Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఛర్ద్యాదిచికిత్సితాదనంతరం మదాత్యయచికిత్సితారంభః| చికిత్సాసామాన్యహేతుర్యతస్తృష్ణాయా యథా వాతపిత్తే కారణం తథా మదాత్యయస్యాపి|
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౭. మదాత్యయాదిచికిత్సితాధ్యాయః
Adhikarana మదాత్యయాదిచికిత్సితాధ్యాయః మదాత్యయే చికిత్సాప్రకారః (౨-౧) · Śloka ౧
ఆథాతో మదాత్యయాదిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) యం దోషమధికం పశ్యేత్తస్యాదౌ ప్రతికారయేత్| కఫస్థానానుపూర్వ్యా చ తుల్యదోషే మదాత్యయే||1||
View original
आथातो मदात्ययादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) यं दोषमधिकं पश्येत्तस्यादौ प्रतिकारयेत्| कफस्थानानुपूर्व्या च तुल्यदोषे मदात्यये||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-యం దోషం-తత్ర మదాత్యయే వాతాదికం, ఉల్బణం పశ్యేత్-లక్షయేజ్జానీయాత్| తస్య-దోషస్య, ఆదౌ-ప్రథమత ఏవ, ప్రతికారయేత్-ప్రతికారం కుర్యాత్| ఏవం విషమదోషో మదాత్యయశ్చికిత్స్యః| తుల్యదోషే పునర్మదాత్యయే కఫస్థానానుపూర్వ్యా దోషాన్ ప్రతికారయేత్| కిమేత్యేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-
Adhikarana తత్ర హేతుః (౨) · Śloka ౨
పిత్తమారుతపర్యంతః ప్రాయేణ హి మదాత్యయః| |2|
View original
पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः| |२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-హి-యస్మాత్, కాలక్రమేణ పిత్తమారుతావసానో బాహుల్యేన మదాత్యయః స్యాత్| ప్రథమం కఫస్యాధిక్యం| తతః పిత్తమారుతా వధికౌ భవతః| కఫస్థానానుపూర్వీవ్యాఖ్యానం జ్వరచికిత్సితే (శ్లో.148) వ్యాఖ్యాతం|
Adhikarana మద్యోత్పన్నవ్యాధేర్మద్యమేవౌషధం (౨-౩) · Śloka ౩
| హీనమిథ్యాతిపీతేన యో వ్యాధిరుపజాయతే||2|| సమపీతేన తేనైవ స మద్యేనోపశామ్యతి| |3|
View original
| हीनमिथ्यातिपीतेन यो व्याधिरुपजायते||२|| समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति| |३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హీనమిథ్యాతిపీతేన మద్యేన యో వ్యాధిరుత్పద్యతే, సః-వ్యాధిః, తేనైవ మద్యేన సమపీతేన-సమ్యఙ్మాత్రయా పీతేన, శామ్యతి| "యావద్ దృష్టేర్న సంభ్రాంతిర్యావన్న క్షోభతే మనః| తావదేవ విరంతవ్యం మద్యాదాత్మవతా సదా||" (శ్లో.14) ఇత్యేవం లక్షణం పానం సమమేవ పీతం| యేనైవ మార్ద్వీకేనాథవా మాధవేన గాడాదినా వా యో జాతో వ్యాధిః స తేనైవ మార్ద్వీకాదినా శామ్యతి| కుత ఏవం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-
Adhikarana మద్యస్య విషసాదృశ్యం (౩) · Śloka ౩
| మద్యస్య విషసాదృశ్యాత్|3|
View original
| मद्यस्य विषसादृश्यात्|३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథా తీక్ష్ణాదిభిర్దశభిర్గుణైర్విషం యుక్తం తథైవ తత్సంఖ్యా తైరేవ గుణైర్మద్యమపి యుక్తం| తతశ్చ మద్యేనైవ శాంతిర్యుక్తా| నను, యది విషసాదృశ్యం మద్యస్య, తతో యథా విషస్య విషాంతరేణ శాంతిస్తథా మద్యస్యాపి మద్యాంతరేణ శాంతిః ప్రాప్తేత్యాశంఖ్యాహ-
Adhikarana అతః విషజవ్యాధేరపి విషాంతరమౌషధం (౩-౪) · Śloka ౪
| విషం తూత్కర్షవృత్తిభిః||3|| తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్యోగాద్విషాంతరమపేక్షతే| |4|
View original
| विषं तूत्कर्षवृत्तिभिः||३|| तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्योगाद्विषान्तरमपेक्षते| |४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సత్యమేతత్| ఏవం ప్రాప్తం| కింతు గుణైర్దశభిరుత్కర్షవృత్తిభిః-అధికశక్తిస్వరూపైః, తీక్ష్ణాదిభిర్యోగాత్-సంబంధాత్, విషం విషాంతరమపేక్షతే| న తు తద్ధీనాత్తదేవ స్వోత్థే రోగే ప్రశమాయాలం| మద్యం తు హీనవృత్తిభిర్దశభిర్గుణైర్యోగాన్న మద్యాంతరమపేక్షతే| ఏవం తీక్ష్ణాదీనాం గుణానాం హీనోత్కర్షభేదాద్విషాన్మద్యస్య వైలక్షణ్యం|
Adhikarana మద్యోత్పన్నవ్యాధేర్మద్యౌషధత్వే ఉపపత్తిః (౪-౭) · Śloka ౭
| తీక్ష్ణోష్ణేనాతిమాత్రేణ పీతేనామ్లవిదాహినా||4|| మద్యేనాన్నరసక్లేదో విదగ్ధః క్షారతాం గతః| యాన్ కుర్యాన్మదతృణ్మోహజ్వరాంతర్దాహవిభ్రమాన్||5|| మద్యోత్క్లిష్టేన దోషేణ రుద్ధః స్రోతఃసు మారుతః| సుతీవ్రా వేదనా యాశ్చ శిరస్యస్థిషు సంధిషు||6|| జీర్ణామమద్యదోషస్య ప్రకాంక్షాలాఘవే సతి| యౌగికం విధివద్యుక్తం మద్యమేవ నిహంతి తాన్||7||
View original
| तीक्ष्णोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना||४|| मद्येनान्नरसक्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः| यान् कुर्यान्मदतृण्मोहज्वरान्तर्दाहविभ्रमान्||५|| मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः| सुतीव्रा वेदना याश्च शिरस्यस्थिषु सन्धिषु||६|| जीर्णाममद्यदोषस्य प्रकाङ्क्षालाघवे सति| यौगिकं विधिवद्युक्तं मद्यमेव निहन्ति तान्||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-స్వభావత ఏవ తీక్ష్ణోష్ణేన తథాఽతిమాత్రేణ తథాఽమ్లవిదాహినా మద్యేన పీతేనాన్నరసక్లేదో విదగ్ధః క్షారతాం చ గతో యన్ మదాదీన్ కుర్యాత్| తథా మారుతో మద్యోత్క్లిష్టేన దోషేణ స్రోతఃసురుద్ధో యా దారుణా మూర్ధాదిషు వేదనాః కుర్యాత్ తాన్-మదాదీన్, తాశ్చ వేదనాః మద్యమేవ యౌగికం విధినా యుక్తం నిహంతి| కింభూతస్య పురుషస్య ? జీర్ణామమద్యదోషస్య, తథా ప్రకాంక్షాయాం లాఘవేసతి, తే చ తాశ్చ తాన్, "పుమాన్ స్త్రియా" ఇత్యేకశేషః| నను, యది మద్యమేవ తాన్నిహంతి తతశ్చికిత్సాంతరారంభో న యుక్తః| మైవం| బహ్వయో హి చికిత్సాః ప్రతిరోగం ప్రోక్తాః| తస్మాచ్చికిత్సాంతరోపన్యాసో యుక్త ఏవ| నను, కథం తాన్ మద్యమేవ నిహంతి ? ఇత్యాహ-
Adhikarana అత్ర హేతుః (౮) · Śloka ౮
క్షారో హి యాతి మాధుర్యం శీఘ్రమమ్లోపసంహితః| మద్యమమ్లేషు చ శ్రేష్ఠం దోషవిష్యందనాదలం||8||
View original
क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः| मद्यमम्लेषु च श्रेष्ठं दोषविष्यन्दनादलम्||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్మాత్ క్షారోఽమ్లోపసంహితో ద్రాగేవ మాధుర్యం యాతి| అమ్లేషు మధ్యే మద్యం దోషవిష్యందనాత్ [అలం-] పర్యాప్తం|
Adhikarana గుణయుక్తం మద్యం ధాతుసామ్యకరం (౯) · Śloka ౯
తీక్ష్ణోష్ణాద్యైః పురా ప్రోక్తైర్దీపనాద్యైస్తథా గుణైః| సాత్మ్యత్వాచ్చ తదేవాస్య ధాతుసామ్యకరం పరం||9||
View original
तीक्ष्णोष्णाद्यैः पुरा प्रोक्तैर्दीपनाद्यैस्तथा गुणैः| सात्म्यत्वाच्च तदेवास्य धातुसाम्यकरं परम्||९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పురా-మదాత్యయనిదానోక్తైస్తీక్ష్ణోష్ణాద్యైర్గుణైః (ని. అ. 6/1) తథా మద్యవర్గోక్తైర్దీపనాద్యైర్గుణైః (సూ. అ. 5/62) కరణభూతైః, తదేవ-మద్యం, సుష్ఠు ధాతుసామ్యకరం| ధాతుసామ్యకరమితి హేతౌ టః|
Adhikarana పానాత్యయౌషధకాలః (౧౦) · Śloka ౧౦
సప్తాహమష్టరాత్రం వా కుర్యాత్పానాత్యయౌషధం| జీర్యత్యేతావతా పానం కాలేన విపథాశ్రితం||10||
View original
सप्ताहमष्टरात्रं वा कुर्यात्पानात्ययौषधम्| जीर्यत्येतावता पानं कालेन विपथाश्रितम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సప్తాహమథవాఽష్టరాత్రం పానాత్యయౌషధం కుర్యాత్-నాధికం కాలం| యత ఏతావతా కాలేన విమర్గస్థం తత్ పానం-మద్యపానం, పరిణమతి|
Adhikarana తతః పరం యథాయథం రోగౌషధం (౧౧) · Śloka ౧౧
పరం తతోఽనుబధ్నాతి యో రోగస్తస్య భేషజం| యథాయథం ప్రయుంజీత కృతపానాత్యయౌషధః||11||
View original
परं ततोऽनुबध्नाति यो रोगस्तस्य भेषजम्| यथायथं प्रयुञ्जीत कृतपानात्ययौषधः||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతః-తస్మాత్కాలాత్, పరం-ఊర్ధ్వం, యో రోగోఽనుబధ్నాతి, తస్య-రోగస్య, కృతపానాత్యయౌషధశ్చ యథాస్వం భేషజం ప్రయుంజీత| ఇతి సామాన్యేన చికిత్సితముక్త్వా విశేషేణాహ-
Adhikarana వాతాదికే మదాతయే పిష్టకృతం మద్యం వాతాదికే మదాతయే మాంసరసాః వాతాదికే మదాతయే రాగషాడవాః వాతాదికే మదాతయే గోధూమమాషాన్నం వాతాదికే మదాతయే అచ్ఛవారూణీ వాతాదికే మదాతయే స్వరసక్కాథాః వాతాదికే మదాతయే మస్త్వాది వాతాదికే మదాతయే అభ్యంగాది వాతాదికే మదాతయే ప్రావరణం వాతాదికే మదాతయే ధూమోఽనులేపనం చ వాతాదికే మదాతయే స్త్ర్యః (౧౨-౧౯) · Śloka ౧౯
