૬. ચર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતાદનન્તરં છર્દ્યાદિચિકિત્સિતમારભ્યતે| યતો યક્ષ્મણ એવ પ્રાયેણૈત ઉપદ્રવભૂતા જાયન્તે| અત એતદારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉત્ક્લેશનં-ઉત્ક્લેશો,-દોષાણામુચ્છૂનાવસ્થૈવ| આમાશયોત્ક્લેશાત્ સમ્ભવો-જન્મ, યાસાં તા આમાશયોત્ક્લેશભવાઃ પ્રાયશ્ચ્છર્દ્યો યતસ્તસ્માત્ પ્રાક્-પ્રથમં, લઙ્ઘનં હિતમ્| પ્રાયોગ્રહણં વાતજાયાં છર્દ્યામામાશયોત્ક્લેશાસમ્ભવાર્થં વાયોરૃતે તદ્યોજયેત્| કાર્યે કારણોપચારાદેવં નિર્દિષ્ટમ્| વાતજાં હિ છર્દિ મુક્ત્વાઽન્યાસુ છર્દિષુ લઙ્ઘનં કાર્યમ્| લઙ્ઘને કૃતેઽપ્યનુ પશાન્તવેગાસુ તત્ર-તાસુ છર્દિષુ, વમનં કાર્યમ્| બલિનઃ પુંસો-ન દુર્બલસ્ય, અથવા બહુદોષસ્ય, તથા પ્રતતં-અનારતં, બહુ વમતો વમનં યોજયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતો-વમનાદનન્તરં વિરેકૌષધં ક્રમશો-ન સહસા, યોજયેત્| કિમ્ભૂતં વિરેકદ્રવ્યમ્ ? હૃદ્યં-હૃદયાય હિતમ્| કૈઃ સહ ? મદ્યૈઃ-માર્દ્વીકાદિભિઃ| તથા, ફલામ્બુભિઃ-શોભનદ્રા ક્ષાદિફલનિષ્પાદિતવારિભિઃ| અથવા, ક્ષીરૈઃ-ગોક્ષીરાદિભિઃ સહ| કિમેવં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-સ હ્યૂર્ધ્વમિત્યાદિ| યસ્માત્સઃ-વિરેકઃ, ઊર્ધ્વં ગતં દોષં છર્દ્યનુગમધો નયતિ| ન કેવલં શોધનં-વમનં વિરેચનં વા, તત્ર યોજયેત્| યાવચ્છમનમપિ યદૌષધં તદપિ તત્ર યોજયેત્| રૂક્ષદુર્બલસ્ય પુનઃ પુંસસ્તદેવ-શમનમેવ, યોજયેત્, શોધનાસહત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર સર્વાસ્વપિ છર્દિષુ પરિશુષ્કાદિગુણયુક્તમન્નં શસ્યતે| કામ્બલિકાદિલક્ષણં કૃતાન્નવર્ગે કથિતમ્| તથા ફલાનિ, સ્નાનમુદ્વર્તનાદિરૂપેણ ઘર્ષણં સુગન્ધયઃ-શોભનગન્ધાઃ, ગન્ધદ્રવ્યપુષ્પફલાન્નપાનજાઃ શસ્યન્તે| તત્ર ગન્ધશબ્દેન ગન્ધદ્રવ્યાણિ| ભુક્તમાત્રસ્ય સહસા-ઝટિત્યેવાજ્ઞાતસઙ્કેતસ્ય, મુખે શીતામ્બુસેચનમ્| ઇતિ સામાન્યેન છર્દીનામુપક્રમાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતજાં છર્દિષં સર્પિઃ પીતં સૈન્ધવાન્વિતં કિઞ્ચિદુષ્ણં વિશેષેણ હન્તિ| પીતં-ન તુ લીઢમ્, અશક્તત્વાત્| તથા ચોક્તમ્ (હૃ.ચિ.અ.૩/૧૧૧)-"આક્રામત્યનિલં પીતં" ઇતિ| તસ્માત્ પીતં ઘૃતં છર્દિં હન્તીતિ યુક્તમ્| અથવા ત્રિકટુત્રિલવણોત્કટં સર્પિઃ પીતં પૂર્વોક્તગુણમ્| દાડિમામ્બુન વા શુણ્ઠી દધિધાન્યેન સહ સામાન્યકલ્પનયા સિદ્ધં ઘૃતં પીતં પૂર્વોક્તગુણમ્| જલતુલ્યં વા પયઃ શૃતં પૂર્વવત્| અથવા, વૈષ્કિરઃ-કુક્કુટાદિજો, રસો બહુસર્પિઃસૈન્ધવો મારુતજાં છર્દિં હન્તિ| કિમ્ભૂતઃ ? ફલેન-દાડિમમાતુલુઙ્ગાદિના, અમ્લઃ-અમ્લતાં પ્રાપિતઃ| સ્નિગ્ધં ચ ભોજનં-અશનં, [શુણ્ઠી]દધિદાડિમેન સંસ્કૃતં તુ હિતં-છર્દિં હન્તિ| અત્ર ચ-મારુતચ્છર્દિષિ, સ્નેહેન-એરણ્ડતૈલાદિના, વિરેચનં સ્નેહવિરેચનં કોષ્ણં સલવણં ચ હિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તજાયાં છર્દ્યાં વિરેકાર્થં-વિરેકપ્રયોજનાય, દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસૈસ્ત્રિવૃદ્દેયા| તૈલ્વકં વા સર્પિર્યોજ્યમ્| પિત્તજે છર્દિષિ વૃદ્ધં શ્લેષ્મધામગં પિત્તમૂર્ધ્વમેવ હરેત્-વમનં તત્ર દેયમિત્યર્થઃ| કૈર્દ્રવ્યૈઃ ? સ્વાદુતિક્તૈઃ| આતુરો વિશુદ્ધિમાન્-કૃતવમનવિરેકો લાજૈર્મન્થં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? સમધુશર્કરમ્, અથવા યવાગૂં લાજૈઃ સમધુશર્કરાં પિબેત્| સમધુશર્કરશ્ચ સમધુશર્કરા ચેતિ "પુમાન્ સ્ત્રિયા" ઇત્યેકશેષઃ| તથા, મુદ્ગજૈર્વ્યઞ્જનૈર્જાઙ્ગલમાંસૈ (માંસજૈ)શ્ચ વ્યઞ્જનૈઃ શાલિષષ્ટિકમદ્યાત્| મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટજં સુશીતલં જલં પિબેત્| મુદ્ગાદિભિર્વા સહ નિશાં સ્થિતં જલં પિબેત્| દ્રાક્ષારસાદિં વા યથાયોગં પિબેત્| જમ્બ્વામ્રાદિજઃ ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતઃ શીતો વા-શીતકષાયઃ, પીતઃ ક્ષૌદ્રયુતશ્છર્દ્યાદીન્ હન્તિ| મુદ્ગદલૈઃ શૃતમમ્બુ મુદ્ગદલામ્બુ, તદ્ધાત્રીરસેન સહ પિબેત્| અથવા મુદ્ગદલાનામમ્બુ મુદ્ગદલામ્બુ, શીતં-શીતકષાયં, પિબેત્| કોલાદિકં ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્| પથ્યાં વા ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્| દ્રાક્ષાં વા બદરાણિ વા લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- [ પિત્તચ્છર્દ્યૌષધમાહ-પિત્તજાયામિતિ|] સમધુશર્કરં લાજમન્થં લાજયવાગૂં વા સમધુશર્કરામ્| વ્યઞ્જનૈઃ-યૂષરસાદ્યૈઃ| શમનમાહ-મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રભવમિતિ| અન્યદાહ-મુદ્ગોશીરકણાધાન્યૈરિતિ| શમનચતુષ્ટયમાહ-દ્રાક્ષારસમિતિ| અન્યદાહ-જમ્બવામ્રેતિ| શીતો વા-શીતકષાયો વા| અન્યદાહ-ધાત્રીરસેનેતિ| શીતં-ચન્દનમ્| અન્યદાહ-મુદ્ગદલામ્બુ વેતિ| મુદ્ગદલામ્બુ-મુદ્ગશકલવ્કાથમ્| અન્યદાહ-કોલમજ્જેતિ| લેહત્રયમાહ-ક્ષૌદ્રેણેતિ| સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૮)- "કોલાસ્થિમજ્જાસ્ત્રોતોજલાજોત્પલરજાંસિ વા| પિબેચ્છીતામ્બુનાશાલિસ્વર્ણગૈરિકજં રજઃ|| પિષ્ટં વા ચન્દનદ્રાક્ષામાંસીસેવ્યામ્બુગૈરિકમ્| શાલિતડુલતોયેન પિબેદ્વા સસિતામધુ|| મધૂકમધુકદ્રાક્ષાકમલામલકામ્બુદમ્| સસારિવાપરૂષાખ્યં મૂર્વાં વા માક્ષિકાન્વિતામ્|| મધુકં સાત્મગુત્પં વા શીતં ધાત્રીરસેન વા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફજાયાં છર્દ્યાં નિમ્બાદિભિર્યુક્તેન કોષ્ણજલેન વમેત્| દુર્બલં ચ નરમુપવાસયેત્| આરગ્વધાદિનિર્યૂહં શીતં ક્ષૌદ્રાન્વિતં પિબેત્| બહૂન્ વારાન્ છર્દિઘ્નૌષધભાવિતૈર્યવૈર્મન્થાન્ પિબેત્| કફઘ્નમન્નં હૃદ્યં ચ ભુક્તં સદ્વમિં જયેત્| રાગાઃ સકુઠેરકભૂસ્તૃણા વમિં જયન્તિ પીતાઃ| મનઃશિલાદિકં બીજપૂરકરસેન સક્ષૌદ્રેણ વમિં જયેત્| કપિત્થસ્ય વા રસેન માક્ષિકાન્વિતેન મનઃશિલાદિકં લીઢં વમિં જયેત્| કપિત્થં વા સત્રિકટુકં મધુના ખાદેત્| ધન્વયવાસં વા મધુના લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કફચ્છર્દ્યૌષધમાહ-કફજાયામિતિ| પિણ્ડીતો-મદનઃ| ઉપવાસમાહ-દુર્બલં ચોપવાસયેદિતિ| દુર્બલં-વમનાસમર્થમ્| શમનમાહ-આરરગ્વધાદિનિર્યૂહમિતિ| સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૮)- " ત્રિફલાકણચવ્યાદ્વા પેયાં પત્રૈઃ કરઞ્જજૈઃ|" ઇતિ| ત્રિફલાદિભ્યઃ વ્કાથં સક્ષૌદ્રમ્, કરઞ્જપત્રપેયાં વા સક્ષૌદ્રામ્| અન્યદાહ-મન્થાન્ યવૈર્વેતિ| ભોજનમાહ-કફઘ્નમન્નમિતિ| શમનમાહ-લીઢમિતિ| અન્યદાહ-ખાદેદિતિ| અન્યદાહ-મધુના વેતિ| અન્યદાહ-લિહ્યાદિતિ| ચોચં-લવઙ્ગત્વક્| સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૮)- " સમુસ્તાં મધુના શૃઙ્ગીં કોલામ્લં વા સજામ્બવમ્| તદ્વદ્વિડઙ્ગત્રિફલં વિડઙ્ગપરિપેલવમ્||" ઇતિ| યોગરત્ને-"પિષ્ટ્વા ધાત્રીફલં લાક્ષાં શર્કરાં ચ પલોન્મિતામ્| દત્વા મધુ પલં ચાત્ર કુડવં સલિલસ્ય ચ|| વાસસા ગાલિતં પીતં હન્તિ છર્દિં ત્રિદોષજામ્|| સારિવોશીરમધુકકુસ્તુમ્બરુફલાનિ ચ| યુક્ત્યા શ્રાવ્યજલં દેયં મધુના છર્દિનાશનમ્|| કૃતં ગુડૂચ્યા વિધિવત્કષાયં હિમસંજ્ઞિતમ્| તિસૃષ્વપિ ભવેત્પથ્યં માક્ષિકેણ સમન્વિતમ્|| કપિત્થરસસંયુક્તાં પિપ્પલીં માક્ષિકાન્વિતામ્| મુહુર્મુહુર્નરો લીઢ્વા છર્દિભ્યઃ પ્રતિમુચ્યતે|| ધાત્રીમુસ્તકચૂર્ણં તુ મધુના પરિમિશ્રિતમ્| પ્રલિહન્ પ્રાતરુત્થાય છર્દ્યતે સુખમાપ્નુયાત્|| પ્રિયઙ્ગુચન્દનોશીરશતપુષ્પાયવૈઃ સમૈઃ| કલ્કં સમુસ્તકં લિહ્યાચ્છર્દિઘ્નં મધુસંયુતમ્|| કુષ્ઠં નાગરસમ્મિશ્રં લિહ્યાચ્ચૂર્ણં સમં તતઃ| પ્રાતરુત્થાય તોયેન છર્દ્યામયહરં પરમ્|| યષ્ટ્યાહ્વં ચન્દનોપેતં સમ્યક્ક્ષીરપ્રપેષિતમ્| તેનૈવાલોડ્ય પાતવ્યં રુધિરચ્છર્દિનાશનમ્|| માતુલુઙ્ગરસો લાજાશર્કરામધુસંયુતઃ| પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ્છર્દિનિવારણઃ|| જાત્યા રસઃ કપિત્થસ્ય પિપ્પલીમરિચાન્વિતઃ| ક્ષૌદ્રેણ યુક્તઃ શમયેલ્લેહોઽયં છદ્રિમુલ્બણામ્|| સૌવર્ચલમજાજ્યશ્ચ શર્કરા મરિચાનિ ચ| ક્ષૌદ્રેણ સંયુતં ચુર્ણં શ્રેષ્ઠં છર્દિનિવારણમ્|| વિદલાનિ ચ મુદ્ગાનાં પિપ્પલ્યશ્ચૈવ કુટ્ટિતાઃ| પ્રસ્ત્રુતં સલિલં પેયં છર્દ્યાં મધુસમન્વિતમ્| જબ્વામ્રસારો મુસ્તં ચ માચીદ્રાક્ષા (?) ચ સાધયેત્| કષાયો મધુસંયુક્તઃ પેયશ્ચ્છર્દિતૃષાપહઃ|| ફલ્ગુપ્રવાલં મરિચં મધુકં નીલમુત્પલમ્| ક્ષુણ્ણં શીતકષાયોઽયં તૃષ્ણાચ્છર્દિનિવારણઃ|| એતૈરેવૌષધૈઃ સિદ્ધાં લાજપેયાં પિબેન્નરઃ| સશર્કરાં મધુયુતામ્ તૃષ્ણાચ્છર્દિનિવારિણીમ્|| અર્ધોદકં નિષેવેત માક્ષિકેણાથવા પયઃ| તુષ્ણાછર્દિપ્રશમનં જાઙ્ગલં રસમેવ વા|| ક્ષીરિણાં ચૈવ વૃક્ષાણાં શુઙ્ગાન્ લિહ્યાત્સુકુટ્ટિતાન્| પિપ્પલીમધુસંયુક્તાન્ તૃષ્ણાછર્દિનિવારણાન્||" ઇતિ| [સિદ્ધસારે (છર્દ્યધિકારે શ્લો. ૨૨)]-" લાજાકપિત્થમધુમાગધિકોષણાનાં ક્ષૌદ્રાભયાત્રિકટુધાન્યકજીરકાણામ્| પથ્યામૃતામરિચમાક્ષિકપિપ્પલીનાં લેહાસ્ત્રયઃ સકલવમ્યરુચિપ્રશાન્ત્યૈ|| એલાલવઙ્ગગજકેસરકોલમજ્જાલાજાપ્રિયઙ્ગુઘનચન્દનપિપ્પલીનામ્| ચૂર્ણાનિ માક્ષિકસિતાસહિતાનિ લીઢ્વાછર્દિં નિહન્તિ કફમારુતપિત્તજાતામ્|" "લાજસૈન્ધવસંયુક્તમામ્રબીજં સમાલિહેત્| મધુના છર્દિનાશાય ક્ષિપ્રં સુખમવાન્પુયાત્||" (વઙ્ગ. છર્દ્ય. શ્લો. ૪૯)- "અશ્વત્થવલ્કલં શુષ્કં દ્ગ્ધ્વા નિર્વાપિતં જલે| તજ્જલં પાનમાત્રેણ છર્દિં જયતિ દુસ્તરામ્||" "વિજયાતિવિષાવ્કાથશ્છર્દિહૃચ્છૂલનાશનઃ||" (વઙ્ગ. છર્દ્ય. શ્લો. ૫૭)- " આમ્રાસ્થિબિલ્વનિર્યૂહઃ પીતઃ સમધુશર્કરઃ| નિહન્યાચ્છર્દ્યતીસારં વૈશ્વાનર ઇવાહુતિમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વિષાર્થજા છર્દિર્મનસોઽનુકૂલોપચારેણ શામ્યતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્વિષ્ટાર્થછર્દ્યૌષધમાહઅનુકૂલોપચારેણેતિ|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કૃમિભ્યો જાતા છર્દિઃ કૃમિહૃદ્રોગગદિતૈરૌષધૈઃ શમં યાતિ| ન કેવલં કૃમિજા છર્દિરેવ શમં યાતિ| યથાસ્વં પરિશેષા અપ્યામયાઃ-કૃમિહૃદ્રોગકૃતાઃ, તેઽપિ કૃમિહૃદ્રોગગદિતૈર્ભેષજૈઃ શમં યાન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કૃમિર્ચ્છર્દ્યૌષધમાહ-ક્રિમિજા ઇતિ| તૃષ્ણા (શેષ) ચ્છર્દ્યામયાદીનામૌષધમાહ-યથાસ્વં પરિશેષાશ્ચેતિ| યથાસ્વં-કારણભૂતરોગાનુસારેણ અનુબન્ધિદોષાનુસારેણ વા| પરિશેષાઃ-ઉક્તેભ્યોન્યાઃ| છર્દ્યુપદ્રવાણામૌષધમાહ-તત્કૃતાશ્ચેતિ| તત્કૃતાઃ-છર્દિકૃતાઃ| તથા-યથાસ્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, છર્દિપ્રસઙ્ગેન-અનુબન્ધેન, યો ધાતુક્ષયઃ તસ્માદ્ધેતોર્માતરિશ્વા અવશ્યં કોપમાયાતિ| અતો હેતોર્વમનાતિયોગપ્રોક્તં વિધિં સ્તમ્ભનં બૃંહણં ચ કુર્યાત્, ન પુનસ્તદુક્તમન્યં વિધિમ્| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્| તથા, સર્પિર્ગુડાદયો દોષદૂષ્યાનુરોધતો યથાકાલમુપયુક્તાશ્છર્દિં પ્રસક્તાં શમયન્તિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્| તન્ત્રાન્તરે(?)ચોક્તમ્ (હૃ.ક.અ.૩/૨૫)-"અઞ્જનં ચન્દનોશીરમજાસૃક્શર્કરોદકમ્| લાજચૂર્ણૈઃ પિબેન્મન્થમતિયોગહરં પરમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રસક્તચ્છર્દ્યૌષધમાહ-છર્દિપ્રસઙ્ગેનેતિ| સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૭)- "ત્વરમાણો જયેચ્છર્દિં પ્રસક્તામનુબન્ધનીમ્| કોષ્ઠાશ્રયા મહામર્મપીડાકરતરા હિ સા|| ન ચાન્નેન વિના કાયસ્તન્મયો વર્તતેઽપિ ચ| ધાતુક્ષયોઽતિવમથૌ સમીરણસમીરણાત્|| નિયતં જાયતે તસ્માદ્દ્રુતમત્ર પ્રયોજયેત્ ધાન્વન્તરં ત્ર્યૂષણં વા દોષદેહાનુરોધતઃ||" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદસાયને| છર્દિપ્રકરણં નામ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતજે હૃદ્રોગે તૈલં સુખોષ્ણં-કિઞ્ચિદુષ્ણં, પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? મસ્તુસૌવીરતક્રાણિ વિદ્યન્તે યસ્મિંસ્તદેવમ્| તથા સહ બિડલવણેન સબિડં, ગુલ્માદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથહૃદ્રોગચિકિત્સિતમ્| તત્ર વાતજૌષધમાહ-હૃદ્રોગ ઇતિ| સૌવીરં-કાઞ્જિકમ્| મસ્ત્વાદિત્રયં દ્રવ્યમ્| બિડં કલ્કઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લવણૈઃ-પઞ્ચભિઃ સૈન્ધવાદિભિઃ, ગોમૂત્રેણ કાઞ્જિકેન ચ તૈલં સામાન્યપરિભાષયા પક્વં તથાગુણં-ગુલ્માદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્યદાહ-તૈલમિતિ| અમ્લં-કાઞ્જિકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બિલ્વાદીનિ જલે પક્ત્વા તસ્મિન્ જલે ક્વાથીભૂતે તૈલં પચેત્| તત્તૈલં નસ્યે પાનેઽનુવાસને ચ વિનિયોજયેત્| તચ્ચ પૂર્વસમમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્યદાહ-બિલ્વમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુણ્ઠ્યાદિભિઃ પક્વં ચ ઘૃતં પાર્શ્વહૃદ્રુજાદિજિત્| વયસ્થા-આમલકી| કાયસ્થા-કાકોલી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતમાહશુણ્ઠીકયસ્થાલવણવવયસ્થાહિઙ્ગુપૌષ્કરૈરિતિ| કયસ્થા-તુલસી| વયસ્થા-ગુડૂચી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સૌવર્ચલસ્ય પલદ્વયે પથ્યાપઞ્ચાશદ્યુક્તે સાધિતો ઘૃતપ્રસ્થો હૃદ્રોગાદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્યદાહ-સૌવર્ચલસ્યેતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ચૂર્ણમાહ-દાડીમમિતિ| અપતન્ત્રકો-વાતવ્યાધિનિદાનોક્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુષ્કરાહ્વાદયઃ કલ્કીકૃતાઃ-પિષ્ટાઃ, તથા ઘૃતાદિયુક્તાઃ પીતા વિકર્તિકાશૂલહરાઃ| વિકર્તિકા-હૃદયસ્યાવર્તચ્છેદનિકા ઇવ રુગ્વિશેષઃ| હૃદ્રોગપ્રસઙ્ગાદેતચિકિત્સાઽપ્યુક્તા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્યદાહ પુષરાહ્વેતિ| વિકર્તિકાશૂલં-હૃદયચ્છેદનમિવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્વાથશ્ચ કોષ્ણો યવાન્યાદિભિર્દેવદારુસહિતૈસ્તદ્ગુણો વિકર્તિકાશૂલહરઃ| ઔષધં-શુણ્ઠી| બીજહ્વઃ-બીજસારમ્, બીજપૂરકમિત્યન્યે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્વાથમાહ-ક્વાથ ઇતિ| ઔષધં-શુણ્ઠી| પૂતીકરઞ્જઃ| બીજાહ્વો-બીજપૂરઃ| યવાન્યાદિભિઃ સહ પેયઃ| સઃ-ક્વાથઃ, પૂત્યાદિભિઃ કૃતઃ| વઙ્ગસેને (હૃદયરોગાધિકારે શ્લો. ૧૦)- "ક્વાથઃ કૃતઃ પૌષ્કરમાતુલુઙ્ગપલાશપૂતીકશઠીસુરાહ્વૈઃ| સ નાગરાજાજિવચાયવાભિઃ સક્ષાર ઉષ્ણો લવણશ્ચ પેયઃ||" ઇતિ વચનમૂલેયં વ્યાખ્યા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચકોલાદિકં વારુણ્યા-પ્રસન્નયા સુરયા, કલ્કિતંપિષ્ટં, યમકે ભૃષ્ટં સૈન્ધવયુતં હૃદાદિશૂલેષુ ગુલ્માદિષુ ચ ખાદેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ચૂર્ણમાહ-પઞ્ચકોલેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇહ-વાતજે હૃદ્રોગે, સ્વેદાશ્ચ સ્નિગ્ધા હિતાઃ| ઘૃતાનિ પક્વાનિ વા (ચ)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નેહસ્વેદાવાહ-સ્નિગ્ધાશ્ચેતિ| ઘૃતાનિ સ્નેહનાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃષિ સત્યાં હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન શુણ્ઠ્યા વા સાધિતં જલં પિબેત્| વારુણીમણ્ડં વા દધિમણ્ડં વા પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાનપઞ્ચકમાહ-લઘુનેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આયામઃ-આક્ષેપઃ, સહ આયામાદિભિર્વર્તતે યદ્ હૃદયં તસ્મિંસ્તથાવિધે હૃદિ તથા મારુતદૂષિતે સતિ ક્રિયૈષાચિકિત્સેયં પૂર્વોક્તા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાનામૌષધાનાં વિષયમાહ-સાયામસ્તમ્ભશૂલામ ઇતિ| આયામઃ-આકર્ષણમિવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સદ્રવાયામપ્રમોહે પુનઃ હૃદિ મારુતદૂષિતે રસાસ્તિત્તિર્યાદિજાઃ| સ્નેહાદ્યાઃ-બહુસ્નેહાઃ, હિતાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિષયાન્તરભેષજમાહ-સદ્રવાયામપ્રમોહે ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સહૃદ્રોગો નરો બલાતૈલં પિબેત્| સુકુમારકં વા-પ્રમેહોક્તં ઘૃતં, યષ્ટ્યાહ્વં ચ તચ્છતપાકં ચ યષ્ટ્યાહ્વશતપાકં-શતકૃત્વઃ પક્વં તત્તૈલં વાતશોણિતોક્તં (હૃ.ચિ.અ.૨૨/૪૧) પિબેત્| મહાસેન્હં તથોત્તમં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નેહચતુષ્કમાહ-બલાતૈલમિતિ| બલાતૈલંશારીરકે ગર્ભવ્યાપદ્યુક્તમ્ (હૃ. શા.અ. ૨/૪૭) , વાતરક્તોક્તં વા બલાકષાયકલ્કાભ્યાં શતં સહસ્રં વા વારાભ્યક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૨૨/૪૫)| સુકુમારકં-વૃદ્ધ્યુક્તં ઘૃતૈરણ્ડતૈલયમકમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૩/૪૧) , તૈલમેવ વા તન્ત્રાન્તરોક્તરાજયક્ષ્મણિ સઙ્ગૃહીતમ્| યષ્ટ્યાહ્વશતપાકં-યષ્ટીમધુકલ્કકષાયાભ્યાં શતં વારાન્ પક્વમ્| ઉત્તમં મહાસ્નેહં-વાતવ્યાધ્યુક્તમપન્ત્રકે (હૃ. ચિ. અ. ૨૧/૨૮)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાસ્નાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈર્મહાસ્નેહં દધિપાદં વિપાચયેત્| દધિપાદં ચ દઘ્નઃ પાદઃ-ચતુર્થભાગપ્રમાણો, યસ્મિંસ્તથાભૂતમ્| તથા, અમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ, લાભતો-યથાલાભમ્| અનયૈવ કલ્પનયા સઃ-મહાસ્નેહો, નિષેવિતસ્તર્પણો બૃંહણો બલ્યો વાતહૃદ્રોગઘ્નશ્ચ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મહાસ્નેહાન્તરમાહ-રાસ્નાજીવકેતિ| દધિપાદં-પાદાંશેન દધ્ના યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દીપ્તેઽગ્નૌ સતિ વાતહૃદ્રોગે સદ્રવાયામે સહ દ્રવેણ-કમ્પનેન, આયામેન ચ વર્તતે યસ્તસ્મિંસ્તથાભૂતે ક્ષીરાદિ હિતમ્| ઔદકામિષં-મત્સ્યાદિમાંસમ્, આનૂપામિષં-ગ્રામ્યવરાહાદિજં માંસમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિષયાન્તરભેષજમાહ-દીપ્તેઽગ્નાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતહૃદ્રોગં મુક્ત્વાઽન્યેષુ-શેષેષુ, ચતુર્ષુ હૃદ્રોગેષ્વેતાનિ-ક્ષીરાદીનિ, વર્જ્યાનિ-ન પ્રયોજ્યાનિ| ન કેવલમેષ્વેતાનિ વર્જ્યાનિ, યાવત્સ્તમ્ભજાડ્યામસંયુક્તે વાતિકેઽપિ હૃદ્રોગ એતાનિ વર્જ્યાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- હૃદ્ગોગાન્તરે ક્ષીરાદીનિ નિષેધતિ-એતાન્યેવેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્મિન્-વાતિકે હૃદ્રોગે, કફાનુબન્ધે તુ સતિ રૂક્ષોષ્ણાં ક્રિયાં સેવેત|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સકફે વાતહૃદ્રોગે ભેષજમાહ-કફાનુબન્ધ ઇતિ| યોગરત્ને-" નાગરં વા પિબેદુષ્ણં કષાયં વહ્નિવર્ધનમ્| કાસશ્વાસાનિલહરં શૂલહૃદ્રોગનાશનમ્|| પાઠાં વચાં યવક્ષારમભયામમ્લવેતસમ્| દુરાલભાં ચિત્રકં ચ ત્ર્યૂષણં લવણત્રયમ્|| શઠી પુષ્કરમૂલં ચ તિત્તિડીકં સદાડિમમ્| માતુલુઙ્ગ્યાશ્ચ મૂલાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્|| સુખોદકેન મદ્યૈર્વા ચૂર્ણાન્યેતાનિ પાચયેત્| અર્શઃ શૂલં સહૃદ્રોગં ગુલ્મં ચાપિ વ્યપિહતિ||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૮.)