്തമേവാധികം ജാനീയാത്| അത ഏവ തേഷാമുപക്രമഃ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ മദാദിചികിത്സിതമ്| തത്ര മദമൂര്ച്ഛയോരാഹ-മദേഷ്വിതി| സര്വത്രാപി-കഫജാദിഷ്വപി| വാതപിത്തഘ്നേऽപി പിത്തഘ്നം വിശേഷതഃ|
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായേഷു സാമാന്യചികിത്സാവിസ്തരഃ (൧൦൧-൧൦൪) · Śloka ൧൦൪
ശീതാഃ പ്രദേഹാ മണയഃ സേകാ വ്യജനമാരുതാഃ| സിതാ ദ്രാക്ഷേക്ഷുഖര്ജൂരകാശ്മര്യസ്വരസാഃ പയഃ||൧൦൧|| സിദ്ധം മധുരവര്ഗേണ രസാ യൂഷാഃ സദാഡിമാഃ| ഷഷ്ടികാഃ ശാലയോ രക്താ യവാഃ സര്പിശ്ച ജീവനമ്||൧൦൨|| കല്യാണകം മഹാതിക്തം ഷട്പലം പയസാऽഗ്നികഃ| പിപ്പല്യോ വാ ശിലാഹ്വം വാ രസായനവിധാനതഃ||൧൦൩|| ത്രിഫലാ വാ പ്രയോക്തവ്യാ സഋതക്ഷൌദ്രശര്കരാ| |൧൦൪|
View original
शीताः प्रदेहा मणयः सेका व्यजनमारुताः| सिता द्राक्षेक्षुखर्जूरकाश्मर्यस्वरसाः पयः||१०१|| सिद्धं मधुरवर्गेण रसा यूषाः सदाडिमाः| षष्टिकाः शालयो रक्ता यवाः सर्पिश्च जीवनम्||१०२|| कल्याणकं महातिक्तं षट्पलं पयसाऽग्निकः| पिप्पल्यो वा शिलाह्वं वा रसायनविधानतः||१०३|| त्रिफला वा प्रयोक्तव्या सऋतक्षौद्रशर्करा| |१०४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശീതാഃ പ്രദേഹാഃ| പയോ മധുരവര്ഗേണ-ദ്രാക്ഷാദിനാ, സിദ്ധമ്| തഥാ,രസാഃ-മാംസരസാദയഃ| യൂഷാശ്ച ദാഡിമാന്വിതാഃ| തഥാ, ശാലയോ-രക്തശാലയ ഇത്യര്ഥഃ| ഷഷ്ടികാദയശ്ച| തഥാ, ഘൃതം കല്യാണകാദികമ്| [കല്യാണകം-] ഉന്മാദപ്രതിഷേധോക്തമ് (ഹൃ.ഉ.അ.)| മഹാതിക്തം-കുഷ്ടചികിത്സിതോക്തമ് (ഹൃ.ഉ.അ.൬/൨൬)| മഹാതിക്തം-കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തമ് (ഹൃ.ചി.അ.൧൯/൮)| ഷട്പലം-രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതോക്തമ് (ഹൃ.ചി.അ.൫/൨൨)| തഥാ, ക്ഷീരേണ ചിത്രകമ്| തഥാ, പിപ്പല്യോ രസായനവിധാനേന| അഥവാ, ശിലാജതു രസായനവിധാനേന| അഥവാ, ത്രിഫലാ സഘ്രുതക്ഷൌദ്രശര്കരാ പ്രയോക്തവ്യാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തദേവ പ്രപഞ്ചയതി-പ്രദേഹാ ഇതി| ജീവനാദീനി ചത്വാഇ സര്പിഷി| അഗ്നികാദീനി ചത്വാരി രസായനാനി| അഗ്നികഃ-ചിത്രകഃ| തത്ര ത്രീണി പയസാ| ത്രിഫലാ ഘൃതാദിഭിഃ|
Adhikarana പ്രസക്തവേഗേഷു വിശേഷഃ (൧൦൪-൧൦൭) · Śloka ൧൦൭
| പ്രസക്തവേഗേഷു ഹിതം മുഖനാസാവരോധനമ്||൧൦൪|| പിബേദ്വാ മാനുഷീക്ഷീരം തേന ദദ്യാച്ച നാവനമ്| മൃണാലബിസകൃഷ്ണാ വാ ലിഹ്യാത്ഖൌദ്രേണ സാഭയാഃ||൧൦൫|| ദുരാലഭാം വാ മുസ്തം വാ ശീതേന സലിലേന വാ| പിബേന്മരിചകോലാസ്ഥിമജ്ജോശീരാഹികേസരമ്||൧൦൬|| ധാത്രീഫലരസേ സിദ്ധം പഥ്യാക്വാഥേന വാ ഘൃതമ്| |൧൦൭|
View original
| प्रसक्तवेगेषु हितं मुखनासावरोधनम्||१०४|| पिबेद्वा मानुषीक्षीरं तेन दद्याच्च नावनम्| मृणालबिसकृष्णा वा लिह्यात्खौद्रेण साभयाः||१०५|| दुरालभां वा मुस्तं वा शीतेन सलिलेन वा| पिबेन्मरिचकोलास्थिमज्जोशीराहिकेसरम्||१०६|| धात्रीफलरसे सिद्धं पथ्याक्वाथेन वा घृतम्| |१०७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രസക്തവേഗേഷു മദാദിഷു മുഖസ്യ നാസായാശ്ച പാണ്യാദിനാऽവരോധനം ഹിതമ്| മാനുഷ്യാ വാ ക്ഷീരം പിബേത്| തേന ച മാനുഷീക്ഷീരേണ, നസ്യം ദദ്യാത്| മൃണാലാദീന് സഹരീതകീന് മാക്ഷികേണ വാ ലിഹ്യാത്| അതവാ ധന്വയവാസം മുസ്തം വാ മധുനാ ലിഹ്യാത്| അഥവാ ശീതേന ജലേന മരിചാദീന് പിബേത്| അഹികേസരം-നാഗകേസരമ്| അഥവാ, ആമലകരസേ സിദ്ധം ഘൃതം ഹരീത കീക്കാഥേന വാ സിദ്ധം പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ പ്രസക്തവേഗേഷു വിശേഷമാഹ-പ്രസക്തവേഗേഷ്വിതി| മരിചാദിചതുഷ്കം ശീതോദകേന പിബേത്| വങ്ഗസേനേ (മൂര്ച്ഛാധികാരേ ശ്ലോ. ൩൨)-"മഹൌഷധാമൃതാക്ഷുദ്രാപൌഷ്കരഗ്രന്ഥികോദ്ഭവമ്| പിബേത്കണായുതം ക്വാഥം മൂര്ച്ഛാസു സ മദേഷു ച|| സ്വിന്നമാമലകം പിഷ്ട്വാ ദ്രാക്ഷയാ സഹ സംസൃജന്| വിശ്വഭേഷജസംയുക്തം മധുനാ സഹ ലേഹയേത്| തേനാസ്യ ശാമ്യതേ മൂര്ച്ഛാ കാസഃ ശ്വാസസ്തഥൈവ ച|| പഞ്ചമൂലീകഷായം ച മധുനാ സിതയാऽപി വാ| യഥാസ്വം ച ജ്വരഘ്നാനി കശായാണി പ്രയോജയേത്|| രക്തജായാം തു മൂര്ച്ഛായാം ഹിതഃ ശീതക്രിയാവിധിഃ| മദ്യജായാം പിബേന്മദ്യം നിദ്രാം സേവേത വാ സുഖമ്|| ത്രിഫലായാഃ പ്രയോഗോ വാ പ്രയോഗഃ പയസോऽപി വാ| രസായനാനാം കൌമ്ഭസ്യ സര്പിഷോ വാ പ്രശസ്യതേ|| അഞ്ജനാന്യവപീഡാശ്ച ധൂമാഃ പ്രധമനാനി ച| പിബേദ്ദുരാലഭാക്വാഥം സഘൃതം ഭ്രമശാന്തയേ|| കൃഷ്ണാശതാഹ്വാശുണ്ഠീനാം പ്രത്യേകം തു പലം പലമ്| ഗുഡാത്പലാനി ചത്വാരി ഗുടികാം ഭ്രമനാശിനീമ്|| കൃഷ്ണാശതാഹ്വാശുണ്ഠീനാമഭയാനാം പലം പലമ്| ഗുഡസ്യ ഷട്പലാന്യേഷാ ഗുടികാ ഭ്രമനാശിനീ||' ഇതി| യോഗരത്നേ-"മധുനാ ഹന്ത്യുപയുക്താ ത്രിഫലാ രാത്രൌ ഗുഡാര്ദ്രകം പ്രാതഃ| സപ്താഹാത്പഥ്യഭുജോ മദമൂര്ച്ഛാ[കാസ]കാമലോന്മാദാന്|| ശീതേന തോയേന പിബേന്മൃണാലം ക്ഷൌദ്രേണ കൃഷ്ണാം സിതയാ ച പഥ്യാമ്|" ഇതി|
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായേഷു വിശേഷചികിത്സാ (൧൦൭) · Śloka ൧൦൭
| കുര്യാത്ക്രിയാം യഥോക്താം ച യഥാദോഷബലോദയമ്||൧൦൭||
View original
| कुर्यात्क्रियां यथोक्तां च यथादोषबलोदयम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യഥോക്താം ച ക്രിയാം ദോഷബലോദയാനുസാരേണ കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വിശേഷചികിത്സാമാഹ-കുര്യാത്ക്രിയാമിതി| സാമാന്യശക്തിം വിചാര്യ വിശേഷം പ്രയുഞ്ജീത|
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായേഷു ശോധനമ് (൧൦൮) · Śloka ൧൦൮
പഞ്ചകര്മാണി ചേഷ്ടാനി സേചനം ശോണിതസ്യ ച| |൧൦൮|
View original