తత్ర వాతోల్బణే మద్యం దధాతిపిష్టకృతం యుతం| బీజపూరకవ్రుక్షామ్లకోలదాడిమదీప్యకైః||12|| యవానీహపుషాజాజీవ్యోషత్రిలవణార్ద్రకైః| శుల్యిర్మాంసైర్హరితకైః స్నేహవద్భిశ్చ సకుభిః||13|| ఉష్ణస్నిగ్ధామ్లలవణా మేద్యమాంసరసా హితాః| ఆమ్రామ్రాతకపేశీభిః సంస్కృతా రాగషాడవాః||14|| గోధూమమాషవికృతిర్మృదుశ్చిత్రా ముఖప్రియా| ఆర్ద్రికార్ద్రకకుల్మాషసుక్తమాంసాదిగర్భిణీ||15|| సురభిర్లవణా శీతా నిర్గదా వాఽచ్ఛ్హవారుణీ| సరసో దాడిమాత్ క్వాథః పంచమూలాత్కనీయసః||16|| శుంఠీధాన్యాత్తథా ముస్తుసుక్తాంభోచ్ఛ్హామ్లకాంజికం అభ్యంగోద్వర్తనస్నానముష్ణం ప్రావరణం ఘనం||17|| ఘనశ్చాగురుజో ధూపః పంకశ్చాగురుకుంకుమః| కుచోరుశ్రోణిశాలిన్యో యౌవనోష్ణాంగయష్టయః||18|| హర్షేణాలింగనే యుక్తాః ప్రియాః సంవాహనేషు చ| |19|
View original
तत्र वातोल्बणे मद्यं दधातिपिष्टकृतं युतम्| बीजपूरकव्रुक्षाम्लकोलदाडिमदीप्यकैः||१२|| यवानीहपुषाजाजीव्योषत्रिलवणार्द्रकैः| शुल्यिर्मांसैर्हरितकैः स्नेहवद्भिश्च सकुभिः||१३|| उष्णस्निग्धाम्ललवणा मेद्यमांसरसा हिताः| आम्राम्रातकपेशीभिः संस्कृता रागषाडवाः||१४|| गोधूममाषविकृतिर्मृदुश्चित्रा मुखप्रिया| आर्द्रिकार्द्रककुल्माषसुक्तमांसादिगर्भिणी||१५|| सुरभिर्लवणा शीता निर्गदा वाऽच्छवारुणी| सरसो दाडिमात् क्वाथः पञ्चमूलात्कनीयसः||१६|| शुण्ठीधान्यात्तथा मुस्तुसुक्ताम्भोच्छाम्लकाञ्जिकम् अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमुष्णं प्रावरणं घनम्||१७|| घनश्चागुरुजो धूपः पङ्कश्चागुरुकुङ्कुमः| कुचोरुश्रोणिशालिन्यो यौवनोष्णाङ्गयष्टयः||१८|| हर्षेणालिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च| |१९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-[తత్ర-] తేషు మదాత్యయేషు మధ్యే, వాతాధికే మదాత్యయే పిష్టకృతం మద్యం దద్యాత్| బీజపూరకాదిభిర్దేశసాత్మ్యాదివశాద్యస్తైః సమస్తైర్యథాయోగయుక్తం| తథా, మేద్యస్య-మేదురస్య, మాంసస్యరసా హితాః| కింభూతాః ? ఉష్ణాః స్నిగ్ధామలలవణాశ్చ| తథా, రాగాః షాడవాశ్చామ్రామ్రాతకపేశీభిః సంస్కృతా హితాః| లక్షణమేషామృతుచర్యాముక్తం (హృ.సూ.అ.3/30)| తథా, గోధూమమాషయోర్వికృతిర్హితా| కింభూతా ? మృదుః-అతీక్ష్ణా, చిత్రా-నానాప్రకారా, ముఖప్రియా-వదనరుచికృత్| తథా, ఆర్ద్రికాదిగర్భిణీ| [తథా,] అచ్ఛవారుణీ చ హితా| కింభూతా ? సురభిర్లవణా శీతా చ| తథా నిర్గదా-పురాణా| తథా, దాడిమాత్స్వరసో హితః| పంచమూలాత్ కనీయసో-హృస్వాత్, క్వాథః| శుంఠీధాన్యాచ్చ క్వాథో హితః| తథా, మస్త్వాది హితం| తథా, అభ్యంజనాది ఉష్ణం హితం| ప్రావరణం-ఆచ్ఛ్హదనం, ఘనం హితం, అగరుజశ్చ ధూపో ఘనో-బహులో, హితః| అగరుకుంకుమపంకానులేపనం హితం| తథా, ప్రియా హర్షేణ-ప్రీత్యా, ఆలింగనం-పరిష్వంగః, తత్ర యుక్తాః, సంవాహనేషు-శరీరమర్దనేషు చ, యుక్తా హితాః| కుచాశ్చోరవశ్చ శ్రోణయశ్చ తేన శాలంతే యాస్తా ఏవం| తథా, యౌవనే నోష్ణాఽంగయష్టిః-శరీరలతా, యాసాం తా ఏవం|
Adhikarana పిత్తాధికే శార్కరాదిమద్యం పిత్తాధికే పానకం (౧౯-౨౧) · Śloka ౨౧
| పిత్తోల్బణే బహుజలం శార్కరం మధు వా యుతం||19|| రసైర్దాడిమఖర్జూరభవ్యద్రాక్షాపరూషజైః| సుశీతం ససితాసక్తు యోజ్యం తాదృక్ చ పానకం||20|| స్వాదువర్గకషాయైర్వా యుక్తం మద్యం సమాక్షికం| |21|
View original
| पित्तोल्बणे बहुजलं शार्करं मधु वा युतम्||१९|| रसैर्दाडिमख़र्जूरभव्यद्राक्षापरूषजैः| सुशीतं ससितासक्तु योज्यं तादृक् च पानकम्||२०|| स्वादुवर्गकषायैर्वा युक्तं मद्यं समाक्षिकम्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-పిత్తాధికే మదాత్యయే బహుజలం శార్కరం-మద్యవిశేషం యోజ్యం| మధు-మక్షికం వా, రసైర్దాడిమాదిజైర్యుక్తం| తచ్చ సుష్ఠు శీతం కృత్వా యోజ్యం| పరుషకాణ్యత్ర మధురాణి యోజ్యాని నామ్లాని, తేషాం కఫపిత్తకరత్వాత్| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27/132) "అమ్లం పరుషకం ద్రాక్షా బదరాణ్యారుకాణి చ| పిత్తశ్లేష్మప్రకోపీణి" ఇతి| తాదృక్ చ-సుశీతం, పనకం యోజ్యం| కింభూతం ? సహ సితాసక్తుభిర్వతతే యత్తదేవం| సక్తవశ్చ లాజానాం యోజ్యాః, యోగ్యతరత్వాత్, న తు యవానాం| తథా, స్వాదువర్గస్య క్వాథేన సంయుక్తం మద్యం సమాక్షికం యోజ్యం|
Adhikarana పిత్తాధికే శాల్యాద్యన్నం (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
| శాలిషష్టికమశ్నీయాచ్ఛశాజైణకపింజలైః||21|| సతీనముద్గామలకపటోలీదాడిమై రసైః| |22|
View original
| शालिषष्टिकमश्नीयाच्छशाजैणकपिञ्जलैः||२१|| सतीनमुद्गामलकपटोलीदाडिमै रसैः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శాలిషష్టిక భుంజీత| కైః సహ ? శశాదిజై రసైర్దే శాదిసాత్మ్యవశాత్ సతీనాదిజైశ్చ రసైః|
Adhikarana పిత్తాధికే సముత్ల్కిష్టకఫపిత్తే వమనం,పిత్తాధికే తతః సంసర్గీక్రమః (౨౨-౨౪) · Śloka ౨౪
| కఫపిత్తం సముక్త్లిష్టముల్లిఖేత్తృడ్విదాహవాన్||22|| పీత్వాఽంబు శీతం మద్యం వా భూరీక్షురససంయుతం| ద్రాక్షారసం వా సంసర్గీ తర్పణాదిః పరం హితః||23|| తథాఽగ్నిర్దీప్యతే తస్య దోషశేషాన్నపాచనః| |24|
View original
| कफपित्तं समुक्त्लिष्टमुल्लिखेत्तृड्विदाहवान्||२२|| पीत्वाऽम्बु शीतं मद्यं वा भूरीक्षुरससंयुतम्| द्राक्षारसं वा संसर्गी तर्पणादिः परं हितः||२३|| तथाऽग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचनः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృడ్విదాహవాన్ మదాత్యయీ కఫపిత్తం సముత్క్లిష్టం-సముత్థితం స్వస్థానాచ్చ్యుతాభాసం, సమ్యగ్వమేత్| కిం కృత్వా ? అంబు శీతం పీత్వా, మద్యం వా భూరిణేక్షురసేన సంయుతం పీత్వా, అథవా ద్రాక్షారసం పీత్వా| పరం-అనంతరం, సంసర్గీ తర్పణాదిః సుష్ఠు హితః| కృతవమనాదికస్యానంతరం పేయాదిక్రమః సంసర్గీత్యుచ్యతే| ఏవం కృతే సతి తస్య-మదాత్యయినః, అగ్నిర్దీప్యతే| కింభూతః ? దోషశేషస్యాన్నస్య-ఆహారస్య చ, పాచనః|
Adhikarana పిత్తాధికే సరక్తనిష్ఠీవకాసాదౌ ఔషధం (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౬
| కాసే సరక్తనిష్ఠీవే పార్శ్వస్తనరుజాసు చ||24|| తృష్ణాయాం సవిదాహాయాం సోత్క్లేశే హృదయోరసి| గుడూచీభద్రముస్తానాం పటోలస్యాథవ రసం||25|| సశృంగబేరం యుంజీత తిత్తిరిప్రతిభోజనం| |26|
View original
| कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च||२४|| तृष्णायां सविदाहायां सोत्क्लेशे हृदयोरसि| गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथव रसम्||२५|| सशृङ्गबेरं युञ्जीत तित्तिरिप्रतिभोजनम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-పిత్తమదాత్యయే కాసే రక్తనిష్ఠీవసహితే పార్శ్వాదిరుజాసు చ తృష్ణాయాం విదాహసితాయాం హృదయ ఉరసి చ సోత్క్లేశే సతి గుడూచ్యాదీనాం రసమథవా పటోలస్య రసం సనాగరం యుంజీత| అల్పస్తిత్తిరిస్తిత్తిరిప్రతి| "సుప్ప్రతినా మాత్రార్థే" ఇత్యవ్యయీభావః|
Adhikarana పిత్తాధికే అతితృష్ణాదౌ పానమన్నం చ (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
| తృష్యతే చాతి బలవద్వాతపిత్తే సముద్ధతే||26|| దద్యాద్ ద్రాక్షారసం పానం శీతం దోషానులోమనం| జీర్ణేఽద్యాన్మధురామ్లేన ఛాగమాంసరసేన చ||27||
View original
| तृष्यते चाति बलवद्वातपित्ते समुद्धते||२६|| दद्याद् द्राक्षारसं पानं शीतं दोषानुलोमनम्| जीर्णेऽद्यान्मधुराम्लेन छागमांसरसेन च||२७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతితృష్యతే చ పురుషాయ వాతపిత్తేఽధికే సతి ద్రాక్షారసపానం దద్యాత్| కింభూతం ? శీతలం తథా దోషానులోమనం| జీర్ణే చ తస్మిన్ ఛాగమాంసరసేన మధురామ్లేనాశ్నీయాత్|
Adhikarana పిత్తాధికే తృష్ణాయాం పానం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
తృష్యల్పశః పిబేన్మద్యం మదం రక్షన్ బహూదకం| ముస్తదాడిమలాజాంబు జలం వా పర్ణినీశృతం||28|| పాటల్యుత్పలకందైర్వా స్వభావాదేవ వా హిమం| |29|
View original
तृष्यल्पशः पिबेन्मद्यं मदं रक्षन् बहूदकम्| मुस्तदाडिमलाजाम्बु जलं वा पर्णिनीशृतम्||२८|| पाटल्युत्पलकन्दैर्वा स्वभावादेव वा हिमम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృషి సత్యామల్పం-మందం, మదం రక్షన్ బహూదకం మద్యం పిబేత్| ముస్తాదిజలం వా పిబేత్| పర్ణినీభిః క్వథితం వా పటో (పాట)ల్యాదిశృతాం వా సర్వమేతచ్ఛీతం పాత్వ్యం| యత్తోయం స్వభావాదేవ వా హిమమితి|
Adhikarana పిత్తాధికే అబ్ధాతుక్షీణాదౌ పానం (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
| మద్యాతిపానాదబ్ధాతౌ క్షీణే తేజసి చోద్ధతే||29|| యః శుష్కగలతాలోవ్ష్ఠో జిహ్వాం నిష్కృష్య చేష్టతే| పాయయేత్కామతోఽంభస్తం నిశీథపవనాహతం||30||
View original
