൪൫. ദ്രവദ്രവ്യവിധ്യധ്യായഃ

അഥാത ഇത്യാദി| ദ്രവദ്രവ്യാണി പാനീയക്ഷീരാദീനി, തേഷാം വിധിര്വിധാനം ഭേദ ഇത്യര്ഥഃ||൧-൨||

പാനീയമിത്യാദി| അന്തരീക്ഷാദാഗതമാന്തരീക്ഷം, ന പുനസ്തത്ര ഭവം; കുതഃ? മേഘജത്വാത്; തത്ര ജാതം ചേത്യേകേ| അനിര്ദേശരസമ് അവ്യക്തരസമപ്രകടരസമിത്യര്ഥഃ, അത്യല്പരസത്വാത്; ന പുനസ്തസ്യ രസോ നാസ്തി| അമൃതമിതി അമൃതമിവേത്യര്ഥഃ, അമൃതത്വം പുനരസ്യ ദോഷപ്രകോപസ്യാകരണാത്; ‘അമൃതം ബ്രഹ്മരൂപമ്’ ഇത്യന്യേ| ജീവനം പ്രാണധാരണം, ‘സൌമ്യധാതുവൃദ്ധികരമ്’ ഇതി കേചിത്, ‘ഓജോവൃദ്ധികരമ്’ ഇത്യന്യേ| തര്പണം തൃപ്തിജനകമ്| ധാരണമിതി ശസ്ത്രപാതാദിവ്യഥാസു മൂര്ച്ഛതാം ശരീരം ദധാതീതി ധാരണമ്| ആശ്വാസജനനമിതി മാര്ഗാദിശുഷ്കദേഹാനാം പ്രാണജനനമ്| ശ്രമേത്യാദി പ്രശമനശബ്ദഃ ശ്രമാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ, ശ്രമാദീനാം പ്രശമനമിത്യര്ഥഃ; ബഹ്വായാസകൃതം കഷ്ടം ശ്രമഃ; അല്പായാസകൃതഃ ശ്രമ ഏവ ക്ലമഃ; മദഃ പൂഗഫലേനേവ മത്തതാ, സ ച വിഷമദ്യശോണിതോത്ഥോ വികാരഃ; തന്ദ്രാനിദ്രയോഃ കഫവാതകൃതയോരപി പ്രശമനം സ്പര്ശേന, യാ തു സ്വാഭാവികീ നിദ്രാ താം കരോത്യേവ പീതം സത്; തന്ദ്രാ നിദ്രാഭേദഃ, നിദ്രാ പ്രസിദ്ധൈവ| ഏകാന്തതഃ പഥ്യതമമിതി ഏകാന്തതോऽതിശയേനേത്യര്ഥഃ, തര്ഹി തമപ്പ്രത്യയഃ കഥം? ഉച്യതേ- സ്വാര്ഥികത്വാത്; ഏതേനാതിശയേന പഥ്യമിത്യര്ഥഃ; ‘അന്യേഷാമാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠഭൂമിസലിലാനാം പഥ്യാനാം പ്രകൃഷ്ടം പഥ്യം പഥ്യതമമ്; ഏകാന്തഗ്രഹണേന സര്വകാലദേശപുരുഷവ്യാധിഷു പ്രയോഗോऽസ്യ ദ്യോത്യതേ’ ഇത്യേകേ; ‘തമപ്പ്രത്യയേന സ്വസ്ഥസ്യാതിശയേന ഹിതമിത്യഭിഹിതമ്’ ഇത്യപരേ||൩||