पञ्चकर्माणि चेष्टानि सेचनं शोणितस्य च| |१०८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പഞ്ചകര്മാണീ-വമനവിരേകാസ്ഥാപനാവ്വാസനനസ്യാഖ്യാനി, ചേഷ്ടാനി രക്തമോക്ഷശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശോധനമാഹ-പഞ്ചകര്മാണി ചേതി|
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായേഷു സത്വാവജയഃ (൧൦൮) · Śloka ൧൦൮
| സത്ത്വസ്യാലമ്ബനം ജ്ഞാനമഗൃദ്ധിര്വിഷയേഷു ച||൧൦൮||
View original
| सत्त्वस्यालम्बनं ज्ञानमगृद्धिर्विषयेषु च||१०८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സത്ത്വസ്യാലമ്ബനം-ആശ്രയണമ്| തഥാ, ജ്ഞാനം-മഹാഭൂതേന്ദ്രിയതന്മാത്രമനോബുധ്ദ്യഹങ്കാരപുരുഷാദീനാമ്| വിഷയേഷ്വഗൃദ്ധിഃ അനഭിലാഷഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സത്ത്വാവജയമാഹ-സത്ത്വസ്യാലമ്ബനമിതി|
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായേഷു അതിപ്രവൃദ്ധേഷു ഔഷധമ് (൧൦൯) · Śloka ൧൦൯
മദേഷ്വതിപ്രവൃദ്ധേഷു മൂര്ച്ഛായേഷു ച യോജയേത്| തീക്ഷ്ണം സന്ന്യാസവിഹിതം|൧൦൯|
View original
मदेष्वतिप्रवृद्धेषु मूर्च्छायेषु च योजयेत्| तीक्ष्णं सन्न्यासविहितं|१०९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദേഷു മൂര്ച്ഛായേഷു അതിപ്രവൃദ്ധേഷു തീക്ഷ്ണം നസ്യാദി സന്ന്യാ സോക്തം യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അതിപ്രവൃദ്ധാനാമൌഷധമാഹ-മദേഷ്വതിപ്രവൃദ്ധേഷ്വിതി|
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായേഷു വിഷജേഷു ഔഷദമ് (൧൦൯-൩) · Śloka ൩
| വിഷഘ്നം വിഷജേഷു ച||൧൦൯|| ഇതി മദമൂര്ച്ഛായചികിത്സിതമ്||൩||
View original
| विषघ्नं विषजेषु च||१०९|| इति मदमूर्च्छायचिकित्सितम्||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ വിഷജേഷു മദേഷു വിഷഘ്നം ചികിത്സിതം യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വിഷജാനാമൌഷധമാഹ-വിഷഘ്നം വിഷജേഷു ചേതി|
Adhikarana സംന്യാസേ ഔഷധമ് (൧൧൦-൧൧൩) · Śloka ൧൧൩
അഥ സന്ന്യാസചികിത്സിതമ്| ആശു പ്രയോജ്യം സന്ന്യാസേ സുതീക്ഷ്ണം നസ്യമഞ്ജനമ്| ധൂമഃ പ്രധമനം തോദഃ സൂചീഭിശ്ച നഖാന്തരേ||൧൧൦|| കേശാനാം ലുഞ്ചനം ദാഹോ ദംശോ ദശനവൃശ്ചികൈഃ| കട്വമ്ലഗാലനം വക്രേ കപികച്ഛ്വവഘര്ഷണമ്||൧൧൧|| ഉത്ഥിതോ ലബ്ധസംജ്ഞശ്ച ലശുനസ്വരസം പിബേത്| ഖാദേത്സവ്യോഷലവണം ബീജപൂരകകേസരമ്||൧൧൨|| ലഘ്വന്നപ്രതി തീക്ഷ്ണോഷ്ണമദ്യാത്സ്രോതോവിശുദ്ധയേ| |൧൧൩|
View original