| मद्यातिपानादब्धातौ क्षीणे तेजसि चोद्धते||२९|| यः शुष्कगलतालोव्ष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते| पाययेत्कामतोऽम्भस्तं निशीथपवनाहतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మద్యాతిపానాద్ధేతోరబ్ధాతౌ క్షీణే-అల్పీభూతే, తేజసి చోద్ధతే-క్షోభితే సతి, యః పురుషః శుష్కగలతాల్వోష్ఠః సన్ జిహ్వాం నిష్కృష్య-నిఃసార్య, చేష్టతే-ఇతశ్చేతశ్చ లుఠ్తి, తం-నరం, కామతః-ఇచ్ఛయా, అంభో నిశీథే యః పవనస్తేనాహతం పాయయేత్|
Adhikarana పిత్తాధికే తృఽణానాశకో ముఖాలేపః (౩౧) · Śloka ౩౧
కోలదాడిమవృక్షామ్లచుక్రీకాచుక్రికారసః| పంచామ్లకో ముఖాలేపః సద్యస్తృష్ణం నియచ్ఛతి||31||
View original
कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुख़ालेपः सद्यस्तृष्णं नियच्छति||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-కోలాదిభిః పంచామ్లకో ముఖాలేపో ద్రాక్ తృష్ణాం శమయతి|
Adhikarana పిత్తాధికే దాహేఽతిశిశిరో విధిః పిత్తాధికే దాహేఽరోహిణీశిరావేధః (౩౨-౩౩) · Śloka ౩౩
త్వచం ప్రాప్తశ్చ పానోష్మా పిత్తరక్తాభిమూర్చ్ఛితః| దాహం ప్రకురుతే ఘోరం తత్రాతిశిశిరో విధిః||32|| అశామ్యతి రసైస్తృప్తే రోహిణీం వ్యధయేచ్ఛిరాం| |33|
View original
त्वचं प्राप्तश्च पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः| दाहं प्रकुरुते घोरं तत्रातिशिशिरो विधिः||३२|| अशाम्यति रसैस्तृप्ते रोहिणीं व्यधयेच्छिराम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పానస్య మద్యస్యోష్మా త్వచం ప్రాప్తః పిత్తరక్తాభ్యామభిమూర్చ్ఛితో-మిశ్రితో, దాహం దారుణం ప్రకర్షేణ కురుతే| తత్ర-దాహే, [అతి] శీతో విధిః కార్యః| శీతోపచారేణాప్యశామ్యతి సతి దాహే మాంసరసైస్తృప్తే నరే రోహిణీసంజ్ఞాం శిరాం వ్యధయేత్, వైద్య ఇతి శేషః| వ్యధయేదితి 'ఘటాదిత్వాన్మత్వే హ్Rఅస్వః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 అథ దాహప్రకరణం| దహః సప్తధా,-మద్యజఃపిత్తజస్తృడ్రోధజః క్షయజోరక్తపూర్ణజో మర్మాభిఘాతజశ్చేతి| మాహ-త్వచం ప్రాప్తస్త్వితి| సంగ్రహే|
Adhikarana కఫాధికే వమనోపవాసౌ,కఫాదికే శుంఠ్యాదిశీతకశాయః (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
| ఉల్లేఖనోపవాసాభ్యాం జయేచ్ఛ్లేష్మోల్బణం పిబేత్||33|| శీతం శుంఠీస్థిరోదీచ్యదుఃస్పర్శాన్యతమోదకం| |34|
View original
| उल्लेख़नोपवासाभ्यां जयेच्छ्लेष्मोल्बणं पिबेत्||३३|| शीतं शुण्ठीस्थिरोदीच्यदुःस्पर्शान्यतमोदकम्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లేష్మాధికం మదాత్యయం వమనోపవాసాభ్యాం జయేత్| శుంఠ్యాద్యన్యతమోదకం శీతకషాయం పిబేత్|
Adhikarana కఫాధికే నిరామక్షుధితే శార్కరాదిమద్యం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
| నిరామం క్షుధితం కాలే పాయయేద్వహుమాక్షికం||34|| శార్కరం మధు వా జీర్ణమరిష్టం సీధుమేవ వా| రూక్షతర్పణసంయుక్తం యవానీనాగరాన్వితం||35||
View original
| निरामं क्षुधितं काले पाययेद्वहुमाक्षिकम्||३४|| शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा| रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతో నిరామం జాతక్షుధం సంతం, కాలే-యతోచితే, శార్కరం బహుమాక్షికం-బహుక్షౌద్రం, పాయయేత్| మధు-మార్ద్వీకం, వా బహుక్షౌద్రం| ద్వయమప్యేతత్ పురాణం| తథా, అరిష్టం-అభయాదికృతం, పాయయేత్| సీధుం వా పాయయేత్| కింభూతం ? రూక్షాయే తర్పణాస్తైః సంయుక్తం [తథా] యవానీశుంఠీభ్యాం సంయుక్తం|
Adhikarana కఫాదికే యవగోధూమాద్యన్నం మాంసరసశ్చ (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
యూషేణ యవగోధూమం తనునాఽల్పేన భోజయేత్| ఉష్ణామ్లకటుతిక్తేన కౌలత్థేనాల్పసర్పిషా||36|| శుష్కమూలకజైశ్చ్ఛాగై రసైర్వా ధన్వచారిణాం| సామ్లవేతసవృక్షామ్లపటోలీవ్యోషదాడిమైః||37||
View original
यूषेण यवगोधूमं तनुनाऽल्पेन भोजयेत्| उष्णाम्लकटुतिक्तेन कौलत्थेनाल्पसर्पिषा||३६|| शुष्कमूलकजैश्च्छागै रसैर्वा धन्वचारिणाम्| साम्लवेतसवृक्षाम्लपटोलीव्योषदाडिमैः||३७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా కౌలత్థేన యూషేణ యవగోధూమం భోజయేత్| కింభూతేన ? తనునా-స్వచ్ఛేన| తథా, అల్పేనోష్ణామ్లకటుతిక్తేనాల్పఘృతేన| అథవా, శుష్కమూలకజై రసైశ్ఛారైవా రసైర్ధన్వచారిణాం వా రసైర్భోజయేత్| కింభూతైః ? సహామ్లవేతసతిత్తిడీకపటోలపత్రత్రికటుకదాడిమైః|
Adhikarana కఫాదికే మాంసం మాధవపానం చ (౩౮-౪౦) · Śloka ౪౦
ప్రభూతశుంఠీమరిచహరితార్ద్రకపేశికం| బీజపూరరసాద్యమ్లభృష్టనీరసర్వతితం||38|| కరీరకరమర్దాది రోచిష్ణు బహుశాలనం| ప్రవ్యక్తాష్టాంగలవణం వికల్పితనిమర్దకం||39|| యథాగ్ని భక్షయన్ మాంసం మాధవం నిగదం పిబేత్| |40|
View original
प्रभूतशुण्ठीमरिचहरितार्द्रकपेशिकम्| बीजपूररसाद्यम्लभृष्टनीरसर्वतितम्||३८|| करीरकरमर्दादि रोचिष्णु बहुशालनम्| प्रव्यक्ताष्टाङ्गलवणं विकल्पितनिमर्दकम्||३९|| यथाग्नि भक्षयन् मांसं माधवं निगदं पिबेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసం యథాగ్ని-అగ్న్యనతిక్రమేణ, భక్ష్యన్ మాధవం నిగదంపురాణం, పిబేత్| కింభూతం మాంసం ? వివిధైః ప్రకారైః కల్పితోనిష్పాదితో, నిమర్దకో యేన మాంసేన తద్వికల్పితనిమర్దకం| తదేవ వివిధప్రకారత్వం నిమర్దకస్యాహ-ప్రభూతాః-ఉత్కటాః, శుంఠీ మరీచహరితార్ద్రకపేశయో యస్మింస్తదేవం| హరితార్ద్రకస్య శస్త్రకృతా దీర్ఘాకారా అవయవాః పేశయ ఉచ్యంతే| బీజపూరరసాదిభిరమ్లస్తథా భృష్టో-యథాయథం స్నేహాదినా, నీరసః-శుష్కప్రాయో, వర్తితోవ్యంజనప్రకారో, యత్ర తదేవం| కరీరాది రోచిష్ణు-రోచనశీలం, బహు-ప్రభూతం, శాలనం-హరితకం, యస్మిన్| తథా, ప్రకర్షేణ వ్యక్తం స్పష్టం, వక్ష్యమాణమష్టాంగలవణం యత్ర| తదేవం వివిధం కల్పనం కృతం| క్రియావిశేషణాన్యేతాని|
Adhikarana కఫాదికే అష్టాంగలవణం (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
| సితాసౌవర్చలాజాజీతిత్తిడీకామ్లవేతసం||40|| త్వగేలామరిచార్ధాంశమష్టాంగలవణం హితం| స్రోతోవిశుద్ధ్యగ్నికరం కఫప్రాయే మదాత్యయే||41||
View original
| सितासौवर्चलाजाजीतित्तिडीकाम्लवेतसम्||४०|| त्वगेलामरिचार्धांशमष्टाङ्गलवणं हितम्| स्रोतोविशुद्ध्यग्निकरं कफप्राये मदात्यये||४१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సితాద్యైరష్టాంగలవణమన్వర్థసంజ్ఞం మదాత్యయే హితం| స్రోతఃశుద్ధికృదగ్నిదీపనం చ|
Adhikarana కఫాదికే రూక్షోష్ణోద్వర్తనాది కఫాదికే సకామస్త్రీభిర్యుత్తయాజాగరణం (౪౨-౪౩) · Śloka ౪౩
రూక్షోష్ణోద్వర్తనోద్ధర్షస్నానభోజనలంఘనైః| సకామాభిః సహ స్త్రీభిర్యుక్త్యా జాగరణేన చ||42|| మదాత్యయః కఫప్రాయః శీఘ్రం సముపశామ్యతి| |43|
View original
रूक्षोष्णोद्वर्तनोद्धर्षस्नानभोजनलङ्घनैः| सकामाभिः सह स्त्रीभिर्युक्त्या जागरणेन च||४२|| मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रं समुपशाम्यति| |४३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రూక్షోష్ణైరుద్వర్తనాదిభిర్లంఘనేన తథా యుక్త్యా-దేశకాలాద్యపేక్షిణ్యా, సకామాభిర్దయితాభిః సహ యజ్జాగరణం తేన చ కఫాధికో మదాత్యయో ద్రాగేవ శమం యాతి|
Adhikarana సన్నిపాతే దశవిధే చికిత్సా (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
| యదిదం కర్మ నిర్దిష్టం పృథగ్దోషబలం ప్రతి||43|| సన్నిపాతే దశవిధే తచ్ఛ్హేషేఽపి వికల్పయేత్| |44|
View original
| यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति||४३|| सन्निपाते दशविधे तच्छ्हेषेऽपि विकल्पयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-"తత్ర వాతోల్బణే మద్యం" (శ్లో. 12) ఇత్యాది| "పిత్తోలబణే బహుజలం" (శ్లో 19) ఇత్యాది, తథా "ఉల్లేఖనోపవాసాభ్యాం జయేచ్ఛ్లేష్మోల్బణం" (శ్లో 33) ఇత్యాది చ త్రివిధం సన్నిపాతం పృథగ్దోషబలం ప్రతి లక్షీకృత్య కర్మ నిర్దిష్టం కర్మదముక్తం| న కేవలమత్ర త్రివిధే సన్నిపాతే, శేషేఽపి దశవిధే సన్నిపాతే వికల్పయేత్-వివిధం కృత్వా కల్పయేత్,- కుర్యాట్, వైద్య ఇతి శేషః| ఏతదుక్తం భవతి,-వాతోల్బణే మదాత్యయజే సన్నిపాతే యత్కర్మ నిర్దిష్టం తథా పిత్తోల్బణే మదాత్యయజే సన్నిపాతే యత్కర్మ నిర్దిష్టం తదేవ వాతపిత్తోల్బణే కుర్యాత్| ఏవం దోషబలమపేక్ష్య సర్వస్మిన్ మదాత్యయే చికిత్సితం కుర్యాట్| స దశవిధః సన్నిపాతః శిష్యహితాయ పద్యేన ప్రదర్శ్యతే,-"ఉత్కర్షేణ త్వేకో మద్యేన ద్వౌ తదాఽఽదిమః| ఉత్కర్షేణ యదా ద్వౌ తు మధ్యేనైకో ద్వితీయకః|| ఏకో మధ్యేన దోషః స్యాద్ ద్వావల్పేన తృతీయకః| ఉత్కర్షేణైక ఏవ స్యాదల్పేన ద్వౌ చతుర్థకః|| ఉత్కర్షేణ యదా ద్వౌ తు అల్పేనైకశ్చ పంచమః| ఏకోఽల్పేన తు మధ్యేన ద్వౌ దోషావితి షష్ఠకః|| ఉత్కర్షేణ సమస్తాః స్యురేవం భవతి సప్తమః| మధ్యేన సర్వేఽపి యదా తదా భవతి చాష్టమః|| అల్పేన సర్వేఽపి యదా తదా తు నవమః స్మృతః| అల్పేనేకో మధ్యేనైకస్తదా త్వంత్య ఇతి స్ఫుటాః|| సన్నిపాతస్య మునినా దశ భేదాః ప్రకీర్తతాః|" ఇతి|