- "ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા પાઠા મધૂકં મધુકં ત્રુટી| પઞ્ચમૂલં લઘુ બલે મેદે વૃદ્ધિઃ શતાવરી|| કણ્ડૂકરી તામલકી જીવકશ્ચાક્ષસમ્મિતૈઃ| તૈઃ પચેત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં દધ્નઃ પ્રસ્થેન માહિષાત્|| યુક્તં સિદ્ધં ચ મધુના તન્નિહન્તિ નિષેવિતમ્| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીપાર્શ્વશ્વાસકાસહલીમકાન્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૈત્તે હૃદ્રોગે દ્રાક્ષેક્ષુનિર્યાસાદિયુક્તો વિરેકો હૃદ્યઃ સ્યાત્| શુદ્ધે સત્યનન્તરં ક્રમઃ પિત્તહા સ્યાત્, સ તુ પેયાદિકઃ કાર્યઃ| ક્ષતે પિત્તજ્વરે ચ યા બહિરન્તશ્ચ શુદ્ધિરુક્તા સા ચાત્ર કાર્યા| કટુકીમધુકકલ્કં શર્કરાન્વિતમમ્ભસા પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પિત્તહૃદ્રોગસ્યૌષધમાહ-પૈત્તે ઇતિ| વિરેચઃત્રિવૃચ્ચૂર્ણઃ| વિરેચકાનન્તરં પેયાદિક્રમમાહ-ક્રમઃ શુદ્ધે ચ પિત્તહેતિ| પિત્તહા-પિત્તઘ્નૈઃ કૃતઃ| અતિદેશમાહ-ક્ષતપિત્તજ્વરોક્તં ચેતિ| પરિમાર્જનં-શોધનમ્, બાહ્યં પરિષેકેણ, અન્તર્વિરેકેણ| ઔષધાન્તરમાહ-કટ્વીમધુકકલ્કમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્રેયસ્યાદિભિઃ સાધિતં ક્ષીરાન્વિતં માહિષં સર્પિઃ પિત્તહૃદ્રોગઘ્નમ્| શ્રેયસી-હસ્તિપિપ્પલી| માહિષઘૃતસ્યાત્ર નિર્દેશઃ શીતતમત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતમાહ-શ્રેયસીતિ| શ્રેયસી-ગજપિપ્પલી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિઃ ક્ષીરયુતં પક્વં ઘૃતં શીતીભુતં સન્માક્ષિકોપેતં તચ્ચેષ્ટમત્ર રોગે| સ્વાદુવર્ગેણ-દ્રાક્ષાદિના, યચ્ચ કૃતં તચ્ચ હિતમ્| તથા, બસ્તિં મધુકસાધિતં-મધુકેન પક્વં, માક્ષિકાન્વિતં દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ-પ્રપૌણ્ડરીકેતિ| શૈવલઃ-શૈવાલઃ| ઘૃતાન્તરમાહ-સ્વાદુવર્ગકૃતં ચ યદિતિ| સ્વાદુવર્ગોરસસ્કન્ધેષૂક્તઃ (હૃ. સૂ. અ. ૧૦/૨૨)| બસ્તિમાહ-બસ્તિં ચેતિ-અનુવાસનમ્| વઙ્ગસેને(હૃદયરોગા. શ્લો. ૧૮)- " અર્જુનસ્ય ત્વચા સિદ્ધં ક્ષીરં યોજ્યં હૃદામયે| સિતયા પઞ્ચમૂલ્યા વા બલયા મધુકેન વા|| સ્થિરાદિકલ્કવત્સર્પિઃ ક્ષીરેણેક્ષુરસેન વા| દ્રાક્ષારસેન વા પક્વં પિત્તહૃદ્રોગનાશનમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફોદ્ભવે હૃદ્રોગે સ્વિન્નો નિમ્બવચાભ્યાં ક્વથિતેન જલેન વમેત્ કુલત્થજાઙ્ગલાદિરસ(લરસાદિ)ભુક્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કફહૃદ્રોગૌષધમાહ-કફોદ્ભવ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચૂર્ણં વચાદિભ્ય ઉષ્ણોદકેન પિબેત્| યવાનકો-યવાનીભેદઃ| તથા, ફલધાન્યામ્લદિભિર્વૈકતરેણ(મેન)પિબેત્| તથા, પુષ્કરાદેશ્ચૂર્ણં પૂર્વોક્તૈરુષ્ણા(મ્બ્વા)દિભિઃ પિબેત્| તથા, હરીતક્યાદેઃ ક્વાથં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ચૂર્ણમાહ-પિબેચ્ચૂર્ણમિતિ| સશબ્દઃ સહાર્થે| યવાનકઃ-અજમોદા| ફલામ્લં ધાન્યામ્લં ચ| ષણ્ણાં દ્રવાણાં પ્રકૃત્યાદિવશાદ્વિષય[વિ]ભાગઃ| ક્વાથમાહ-પુષ્કરાહ્વેતિ| ક્વાથાન્તરમાહ-તથેતિ| માદ્રી-અતિવિષા| પીરદ્રુઃ-દાર્વી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોહિતકાદીનાં ક્વાથે ત્રિકટુત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતે કૃતો લેહ ઉષ્ણોદકાનુપાનઃ કફવિકારહા| અર્શશ્ચિકિત્સિતોક્તં (હૃ.ચિ.અ.૮/૧૦૪)-"તુલાં દિવ્યામ્ભસિ પચેત્" ઇતિ પ્રમાણાનુસારેણ પરિમાણમત્ર નિરૂપિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લેહમાહ-ક્વાથ ઇતિ| રોહિતકાદીનાં સપ્તાનાં ક્વાથઃ| તસ્ય પુનઃ પાકાદ્ઘનીભાવસમયે ચૂર્ણપ્રક્ષેપઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફહૃદ્રોગે, શ્લેષ્મગુલ્મે યાનિ ગદિતાન્યાજ્યાનિ-સર્પીષિ, તત્રૈવોક્તાન્ ક્ષારાંશ્ચ નાનાવિધાંસ્તાન્ પિબેત્| શિલાજતુ પ્રયોજયેત્| વા બ્રાહ્મં રસાયનં-રસાયનાધ્યાયોક્તમ્ (હૃ.ઉ.અ.૩૯/૧૫)| તથા, આમલકલેહં વા-રસાયનોક્તમેવ ચ્યવનપ્રાશાખ્યમ્ (હૃ.ઉ.અ.૩૯/૩૩)| અથવા, પ્રાશં-લેહં, અગસ્ત્યનિર્મિતં કાસચિકિત્સિતોક્તં (હૃ.ચિ.અ.૩/૧૨૭), પ્રયોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અતિદિશતિ-શ્લેષ્મગુલ્મોદિતાજ્યાનીતિ| શિલાહ્વં-શિલાજતુરસાયનમ્ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯/૧૩૭) , બ્રાહ્યંએકાશનમ્ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯|૧૫) , આમલકલેહં-ચ્યવનપ્રાશમ્ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯/૩૩) , એતાનિ રસાયનોક્તાનિ| અગસ્ત્યનિર્મિતં-કાસોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૩|૧૨૭)| વઙ્ગસેને (હ્રુદયરોગા. શ્લો. ૨૮)- " સૂક્ષ્મૈલા માગધીમૂલં પ્રલીઢં હવિષા સહ| નાશયત્યાશુ હૃદ્રોગં ગુલ્માનપિ વિશેષતઃ|| ફલતૈલં વિદધ્યાચ્ચ બસ્તૌ બસ્તિવિશારદઃ| 'ફલૈરષ્ટગુણેઽથામ્લે સિદ્ધમન્યાસનં કફે (?)|' ઇત્યુક્તં ફલતૈલમ્| 'હિઙ્ગૂગ્રગન્ધાબિડવિશ્વકૃષ્ણાકુષ્ઠાભયાચિત્રકયાવશૂકમ્| પિબેત્સસૌવર્ચલપુષ્કરાહ્વં યવામ્ભસા શૂલહૃદામયઘ્નમ્|| દશમૂલકષાયં તુ લવણક્ષારયોજિતમ્| કાસં શ્વાસં સહૃદ્રોગં ગુલ્મશૂલં ચ નાશયેત્|| ઘૃતેન દુગ્ધેન ગુડામ્ભસા વા પિબન્તિ ચૂર્ણં કકુભત્વચો યે| હૃદ્રોગજીર્ણજ્વરરક્તપિત્તં હત્વા ભવેયુશ્ચિજીવિનસ્તે|| પુટદગ્ધહરિણશૃઙ્ગં પિષ્ટં ગવ્યેન સર્પિષાપિબતઃ| હૃત્પૃષ્ઠશૂલમચિરાદુપૈતિ શાન્તિં સુકષ્ટમપિ|| તૈલાજ્યગુડવિપક્વં ચૂર્ણં [ ગોધૂમપાર્થજં વાઽપિ| પિબતિ પયસા સ ભવેજ્જિતસકલહૃદામયઃ પુરુષઃ|| ગોધૂમકકુભચૂર્ણં ] છાગપયોગવ્યસર્પિષા યુક્તમ્| મધુશર્કરાસમેતં શમયતિ હૃદ્રોગમુદ્ધતં પુંસામ્|| મૂલં નાગબલાયાસ્તુ ચૂર્ણં દુગ્ધેન પાયયેત્| હૃદ્રોગશાસકાસઘ્નં કકુભસ્ય ચ વલ્કલમ્| રસાયનં પરં બલ્યં વાતજિન્માસયોજિતમ્| સંવત્સરપ્રયોગેણજીવેદ્વર્ષશતતત્રયમ્|| પાર્થસ્ય કલ્કસ્વરસેન સિદ્ધં શસ્તં ઘૃતં સર્વહૃદામયેષુ| ઘૃતં બલાનાગબલાર્જુનામ્બુસિદ્ધં સયષ્ટીમધુકલ્કપાદમ્| હૃદ્રોગશૂલક્ષતરક્તપિત્તકાસાનિલાસૃશમયત્યુદીર્ણમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્ય-પુંસો, ભુક્તે-તત્કાલ એવ, અતિ શૂલં સ્યાત્| જીર્યત્યન્ને-મધ્યમાયાં પાકાવસ્થાયાં, અલ્પં શૂલં સ્યાત્| જરાં ગતે-કિટ્ટસારતયા પરિણતેઽન્ને, તુ શામ્યેત્| સઃ-નરઃ, કુષ્ઠાદિભિશ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ પ્રસઙ્ગાચ્છૂલપ્રકરણમ્| શૂલં ચતુર્ધા,-અજીર્ણેઽન્ને જીર્યતિ જીર્ણે સર્વદા ચેતિ| તત્રાજીર્ણશૂલસ્યૌષધમાહ-સ્યાચ્છૂલમિતિ| ]