തസ്യാനിര്ദേശ്യരസസ്യാപി നിര്ദേശ്യരസത്വേ കാരണം നിര്ദിശന്നാഹ- തദിത്യാദി| തദേവാവനിപതിതമാന്തരിക്ഷം ജലം ഭൂമിപ്രാപ്തമ്| അന്യതമം മധുരാദിഷ്വേകതമമ്| ഉപലഭതേ പ്രാപ്നോതീത്യര്ഥഃ| സ്ഥാനവിശേഷാത് ദേശഭേദാദിത്യര്ഥഃ| കേ പുനസ്തേ സ്ഥാനവിശേഷാ ഇത്യാഹ- നദീത്യാദി| നദ്യോ ഗങ്ഗാദ്യാഃ; നദാഃ സിന്ധുശോണാദയഃ; സരോ ദിവ്യഖ്യാതം പുരുഷവ്യാപാരം വിനാ; പുരുഷവ്യാപാരകൃതസ്തഡാഗഃ, ‘തലാവ’ ഇതി ലോകേ, കേചിദ്വിപര്യയേണാര്ഥമാഹുഃ; വാപീ ഇഷ്ടകാദിഭിര്ബദ്ധാ സസോപാനതീര്ഥാ ‘പുഷ്കരിണീ’ ഇതി ലോകേ; കൂപോ മൃത്തികേഷ്ടകാദിഭിര്ബദ്ധോऽസോപാനഃ; ചുണ്ടീ അവബദ്ധകൂപഃ, അന്യേ ‘ഭുആ ഗിരിപല്വലം വാ’ ഇത്യാഹുഃ, ഭുആ നദ്യാഃ സമീപേ തത്കാലകൃതാ ലഘുകൂപികാ, പല്വലമഖാതഗര്ത ഇതി; പ്രസ്രവണമുച്ചപ്രദേശാത് പ്രസ്രവജ്ജലസ്ഥാനം പര്വതാശ്രിതമ്; ഉദ്ഭിദം പുനര്നിമ്നപ്രദേശാദൂര്ധ്വോത്തിഷ്ഠജ്ജലസ്ഥാനം; വികിരം വാലുകാദി വികീര്യ ഗൃഹ്യമാണോദകസ്ഥാനം; കേദാരഃ പ്രസിദ്ധഃ; പല്വലമാനൂപദേശജം തൃണാദിച്ഛന്നം സരഃ| ആദിഗ്രഹണാത് ഹ്രദസമുദ്രാദിഗ്രഹണമ്||൪||

പരമതമാഹ- തത്രേത്യാദി||൫||

തന്നിരാകൃത്യ സ്വമതമാഹ- തത്ത്വിത്യാദി| കൃത ഇതി ജനിതഃ| ഉത്കര്ഷാപകര്ഷേണേതി വൃദ്ധിഹ്രാസാഭ്യാമ്| സ്വലക്ഷണഭൂയിഷ്ഠായാം പൃഥിവ്യാമാത്മഗുണബഹുലായാമ് | ‘തത്ര പൃഥിവ്യമ്ബുഗുണബാഹുല്യാന്മധുര’ ഇത്യാദിനാ രസവിജ്ഞാനീയ ഉക്തസ്യ സാമാന്യവിധേരുത്സര്ഗാഖ്യസ്യ ‘തത്ര സ്വലക്ഷണഭൂയിഷ്ഠായാം ഭൂമാവമ്ലമ്’ ഇത്യാദികോ വിശേഷവിധിരപവാദാഖ്യോऽത്ര പ്രോക്തഃ| അന്യേ തു ഭൂതദ്വയഗുണസംയോഗം രസവിശേഷഹേതുമാഹുഃ| തഥാഹി- ‘തത്ര സ്വലക്ഷണോദകഭൂയിഷ്ഠായാം ഭൂമൌ മധുരം, പൃഥിവ്യനിലഭൂയിഷ്ഠായാമമ്ലം, ജലാഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം ലവണം, വായ്വഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം കടുകം, പൃഥിവ്യനിലഗുണഭൂയിഷ്ഠായാം കഷായമ്, ആകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠായാമവ്യക്തരസമ്’ ഇതി||൬||