Adhikarana సన్నిపాతే త్వాగాది పానకం (౪౪-౪౬) · Śloka ౪౬
| త్వఙ్నాగపుష్పమగధామరిచాజాజిధాన్యకైః||44|| పరుషకమధూకైలాసురాహ్వైశ్చ సితాన్వితైః| సకపిత్థరసం హృద్యం పానకం శశిబోవితం||45|| మదాత్యయేషు సర్వేషు పేయం రుచ్యగ్నిదీపనం| |46|
View original
| त्वङ्नागपुष्पमगधामरिचाजाजिधान्यकैः||४४|| परुषकमधूकैलासुराह्वैश्च सितान्वितैः| सकपित्थरसं हृद्यं पानकं शशिबोवितम्||४५|| मदात्ययेषु सर्वेषु पेयं रुच्यग्निदीपनम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్వగాదిభిః శర్కరాన్వితైః కపిత్థరసయుక్తం కర్పూరకృతాధివాసం పానకం సర్వేషు మదాత్యయేషు పాతవ్యం రుచ్యగ్నివృద్ధికరం|
Adhikarana సన్నిపాతే హర్షణీ క్రియా (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
| నావిక్షోభ్య మనో మద్యం శరీరమవిహన్య వా||46|| కుర్యాన్మదాత్యయం తస్మాదిష్యత హర్షణీ క్రియా| |47|
View original
| नाविक्षोभ्य मनो मद्यं शरीरमविहन्य वा||४६|| कुर्यान्मदात्ययं तस्मादिष्यत हर्षणी क्रिया| |४७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మద్యం యస్మాన్మానసం నావిక్షోభ్య-అపి తు మనసః ప్రక్షోభణం కృత్వా, న చ శరీరస్య విహననమకృత్వా, ఏవమేవ యథా కథంచిన్మదాత్యయం కుర్యాత్| యతశ్చైవం తస్మాద్ధేతోర్హర్షోత్పాదికా క్రియా ఏష్టవ్యా| నాక్షోభ్యేత్యయం పాఠో న శ్రేయాన్, ల్యబాదేశస్యాత్ర దుర్లభత్వాత్|
Adhikarana సన్నిపాతే ఏభిరశాంతే పయః పానం (౪౭-౪౯) · Śloka ౪౯
| సంశుద్ధిశమనాద్యేషు మదదోషః కృతేష్వపి||47|| న చేచ్ఛామ్యేత్కఫే క్షీణే జాతే దౌర్వల్యలాఘవే| తస్య మద్యవిదగ్ధస్య వాతపిత్తాధికస్య చ||48|| గ్రీష్మోపతప్తస్య తరోర్యథా వర్షం తథా పయః| |49|
View original
| संशुद्धिशमनाद्येषु मददोषः कृतेष्वपि||४७|| न चेच्छाम्येत्कफे क्षीणे जाते दौर्वल्यलाघवे| तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च||४८|| ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంశుద్ధిశమనాద్యేషూపక్రమేషు కృతేష్వపి యది మదదోషోమద్యోత్థో వ్యాధిః, న శామ్యేత్, తస్య మద్యేన విదగ్ధస్యాత ఏవ చ కఫే సౌ-యధాతౌ క్షీణేఽత ఏవ జాతే దౌర్బల్యలాఘవే-అల్పప్రమాణత్వే కార్శ్యే చ సతి, తదానీం సామర్థ్యాద్వాతపిత్తయోరతిరిక్తతా, వాతపిత్తధికస్య చ క్షీణౌజస్త్వాత్తథా పయః పథ్యం| యథా గ్రీష్మోపతప్తస్య తరోర్వర్షం| వర్షమితి కృద్విధౌ "భయాదీనాముపసంఖ్యానం" ఇత్యచ్|
Adhikarana పయః పానే ఉపపత్తిః (౪౯-౫౦) · Śloka ౫౦
మద్యక్షీణస్య హి క్షీణం క్షీరమాశ్వేవ పుష్యతి||49|| ఓజస్తుల్యం గుణైః సర్వైర్విపరీతం చ మద్యతః|50|
View original
मद्यक्षीणस्य हि क्षीणं क्षीरमाश्वेव पुष्यति||४९|| ओजस्तुल्यं गुणैः सर्वैर्विपरीतं च मद्यतः|५०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హి-యస్మాత్, తస్య-తుల్యం గుణైః సర్వైః-గుర్వాదిభిరోజసః క్షీరం, మద్యాచ్చ విపరీతం గుణైః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27/217)-"స్వాదు శీతం మృదు స్నిగ్ధం బహలం శ్లక్ష్ణపిచ్ఛిలం| గురు మందం ప్రసన్నం చ గవ్యం దశగుణం పయః|| తదేవంగుణమేవౌజః సామాన్యాదభివర్ధయేత్|" ఇతి| యతశ్చైవం తస్మాన్మద్యక్షీణస్వ క్షీణమోజః క్షీరమాశ్చేవ పుష్యతి-వృద్ధి ప్రాపయతి, న త్వపరం, ద్రవ్యం, యథోక్తహేత్వభావాత్|
Adhikarana పయసావిహతే రోగే మద్యపానం (౫౦-౫౧) · Śloka ౫౧
| పయసా విహతే రోగే బలే జాతే నివర్తయేత్||50|| క్షీరప్రయోగం, మద్యం చ క్రమేణాల్పాల్పమాచరేత్| న విక్షయధ్వంసకోత్థైః స్పృశేతోపద్రవైర్యథా||51||
View original
| पयसा विहते रोगे बले जाते निवर्तयेत्||५०|| क्षीरप्रयोगं, मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्| न विक्षयध्वंसकोत्थैः स्पृशेतोपद्रवैर्यथा||५१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పయసా రోగే-మదాత్యయాఖ్యే, నివర్తితే బలే జాతే సతి మద్యోచితః పుమాన్ క్షీరప్రయోగం నివర్తయేత్| మద్యం చాల్పాల్పం క్రమేణోపయుంజీత| యథా విక్షయధ్వంసకోద్భవైరుపద్రవైరసౌ న స్పృశేత| విక్షయోద్భవా వికారాః-కాయశిరోరోగాద్యాః (హృ.ని.అ.6/22), ధ్వంసకోపద్రవాః-శ్లేష్మనిష్ఠీవాదయః (హృ.ని.అ.6/22)|
Adhikarana విక్షయధ్వంసకయోశ్చికిత్సా (౫౨-౫౩) · Śloka ౫౩
తయోస్తు స్యాద్ధృ క్షీరం బస్తయో బృంహణాః శివాః| అభ్యంగోద్వర్తనస్నానాన్యన్నపానం చ వాతజిత్||52|| యుక్తమద్యస్య మద్యోత్థో న వ్యాధిరుపాజాయతే| అతోఽస్య వక్ష్యతే యోగో యః సుఖాయైవ కేవలం||53||
View original
तयोस्तु स्याद्धृ क्षीरं बस्तयो बृंहणाः शिवाः| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातजित्||५२|| युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपाजायते| अतोऽस्य वक्ष्यते योगो यः सुख़ायैव केवलम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తయోర్విక్షయధ్వంసకయోర్ఘృతం క్షీరం చ చికిత్సితం స్యాత్| తథా బస్తయో బృంహణాః శివాః-నిరపాయాః| తథా, ఆబ్యాంగాదీని యచ్చ వాతజిదన్నపానం తచ్చ స్యాత్| స0-యుక్తమద్యస్య పుంసో మద్యోత్థో వ్యాధిర్నోపజాయతే, యుక్తమద్యత్వాత్| అతః-అస్మాద్ధేతోః, అస్య-మద్యస్య, సంయోగో వక్ష్యతే| యః కేవలం సుఖాయైవ స్యాత్| అధునా సురాం సంపన్నామాహ-
Adhikarana సురాపానస్య గుణాః స్తుతిశ్చ (౫౪-౬౭) · Śloka ౬౭
ఆశ్వినం యా మహత్తేజో బలం సారస్వతం చ యా| దధాత్యైంద్రం చ యా వీర్యం ప్రభావం వైష్ణవం చ యా||54|| అస్త్రం మకరకేతోర్యా పురుషార్థో బలస్య యా| సౌత్రామణ్యాం ద్విజముఖే యా హుతాశే చ హూయతే||55|| యా సర్వౌషధిసంపూర్ణాన్మథ్యమానాత్సురాసురైః| మహోదధేః సముద్భూతా శ్రీశశాంకామృతైః సహ||56|| మధుమాధవమైరేయసీధుగౌడాసవాదిభిః| మదశక్తిమనుజ్ఝంతీ యా రూపైర్బహుభిః స్థితా||57|| యామాస్వాద్య విలాసిన్యో యథార్థం నామ బిభ్రతి| కులాంగనాఽపి యాం పీత్వా నయత్యుద్ధతమానసా||58|| అనంగాలింగితైరంగైః క్వాపి చేతో మునేరపి| తరంగభంగభ్రుకుటీతర్జనైర్మానినీమనః||59|| ఏకం ప్రసాద్య కురుతే యా ద్వయోరపి నిర్వృతిం| యథాకామం భటావాప్తిపరిహృష్టాప్సరోగణే||60|| తృణవత్పురుషా యుద్ధే యామాస్వాద్య త్యజంత్యసూన్| యాం శీలయిత్వాఽపి చిరం బహుధా బహువిగ్రహాం||61|| నిత్యం హర్షాతివేగేన తత్పూర్వమివ సేవతే| శోకోద్వేగారతిభయైర్యాం దృష్ట్వా నాభిభూయతే||62|| గోష్ఠీమహోత్సవోద్యానం న యస్యాః శోభతే వినా| స్మృత్వా స్మృత్వా చ బహుశో వియుక్తః శోచతే యయా||63|| అప్రసన్నాఽపి యా ప్రీత్యై ప్రసన్నా స్వర్గ ఏవ యా| అపీంద్రం మన్యతే దుఃస్థం హృదయస్థితయా యయా||64|| అనిర్దేశ్యసుఖాస్వాదా స్వయంవేద్యైవ యా పరం| ఇతి చిత్రాస్వవస్థాసు ప్రియామనుకరోతి యా||65|| ప్రియాఽతిప్రియతాం యాతి యత్ప్రియస్య విశేషతః| యా ప్రీతిర్యా రతిర్వా వాగ్యా పుష్టిరితి చ స్తుతా||66|| దేవదానవగంధర్వయక్షరాక్షసమానుషైః| పానప్రవృత్తౌ సత్యాం తు తాం సురాం విధినా పిబేత్||67||
View original
आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या| दधात्यैन्द्रं च या वीर्यं प्रभावं वैष्णवं च या||५४|| अस्त्रं मकरकेतोर्या पुरुषार्थो बलस्य या| सौत्रामण्यां द्विजमुख़े या हुताशे च हूयते||५५|| या सर्वौषधिसम्पूर्णान्मथ्यमानात्सुरासुरैः| महोदधेः समुद्भूता श्रीशशाङ्कामृतैः सह||५६|| मधुमाधवमैरेयसीधुगौडासवादिभिः| मदशक्तिमनुज्ज़न्ती या रूपैर्बहुभिः स्थिता||५७|| यामास्वाद्य विलासिन्यो यथार्थं नाम बिभ्रति| कुलाङ्गनाऽपि यां पीत्वा नयत्युद्धतमानसा||५८|| अनङ्गालिङ्गितैरङ्गैः क्वापि चेतो मुनेरपि| तरङ्गभङ्गभ्रुकुटीतर्जनैर्मानिनीमनः||५९|| एकं प्रसाद्य कुरुते या द्वयोरपि निर्वृतिम्| यथाकामं भटावाप्तिपरिहृष्टाप्सरोगणे||६०|| तृणवत्पुरुषा युद्धे यामास्वाद्य त्यजन्त्यसून्| यां शीलयित्वाऽपि चिरं बहुधा बहुविग्रहाम्||६१|| नित्यं हर्षातिवेगेन तत्पूर्वमिव सेवते| शोकोद्वेगारतिभयैर्यां दृष्ट्वा नाभिभूयते||६२|| गोष्ठीमहोत्सवोद्यानं न यस्याः शोभते विना| स्मृत्वा स्मृत्वा च बहुशो वियुक्तः शोचते यया||६३|| अप्रसन्नाऽपि या प्रीत्यै प्रसन्ना स्वर्ग एव या| अपीन्द्रं मन्यते दुःस्थं हृदयस्थितया यया||६४|| अनिर्देश्यसुख़ास्वादा स्वयंवेद्यैव या परम्| इति चित्रास्ववस्थासु प्रियामनुकरोति या||६५|| प्रियाऽतिप्रियतां याति यत्प्रियस्य विशेषतः| या प्रीतिर्या रतिर्वा वाग्या पुष्टिरिति च स्तुता||६६|| देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः| पानप्रवृत्तौ सत्यां तु तां सुरां विधिना पिबेत्||६७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యా-సురా, అశ్వినం మహత్తేజో-దీప్తం, దధాతి| ఆశ్వినమిత్యశ్వినోరిదమిత్యణ్, "నస్తద్ధితే" ఇతి టిలోపే ప్రాప్తే "ఇనణ్యనపత్యే" ఇతి ప్రకృతిభావః| యా చ సురా సారస్వతం బలం ఉత్సాహం, ఏంద్రం చ వీర్యం-శక్తి, వైష్ణవం చ ప్రభావం-మాహాత్మ్యం, దధాతి| యా చ మదనస్యాస్త్రం-ప్రహరణం, బలభద్రస్య యా పురుషాRథః-పరం ప్రయోజనం| యా చ సౌత్రామాణ్యాం యజ్ఞే ద్విజాస్యే హుతాశే చ హూయతే| యా చ మహోదధేః సర్వౌషధిసంపూర్ణాద్దేవదానవైర్విలోడ్యమానాత్ లక్ష్మ్యాదిభిః సహోత్పన్నా| యా చ సురా మదశక్తిమత్యజంతీ బహుభిర్మధ్వాదిభిరాకారైః స్థితా| యాం సురాం పీత్వా విలాసిన్యో మృగలోచనాః, యథార్థం-అన్వర్థం, నామ బిభ్రతి విలాసో విద్యతే యాసామితి| యా పీత్వా కులవామలోచనాఽప్యుద్ధతమానసా సత్యనంగాలింగితైరంగైర్మునేరపి చేతః క్వాపి నయతి| తరంగభంగా-కుటిలా, భ్రుకుటిస్తయా తర్జనాని-ప్రణయకలహవిశేషాః, తైర్మానిత్యా మానసమేకం ప్రసాద్య ద్వయోరపి-స్త్రీపుంసయోః, నిర్వృతిం-సౌఖ్యం, యా సురా కరోతి| యాం సురామాస్వాద్య నరాః సమరే తృణమివ ప్రాణాంస్త్యజంతి| కీదృషి యుద్ధే ? యథేచ్ఛం భటస్య-శూరపురుషస్య, యాఽవాప్తిస్తయా పరిహృష్టో-ముదితః, అప్సరఃసంఘో యస్మిన్నాహవే తస్మిన్| యాంసురాం, బహుభిః ప్రకారైః-ఆహారాదిమధ్యావసానలక్షణైః, తథా యాం బహువిగ్రహాం-మధుమాధవాదిభిరనేకశరీరాం, శీలయిత్వాఽపి నిత్యం హర్షస్యాతివేగేన తత్పూర్వమివ-తత్ప్రథమమివ, సేవతే| యాం దృష్ట్వా ఉపలభ్యాస్వాదాదినా, శోకాదిభిర్నాభిభూయతే| యస్యాః సురాయా ఋతే గోష్ఠ్యాదిర్న శోభతే| యయా చ వియుక్తః శోచతే| శోచత ఇతి నఙిభ్యస్తఙ్| యా చాప్రసన్నా-కలుషాఽపి ప్రీత్యై, ప్రసన్నాస్వచ్ఛా సతీ, స్వర్గ ఏవ స్యాత్| యయా చాంతఃస్థితయేంద్రమపి దుఃస్థితం మన్యతే| అనిర్దేశ్యం-అభణనీయం సుఖం యస్మిన్నాస్వాదే స తథావిధ ఆస్వాదో యస్యాః సైవం| యా కేవలమాత్మనైవ వేద్యా| ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, చిత్రాసు-నానావిధాస్వవస్థాసు, ప్రియాంవల్లభాం, అనుకరోతి-అనుహరతి| ప్రియాపక్షే నర్మాథః-ప్రణయకలహార్థః| అప్రసన్నా-కుపితా| ప్రసన్నా-త్యక్తకోపా| అనిర్దేశ్యః సుఖాస్వాదః-సుఖోపలంభో, యస్యా ఇతి యోజ్యం| ఏవం "యాం శీలయిత్వా" ఇత్యాదిః సర్వోఽపి గ్రంథః ప్రియాయామపి యోజ్యః| తథా, యత్-యస్మాత్, సురా ప్రియా-ఇష్టా, అతిప్రియతాం-సుష్ఠు వల్లభత్వం, యాతి| యత్ప్రియస్య-ప్రకృతత్వాత్సురాప్రియస్య, విశేషేణ ప్రియతాం యాతి| యా సురా ప్రీతిరితి యా వాగితి యా పుష్టిరితి యా చ దేవాదిభిః స్తుతా| పానప్రవృత్తౌ సత్యాం యేషాం పానాధికారోఽస్తి ధర్మశాస్త్రేష్వనిషిద్ధత్వాత్ తాం పూర్వోక్తగుణాం సురాం విధినా-వక్ష్యమాణేన (శ్లో. 75) , పిబేత్|
Adhikarana మద్యస్య మేదోనిలకఫజరోగనాశకత్వం (౬౮) · Śloka ౬౮
సంభవంతి న తే రోగా మేదోనిలకఫోద్భవాః| విధియుక్తాదృతే మద్యాద్యే న సిధ్యంతి దారుణాః||68||
View original
सम्भवन्ति न ते रोगा मेदोनिलकफोद्भवाः| विधियुक्तादृते मद्याद्ये न सिध्यन्ति दारुणाः||६८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తే మేదోనిలకఫోద్భవా రోగా న సంభవంతి| దారుణాః దుఃసహాః| యే విధియుక్తాన్మద్యాదృతే న సిధ్యంతి| విధియుక్తేన మద్యేన సర్వే మేదోనిలకఫజా రోగాః సిధ్యంతీతి భావః|
Adhikarana మద్యస్యావశ్యకత్వం (౬౯) · Śloka ౬౯
అస్తి దేహస్య సాఽవస్థా యస్యాం పానం నిర్వాయతే| అన్యత్ర మద్యాన్నిగదాద్వివిధౌషధసంస్కృతాత్||69||
View original
अस्ति देहस्य साऽवस्था यस्यां पानं निर्वायते| अन्यत्र मद्यान्निगदाद्विविधौषधसंस्कृतात्||६९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దేహస్య సాఽవస్థా-ప్రక్లిన్నదేహమేహాదికా (హృ.సూ.అ.8/54) అస్తి, యస్యాం పానం నివార్యతే, మద్యాదన్యత్ర| కింభూతాత్ ? నిగదాత్, తథా వివిధౌషధసంస్కృతాత్| మద్యమేవంవిధం వర్జయిత్వా పానం నిషిధ్యత ఇత్యర్థః|
Adhikarana మద్యంవినా ఆనూపాదిమాంసం కథం పరిణమేత్ (౭౦) · Śloka ౭౦
ఆనూపం జాంగలం మాంసం విధినాఽప్యుపకల్పితం| మద్యం సహాయమప్రాప్య సమ్యక్ పరిణమేత్కథం||70||
View original
आनूपं जाङ्गलं मांसं विधिनाऽप्युपकल्पितम्| मद्यं सहायमप्राप्य सम्यक् परिणमेत्कथम्||७०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆనూపం జాంగలం మాంసం విధానేనాప్యుపకల్పితం మద్యం వినో పయుక్తం కథం సమ్యక్ పరిణమతి ?
Adhikarana మద్యంవినా లశునప్రయోగే కియాన్ గుణః (౭౧) · Śloka ౭౧
సుతీవ్రమారుతవ్యాధిఘాతినో లశునస్య చ| మద్యమాంసవియుక్తస్య ప్రయోగే స్యాత్కియాన్ గుణః||71||
View original
सुतीव्रमारुतव्याधिघातिनो लशुनस्य च| मद्यमांसवियुक्तस्य प्रयोगे स्यात्कियान् गुणः||७१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పునరపి మద్యమేవ శ్లాఘయన్నాహ- స0-లశునస్య చ దారుణతరవాతవ్యాధివినాశినః మద్యమాంసరహితస్య ప్రయోగే కియాన్ గుణః స్యాత్ ? అల్ప ఏవేత్యర్థః|
Adhikarana శస్త్రాదికర్మణి మదస్యావస్యావస్యకతా (౭౨) · Śloka ౭౨
నిగూఢశల్యాహరణే శస్త్రక్షారాగ్నికర్మణి| పీతమద్యో విషహతే సుఖం వైద్యవికత్థనాం||72||
View original
निगूढशल्याहरणे शस्त्रक्षाराग्निकर्मणि| पीतमद्यो विषहते सुख़ं वैद्यविकत्थनाम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా నిగూఢస్య-అత్యర్థం ప్రణష్టస్య, శల్యస్యాహరణే ఆకర్షణే, తథా శస్త్రాదికర్మణి పీతమద్యో నరః సుఖం-అక్లేశేన, వైద్యవికత్థనాం-కదర్థనాం, సహతే|
Adhikarana మద్యస్య శ్రేష్ఠతా (౭౩) · Śloka ౭౩
అనలోత్తేజనం రుచ్యం శోకశ్రమవినోదకం| న చాతః పరమస్త్యన్యదారోగ్యబలపుష్టికృత్||73||
View original
अनलोत्तेजनं रुच्यं शोकश्रमविनोदकम्| न चातः परमस्त्यन्यदारोग्यबलपुष्टिकृत्||७३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, అనలస్య-అగ్నేః ఉత్తేజనం శోకాదిఘ్నం| న చ కదాచిత్ త(అ)స్మాన్మద్యాత్ పరం-అన్యత్, శ్రేష్ఠమస్త్యారోగ్యాదికృత్|
Adhikarana తస్మాదాత్మవతా మద్యం పేయం (౭౪) · Śloka ౭౪
రక్షతా జీవితం తస్మాత్పేయమాత్మబతా సదా| ఆశ్రితోపాశ్రితహితం పరమం ధర్మసాధనం||74||
View original
रक्षता जीवितं तस्मात्पेयमात्मबता सदा| आश्रितोपाश्रितहितं परमं धर्मसाधनम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యత ఏవం మహాగుణం మద్యం, తస్మాజ్జివితం రక్షతా నరేణ తథాఽఽత్మవతా-సుధీమతా, సదా పేయం| ఆశ్రితానాముపాశ్రితానాం చ హితం| పరమం ధర్మసాధనం-ధర్మోపాయః| అథాస్య పానే విధినాహ-
Adhikarana మద్యస్య పానే విధిః (౭౫-౮౫) · Śloka ౮౫
స్రాతః ప్రణమ్య సురవిప్రగురూన్ యథాస్వం వృత్తిం విధాయ చ సమస్తపరిగ్రహస్య| ఆపానభూమిమథ గంధజలాభిషీక్తా- మాహారమండపసమీపగతాం శ్రయేత||75|| స్వాస్త్రూతేఽథ శయనే కమనీయే మిత్రభృత్యరమణీసమవేతః| స్వం యశః కథకచారణసంఘై రుద్ధతం నిశమయన్నతిలోకం||76|| విలాసినీనాం చ విలాసశోభి గీతం సనృత్యం కలతూర్యఘోషైః| కాంచీకలాపైశ్చలకింకిణీకైః క్రీడావిహంగైశ్చ కృతానునాదం||77|| మణికనకసముత్థైరావనేయైర్విచిత్రైః సజలవివిధలేఖక్షో-మవస్త్రావృతాంగైః| అపి మునిజనచిత్తక్షోభసంపాదినీభి- శ్చకితహరిణలోలప్రేక్షణీభిః ప్రియాభిః||78|| స్తననితంబకృతాదతిగౌరవా- దలసమాకులమీశ్వరసంభ్రమాత్| ఇతి గతం దధతీభిరసంస్థితం తరుణచిత్తవిలోభనకార్మణం||79|| యౌవనాసవమత్తాభిర్విలాసాధిష్ఠితాత్మభిః| సంచార్యమాణం యుగపత్తన్వంగీభిరితస్తతః||80|| తాలవృంతనలినీదలానిలైః శీతలీకృతమతీబ శీతలైః| దర్శనేఽపి విదధద్వశానుగం స్వాదితం కిముత చిత్తజన్మనః||81|| చూతరసేందుమృగైః కృతవాసం మల్లికయోజ్జ్వలయా చ సనాథం| స్ఫాటికశుక్తిగతం సతరంగం కాంతమనంగమివోద్వహదంగం||82|| తాలీసాద్యం చూర్ణమేలాదికం వా హృద్యం ప్రాశ్య ప్రాగ్వయఃస్థాపనం వా| తత్ప్రార్థిభ్యో భూమిభాగే సుమృష్టే తోయోన్మిశ్రం దాపయిత్వా తతశ్చ||83|| ఘృతిమాన్ స్మృతిమాన్నిత్యమనూనాధికమాచరన్| ఉచితేనోపచారేణ సర్వమేవోపపాదయన్||84|| జితవికసితాసితసరో జనయనసంక్రాంతివర్ధితశ్రీకం| కాంటముఖమివ సౌరభ- హృతమధుపగణం పిబేన్మద్యం||85||
View original