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્ય-પુંસો, જીર્ણે સત્યધિકં શૂલં ભવેત્, સ સ્નેહૈઃ-વિરેચનદ્રવ્યસિદ્ધૈઃ, વિરેચનીયઃ| જીર્યત્યન્ને-પચ્યમાનાવસ્થાયાં, અધિકં શૂલે સતિ ફલૈર્વિરેચ્યઃ| તથા ચ મુનિઃ(?)-"મૃદ્વીકાઽથ વિડઙ્ગાનિ ખર્જૂરાણિ પરૂષકમ્| આરગ્વધોઽથામલકં હરીતક્યો બિભીતકમ્|| કમ્પિલ્લકોપચિત્રે ચ ત્રપુસં ચ મુકૂલકમ્| નીલિકા કુવલં પીલુ ભવેત્ફલવિરેચનમ્||" ઇતિ| યસ્ય પુનઃ સદાઽધિકમેવ શૂલં-કેવલં ન ભુક્તમાત્રે જીર્ણે જીર્યતિ વા, સઃ-પુરુષો, મૂલૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ-મૂલવિરેચનૈર્દન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાસપ્તલાદિદ્રવ્યૈઃ સમન્વિતૈઃ, વિરેચ્યઃ| તથા ચોક્તમ્-"સપ્તલાશઙ્ખિનીદન્તીદ્રવન્તીગિરિકર્ણિકાઃ| ત્રિવૃચ્છ્યામોદકીર્યા ચ પ્રકીર્યા ક્ષીરિણી તથા|| છગલાણ્ડી ગવાક્ષી ચ કુચાક્ષી ગિરિકર્ણિકા| મસૂરવિદલા ચૈવ ભવેન્મૂલવિરેચનમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- જીર્ણશૂલસ્યૌષધમાહ-યસ્યેતિ| સ્નેહૈઃ-એરણ્ડતૈલાદિભિઃ| જીર્યચ્છૂલસ્યૌષધમાહ-ફલૈઃ પુનર્જીર્યત્યન્ન ઇતિ| ફલૈઃ-આરગ્વધાદિભિઃ| સર્વદા શૂલસ્યૌષધમાહ-તથેતિ| મૂલૈઃ-શ્યામાદિભિઃ| તન્ત્રાન્તરે શૂલપ્રકરણં ચ સ્મૃતમ્| તત્ર વઙ્ગસેને (શૂલરોગાધિકારે શ્લો. ૧)- "દોષૈઃ પૃથક્સમસ્તામદ્વન્દ્વૈઃ શૂલોઽષ્ટધા ભવેત્| સર્વેષ્વેતેષુ શૂલેષુ પ્રાયેણ પવનઃ પ્રભુઃ|| વ્યાયામયાનાદતિમૈથુનાચ્ચ પ્રજાગરાચ્છીતજલાતિપાનાત્| કલાયમુદ્ગાઢકિકોરદૂષાદત્યર્થરૂક્ષાધ્યશનાભિઘાતાત્|| કષાયતિક્તાતિવિરૂઢજાન્નવિરુદ્ધવલ્લૂરકશુષ્કશાકાત્| વિટ્શુક્રમૂત્રાનિલવેગરોધચ્છોકોપવાસાદતિભાષ્યહાસ્યાત્|| વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો જનયેદ્ધિ શૂલં હૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠત્રિકબસ્તિદેશે| જીર્ણે પ્રદોષે ચ ઘનાગમે ચ શીતે ચ કોપં સમુપૈતિ ગાઢમ્|| મુહુર્મુહુશ્ચોપશમપ્રકોપૌ વિડ્વાતસંસ્તમ્ભનતોદભેદૈઃ| સંસ્વેદનાભ્યઞ્જનમર્દનાદ્યૈઃ સ્નિગ્ધોષ્ણભોજ્યૈશ્ચ શમં પ્રયાતિ|| ક્ષારાતિતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિતૈલનિષ્પાવપિણ્યાકકુલ્ત્થયૂષૈઃ| કટ્વમ્લસૌવીરસુરાવિકારૈઃ ક્રોધાનલાયાસરવિપ્રતાપૈઃ|| ગ્રામ્યાતિયોગાદશનૈર્વિદગ્ધૈઃ પિત્તં પ્રકુપ્યાશુ કરોતિ શૂલમ્| તૃણ્મોહદાહાર્તિકરં હિ નાભ્યાં સંસ્વેદમૂર્ચ્છાભ્રમદોષયુક્તમ્|| મધ્યંદિને કુપ્યતિ ચાર્ધરાત્રે વિદાહકાલે જલદાત્યયે ચ| શીતે ચ શીતૈઃ સમુપૈતિ શાન્તિં સુસ્વાદુશીતૈરપિ ભોજનૈશ્ચ|| આનૂપવારિજકિલાટપયોવિકારૈર્માંસેક્ષુપિષ્ટકૃશરાતિલશષ્કુલીભિઃ| અન્યૈર્બલાસજનકૈરપિ હેતુભિશ્ચ શ્લેષ્મા પ્રકોપમુપગમ્ય કરોતિ શૂલમ્|| હૃલ્લાસકાસસદનારુચિસમ્પ્રસેકૈરામાશયે સ્તિમિતકોષ્ઠશિરોગુરુત્વૈઃ| ભુક્તે સદૈવ રુજં કુરુતેઽતિમાત્રં સૂર્યોદયે ચ શિશિરે કુસુમાગમે ચ|| [દ્વિદોષલક્ષણૈરેતૈર્વિદ્યાચ્છૂલં દ્વિદોષજમ્|] સર્વેષુ દોષેષુ ચ સર્વલિઙ્ગં વિદ્યાદ્ભિષક્સર્વભવં હિ શૂલમ્| સુકષ્ટમેનં વિષવજ્રકલ્પં વિવર્જનીયં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ|| આટોપહ્રુલ્લાસવમીગુરુત્વસ્તૈમિત્યકાનાહકફપ્રસેકૈઃ| કફસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગમામોદ્ભવં શૂલમુદાહરન્તિ|| બસ્તૌ હૃત્કણ્ઠપાર્શ્વેષુ સ શૂલઃ કફવાતિકઃ| કુક્ષૌ હૃન્નાભિમધ્યેષુ સ શૂલઃ કફપૈત્તિકઃ| દાહજ્વરકરો ઘોરો વિજ્ઞેયો વાતપૈત્તિકઃ|| એકદોષોત્થિતઃ સાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યોદ્વિદોષજઃ| સર્વદોષોત્થિતો ઘોરસ્ત્વસાધ્યો ભૂર્યુપદ્રવઃ|| નિગૃહ્ય મારુતં શ્લેષ્મા કુક્ષિપાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ| સાધ્માટોપામસંરુદ્ધઃ સૂચીભિરિવ નિસ્તુદન્|| ઉચ્છ્વસિત્યથ વક્ત્રેણ ન ચાન્નમભિનન્દતિ| ન ચ નિદ્રામુપૈત્યેષ પાર્શ્વશૂલઃ પ્રકીર્તિતઃ|| પ્રકુપ્યતિ યદા કુક્ષૌ વહ્નિમાક્રમ્ય મારુતઃ| તદાઽસ્ય ભોજનં ભુક્તં સોપસ્તમ્ભં ન પચ્યતિ|| ઉચ્છ્વાસ્યાનીતશકૃતા શૂલેનાહન્યતે મૃદુઃ|| નૈવાસને ન શયને તિષ્ઠન્ વા લભતે સુખમ્|| કુક્ષિશૂલ ઇતિ ખ્યાતો વાતાદામસમુદ્ભવાત્|| કફપિત્તાવરુદ્ધસ્તુ મારુતો રસમૂર્ચ્છિતઃ| હૃદિસ્થઃ કુરુતે શૂલમુચ્છ્વાસારોધનં પરમ્| હૃચ્છૂલ ઇતિ સ ખ્યાતો રસમારુતસમ્ભવઃ|| સંરોધાત્કુપિતો વાયુર્બસ્તિં સંશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ| બસ્તિવઙ્ક્ષણનાડીષુ તતઃ શૂલોઽસ્ય જાયતે| વિણ્મૂત્રવાતસંરોધી બસ્તિશૂલઃ સ સંજ્ઞિતઃ|| નાભ્યાં વઙ્ક્ષણયોશ્ચૈવ કુક્ષૌ મેઢ્રેઽનુવર્તકઃ| મૂત્રમાવૃત્ય ગૃહ્ણાતિ મૂત્રશૂલઃ સ મારુતાત્|| વાયુઃ પ્રકુપિતોયસ્ય રૂક્ષાહારસ્ય દેહિનઃ| વાતં રુણદ્ધિ કોષ્ઠસ્થં મન્દીકૃત્ય તુ પાવકમ્|| શૂલં સઞ્જનયેચ્છીઘ્રં સ્ત્રોત આવૃત્ય મારુતઃ| દક્ષિણં યદિ વા વામં કુક્ષિમાદાય જાયતે|| સર્વત્ર વર્ધતે ક્ષિપ્રં [ભ્રમનિઃશ્વાસઘોષવત્| પિપાસા વર્ધતેઽતીવ ભ્રમો મૂર્ચ્છા ચ જાયતે|| ઉચ્ચારિતો મૂત્રિતશ્ચ ન શાન્તિમધિગચ્છતિ| વિટ્શૂલમેતં જાનીયાદ્ભિષક્ પરમદારુણમ્|| વેદના ચ તૃષા મૂર્ચ્છા આનાહો ગૌરવારુચી| કાસશ્વાસૌ ચ હિક્કા ચ શૂલસ્યોપદ્રવાઃ સ્મૃતાઃ|| સ્વૈર્નિદાનૈઃ પ્રકુપિતો વાયુઃ સન્નિહિતસ્તદા| કફપિત્તે સમાવૃત્ય શૂલકારી ભવેદ્બલી|| ભુક્તે જીર્યતિ યચ્છૂલં તદેવ પરિણામજમ્| તસ્ય લક્ષણમપ્યેતત્ સમાસેન વિધીયતે|| આધ્માનાટોપવિણ્મૂત્રવિબન્ધારતિવેપનૈઃ| સિગ્ધોષ્ણૈઃ પ્રશમં યાતિ વાતિકં તદ્વદેદ્ભિષક્|| તૃષ્ણાદાહારતિસ્વેદં કટ્વમ્લલવણોત્તરમ્| શૂલં શીતશમપ્રાયં પૈત્તિકં તદ્વદેદ્ભિષક્|| છર્દિહૃલ્લાસસમ્મોહસ્વલ્પરુગ્દીર્ઘસન્તતિ| કટુતિક્તોપશાન્તૌ ચ તદ્વિજ્ઞેયં કફાત્મકમ્|| સંસૃષ્ટલક્ષણં બુદ્ધ્વા પરિકલ્પયેત્| ત્રિદોષજમસાધ્યં સ્યાત્ ક્ષીણમાંસબલાનલમ્|| જીર્ણે જીર્યત્યજિર્ણે વા યચ્છૂલમુપજાયતે| પથ્યાપથ્યપ્રયોગેણ ભોજનાભોજનેન વા| ન શમં યાતિ નિયમાત્સોઽન્નદ્રવ ઉદાહૃતઃ||"] (?)