തത്രേത്യാദി| ധാരാഭിഃ പതതീതി ധാരമ്| കരാ വര്ഷോപലാഃ, തേഷാം തോയം കാരമ്| തൌഷാരമ് അവശ്യായജം നിശാജലമ്| തദേവ സംഹതാവയവത്വേന സ്ഫടികശിലാശകലസദൃശാവയവം ഹിമം, തദ്ഭവം ഹൈമമ്| തദിത്യാദി| ഗാങ്ഗമാകാശാധിഷ്ഠാനം, സാമുദ്രം പുനരവന്യധിഷ്ഠാനമ്| തത്രേത്യാദി| ഏതേന ‘ഗാങ്ഗമാശ്വയുജ ഏവ ഗ്രഹീതവ്യം ന ഭാദ്രപദേ മാസി’ ഇത്യുക്തം ഭവതി| തയോരിതി തയോര്ഗാങ്ഗസാമുദ്രയോരിത്യര്ഥഃ| കഥം പരീക്ഷണമിത്യാഹ- ശാല്യോദനേത്യാദി| അവിദഗ്ധമ് അവിവര്ണമ്| രൂപ്യമയേ ഭാജനേऽമ്ലരസേ സാമുദ്രതോയം വിനാ ശാല്യന്നം ന കോഥമേതി| ദിനസ്യ രാത്രേശ്ച പഞ്ചദശോ ഭാഗോ മുഹൂര്തഃ| അവഗന്തവ്യം ജ്ഞാതവ്യമിത്യര്ഥഃ| വര്ണാന്യത്വേ ഇത്യാദി| പ്രക്ലേദഃ കോഥഃ| തന്നോപാദേയമിതി ദോഷലത്വാത്| സാമുദ്രമിത്യാദി| ഏതേന സാമുദ്രസ്യാനുപാദേയസ്യാപി കദാചിദേവോപാദേയതാ ദര്ശിതാ| ആന്തരിക്ഷസ്യ ഗ്രഹണോപായം ദര്ശയന്നാഹ- ശുചീത്യാദി| ശുചിരനുപഹതഃ| ഹര്മ്യതലപരിഭ്രഷ്ടമിതി ധവലഗൃഹോപരിഭൂമികായാഃ സകാശാദധഃ പതദ്ഗൃഹീതമ്| തദിത്യാദി കൌപമിത്യാദികം സര്വം പ്രാഗേവ വ്യാഖ്യാതമ്||൭||

തത്രേത്യാദി| അത്ര വര്ഷാശബ്ദോ വര്ഷാന്തേ ആശ്വയുജേ വര്തതേ ന തു ഭാദ്രപദേ, തത്രാന്തരിക്ഷജലസ്യ നിഷിദ്ധത്വാത്; തദുക്തം- “ബലാഹകാദ്യാഃ സമദാഃ കീടാ ലൂതാശ്ച ഖേചരാഃ| തദ്വിഷോത്സര്ഗസംസര്ഗാദഗ്രാഹ്യം തത്തദാ ജലമ്” ഇതി| തര്ഹി ഭാദ്രപദേ കിം പാതവ്യമ്? അത്രോച്യതേ- ഭാദ്രപദേ മാസ്യാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠഭൂമ്യാശ്രിതമാന്തരിക്ഷവദ്ഭവതീതി തത്പയഃ പേയമിതി| അന്യേ പുനസ്തപ്തശീതമമ്ഭോ ഭാദ്രപദേ പായയന്തി, പൂര്വസ്ഥാപിതം മാഹേന്ദ്രം വാ; അന്യേ തു ‘വര്ഷാസ്വാന്തരിക്ഷമൌദ്ഭിദം കൌപം വാ’ ഇതി പഠന്തി, തച്ച കൌപം വിദാഹപരിഹാരാര്ഥം സക്ഷൌദ്രം പേയമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ശരദി സര്വം ‘പാതവ്യമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രസന്നത്വാദിതി പ്രസന്നത്വം നിര്ദോഷത്വമഗസ്ത്യോദയാത്| പ്രാവൃഷി ചൌണ്ട്യമനവമനഭിവൃഷ്ടം സര്വം ചേതി അനവം പുരാതനം, തച്ച സാരസം താഡാഗം വാ; അനഭിവൃഷ്ടമനാഭസം, തച്ച കൌപമ്| പരം യത്ര ന വൃഷ്ടോ ദേവസ്തദാ സര്വമേവ പാതവ്യം യദി വാ സംസ്കൃതം ഭവേത് ക്വഥനാദിഭിഃ; സര്വത്രൈവാഭിനവസ്യ ജലസ്യ പ്രവിഷ്ടത്വാത്| അന്യേ തു ‘അനവമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘അനഭിനവമ്’ ഇതി പഠന്തി; അത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൮||