स्रातः प्रणम्य सुरविप्रगुरून् यथास्वं वृत्तिं विधाय च समस्तपरिग्रहस्य| आपानभूमिमथ गन्धजलाभिषीक्ता- माहारमण्डपसमीपगतां श्रयेत||७५|| स्वास्त्रूतेऽथ शयने कमनीये मित्रभृत्यरमणीसमवेतः| स्वं यशः कथकचारणसङ्घै रुद्धतं निशमयन्नतिलोकम्||७६|| विलासिनीनां च विलासशोभि गीतं सनृत्यं कलतूर्यघोषैः| काञ्चीकलापैश्चलकिङ्किणीकैः क्रीडाविहङ्गैश्च कृतानुनादम्||७७|| मणिकनकसमुत्थैरावनेयैर्विचित्रैः सजलविविधलेखक्षो-मवस्त्रावृताङ्गैः| अपि मुनिजनचित्तक्षोभसम्पादिनीभि- श्चकितहरिणलोलप्रेक्षणीभिः प्रियाभिः||७८|| स्तननितम्बकृतादतिगौरवा- दलसमाकुलमीश्वरसम्भ्रमात्| इति गतं दधतीभिरसंस्थितं तरुणचित्तविलोभनकार्मणम्||७९|| यौवनासवमत्ताभिर्विलासाधिष्ठितात्मभिः| सञ्चार्यमाणं युगपत्तन्वङ्गीभिरितस्ततः||८०|| तालवृन्तनलिनीदलानिलैः शीतलीकृतमतीब शीतलैः| दर्शनेऽपि विदधद्वशानुगं स्वादितं किमुत चित्तजन्मनः||८१|| चूतरसेन्दुमृगैः कृतवासं मल्लिकयोज्ज्वलया च सनाथम्| स्फाटिकशुक्तिगतं सतरङ्गं कान्तमनङ्गमिवोद्वहदङ्गम्||८२|| तालीसाद्यं चूर्णमेलादिकं वा हृद्यं प्राश्य प्राग्वयःस्थापनं वा| तत्प्रार्थिभ्यो भूमिभागे सुमृष्टे तोयोन्मिश्रं दापयित्वा ततश्च||८३|| घृतिमान् स्मृतिमान्नित्यमनूनाधिकमाचरन्| उचितेनोपचारेण सर्वमेवोपपादयन्||८४|| जितविकसितासितसरो जनयनसङ्क्रान्तिवर्धितश्रीकम्| कान्टमुखमिव सौरभ- हृतमधुपगणं पिबेन्मद्यम्||८५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్రాతో నరః సురాదీన్ ప్రణమ్య యథాస్వం-యథాయోగ్యం, సమస్తస్య పరికరస్య వృత్తిం కృత్వా, అథ పానభూమిం గంధజలేన-కర్పూరోశీరాదినా వా సిరేనాంబునా, ఆభిషిక్తామాశ్రయేత్| కీదృశీం ? ఆహారమండపస్య నికటస్థితాం| పీతమద్యస్య దూరం వ్రజత ఆయాసాది స్యాత్| వసంతతిలకం వృత్తం| అథ-భూమిశ్రయణాదనంతరం, శయనీయే స్థితో మద్యం పిబేదితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| కింభూతే ? సుష్ఠు ఆస్తృతే-ప్రదత్తప్రచ్ఛదపటే| తథా, కమనీయే-రమ్యే| మిత్రాదిసహితః| స్వం యశ ఇత్యాది| కిం కుర్వన్ ? స్వం-ఆత్మీయం, యశః కథకాదిసంగైర్నిశమయన్-శ్రావయన్| కీదృశం ? ఉద్ధతం తథాఽతిలోకం-అద్భుతరుపం| స్వాగతావృత్తం| తథా విలాసినీనాం సంబంధి గీతం నిశమయన్| కింభూతం ? సహ నృత్యేన సనృత్యం| ద్వయమపి బిలసశోభి| విలాసలక్షణం చోక్తం-"స్థానాసనయమనానాం హర్షభ్రూనేత్రకర్మణాం చైవ| ఉత్పద్యతే విశేషో యః శ్లిష్టః స తు విలాసః స్యాత్||" ఇతి| తథా తద్గీతం మధురతూర్యశబ్దైస్తథా కంచీకలాపైః స్ఫుటాస్తథా స్ఫురంత్యః కింకిణ్యః-సూక్ష్మఘంటికాః, యేషాం తైస్తథావిధైస్తథా క్రీడావిహంగైః-సారసాదిభిశ్చ, కృతానునాదం| ఉపజాతివృత్తం| ఆవనేయైః-డోలుంగకైః, తన్వంగీభిర్యుగపదితస్తతః సంచార్యమాణం| ఏవం హ్యునుభూయమానం రామణీయకం ధత్తే| కింభూతైరావనేయైః ? మణికనకసముత్థైః, తథా విచిత్రైః-నానావిధైః, తథా సజలం నానాప్రకారలేఖం యత్ క్షౌ-వస్త్రం తేనావృత్తమంగం యేషాం తైః| కింభూతాభిస్తన్వంగీభిః ? మునిజనచిత్తక్షోభసంపాదినీభిః| తథా, చకితః-త్రస్తో, యో హరిణస్తద్వన్నేత్రేః సాధు ప్రేక్షంతే యాస్తాభిః| బాహులకాత్ కర్తరి ల్యుట్| తథా, బల్లభాభిః| మాలినీవృత్తం| తథా, గతమితి| అసంస్థితం-అనవస్థితస్వరూపం, దధతీభిః| యతః స్తనాభ్యాం నితంబేన చ కృతాదధికం గౌరవాదలసం| తథా, ఈశ్వరస్య-ప్రభోః, యః సంభ్రమో-భయం, తస్మాదాకులం [గతం-]| అత ఏవ చ తరుణచిత్తానాం విలోభనే కార్మణంవశీకరణం|" ద్రుతవిలంబితమాహ నభౌ భరౌ|" తథా, తన్వంగీభిరితస్తతో యుగపత్సంచార్యమాణం| కింభూతాభిః ? యౌవనాసవాభ్యాం మత్తాభిః| తథా విలాసేనాధిష్ఠిత ఆత్మా-చిత్తం, యాసాం తాభిః| తథా చ కీదృశం మద్యం ? తాలవృంతాదిభిరతిశీతైః శీతలీకృతం| దర్శనేఽప్యేవంరూపం మద్యం కామస్య వశానుగం జనం విదధత్ కందర్పోద్దీపనత్వాత్| కిముత-కింపునః, పీతం సత్కామవశం జనం కుర్యాత్| "రాన్నరౌ లగయుతా రథోద్ధతా|". తథా, చూతరసాదిభిః కృతాధివాసం-సుగంధీకృతం| తథా, మల్లికయా-పుష్పవిశేషేణ, ఉజ్జవలయా-వికసితయా, సనాథంయుక్తం| తథా, స్ఫటికస్య వికారా స్ఫాటికీ, స్ఫాటికీ చాసౌ శుక్తిశ్చ, తస్యాం గతం-స్థితం| స్ఫటికస్యేయం స్ఫాటికీతి వ్యుత్పత్తౌ పుంవద్భావో దుర్నివారః స్యాత్| తథా, సతరంగం| ఏవం చ కాంతం-రమ్యం, అంగముద్వహన్| ఉత్ప్రేక్షతే| అనంగం [ఇవ]-పంచశరమివ, చారుతరత్వేన కామోత్పాదకత్వాత్| దోధకవృత్తం| ప్రాక్-పూర్వం, తాలీసాద్యం చూర్ణమేలాదికం వా హృద్యమథవ వయః-స్థాపనం-రసాయనోక్తం, ప్రాశ్య-భక్షయిత్వా| తథా, సుమృష్టే-ఉపలిప్తే తత్ప్రార్థిభ్యో-మద్యపానాధికృతేభ్యో దేవదానవకూషమాండాదిభ్యః, తోయోన్మిశ్రం మద్యం దాపయిత్వా పశ్చాజ్జలం దాపయిత్వ్యమిత్యర్థః| తతశ్చ-అనంతరం, పిబేత్| శాలినీవృత్తం| కిం కుర్వన్ ? అనూనాధికం-పూర్వోక్తం, నిత్యమాచరన్| ధృతిమాన్ స్మృతిమాంశ్చ సన్ ఉచితేన-యోగ్యేన, ఉపచారేణ సర్వమేవోపపాదయేత్(యన్)| కింభూతం మద్యం ? వికసితం చ తత్ అసితం సరోజం చ వికసితాసితసరోజం| జితం-న్యక్కృతం, వికసితాసితసరోజం యాభ్యాం నయనాభ్యాం తే తథావిధే, తయోః సంక్రాంతిః-ప్రతిబింబత్వం, తయా సంవర్ధితా శ్రీర్యస్య సరకస్య తదేవం| తథా, సౌరభేణ హృతో రమ్యగతిత్వాద్ భ్రమరసార్థో యేన తదేవం| సురమేర్భావః సౌరభం, "ఇగంతాచ్చ లఘుపూర్వాత్" ఇత్యణ్| తచ్చ కాంతాముఖమివ| యతో జితవికసితాసితసరోజనయనయోర్యా సంక్రాంతిః-సంచారః సకటాక్షేక్షితాదినా. తయా సంవర్ధితా శ్రీః-శోభా, యస్య తదేవం| సకటాక్షేక్షితం హి ముఖం నితరాం రాజతే| తథా, ఉత్తమస్త్రీణాం ముఖం సుగంధి భవతీతి సౌరభహృతమధుపగణం| "విపులా తు యాఽన్యథా పాదభాక్|"
Adhikarana పానానంతరం భోజనం భోజనానంతరం పుణ్ పానం నిశి మద్యపానమల్పమేవ (౮౬) · Śloka ౮౬
పీత్వైవం చషకద్వయం పరిజనం సన్మాన్య సర్వం తతో గత్వాఽఽహారభువం పురః సుభిషజో భుంజీత భూయోఽత్ర చ| మాంసాపూపఘృతార్ద్రకాదిహరితైర్యుక్తం ససౌవర్చలై- ర్ద్విస్త్రిర్వా నిశి చాల్పమేవ వనితాసంవల్గనార్థం పిబేత్||86||
View original
पीत्वैवं चषकद्वयं परिजनं सन्मान्य सर्वं ततो गत्वाऽऽहारभुवं पुरः सुभिषजो भुञ्जीत भूयोऽत्र च| मांसापूपघृतार्द्रकादिहरितैर्युक्तं ससौवर्चलै- र्द्विस्त्रिर्वा निशि चाल्पमेव वनितासंवल्गनार्थं पिबेत्||८६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, చషకద్వయం పీత్వా తత-అనంతరం, పరిజనం సర్వం-వేశ్యాదికమపి, సన్మాన్య తథాఽఽహారభువం గత్వా సుభిషజః-శోభనవైద్యస్య, పురః-అగ్రే, భుంజీత| అత్రే చ-ఆహారభువి, మాంసాపూపాదిభిర్యుక్తం ద్విస్త్రిర్వా సరకం పిబేత్| మాంసాపూరేతి కేచిత్ పేఠుః| నిశి తు కాంతాయాః సంవల్గనార్థం-రంజనార్థం, అల్పమేవ పిబేత్-న తు బహు| శార్దులవిక్రీడితం| కాంతారంజనపానం శ్లాఘయన్నాహ-
Adhikarana దయితాయా మద్యాపానే ప్రశంసా (౮౭-౮౮) · Śloka ౮౮
రహసి దయితామంకే కృత్వా భుజాంతరపీడనా- త్పులకితతనుం జాతస్వేదాం సకంపపయోధరాం| యది సరభసం శీధోర్వారం న పాయయతే కృతీ కిమనుభవతి క్లేశప్Rయం తతో గృహతంత్రతాం||87|| వరతనువక్రసంగతిసుగంధితరం సరకం ద్రుతమివ పద్మరాగమణిమాసవరూపధరం| భవతి రతిశ్రమేణ చ మదః పిబతోఽల్పమపి క్షయమత ఓజసః పరిహరన్ స శయీత పరం||88||
View original
रहसि दयितामङ्के कृत्वा भुजान्तरपीडना- त्पुलकिततनुं जातस्वेदां सकम्पपयोधराम्| यदि सरभसं शीधोर्वारं न पाययते कृती किमनुभवति क्लेशप्ऱ्यं ततो गृहतन्त्रताम्||८७|| वरतनुवक्रसङ्गतिसुगन्धितरं सरकं द्रुतमिव पद्मरागमणिमासवरूपधरम्| भवति रतिश्रमेण च मदः पिबतोऽल्पमपि क्षयमत ओजसः परिहरन् स शयीत परम्||८८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృతీ-ప్రవీణో, యది ప్రియాం మధోః సరకం న పాయయతే, తతః కిం-కస్మాత్, గృహతంత్రతాం-గృహోపకరణసంపాదనక్లేశం, అనుభవతి ? కిం కృత్వా ? రహస్యంకే-ఉత్సంగే, దయితాం కృత్వా| కిభూతాం ? భుజాంతరపీడనాత్ పులకితశరీరాం, తథా జాతస్వేదాం, తథా సవేపథుకుచాం| రోమాంచస్వేదకంపాః సాత్వికా భావాః శృంగారస్యావిర్భావికాః| దయితామితి "గతిబుద్ధి" ఇత్యాదినా కర్మత్వం| పాయయతే ఇతి "నిగరణచలనార్థేభ్యశ్చ" ఇతి పరస్మైపదే ప్రాప్తే "న పాదమ్య" ఇత్యాదినా నిషిద్ధే చ స్వేత్యాద్యాత్మనేపదం| "భవతి హరిణీ వ్సౌ మ్రౌ స్లౌ గోరసోదధిసప్తిభిః|" సం-కింభూతం మద్యం ? వరతనువదనసఙత్యా సురభితరం| తథా పద్మరాగమణిం-ద్రవత్వమివ, ప్రాప్తమాసవరూపధరం| యతశ్చ రతిశ్రమేణాల్పమపి మద్యం పిబతో మదో భవతి, తతో మద్యమోజసశ్చ క్షయహేతుః| ఆత ఓజఃక్షయం పరిహరన్ సః-మద్యపాయీ, పానానంతరం శయీత-స్వప్యాత్| "నజభజజా లగౌ చ యది నర్కుటకం తు తదా|"
Adhikarana మద్యపానసుఖస్య సురైరపి స్పృహణీయత్వం (౮౯-౯౦) · Śloka ౯౦
ఇత్థం యుక్త్యా పిబన్మద్యం న త్రివర్గాద్విహీయతే| అసారసంసారసుఖం పరమం చాధిగచ్ఛతి||89|| ఏశ్వర్యస్యోపభోగోఽయం స్పృహణీయః సురైరపి| |90|
View original
इत्थं युक्त्या पिबन्मद्यं न त्रिवर्गाद्विहीयते| असारसंसारसुख़ं परमं चाधिगच्छति||८९|| एश्वर्यस्योपभोगोऽयं स्पृहणीयः सुरैरपि| |९०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇత్థం-ఏవంప్రకారయా, యుక్త్యా మద్యం పిబన్ పురుషస్త్రివర్గాత్-ధర్మార్థకామలక్షణాత్, యస్మాన్న హీయతే| హీయత ఇతి కర్మకర్తరి తఙ్| అసారసంసారస్య పరమం సుఖం చాధిగచ్ఛతిప్రాప్నోతి| అయం-మద్యపానలక్షణః, ఏశ్వ్ర్యస్యోపభోగః సురైరపి స్పృహణీయః|