-" શૃઙ્ગી દ્વીજીરકં ધાન્યં વૃદ્ધદારુકપત્રકૈઃ| તુમ્બુરૂણિ ભદ્રદારુ ક્ષારાશ્ચ લવણાનિ ચ|| અજમોદા તાલમુલી વિશાલા ભૂતિકં વચા કોશાતકી પટોલં ચ બૃહત્પત્રકગન્ધકૈઃ|| યાવન્ત્યેતાનિ ચૂર્ણાનિ મણ્ડૂરં દ્વિગુણં તતઃ| ગોમૂત્રત્રિફલાક્વાથે નિષિક્તં લોહચૂર્ણિતમ્|| કન્દાત્કટાશૃઙ્ગબેરશ્રાવણીકેશરાઙ્ગજૈઃ| રસૈઃ સવજ્રવલ્લીજૈસ્તસ્ય તાલસમસ્ય ચ|| ભાવયિત્વૈકતશ્ચૂર્ણં ગોમૂત્રેઽષ્ટગુણે પચેત્| ચતુર્ગુણે ત્રિફલજે ક્વાથે વા દર્વિલેપનાત્|| ઉપયુઞ્જીત મતિમાન્ યથાદોષં યથાબલમ્| યે ચ કુક્ષિગતા રોગા ગ્રહણીમાર્દવાદયઃ|| અર્શાંસિ ચ પ્રવૃદ્ધાનિ શૂલાનિ જઠરાણિ ચ| મદોદોષામવાતાશ્ચ કફાનિલભવાશ્ચ યે|| વ્યાધયસ્તાન્નિહન્ત્યેતદ્ભાસ્કરસ્તિમિરં યથા| વિદ્યાવિદ્યાગતં મણ્ડૂરં સર્વરોગનુત|| યદિ સકલરુજો યન્નૈવ યોગો નિહન્યાત્ કથમિતિ નિયતેર્વા યાદદોષં વિના વા| તદખિલમુનિવાક્યપ્રાત્પતત્વાર્થરત્નો નિયતમમૃતવાક્યો વલ્લભઃ સ્યાદ્ગુરૂણામ્|| આશુભુક્તો યવૈઃ પિષ્ટમભ્રકં તત્ર સંસ્થિતમ્| કન્દમાણાસ્થિસંહારખણ્ડકર્ણરસૈરધઃ| તણ્ડુલીયકશોણોમાત્રિકમેવ ચ|| વૃશ્ચીવં બૃહતીભઙ્ગં તત્ક્ષણાત્કેસરાઞ્જનૈઃ| પેષણં ભાવનં કુર્યાત્ પુટં વાઽનેકશો ભિષક્|| યાવદ્રકં તત્સ્યાચ્છુદ્ધિરેવં વિહાયસમ્| સ્વર્ણમાક્ષિકશાણં ચ ધ્માતનિર્વાપિતં જલે|| ત્રૈફલેષ્વવચૂર્ણ્યં વા લોહં પિત્તાદિકં પુનઃ| બૃહત્પત્રક[|]રિકર્ણત્રિફલાવૃદ્ધદારકૈઃ|| માણકન્દાસ્થિસંહારશૃઙ્ગબેરભવૈ રસૈઃ| દશમૂલીમુણ્ડિતિકાતાલમૂલીસમુદ્ભવૈઃ| પુટિતં સાધુ યત્નેન શુદ્ધિમેવમયોજયેત્| વસિરંઘાલમધુપર્ણીમયૂરકમ્|| તણ્ડુલીયં ચ વર્ષાભૂદત્તાધશ્ચોર્ધ્વમેવ ચ| પાક્યં તુ જીર્ણમણ્ડૂરં ગોમૂત્રેણ દિનત્રયમ્|| અન્તર્બાષ્પમદઘ્નં ચ તથા સ્થાપ્યં દિનત્રયમ્| વિચૂર્ણિતં શુદ્ધિરિયં લોહાકરસ્ય દર્શિતા|| જયન્ત્યા વર્ધમાનસ્ય આર્દ્રકસ્ય રસેન વા| પયસ્યાશ્ચાનુપૂર્વ્યેણ મર્દનં રસશોધનમ્|| ગન્ધાકં નવનીતાખ્યં કુટિતં લોહભાજને| ત્રિધા ચણ્ડાતપે યુક્તં ભૃઙ્ગરાજરસાપ્લુતમ્|| તતો વહ્નિદ્રવીભૂતં ત્વરિતં વસ્ત્રગાલિતમ્| યત્નાદ્ભૃઙ્ગરસે ક્ષિત્પં પુનઃ શુષ્કં વિશુધ્યતિ|| ગગનાદ્વિપલં ચૂર્ણંલોહસ્ય પલમાત્રકમ્| લોહકિટ્ટં પલાર્ધં ચ સર્વમેકત્ર સંસ્થિતમ્|| મણ્ડૂકપર્ણીવસિનતાલમૂલરસૈઃ શુભૈઃ| વરીભૃઙ્ગકેસરાજમાણમર્ણરસૈસ્તથા|| ત્રિફલાભદ્રમુસ્તાભિઃ સ્થાલીપાકં વિચૂર્ણિતમ્| રસગન્ધકયોઃ કર્ષં પ્રત્યેકં ગ્રાહ્યમેકતઃ|| તન્મનાશ્ચ શિલાખલ્વે યત્નતઃ કજ્જલીકૃતમ્| વચા ચવ્યં યવાની ચ જીરકે શતપર્ણિકા|| વ્યોષં મુસ્તં વિડઙ્ગં ચ ગ્રથિતં ખરમઞ્જરી| ત્રિવૃતા ચિત્રકો દન્તી સૂર્યાવર્તઃ સિતસ્તથા|| ભૃઙ્ગમાણવકન્દાશ્ચ ખણ્ડકર્ણક એવ ચ| દણ્ડોત્પલં કેસરા જકાલીયકટકોઽપિ વા|| એષામર્ધપલં ગ્રાહ્યં પટઘૃષ્ટં સુચૂર્ણિતમ્| પ્રત્યેકં ત્રિફલાયાશ્ચ પલાર્ધં પલમેવ ચ|| એતત્સર્વં સમાલોડ્ય લોહપાત્રેષુ ભાવયેત્| આતપે ચણ્ડસંઘૃષ્ટમાર્દ્રકસ્ય રસૈસ્ત્રિધા|| તદ્રસેન શિલાપિષ્ટં ગુટિકાં કારયેદ્ભિષક્| બદરાસ્થિમિતાઃ શુષ્કભાવયેત્|| તત્પ્રાતર્ભોજનાદૌ તુ સેવિતં ગુટિકાત્રયમ્| અન્નોદકાનુપાનં ચ હિતં મધુરસંશ્રિતમ્|| દુગ્ધં ચ નાલિકેરં ચ વર્જનીયં વિશેષતઃ| ભોજ્યં યથેષ્ટમિષ્ટં ચ વારિ ભક્તામ્લકાઞ્જિકમ્|| હન્ત્યમ્લપિત્તં પ્લીહાનં શૂલં ચ પરિણામજમ્| પીશોથોદરગુલ્માદામયાન્|| યક્ષ્માંઅન્દાગ્નિત્વમરોચકમ્| પ્લીહાનં શ્વાસમાનાહમામવાતં સ્વરામયમ્| ગુયખ્યાતવો ...ંઈકેસા વિશ્વયુતો યૂષો ધાત્રીમુદ્ગાદિભિઃ કૃતઃ| રિર્યસર્ગશ્ચ સંસેવ્ય કુલિત્થાન્ સ વિવર્જયેત્||" ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદસાયને| અમ્લાપિત્તપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બાહુલ્યેન મારુતો રુદ્ધમાર્ગ આમાશયં(યે) ગતઃ કુપ્યતિ| તસ્ય-મરુતઃ, શુદ્ધ્યાદિભિઃ-અવસ્થાવશાદ્વયસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા, અનુલોમનં કાર્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કૃમિજે હૃદ્રોગે સર્વમેવ ચ કૃમિઘ્નમૌષધમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્રિમિહૃદ્રોગૌષધમાહ-ક્રિમિન્ધમૌષધમિતિ| વઙ્ગસેને (હૃદયરો. શ્લો. ૩૯)- " ક્રિમિહૃદ્રોગિણં સ્નિગ્ધં ભોજયેત્પિશિતૌદનમ્| દધ્ના ચ પલલોપેતં ત્ર્યહં, પશ્ચાદ્વિરેચયેત્|| સુગન્ધિભિઃ સલવણૈર્યોગૈઃ સાજાજિશર્કરૈઃ| વિડઙ્ગગાઢૈર્ધાન્યામ્લં પાયયેદ્ધિતમુત્તમમ્|| હૃદિ સ્થિતાઃ પતન્ત્યેવમધસ્તાત્ક્રિમયો નૃણામ્| યવાન્નં વિતરેચ્ચાસ્મૈ સવિડઙ્ગમતઃ પરમ્|| ક્રિમિજે પિબેન્મૂત્રં વિડઙ્ગામયસંયુતમ્|" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| હૃદ્રોગસ્ય પ્રકરણં સામ્સ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃષ્ણાસુ સર્વાસુ વાતપિત્તહરઃ સર્વોઽપિ વિધિરિષ્યતે| તથા, બાહ્યતોઽભ્યન્તરે ચ શીતો વિધિઃ| તથા, શમનં શોધનં ચ શસ્યતે| દિવ્યામ્બુ-આન્તરિક્ષં જલં, શીતં માક્ષિકેણ સહ શસ્યતે| ભૌમં ચ જલં તદ્ગુણં-દિવ્યામ્બુસમાનગુણં "શુચિપૃથ્વસિતશ્ચેતે દેશે" (હૃ.સૂ.અ.૫|૫) ઇત્યાદિલક્ષણલક્ષિતમ્, તચ્ચ શસ્યતે| તસ્ય-દિવ્યજલસ્યેવ ગુણા યસ્ય તત્તદ્ગુણમ્| તપ્તલોષ્ટકકપાલસિકતાદિભિસ્તપ્તં તન્નિર્વાપિતં-શીતીકૃતં શસ્યતે| અથવા, તદેવ સમશર્કરં શસ્યતે| અથવા, દર્ભપૂર્વેણ-તૃણાખ્યેન, પઞ્ચમૂલેન ક્વથિતં નિર્વાપિતં શસ્યતે| તથા, લાજસક્તુભિઃ કૃતો મન્થઃ પ્રશસ્તઃ| તથા, આમૈઃ-અભૃષ્ટૈઃ, યવૈર્વાટ્યઃ પ્રશસ્તઃ શીતીભૂતઃ શર્કરામાક્ષિકયુક્તઃ| યવાગૂઃ શાલિભિસ્તથૈવ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતા શસ્તા| તથા, ચિરન્તનૈઃ કોદ્રવૈઃ શર્કરામધુયુક્તા યવાગૂઃ શસ્તા| તથા, શીતેન-શીતીકૃતેન દ્રવ્યેણ, શીતવીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ભોજનં હિતમ્| અથવા, શીતજલૈઃ પરિષિક્તસ્ય પુંસઃ પયસા સશર્કરામાર્દ્વીકં ભોજનં હિતમ્| અથવા ન કેવલં પયસા સાત્મ્યાદિવશાન્માંસરસૈર્જાઙ્લૈઃ કિઞ્ચિદમ્લલવણૈરૃતભર્જિતૈર્ભોજનં હિતમ્| તથા, મુદ્ગમસૂરાદિકાનાં યૂષૈર્જીવનીયરસયુક્તૈર્ભોજનં હિતમ્| તથા, શીતૈઃ-શીતવીર્યૈશ્ચન્દનાદિભિઃ, તથેક્ષુરસે સિદ્ધં ક્ષીરઘૃતં નસ્યં હિતમ્| ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં ક્ષીરઘૃતમ્| તથા, સૂત્રસ્થાનોદિતાઃ (અ.