ഇദാനീം നവസ്യ സലിലസ്യ ബാഹ്യാഭ്യന്തരപ്രയോഗേ ബാഹ്യാഭ്യന്തരാനേവ ച രോഗാന്നിര്ദിശന്നാഹ- കീടേത്യാദി| കീടാദിഭിഃ സഹ കോഥശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ, കോഥഃ ശടിതത്വം; കീടാഃ സവിഷാ വൃശ്ചികാദയഃ, ശവോ മൃതപ്രാണിശരീരം, പ്രദൂഷിതം വികൃതീകൃതമ്| തൃണപര്ണോത്കരയുതമിതി തൃണപര്ണാനാമുത്കരഃ സമൂഹസ്തേന യുതമ്| കലുഷം മലിനമ്| വിഷസംയുതമിതി സ്ഥാവരജങ്ഗമവിഷയുക്തമിത്യര്ഥഃ| വര്ഷാസ്വിതി ആശ്വയുജം വിഹായാഷാഢശ്രാവണഭാദ്രപദാ ഗൃഹ്യന്തേ| വര്ഷാശബ്ദോऽയം പ്രാവൃഷി വര്ഷാസു ച വര്തതേ| തദാഹ- “വര്ഷാസു ചതുരോ മാസാന് മാത്രാവദുദകം പിബേത്” ഇതി| ബാഹ്യാഭ്യന്തരാന് രോഗാനിതി ബാഹ്യാഃ കുഷ്ഠാദയഃ, ആഭ്യന്തരാസ്തൂദരാദയഃ; തേ ച യഥാസങ്ഖ്യമവഗാഹപാനാഭ്യാം ജ്ഞേയാഃ||൯-൧൦||

വ്യാപന്നലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| പഡ്കഃ കര്ദമഃ; ശൈവാലം ശൈവലം; ഹഠഃ ജലകുമ്ഭികാ, ‘അഭൂമിലഗ്നമൂലസ്തൃണവിശേഷഃ’ ഇത്യേകേ| അവച്ഛന്നമ് ആച്ഛാദിതമ്| നാഭിജുഷ്ടം ന സ്പൃഷ്ടമ്| ഉപസൃഷ്ടം സംയുതമ്| വ്യാപന്നം ദോഷാക്രാന്തമ്| താനേവ ഷഡ്ദോഷാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ഔഷ്ണ്യം ഭൂബാഷ്പജനിതം, ന പുനരഗ്ന്യാതപകൃതമ്| ദന്തഗ്രാഹിതാ അതിശീതതാऽഭിപ്രേതാ| പങ്കേത്യാദി സികതാ വാലുകാ| അനിഷ്ടഗന്ധതാ വിസ്രാദിഗന്ധതാ| വ്യക്തരസതാ രസനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യമധുരാദിരസതാ| യദുപയുക്തമിത്യാദി കഫപ്രസേകഃ ശ്ലേഷ്മസ്രവണമ്| വീര്യം ചാചിന്ത്യക്രിയാഹേതുഃ| യദുപയുക്തമിത്യാദി വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡ്ഗുഡാശബ്ദഃ| ത ഏതേ ഇതി ഏതേ പൂര്വോക്താഃ ഷഡ്ദോഷാഃ| ആന്തരിക്ഷേ ഇത്യസ്യോപലക്ഷണത്വാദാകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠേऽപി ന സമ്ഭവന്തി||൧൧||