Adhikarana మద్యపానరహితస్య నిందా,తస్మాద్వ్యవస్థయా పానం హితం (౯౦-౯౨) · Śloka ౯౨
| అన్యథా హి విపత్సు స్యాత్పశ్చాత్తాపేంధనం ధనం||90|| ఉపభోగేన రహితో భోగావానితి నింద్యతే| నిర్మితోఽతికదర్యోఽయం విధినా నిధిపాలకః||91|| తస్మాహ్యవస్థయా పానం పానస్య సతతం హితం| జిత్వా విషయలుబ్ధానామింద్రియాణాం స్వతంత్రతాం||92||
View original
| अन्यथा हि विपत्सु स्यात्पश्चात्तापेन्धनं धनम्||९०|| उपभोगेन रहितो भोगावानिति निन्द्यते| निर्मितोऽतिकदर्योऽयं विधिना निधिपालकः||९१|| तस्माह्यवस्थया पानं पानस्य सततं हितम्| जित्वा विषयलुब्धानामिन्द्रियाणां स्वतन्त्रताम्||९२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్యథా-ఏవమపి భోగమకుర్వతో, హి విపత్సు సతీషు ధనం-ద్రవ్యం, పశ్చాత్తాపేంధనం స్యాత్| స హ్యేవం విపది చింతయతి,-కిం మయా ధనం ప్రాప్యోపభోగోఽస్మిన్ కృతః ? ఉపభోగం వినాభోగవానితి సోల్లుంఠముచ్యమానో గర్హ్యతే| నిందితత్వమేవాస్య ప్రకటయతి-నిర్మిత ఇత్యాది| అయమతికదర్యః-కుస్వామీ, విధినా నిధిపాలకో నిర్మితః-కృతః| యత ఏవం తస్మాత్ పానస్య-మద్యస్య, వ్యవస్థయా నియమేన పానం హితం| నను, కథం నిసర్గతో విషయలుబ్ధేష్వింద్రియేషు వ్యవస్థా పాలయితుం శక్యతే ? ఇత్యాహ-జిత్వేత్యాది| విషయాభిలాషిణామింద్రియాణాం స్వాతంత్రయం జిత్వా నియమేన వ్యవస్థయా పానం కర్తుం శక్యత ఇత్యర్థః|
Adhikarana ఏష ధనినాం విధిః (౯౩) · Śloka ౯౩
విధిర్వసుమతామేష భవిష్యద్వసవస్తు యే| యథోపపత్తి తైర్మద్యం పాతవ్యం మాత్రయా హితం||93||
View original
विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्वसवस्तु ये| यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्||९३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వసుమతాం-ధనినాం, ఏష విధిః| యే తు భవిష్యద్వసవస్తేషాం చ తైర్యథోపపత్తి-యథాయుక్తి, హితం మద్యం మాత్రయా పాతవ్యం|
Adhikarana ద్రరిద్రాణాం విధిః మద్యపానస్య సమయోగః (౧౪) · Śloka ౧౪
యావద్ దృష్టేర్న సంభ్రాంతిర్యావన్న క్షోభతే మనః| తావదేవ విరంతవ్యం మద్యాదాత్మవతా సదా||14||
View original
यावद् दृष्टेर्न सम्भ्रान्तिर्यावन्न क्षोभते मनः| तावदेव विरन्तव्यं मद्यादात्मवता सदा||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యావదేవ దృష్టేర్న సంభ్రాంతిర్యావదేవ మనో న క్షోభం యాతి, తావదేవ మద్యాత్ ధీమతా సర్వదా విరంతవ్యం-నివృత్తిః కార్యా| ఏష ఏవ సమయోగః| ఏతదతిక్రమోఽతియోగః| యథోక్తాత్సమయోగాద్ధీనస్వలక్షణో హీనయోగః| దోషదేశప్రకృత్యాదీనపరీక్షయ మిథ్యాయోగః|
Adhikarana వాతాధికస్య మద్యపానప్రకారః (౧౫) · Śloka ౧౫
అభ్యంగోద్వర్తనస్నానవాసధూపానులేపనైః| స్నిగ్ధోష్ణైర్భావితశ్చాన్నైః పానం వాతోత్తరః పిబేత్||15||
View original
अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानवासधूपानुलेपनैः| स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैः पानं वातोत्तरः पिबेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతాధికో నరోఽభ్యంగోద్వర్తనాదిభిః స్నిగ్ధోష్ణైర్భావితోఽన్నైశ్చ మద్యం పిబేత్|
Adhikarana పైత్తికస్య మద్యపానప్రకారః (౧౬) · Śloka ౧౬
శీతోపచారైర్వివిధైర్మధురస్నిగ్ధశీతలైః| పైత్తికో భవితశ్చాన్నైః పిబన్మద్యం న సీదతి||16||
View original
शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः| पैत्तिको भवितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పైత్తికో వివిధైః శీతోపచారైః-చందనానులేపనాదిభిః, మధురస్నిగ్ధశీతలైశ్చాన్నైః సహ మద్యం పిబన్ న సీదతి|
Adhikarana శ్లైష్మికస్య మద్యపానప్రకారః (౧౭) · Śloka ౧౭
ఉపచారైరశిశిరైర్యవగోధూమభుక్ పిబేత్| ష్లైష్మికో ధన్వజైర్మాంసైర్మద్యం మారిచికైః సహ||17||
View original
उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्| ष्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचिकैः सह||१७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లైష్మికో యవగోధూమభుక్ సన్ మద్యమశిశిరైరుపచారైస్తథా మాంసైర్ధన్వోద్భవైర్మరిచసంస్కృతైః సహ పిబేత్|
Adhikarana వాతే హితం మద్యం,పిత్తే హితం మద్యం,కఫే హితం మద్యం (౯౮) · Śloka ౯౮
తత్ర వాతే హితం మద్యం ప్రాయః పైష్టికగౌడికం| పిత్తే సాంభోమధు, కాఫే మార్ద్వీకారిష్టమధవం||98||
View original
तत्र वाते हितं मद्यं प्रायः पैष्टिकगौडिकम्| पित्ते साम्भोमधु, काफे मार्द्वीकारिष्टमधवम्||९८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు మద్యేషు మధ్యే, వాతాధికే నరే ప్రాయో-బాహుల్యేన, మద్యం పైష్టికం గౌడికం చ హితం| పిత్తే సజలం సమాక్షికం చ మద్యం హితం| కఫే మార్ద్వీకారిష్టమాధవం హితం|
Adhikarana శ్లైష్మికస్య మద్యపానకాలః పైత్తికస్య మద్యపానకాలః వాతికస్య మద్యపానకాలః సమదోషస్య మద్యపానకాలః (౧౯-౨) · Śloka ౨
ప్రాక్ పిబేచ్ఛ్లైష్మికో మద్యం, భుక్తస్యోపరి పైత్తికః| వాతికస్తు పిబేన్మధ్యే, సమదోషో యథేచ్ఛయా||19|| ఇతి మదాత్యయచికిత్సితం||2||
View original
प्राक् पिबेच्छ्लैष्मिको मद्यं, भुक्तस्योपरि पैत्तिकः| वातिकस्तु पिबेन्मध्ये, समदोषो यथेच्छया||१९|| इति मदात्ययचिकित्सितम्||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లైష్మికః ప్రాగ్భక్తం మద్యం పిబేత్| పిబేత్ భక్తం భుక్త్వా పిబేత్| వాతోత్తరః పునర్మధ్యే భక్తస్య పిబేత్| సమదోషో యథేచ్ఛయా-భక్తస్య పూర్వం మధ్యేఽంతే వా, పిబేత్|
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయేషు సామాన్యచికిత్సా (౧౦౦) · Śloka ౧౦౦
అథ మదమూర్చ్ఛాయచికిత్సితం| మదేషు వాతపిత్తఘ్నం ప్రాయో మూర్చ్ఛాసు చేష్యతే| సర్వత్రాపి విశేషేణ పిత్తమేవోపలక్షయేత్||100||
View original
अथ मदमूर्च्छायचिकित्सितम्| मदेषु वातपित्तघ्नं प्रायो मूर्च्छासु चेष्यते| सर्वत्रापि विशेषेण पित्तमेवोपलक्षयेत्||१००||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మదేషు ప్రాయేణ వాతపిత్తఘ్నం చికిత్సితం, మూర్చ్ఛాసు-మూర్చ్ఛాయేషు చేష్యతే| సర్వత్రైవ-మదే మూర్చ్ఛాయే చ, పిత్తమేవాధికం జానీయాత్| అత ఏవ తేషాముపక్రమః-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ మదాదిచికిత్సితం| తత్ర మదమూర్చ్ఛయోరాహ-మదేష్వితి| సర్వత్రాపి-కఫజాదిష్వపి| వాతపిత్తఘ్నేఽపి పిత్తఘ్నం విశేషతః|
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయేషు సామాన్యచికిత్సావిస్తరః (౧౦౧-౧౦౪) · Śloka ౧౦౪
శీతాః ప్రదేహా మణయః సేకా వ్యజనమారుతాః| సితా ద్రాక్షేక్షుఖర్జూరకాశ్మర్యస్వరసాః పయః||101|| సిద్ధం మధురవర్గేణ రసా యూషాః సదాడిమాః| షష్టికాః శాలయో రక్తా యవాః సర్పిశ్చ జీవనం||102|| కల్యాణకం మహాతిక్తం షట్పలం పయసాఽగ్నికః| పిప్పల్యో వా శిలాహ్వం వా రసాయనవిధానతః||103|| త్రిఫలా వా ప్రయోక్తవ్యా సఋతక్షౌద్రశర్కరా| |104|
View original
शीताः प्रदेहा मणयः सेका व्यजनमारुताः| सिता द्राक्षेक्षुखर्जूरकाश्मर्यस्वरसाः पयः||१०१|| सिद्धं मधुरवर्गेण रसा यूषाः सदाडिमाः| षष्टिकाः शालयो रक्ता यवाः सर्पिश्च जीवनम्||१०२|| कल्याणकं महातिक्तं षट्पलं पयसाऽग्निकः| पिप्पल्यो वा शिलाह्वं वा रसायनविधानतः||१०३|| त्रिफला वा प्रयोक्तव्या सऋतक्षौद्रशर्करा| |१०४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శీతాః ప్రదేహాః| పయో మధురవర్గేణ-ద్రాక్షాదినా, సిద్ధం| తథా,రసాః-మాంసరసాదయః| యూషాశ్చ దాడిమాన్వితాః| తథా, శాలయో-రక్తశాలయ ఇత్యర్థః| షష్టికాదయశ్చ| తథా, ఘృతం కల్యాణకాదికం| [కల్యాణకం-] ఉన్మాదప్రతిషేధోక్తం (హృ.ఉ.అ.)| మహాతిక్తం-కుష్టచికిత్సితోక్తం (హృ.ఉ.అ.6/26)| మహాతిక్తం-కుష్ఠచికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.19/8)| షట్పలం-రాజయక్ష్మచికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.5/22)| తథా, క్షీరేణ చిత్రకం| తథా, పిప్పల్యో రసాయనవిధానేన| అథవా, శిలాజతు రసాయనవిధానేన| అథవా, త్రిఫలా సఘ్రుతక్షౌద్రశర్కరా ప్రయోక్తవ్యా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తదేవ ప్రపంచయతి-ప్రదేహా ఇతి| జీవనాదీని చత్వాఇ సర్పిషి| అగ్నికాదీని చత్వారి రసాయనాని| అగ్నికః-చిత్రకః| తత్ర త్రీణి పయసా| త్రిఫలా ఘృతాదిభిః|
Adhikarana ప్రసక్తవేగేషు విశేషః (౧౦౪-౧౦౭) · Śloka ౧౦౭