अथ सन्न्यासचिकित्सितम्| आशु प्रयोज्यं सन्न्यासे सुतीक्ष्णं नस्यमञ्जनम्| धूमः प्रधमनं तोदः सूचीभिश्च नखान्तरे||११०|| केशानां लुञ्चनं दाहो दंशो दशनवृश्चिकैः| कट्वम्लगालनं वक्रे कपिकच्छ्ववघर्षणम्||१११|| उत्थितो लब्धसंज्ञश्च लशुनस्वरसं पिबेत्| खादेत्सव्योषलवणं बीजपूरककेसरम्||११२|| लघ्वन्नप्रति तीक्ष्णोष्णमद्यात्स्रोतोविशुद्धये| |११३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സന്ന്യാസേ ശീഘ്രം സുഷ്ഠു നസ്യമഞ്ജനം ധൂമഃ പ്രധമനം ച പ്രയോജ്യമ്| സൂചീതോദാദികം ച നഖമധ്യേ| തഥാ, വക്രേ കടൂനാം മരീചാദീനാം, അമ്ലാനാം-മാതുലുങ്ഗാദീനാം, ച ഗാലനം പ്രയോജ്യമ്| തഥാ| കപികച്ഛ്വവഘര്ഷണമ്| ഏവമുപക്രാന്തഃ സമുത്ഥിതോ ലബ്ധചേതനശ്ച സന് ലശുനസ്വരസം പിബേത്| തഥാ, ബീജപൂരകകേസരം സവ്യോഷലവണം ഭക്ഷയേത്| സ്രോതോവിശോധനാര്ഥം ലഘ്വന്നപ്രതി ഭുഞ്ജീത| കീദൃശമ് ? തീക്ഷ്ണോഷ്ണമ്| ലഘ്വന്നപ്രതീതി അല്പലഘ്വന്നമ്| "സുപ്പ്രതിനാ മാത്രാര്ഥേ" ഇതി സമാസഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സന്നയാസസ്യൌഷധമാഹ-ആശു പ്രയോജ്യമിതി|
Adhikarana മനസഃ സംരക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
വിസ്മാപനൈഃ സംസ്മരണൈഃ പ്രിയശ്രവണദര്ശനൈഃ||൧൧൩|| പടുഭിര്ഗീതവാദിത്രശബ്ദൈര്വ്യായാമശീലനൈഃ| സ്രംസനോല്ലേഖനൈര്ധൂമൈഃ ശോണിതസ്യാവസേചനൈഃ||൧൧൪|| ഉപാചരേത്തം പ്രതതമനുബന്ധഭയാത്പുനഃ| തസ്യ സംരക്ഷിതവ്യം ച മനഃ പ്രലയഹേതുതഃ||൧൧൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസഈഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത- സ്ഥാനേ മദാത്യയാദിചികിത്സിതം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||
View original
विस्मापनैः संस्मरणैः प्रियश्रवणदर्शनैः||११३|| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैर्व्यायामशीलनैः| स्रंसनोल्लेख़नैर्धूमैः शोणितस्यावसेचनैः||११४|| उपाचरेत्तं प्रततमनुबन्धभयात्पुनः| तस्य संरक्षितव्यं च मनः प्रलयहेतुतः||११५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसईहितायां चतुर्थे चिकित्सित- स्थाने मदात्ययादिचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തം-മദാദിമന്തം, ഉപാചരേത്| കൈഃ ? സംസ്മരണൈഃ| വിസ്മാപനൈഃ-വിസ്മയകാരിഭിഃ| വിപൂര്വാത് സ്മിങോ ണിചി "നിത്യം സ്മയതേഃ" ഇത്യാത്വേ പുകി ല്യുടി ച വിസ്മാപനൈരിതി രൂപമ്| തഥാ, പ്രിയസ്യ ശ്രവണേന ദര്ശനേന ച ഗീതവാദിത്രശബ്ദൈഃ പടുഭിഃ-മനോഹരൈഃ| തഥാ, വ്യായാമശീലനൈഃ| തഥാ വമനവിരേചനാഭ്യാം ധൂമേന ശോണിതസ്രാവേണ ചാനുബന്ധഭയാച്ച കാരണാത് തസ്യ-ആതുരസ്യ, പ്രലേയഹേതുതോ മനഃ സമ്യഗ്രക്ഷിതവ്യം-തത ഇദം കാര്യമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ മദാ- ത്യയാദിചികിത്സിതം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൭||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| മദമൂര്ച്ഛായസത്ര്യാസാഃ സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതാഃ|| ൭||