വ്യാപന്നാനാം പ്രസന്നതോപായം ദര്ശയന്നാഹ- വ്യാപന്നാനാമിത്യാദി| അഗ്നിക്വഥനം മഹാദോഷദുഷ്ടസ്യ, സൂര്യാതപപ്രതാപനമല്പദോഷേ, തപ്തായഃപിണ്ഡാദിനിര്വാപണം മധ്യദോഷേ| ലോഷ്ട്രഃ കഠിനോ മൃന്മയഃ| നിര്വാപണം ജലേ നിഃക്ഷേപണമിത്യര്ഥഃ| പ്രസാദനം ച കര്തവ്യമിതി അഗ്നിക്വഥനാദിസ്വരൂപം പ്രസാദനം നാന്യത്| ഗന്ധാപനയനേ ഉപായമാഹ- നാഗേത്യാദി| നാഗോ നാഗകേശരഃ, ചമ്പകോ രാജചമ്പകഃ, ഉത്പലം സൌഗന്ധികം; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് കേതകീമല്ലികാദിപുഷ്പാണി||൧൨||

തദുദകം ഗുണവദപി കിമ്മയപാത്രസ്ഥം പേയമിത്യാഹ- സൌവര്ണേ ഇത്യാദി| പുഷ്പാവതംസം പുഷ്പസുഗന്ധീകൃതമ്||൧൩||

വ്യാപന്നാദിവര്ജനമാഹ- വ്യാപന്നമിത്യാദി| അനാര്തവമിതി ഋതുവിശേഷാനുപയോഗ്യമ്, അനൃതുവൃഷ്ടമിതി കേചിത്| അപ്രസാധിതമിതി ക്വഥനാദ്യസംസ്കൃതമ്||൧൪-൧൬||

തത്രേത്യാദി| കതകം ശശകപുരീഷപ്രതിമം ഫലം; ഗോമേദകഃ പുഷ്പരാഗാഭോ മണിഃ, മത്കോലമിതി കേചിത്; ബിസഗ്രന്ഥിഃ പദ്മമൂലം; ശൈവാലമൂലം പ്രസിദ്ധമ്; മുക്താ മൌക്തികം; മണിഃ സ്ഫടികാദിഃ| ഏതേന രൂപദോഷാപയനോപായോ ദര്ശിതഃ| അന്യേ തു ബിസഗ്രന്ഥീത്യസ്യാഗ്രേ ‘പര്ണീമൂലം’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര പര്ണീ പാനീയപൃഷ്ഠജാ, തസ്യാ മൂലം ജടാ||൧൭||

പഞ്ചേത്യാദി| നിക്ഷേപണം യത്ര ജലം നിക്ഷിപ്യതേ സ്ഥാപ്യതേ, തേന ഭൂമ്യാദിസ്പര്ശാഭാവാദ്ദോഷാന്തരാനുദയഃ| ഫലകം ശാല്മലീകാഷ്ഠാദിവിരചിതം, ത്ര്യഷ്ടകമ് അഷ്ടാസ്രദണ്ഡത്രയസംയോഗഃ, മുഞ്ജവലയോ മുഞ്ജാദിവിരചിതോ വലയാകാരഃ, ഉദകമഞ്ചികാ ആകാശാന്തരാലേ നിരന്തരനിഹിതവേത്രവേണ്വാദിവിരചിതാ വേത്രഗൃഹാദ്യഭിധാനാ, ശിക്യം മുഞ്ജാദിവിരചിതം പ്രസിദ്ധമ്||൧൮||

സപ്തേത്യാദി| ഉദകപ്രക്ഷേപണമിതി സലിലപൂര്ണേ ഭാജനേ വസ്ത്രാദിപീഡിതേ ആകണ്ഠമപരശീതസലിലനിക്ഷേപഃ| യഷ്ടികാഭ്രാമണം യന്ത്രയഷ്ട്യാദിഭ്രാമണമ്| വ്യജനമിതി വ്യജനാദിനാ വാതലീകരണമ്| വസ്ത്രോദ്ധരണം വസ്ത്രേണ ഗാലനമ്| വാലുകാപ്രക്ഷേപണമ് ഉദകപാത്രസ്യ വാലുകാമധ്യേ നിക്ഷേപണമ്| ശിക്യാവലമ്ബനം പ്രസിദ്ധമ്||൧൯||

കീദൃശം പുനരുപാദേയം ഭൌമമിത്യാഹ- നിര്ഗന്ധമിത്യാദി| ശുചി അനുപഹതമ്| ലഘു ചേതി ചകാരഃ സമസ്തഗുണവത്ത്വേऽത്യന്തഗുണകാരി, അല്പഗുണവത്ത്വേ ത്വല്പഗുണകാരീതി താരതമ്യസൂചകഃ| ഹൃദ്യം ചേത്യത്ര തു ക്വഥിതജലസ്യ ഹൃദയാപ്രിയത്വേऽപ്യുപഗ്രഹണാര്ഥമ| ഗുണവത് പ്രശസ്തഗുണോപേതമ്||൨൦||

ഇദാനീം ജാങ്ഗലപശ്ചിമദേശസ്ഥാനൂപപൂര്വദേശസ്ഥസാധാരണമധ്യദേശസ്ഥാനാം നദീനാം ഗുണാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര നദ്യ ഇത്യാദി| പശ്ചിമാഭിമുഖാ ജാങ്ഗലപശ്ചിമദേശസ്ഥാഃ പശ്ചിമസമുദ്രഗാഃ, പൂര്വാഭിമുഖാഃ ആനൂപദേശസ്ഥാഃ പൂര്വസമുദ്രഗാഃ, ദക്ഷിണാഭിമുഖാഃ മധ്യദേശസ്ഥാഃ| ശൈലാദിഭേദേന ഗുണാന്നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| മലയപ്രഭവാ ഇതി മലയപ്രഭവാ ഹി നദ്യോ ദ്വിവിധാ ഭവന്തി- പാഷാണസികതാവാഹിന്യഃ, അപാഷാണസികതാവാഹിന്യശ്ച; തത്ര പാഷാണസികതാവാഹിന്യഃ പഥ്യാഃ, അപാഷാണസികതാവാഹിന്യഃ കൃമീന് ജനയന്തി| ഹിമവത്പ്രഭവാ ഇതി താ അപി ദ്വിവിധാഃ- ഹിമവദുപരിഭാഗപ്രഭവാഃ പഥ്യാഃ, അധോഭാഗപ്രഭവാസ്തു ഹൃദ്രോഗാദിഹേതവഃ| വിശിഷ്ടദേശാശ്രിതപര്വതപ്രഭവാണാം നദീനാം സലിലഗുണം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രാച്യേത്യദി| അവന്തീ ഉജ്ജയിനീ തയോപലക്ഷിതോ ദേശസ്തസ്യ പൂര്വസ്യാം ജാതാഃ പ്രാച്യാവന്ത്യാഃ, പശ്ചിമസ്യാം ജാതാ അപരാവന്ത്യാഃ ശൈലാഃ, തേഷു യാ നദ്യഃ; ഏതേന വിശിഷ്ടദേശാശ്രിതപര്വതപ്രഭവാണാം നദീനാം സലിലഗുണ ഉക്തഃ| ‘ഉജ്ജയിന്യുപലക്ഷിതേ ദേശേ യാഃ പ്രാചീം പശ്ചിമാം ചാഭിമുഖം യാന്തി താഃ പ്രാച്യാവന്ത്യാ അപരാവന്ത്യാശ്ച, ന തു ഉജ്ജയിനീപ്രഭവേഷു പര്വതേഷു’ ഇത്യന്യേ| അയമര്ഥോ ഗയദാസേന ദൂഷിതഃ| പാരിയാത്രേത്യാദി പാരിയാത്രഃ പര്വതഭേദഃ, തത്ര പ്രഭവാ നദ്യോ ദ്വിവിധാഃ- തഡാഗജാ ദരീജാശ്ച; തത്ര തഡാഗജാഃ പഥ്യാഃ, ദരീജാ ദോഷലാഃ||൨൧||