૨૨) નિર્વાપણાઃ-રોપણાઃ, ગણ્ડૂષા હિતાઃ| તથા, દાહજ્વરે ય ઉક્તા લેપાદ્યાઃ-"દૂર્વાદિભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ" (હૃ.ચિ.અ.૧/૧૩૧) ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટાઃ, તે ચ હિતાઃ| તથા, નિરીહત્વં-નિર્વ્યાપારત્વં હિતમ્| તથા, મનસોરતિઃ-નિર્વૃતત્વમ્| તથા, મહાસરિતાં મહાહ્રદાનાં-મહાતડાગાનાં, ચ દર્શનસ્મરણાનિ હિતાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ તૃષ્ણાચિકિત્સિતમ્|[તત્ર સામાન્યતૃષ્ણૌષધમાહ]-તૃષ્ણાસ્વિતિ| તદ્ગુણં-દિવ્યગુણમ્| દર્ભપૂર્વેણ-પઞ્ચસૂક્તેન તૃણાખ્યેન| આમયવૈઃ-કોમલયવૈઃ, કૃતો વાઠ્યઃ| શીતદ્રવ્યસિદ્ધેન શીતેન પયસા ભોજનમ્, પયોરસયૂષાણાં સાત્મ્યાદિવશાદ્વ્યવસ્થા| ક્ષીરઘૃતં-ક્ષીરમન્થનોત્થં ઘૃતમ્| ઇક્ષુરસો નસ્યમ્| નિર્વાપણાઃ-મધુગણ્ડૂષાદયઃ| નિરીહત્વંનિર્વ્યાપારત્વમ્| મનોરતિઃ-મનઃ સુખમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૮) નાત્ય[વ]પીડનં(?)-"નારીક્ષીરેણ વા ઘૃષ્ટમુષ્ટ્રાસ્થિ સસિતં હિતમ્|" ઇતિ| વઙ્ગસેને (તૃષાધિકારે શ્લો. ૨૪)- "લાજોદકં મધુયુતં શીતં ગુડવિમર્દિતમ્| કાશ્મરીશર્કરાયુક્તં પિબેત્તૃષ્ણાર્દિતો નરઃ|| ભુ(ચ)વિકાપિપ્પલીમૂલયવાનીધાન્યનાગરૈઃ| શૃતં શીતં હિતં તોયં [મુર્ચ્છાતૃટ્છર્દિ] દોષજિત્|| શર્કરાકેસરક્ષૌદ્રકૃષ્ણાજીરકદાડિમૈઃ| લેહો વા તૃડ્જયી કૃષ્ણાધુક્ષીરિદ્રુમાઙ્કુરૈઃ|| અમ્લં દાડિમબીજં પીતં ધાત્રીફલં ચ ધાન્યામ્લૈઃ| આર્દ્રપટાસ્તરણકૃતપ્રાવૃ ગાત્રસ્તૃષં હન્તિ|| ગોસ્તનીક્ષુરસક્ષીરયષ્ટીમધૂત્પલૈઃ| નિયતં નસ્યતઃ પીતૈસ્તૃષ્ણા શામ્યતિ દારુણા|| કર્ણશિરોમુખલેપાચ્છુક્તિકયા વાઽમ્લદાડિમરસેન| તર્પયતિ શીઘ્રમેતજ્જલૌઘવત્સૈકત રાશિમ્|| કોલદાડીમવૃક્ષામ્લચુક્રીકાચુક્રિકારસઃ| પઞ્ચામ્લકો મુખાલેપઃ સદ્યસ્તૃષ્ણાં નિયચ્છતિ|| ક્ષીરેક્ષુરસ માર્દ્વીકક્ષૌદ્રસીધુગુડોદકૈઃ| વૃક્ષામ્લામ્લૈશ્ચ ગણ્ડૂષા મુખશોષપ્રણાશનાઃ|| દાડિમં બદરં રોધ્રં કપિત્થં બીજપુરકમ્| પિષ્ટ્વા મૂર્ધ્નિ પ્રલેપસ્તુ પિપાસાદાહનાશનઃ|| વારિ શીતં મધુયુતમાકણ્ઠાદ્વા પિપાસિતમ્| પાયદ્વામયેચ્ચાપિ તેન તૃષ્ણા પ્રશામ્યતિ|| વટપ્રરોહં મધુકુષ્ઠમુત્પલં સલાજચુર્ણં ગુટિકાં પ્રકલ્પયેત્| સુસંહિતા સા વદને વિધારિતા તૃષ્ણાં પ્રવૃદ્ધામપિ હન્તિ સત્વરમ્||" ઇતિ| યોગરત્ને-"મધુરૈઃ સજીવનીયૈઃ શીતૈશ્ચ સતિશૂકૈઃ શ્રિતં ક્ષીરં પાનાભ્યઞ્જનસેકેષ્વિષ્ટં મધુશર્કરાયુક્તમ્| લોહિતકશાલિતણ્ડુલખર્જૂરપરૂષકોત્પલદ્રાક્ષાઃ મધુપક્વે લોષ્ઠમેવ ચ જલે સ્થિતં શીતલં પેયમ્|| જમ્બામ્રાતકબદરીદલવેતસપઞ્ચવલ્કપઞ્ચામ્લૈઃ| હૃન્મુખશિરઃપ્રદેહાઃ સઘૃતા મૂર્ચ્છાભ્રમાતિતૃષ્ણાધ્નાઃ|| દ્રાક્ષેક્ષૂત્પલયષ્ટ્યાદ્યૈઃ શર્કરામધુયોજિતૈઃ| કષાયં સંપિબેચ્છીતં તૃષ્ણાનાશકરં પરમ્|| લોષ્ટપ્રતત્પતોયં તુ શર્કરામધુયોજિતમ્| લાક્ષાચૂર્ણસમાયુક્તં પીતં તૃડ્દાહનાશનમ્|| જમ્બ્વામ્રપલ્લવોશીરૈઃ સિતાવરુણકાજિતૈઃ| સપયસ્કઃ કૃતઃ ક્વાથઃ સમ્પીતસ્તૃડ્વિનાશનઃ|| રકવૃક્ષામ્લદાડિમામ્લોષ્ણવેતસૈઃ| સશર્કરૈર્નિહન્ત્યાશુ લેહસ્તૃષ્ણાં સુદુર્જયામ્|| સારિવાલાજપિપ્પલીમધુનાગરૈઃ| પયસ્તૃષાધ્નો ગણ્ડૂષઃ કાઞ્જિકૈર્મુખ|| ...ંઅદનમધુકં શીતમમ્બુ વિવર્ધિતમ્|અર્ધશર્કરાયુક્તં પિબેત્તૃષ્ણાર્દિતૈ|| ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પવનોત્થાયાં તૃષ્ણાયાં દધિ ગુડેન સહ શસ્યતે| માંસરસાશ્ચ બૃંહણાઃ શસ્તાઃ| તથા વિદાર્યાદિગણામ્બુ "વિદારિપઞ્ચાઙ્ગુલ" (હૃ.સૂ.અ.૧૫/૯)ઇત્યાદિભિઃ શૃતં તોયં-પાનીયં, શસ્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાતતૃષ્ણૌષધમાહ-તૃષ્ણાયામિતિ| યોગરત્ને-"પઞ્ચાઙ્ગિકાઃ પઞ્ચ ગણા ય ઉક્તાસ્તેષ્વમ્બુ[સિદ્ધં પ્રથમે ગ] ણે વા| પિબેત્સુખોષ્ણં મનુજોઽચિરેણ તૃષો વિમુચ્યેત હિ વાતજાયાઃ|| [તૃષ્ણાતિવૃદ્ધૌ] ઉદરે ચ પૂર્ણે સંચ્છર્દયેન્માગધિકોદકેન| વિલેખનં ચાત્ર હિતં વિધેયં સ્યાદ્દા[ડિમામ્રા] તકબીજપૂરૈઃ||" [ઇતિ|] વઙ્ગસેને (તૃષા. શ્લો. ૨૨)-" વાતઘ્નમન્નપાનં મૃદુ લઘુ શીતં રસો ગુડૂચ્યાશ્ચ|" [ઇતિ|]

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તોત્થાયાં શર્કરાન્વિતઃ પક્વોદુમ્બરફલજો રસઃ, તેષાં-ઉદુમ્બરાણાં વા ક્વાથો હિમઃ, તદ્વત્-સિતાયુક્તઃ, શસ્યતે| તથૈવ સારિવાદિગણામ્બુ-"સારિવોશીર" (હૃ.સૂ.અ.૧૫|૧૧) ઇત્યાદિ પ્રશસ્યતે| તદ્વિધૈઃ-શીતવીર્યૈશ્ચ, ગણૈઃ કૃતાન્ શીતકષાયાન્ સસિતામાક્ષિકાન્ પિબેત્| તથૈવ મધુરૈઃ-દ્રાક્ષાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ, કલ્પિતાન્| ક્ષીરિવૃક્ષૈશ્ચ-અશ્વત્થન્યગ્રોધાદિભિઃ, કલ્પિતાન્ શીતકષાયાન્ સશર્કરામધૂન્ પિબેત્| બીજપૂરકાદિપલ્લવાન્ કુશકાશાનાં મૂલાનિ મધુકં ચૈતજ્જલે શૃતં પિબેત્| શીતમિતિ પ્રકૃતત્વાદ્યોગ્યત્વાચ્ચાત્ર યોજ્યમ્| અથવા, જ્વરચિકિત્સિતોક્તં [દ્રાક્ષાદિ-] "દ્રાક્ષામધૂક" (હૃ.ચિ.અ.૧|૫૫) ઇત્યાદિકં ફાણ્ટં શીતકષાયં [વા] પિબેત્| પઞ્ચસારામ્બુ વા-"મધુખર્જૂરમૃદ્વીકા" (હૃ.ચિ.અ.૨/૧૪) ઇત્યાદિ રક્તપિત્તચિકિત્સિતે પઠિતં, પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પિત્તતૃષ્ણૌષધમાહ-પિત્તજાયામિતિ| તદ્વિધૈઃ-પિત્તઘ્નૈઃ| તદ્વત્-સસિતામધૂન્| ક્ષીરિવૃક્ષૈશ્ચ તદ્વત્| બીજપૂરપલ્લવાદિસપ્તકં જલે શૃતમ્| વઙ્ગસેને (તૃષા. શ્લો. ૧૮)- "કાશ્મર્યં શર્કરાયુક્તં ચન્દનોશીરધાન્યકમ્| દ્રાક્ષામધૂકસંયુક્તં પિત્તતર્ષે જલં પિબેત્|| સ્યાજ્જીવનીયસિદ્ધક્ષીરઘૃતં વાતપિત્તજે તર્ષે| તદ્વદ્દ્રાક્ષાચન્દનખર્જૂરોશીરમધુયુતં તોયમ્|| જીર્ણભુક્તઃ પિબેદ્વાઽપિ મધુના તણ્ડુલોદકમ્|" [ઇતિ|]