| ప్రసక్తవేగేషు హితం ముఖనాసావరోధనం||104|| పిబేద్వా మానుషీక్షీరం తేన దద్యాచ్చ నావనం| మృణాలబిసకృష్ణా వా లిహ్యాత్ఖౌద్రేణ సాభయాః||105|| దురాలభాం వా ముస్తం వా శీతేన సలిలేన వా| పిబేన్మరిచకోలాస్థిమజ్జోశీరాహికేసరం||106|| ధాత్రీఫలరసే సిద్ధం పథ్యాక్వాథేన వా ఘృతం| |107|
View original
| प्रसक्तवेगेषु हितं मुखनासावरोधनम्||१०४|| पिबेद्वा मानुषीक्षीरं तेन दद्याच्च नावनम्| मृणालबिसकृष्णा वा लिह्यात्खौद्रेण साभयाः||१०५|| दुरालभां वा मुस्तं वा शीतेन सलिलेन वा| पिबेन्मरिचकोलास्थिमज्जोशीराहिकेसरम्||१०६|| धात्रीफलरसे सिद्धं पथ्याक्वाथेन वा घृतम्| |१०७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రసక్తవేగేషు మదాదిషు ముఖస్య నాసాయాశ్చ పాణ్యాదినాఽవరోధనం హితం| మానుష్యా వా క్షీరం పిబేత్| తేన చ మానుషీక్షీరేణ, నస్యం దద్యాత్| మృణాలాదీన్ సహరీతకీన్ మాక్షికేణ వా లిహ్యాత్| అతవా ధన్వయవాసం ముస్తం వా మధునా లిహ్యాత్| అథవా శీతేన జలేన మరిచాదీన్ పిబేత్| అహికేసరం-నాగకేసరం| అథవా, ఆమలకరసే సిద్ధం ఘృతం హరీత కీక్కాథేన వా సిద్ధం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 ప్రసక్తవేగేషు విశేషమాహ-ప్రసక్తవేగేష్వితి| మరిచాదిచతుష్కం శీతోదకేన పిబేత్| వంగసేనే (మూర్చ్ఛాధికారే శ్లో. 32)-"మహౌషధామృతాక్షుద్రాపౌష్కరగ్రంథికోద్భవం| పిబేత్కణాయుతం క్వాథం మూర్చ్ఛాసు స మదేషు చ|| స్విన్నమామలకం పిష్ట్వా ద్రాక్షయా సహ సంసృజన్| విశ్వభేషజసంయుక్తం మధునా సహ లేహయేత్| తేనాస్య శామ్యతే మూర్చ్ఛా కాసః శ్వాసస్తథైవ చ|| పంచమూలీకషాయం చ మధునా సితయాఽపి వా| యథాస్వం చ జ్వరఘ్నాని కశాయాణి ప్రయోజయేత్|| రక్తజాయాం తు మూర్చ్ఛాయాం హితః శీతక్రియావిధిః| మద్యజాయాం పిబేన్మద్యం నిద్రాం సేవేత వా సుఖం|| త్రిఫలాయాః ప్రయోగో వా ప్రయోగః పయసోఽపి వా| రసాయనానాం కౌంభస్య సర్పిషో వా ప్రశస్యతే|| అంజనాన్యవపీడాశ్చ ధూమాః ప్రధమనాని చ| పిబేద్దురాలభాక్వాథం సఘృతం భ్రమశాంతయే|| కృష్ణాశతాహ్వాశుంఠీనాం ప్రత్యేకం తు పలం పలం| గుడాత్పలాని చత్వారి గుటికాం భ్రమనాశినీం|| కృష్ణాశతాహ్వాశుంఠీనామభయానాం పలం పలం| గుడస్య షట్పలాన్యేషా గుటికా భ్రమనాశినీ||' ఇతి| యోగరత్నే-"మధునా హంత్యుపయుక్తా త్రిఫలా రాత్రౌ గుడార్ద్రకం ప్రాతః| సప్తాహాత్పథ్యభుజో మదమూర్చ్ఛా[కాస]కామలోన్మాదాన్|| శీతేన తోయేన పిబేన్మృణాలం క్షౌద్రేణ కృష్ణాం సితయా చ పథ్యాం|" ఇతి|
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయేషు విశేషచికిత్సా (౧౦౭) · Śloka ౧౦౭
| కుర్యాత్క్రియాం యథోక్తాం చ యథాదోషబలోదయం||107||
View original
| कुर्यात्क्रियां यथोक्तां च यथादोषबलोदयम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథోక్తాం చ క్రియాం దోషబలోదయానుసారేణ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విశేషచికిత్సామాహ-కుర్యాత్క్రియామితి| సామాన్యశక్తిం విచార్య విశేషం ప్రయుంజీత|
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయేషు శోధనం (౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
పంచకర్మాణి చేష్టాని సేచనం శోణితస్య చ| |108|
View original
पञ्चकर्माणि चेष्टानि सेचनं शोणितस्य च| |१०८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచకర్మాణీ-వమనవిరేకాస్థాపనావ్వాసననస్యాఖ్యాని, చేష్టాని రక్తమోక్షశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధనమాహ-పంచకర్మాణి చేతి|
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయేషు సత్వావజయః (౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
| సత్త్వస్యాలంబనం జ్ఞానమగృద్ధిర్విషయేషు చ||108||
View original
| सत्त्वस्यालम्बनं ज्ञानमगृद्धिर्विषयेषु च||१०८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సత్త్వస్యాలంబనం-ఆశ్రయణం| తథా, జ్ఞానం-మహాభూతేంద్రియతన్మాత్రమనోబుధ్ద్యహంకారపురుషాదీనాం| విషయేష్వగృద్ధిః అనభిలాషః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సత్త్వావజయమాహ-సత్త్వస్యాలంబనమితి|
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయేషు అతిప్రవృద్ధేషు ఔషధం (౧౦౯) · Śloka ౧౦౯
మదేష్వతిప్రవృద్ధేషు మూర్చ్ఛాయేషు చ యోజయేత్| తీక్ష్ణం సన్న్యాసవిహితం|109|
View original
मदेष्वतिप्रवृद्धेषु मूर्च्छायेषु च योजयेत्| तीक्ष्णं सन्न्यासविहितं|१०९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మదేషు మూర్చ్ఛాయేషు అతిప్రవృద్ధేషు తీక్ష్ణం నస్యాది సన్న్యా సోక్తం యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతిప్రవృద్ధానామౌషధమాహ-మదేష్వతిప్రవృద్ధేష్వితి|
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయేషు విషజేషు ఔషదం (౧౦౯-౩) · Śloka ౩
| విషఘ్నం విషజేషు చ||109|| ఇతి మదమూర్చ్ఛాయచికిత్సితం||3||
View original
| विषघ्नं विषजेषु च||१०९|| इति मदमूर्च्छायचिकित्सितम्||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా విషజేషు మదేషు విషఘ్నం చికిత్సితం యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విషజానామౌషధమాహ-విషఘ్నం విషజేషు చేతి|
Adhikarana సంన్యాసే ఔషధం (౧౧౦-౧౧౩) · Śloka ౧౧౩
అథ సన్న్యాసచికిత్సితం| ఆశు ప్రయోజ్యం సన్న్యాసే సుతీక్ష్ణం నస్యమంజనం| ధూమః ప్రధమనం తోదః సూచీభిశ్చ నఖాంతరే||110|| కేశానాం లుంచనం దాహో దంశో దశనవృశ్చికైః| కట్వమ్లగాలనం వక్రే కపికచ్ఛ్వవఘర్షణం||111|| ఉత్థితో లబ్ధసంజ్ఞశ్చ లశునస్వరసం పిబేత్| ఖాదేత్సవ్యోషలవణం బీజపూరకకేసరం||112|| లఘ్వన్నప్రతి తీక్ష్ణోష్ణమద్యాత్స్రోతోవిశుద్ధయే| |113|
View original
अथ सन्न्यासचिकित्सितम्| आशु प्रयोज्यं सन्न्यासे सुतीक्ष्णं नस्यमञ्जनम्| धूमः प्रधमनं तोदः सूचीभिश्च नखान्तरे||११०|| केशानां लुञ्चनं दाहो दंशो दशनवृश्चिकैः| कट्वम्लगालनं वक्रे कपिकच्छ्ववघर्षणम्||१११|| उत्थितो लब्धसंज्ञश्च लशुनस्वरसं पिबेत्| खादेत्सव्योषलवणं बीजपूरककेसरम्||११२|| लघ्वन्नप्रति तीक्ष्णोष्णमद्यात्स्रोतोविशुद्धये| |११३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సన్న్యాసే శీఘ్రం సుష్ఠు నస్యమంజనం ధూమః ప్రధమనం చ ప్రయోజ్యం| సూచీతోదాదికం చ నఖమధ్యే| తథా, వక్రే కటూనాం మరీచాదీనాం, అమ్లానాం-మాతులుంగాదీనాం, చ గాలనం ప్రయోజ్యం| తథా| కపికచ్ఛ్వవఘర్షణం| ఏవముపక్రాంతః సముత్థితో లబ్ధచేతనశ్చ సన్ లశునస్వరసం పిబేత్| తథా, బీజపూరకకేసరం సవ్యోషలవణం భక్షయేత్| స్రోతోవిశోధనార్థం లఘ్వన్నప్రతి భుంజీత| కీదృశం ? తీక్ష్ణోష్ణం| లఘ్వన్నప్రతీతి అల్పలఘ్వన్నం| "సుప్ప్రతినా మాత్రార్థే" ఇతి సమాసః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సన్నయాసస్యౌషధమాహ-ఆశు ప్రయోజ్యమితి|
Adhikarana మనసః సంరక్షణం (౭) · Śloka ౭
విస్మాపనైః సంస్మరణైః ప్రియశ్రవణదర్శనైః||113|| పటుభిర్గీతవాదిత్రశబ్దైర్వ్యాయామశీలనైః| స్రంసనోల్లేఖనైర్ధూమైః శోణితస్యావసేచనైః||114|| ఉపాచరేత్తం ప్రతతమనుబంధభయాత్పునః| తస్య సంరక్షితవ్యం చ మనః ప్రలయహేతుతః||115|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసఈహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత- స్థానే మదాత్యయాదిచికిత్సితం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
View original
विस्मापनैः संस्मरणैः प्रियश्रवणदर्शनैः||११३|| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैर्व्यायामशीलनैः| स्रंसनोल्लेख़नैर्धूमैः शोणितस्यावसेचनैः||११४|| उपाचरेत्तं प्रततमनुबन्धभयात्पुनः| तस्य संरक्षितव्यं च मनः प्रलयहेतुतः||११५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसईहितायां चतुर्थे चिकित्सित- स्थाने मदात्ययादिचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తం-మదాదిమంతం, ఉపాచరేత్| కైః ? సంస్మరణైః| విస్మాపనైః-విస్మయకారిభిః| విపూర్వాత్ స్మిఙో ణిచి "నిత్యం స్మయతేః" ఇత్యాత్వే పుకి ల్యుటి చ విస్మాపనైరితి రూపం| తథా, ప్రియస్య శ్రవణేన దర్శనేన చ గీతవాదిత్రశబ్దైః పటుభిః-మనోహరైః| తథా, వ్యాయామశీలనైః| తథా వమనవిరేచనాభ్యాం ధూమేన శోణితస్రావేణ చానుబంధభయాచ్చ కారణాత్ తస్య-ఆతురస్య, ప్రలేయహేతుతో మనః సమ్యగ్రక్షితవ్యం-తత ఇదం కార్యమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే మదా- త్యయాదిచికిత్సితం నామ సప్తమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 7||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| మదమూర్చ్ఛాయసత్ర్యాసాః సామస్త్యేన నిరూపితాః|| 7||