നദീനാം ധന്വാനൂപസാധാരണശൈലാശ്രയാണാം സര്വാസാമേവ ശേഷീഭൂതം വിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- നദ്യ ഇത്യാദി||൨൨||

ഇദാനീം വിശിഷ്ടദേശപ്രഭവാണാം നദീനാം ഗുണവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രായേണേത്യാദി| മരുഷു പ്രസിദ്ധേഷു മരുദേശേഷു, നതു ജാങ്ഗലശബ്ദാഭിഹിതേഷു| പൌരുഷേയാ വൃഷ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ഈഷത്കഷായാ മധുരാ ലഘുപാകാ ബലേ ഹിതാഃ’ ഇതി പഠന്തി||൨൩||

ഭൌമാനാം ദിനാപേക്ഷം ഗ്രഹണകാലം നിയമയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രത്യൂഷസി പ്രഭാതേ| സ ഏവ ചാപാം പരോ ഗുണ ഇതി സ ച ശൈത്യാമലത്വലക്ഷണോऽപാം പരമോ ഗുണ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ശൈത്യം ചാപാം പരോ ഗുണഃ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര ചകാരോऽമലസൂചനാര്ഥഃ||൨൪||

തത്ര ഭൌമാനാമര്കസോമകരസംസ്കാരജഗുണേനാന്തരിക്ഷതുല്യത്വം തദലാഭേ ഉപാദാനായാഹ- ദിവേത്യാദി| അര്കഗ്രഹണേ സിദ്ധേ ദിവാഗ്രഹണം സമസ്തദിനപ്രാപ്ത്യര്ഥം, കിരണഗ്രഹണം ദുര്ദിനവ്യുദാസാര്ഥമ്| ദിവാനിശീതിവചനാത് സരോऽപി ചന്ദ്രാര്കകരസമ്ബദ്ധം സത്യപ്യര്കേ ചന്ദ്രസമ്ബന്ധാദരൂക്ഷം, സത്യപി ചന്ദ്രേऽര്കസമ്ബന്ധാദനഭിഷ്യന്ദി| ദോഷാന് വ്യാധീന് ഝടിതി യദഭിഷ്യന്ദതേ ഉത്പാദയതി തദഭിഷ്യന്ദി, വിപര്യയേണാനഭിഷ്യന്ദി| നിശാഗ്രഹണം സമസ്തരാത്രിപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| യദ്യപി പൌര്ണമാസ്യാമേവ സകലരാത്രൌ ചന്ദ്രസമ്ബന്ധോ നാന്യാസു, തഥാऽപി ഏകയാऽപി പൌര്ണമാസ്യാ രാത്ര്യാऽതിശായീ സംസ്കാരഃ കൃതോऽന്യാസ്വപ്യനുവര്തതേ| ഏതേനാതിശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷം നിന്ദിതമിത്യുക്തം ഭവതി||൨൫||