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લેષ્મજાયાં તૃષ્ણાયાં નિમ્બપત્રપાનીયેન વમનં શસ્તમ્| બિલ્વાદિભિર્જલં સાધિતં કફતૃષ્ણાયાં પિબેત્| રજન્યા-હરિદ્રયા, જલં સિદ્ધં પિબેત્| સક્ષૌદ્રશર્કરં કફતૃષ્ણાયાં મુદ્ગયૂષં ચ ત્રિકટુપટોલનિમ્બપલ્લવાન્વિતં પિબેત્| યવાન્નં તીક્ષ્ણકવલં તીક્ષ્ણનસ્યં તીક્ષ્ણલેહં ચ શીલયેત્| શિમ્બીધાન્યમ્| કચ્છકઃ-તુમુ(તૂણી)કઃ| વઙ્ગસેને (તૃષા-શ્લો.૨૨)-"બિલ્વાઢકીધાતકીપઞ્ચકોલદર્ભેષુ સિદ્ધં કફજાં નિહન્તિ| "ઇતિ| યોગરત્ને-"બિલ્વાઢકી[કન્યક] પઞ્ચમૂલદર્ભેષુ સિદ્ધં કફજાં નિહન્તિ|" ઇતિ| કચ્છક(ધાતકિ)-પઞ્ચકોલયોઃ સ્થાને લઘુ [પઞ્ચમૂલમ્]| વઙ્ગસેને(તૃષા. શ્લો.૨૩)-"સજીરકાણ્યાર્દ્રકશૃઙ્ગબેરસૌવર્ચલાન્યર્ધજલપ્લુતાનિ| મદ્યાનિ હૃદ્યાનિ ચ ગન્ધવન્તિ પીતાનિ સદ્યઃ શમયન્તિ તૃષ્ણામ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કફતૃષ્ણૌષધમાહ-કફોદ્ભવાયામિતિ| આઢકી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વૈરામાચ્ચ તૃષ્ણાયાં સત્યાં તદ્ધન્ત્રી સન્નિપાતઘ્ન્યામઘ્ની ચ ક્રિયેષ્ટા| તથા ચ વમનમિષ્ટમ્| ત્ર્યૂષણારુષ્કરવચાદિયુક્તેન ફલામ્લેનોષ્ણજલેન વા મસ્તુના વા ઇષ્ટમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સન્નિપાતજૌષધમાહ-સર્વૈરિતિ| તદ્ધન્ત્રી-સર્વદોષહન્ત્રી આમહન્ત્રી ચ| ત્ર્યૂષણાદિભિર્વમનમ્| ફલામ્લંમાતુલુઙ્ગાદ્યમ્લમ્| મદનફલં વમનત્વાલુબ્જમ્ (?)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્નાત્યયાત્-અન્નવિરહાત્, તૃષ્ણાયાં સત્યાં મણ્ડમુષ્ણં શીતં મન્થં ચ કાલપ્રકૃતિસાત્મ્યાદિવિત્ પિબેત્| વાતકફપ્રકૃતિના ઉષ્ણો મણ્ડઃ પેયઃ| પિત્તશ્લેષ્મપ્રકૃતિના વાતપિત્તપ્રકૃતિના ચ હિમો મન્થઃ પેયઃ| એવં કાલસાત્મ્યાદિષુ નિરુપ્યમ્| "સક્તવઃ સર્પિષાઽભ્યક્તાઃ શીતોદકપરિપ્લુતાઃ| નાતિદ્રવા નાતિ સાન્દ્રા મન્થ ઇત્યભિધીયતે||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉપવાસજૌષધમાહ-અન્નાત્યયાદિતિ| ઉષ્ણં મણ્ડં શીતકાલે| શીતં મન્થમુષ્ણકાલે| અત એવ કાલવિદિત્યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્રમાત્તૃષિ જાતાયાં માંસરસં મદ્યં વા સશર્કરં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શ્રમજૌષધમાહ-તૃષિ શ્રમાદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આતપાત્તૃષિ યવકોલોદ્ભવૈઃ સક્તુભિઃ સશર્કરં મન્થં પિબેત્| સર્વાણિ ચાઙ્ગાનિ તિલપિણ્યાકકાઞ્જિકૈર્લિમ્પેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આતપજૌષધમાહ=આતપાદિતિ| કોલજાઃ-શુષ્કબદરત્વગુદ્ભવાઃ| તિલગ્રહણં પિણ્યાકેન વિકલ્પાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીતસ્નાનાચ્ચ તૃણ્માન્ મદ્યામ્બુ પિબેત્| તૃણ્માનિતિ મતુપિ મય ઇતિ ણત્વે રૂપમ્| ગુડજલં વા પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉષ્ણાક્લાન્તસ્યે (નિ. અ. ૫/૫૫)ત્યુક્તતૃષ્ણૌષધમાહ-શીતસ્નાનાત્ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદ્યાત્તૃણ્માનર્ધજલં મદ્યં સ્નાતશ્ચામ્લલવણાભ્યાં યુતં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મદ્યજૌષધમાહ-મદ્યાદિતિ| આયુતં-યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહેન તીક્ષ્ણતરોઽગ્નિર્યસ્ય સ નરસ્તૃણ્માન્નિસર્ગશીતલં જલં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તીક્ષ્ણાગ્નેઃ સ્નેહજે (નિ. અ. ૫/૫૬) ત્યુક્તતૃષ્ણૌષધમાહ-સ્નેહતીક્ષ્ણતરાગ્નિસ્ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહાત્ પુનરજીર્ણાત્ પિપાસિત ઉષ્ણામ્બુ વા પિબેત્| જીર્ણાત્તુ સ્નેહત્તૃષિ મણ્ડં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અજીર્ણસ્નેહજૌષધમાહ-સ્નેહાદિતિ| જીર્ણસ્નેહજૌષધમાહ-જીર્ણાદિતિ| અતીક્ષ્ણગ્નિવિષયમિદં ભેદદ્વયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નિગ્ધાન્નેન ભુક્તેન તૃષિતો હિમસ્પર્ધિ-તુહિનશીતલં, ગુડોદકં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નિગ્ધાન્નજૌષધમાહ-પિબેદિતિ| હિમસ્પર્ધિ-_|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુર્વાદ્યન્નેન ભુક્તેન તૃષિતઃ પીત્વોષ્ણામ્બુ તત્-ગુર્વાદ્યન્નં, ઉદ્વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુર્વાદિભોજનજૌષધમાહ-ગુર્વાદ્યન્નેનેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષયજાયાં તૃષિ ક્ષયે હિતં યદ્ બૃંહણમૌષધં તત્સર્વં હિતં-શસ્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રસક્ષયજૌષધમાહ-ક્ષયજાયામિતિ| ક્ષયહિતં-રાજયક્ષ્મહિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કૃશાદીનાં તૃષિ જાતાયં ક્ષીરં હિતમ્| અથવા છાગો રસો હિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કૃશાદીનાં વિશેષમાહ-કૃશદુર્બલરૂક્ષાણામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સોર્ધ્વવાતાયાં તૃષિ ક્ષયકાસહરૈઃ શૃતં ક્ષીરં હિતમ્| ચશબ્દાન્માંસરસશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સોર્ધ્વવાતાયાં વિશેષમાહ-ક્ષીરં ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોગોપસર્ગાજ્જાતાયાં તૃષિ ધાન્યામ્બુ સસિતામાક્ષિકં પાને પ્રશસ્તમ્| સર્વા ચ ક્રિયા રોગાદ્યપેક્ષયા શસ્તા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોગાપસર્ગજૌષધમાહ-રોગોપસર્ગજાતાયામિતિ| ધાન્યં-કુસ્તુમ્બરી| વઙ્ગસેને (તૃષા. શ્લો. ૩૭)- " ક્ષતોદ્ભવાં રૂગ્વિનિવારણેન જયેદ્રસાનામસૃજશ્ચ પાનૈઃ| ક્ષયોત્થિતાં ક્ષીરજલં નિહન્યાન્માંસોદકં વા મધુકોદકં વા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૂર્વામયેન ક્ષીણઃ સન્ તૃષ્ણક્-પિપાસિતો, યદિ જલં ન લભેત તદા મરણં દીર્ઘરોગં વા પ્રાપ્નુયાત્| તતશ્ચ હેતોસ્ત્વરિતં-શીઘ્રતરં, તસ્ય-નરસ્ય, પૂર્વમન્યેભ્યો રોગેભ્યઃ સાત્મ્યાન્ન પાનભેષજૈસ્તૃષં જયેત્, તતોઽપરં રોગમ્| કિમેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-તસ્યાં તૃષિ જિતાયાં સત્યામન્યોઽપિ રોગ ઉપક્રમિતું શક્યઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોગાદ્યાપેક્ષયેત્યસ્યામાહ-તૃષ્યન્નિતિ| રોગવિરોધેઽપિ જલં દેયમિત્યર્થઃ| ઉપદ્રવરૂપાયા અપ્યુપસર્ગજાયાઃ (?) પ્રાધાન્યમાહત્વરિતમિતિ| સાત્મ્યગ્રહણં યદ્યુપશેતે તત્તદ્યુક્તિનિરપેક્ષમપિ દેયમિત્યેવમર્થઃ| વઙ્ગસેને (તૃષા. શ્લો. ૪૧)- "મૂર્ચ્છાચ્છર્દિતૃષાદાહસ્ત્રીમદ્યભૃશકર્શિતાઃ| પિબેયુઃ શીતલં તોયં રક્તપિત્તે મદાત્યયે|| તૃષિતો મોહમાયાતિ મોહાત્પ્રાણાન્ વિમુઞ્જતિ| તસ્માત્સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન ક્વચિદ્વારિ વાર્યતે|| અન્નેનાપિ વિના જન્તુઃ પ્રાણાન્ ધારયતે ચિરમ્| તોયાભાવાત્પિપાસાર્તઃ ક્ષણાત્પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે||" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| તૃષ્ણારોગપ્રશમનં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||