കിങ്ഗുണം പുനര്ഗഗനാമ്ബു യേനൈതത്തുല്യമുച്യത ഇത്യാഹ- ഗഗനാമ്ബ്വിത്യാദി| ബല്യമുപചയൌജഃശക്തികരത്വാത്| വിശിഷ്ടരസാദ്യുത്പാദനാദ്രസായനം സ്വസ്ഥാതുരോപയോഗി| മേധ്യം പവിത്രമ്| പാത്രാപേക്ഷി തതഃ പരമിതി അതിശ്രേഷ്ഠഭാജനേ ഗൃഹീതമധികം ഗുണം കരോതീത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു മേധ്യസ്ഥാനേ ശീതമിതി പഠന്തി| പൂര്വം ദോഷശമനാദി നോക്തമധുനാ അഗസ്ത്യോദയദര്ശനവിശേഷപ്രഭാവാദുക്തമ്||൨൬||

ചന്ദ്രകാന്തമണിപ്രഭവജലസ്യ ഗുണമാഹ- രക്ഷോഘ്നമിതാദി| രക്ഷോഘ്നം രാക്ഷസഭയഹരമ്| ഹ്ലാദി സുഖാവഹമ്| ചന്ദ്രകാന്തോദ്ഭവമിതി ചന്ദ്രകാന്തമണിപ്രഭവമ്| ഇദം തു ചന്ദ്രകിരണാനുപ്രവേശാന്നാഭസം, മണിപ്രാദുര്ഭൂതത്വാദ്ഭൌമമിത്യുഭയാത്മകമ്||൨൭||

ശീതോഷ്ണവിഷയമാഹ- മൂര്ച്ഛേത്യാദി| പിത്തോഷ്ണദാഹേഷ്വിതി ഉഷ്ണേ ശരദി ഗ്രീഷ്മേ ച| മദാത്യയേ മദ്യവികാരേ| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ| പരീതേഷു യുക്തേഷു| തമകഃ ശ്വാസോ മോഹോ വാ| വമഥൌ ഛര്ദിരോഗേ||൨൮||-

പാര്ശ്വേത്യാദി| സ്തിമിതേ കോഷ്ഠേ ആമകോഷ്ഠേ ഇത്യര്ഥഃ| സദ്യഃശുദ്ധേ ഇതി യസ്മിന് ദിനേ ശോധനം കൃതം തത്രേത്യേകേ, അപരേ തു സപ്താഹമിത്യാഹുഃ| യദ്യപ്യൌഷ്ണ്യം സ്പര്ശദോഷ ഉക്തസ്തഥാऽപ്യവസ്ഥായാം വ്യവഹാരാര്ഥത്വേനോപാദേയമ്; അന്യേ തു പൂര്വമൌഷ്ണ്യം ഭൂബാഷ്പജനിതമേവ ദോഷത്വേനോക്തമ്, ഇദം ത്വഗ്ന്യാതപകൃതമിതി സമാദധതി||൨൯-൩൦||

സമസ്തനദീനാം ശേഷഗുണമാഹ- നാദേയമിത്യാദി| ദ്വിവിധം കൌപം സക്ഷാരമവ്യക്തരസം ച; യത് സക്ഷാരം തത് പിത്തലം, ഇതരന്ന പിത്തലമ്||൩൧-൩൬||-

ആനൂപധന്വസാധാരണഗുണൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- അനേകേത്യാദി| അത്ര സ്പര്ശരൂപരസഗന്ധവീര്യവിപാകാഃ പ്രാഗുക്താ ദോഷാ ജ്ഞേയാഃ| ഏഭിരിതി ഏഭിഃ പൂര്വോക്തൈഃ സ്പര്ശാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| അവിദാഹി അദാഹകാരീത്യര്ഥഃ||൩൭-൩൮||-

ഉഷ്ണോദകഗുണമാഹ- കഫേത്യാദി| പഥ്യം ഹിതമ്| ഉഷ്ണോദകമര്ധാവശിഷ്ടമുദകമ്||൩൯||-

ഉഷ്ണോദകഭേദമാഹ- യദിത്യാദി| നിര്വേഗം നിശ്ചലമ്||൪൦||-

പര്യുഷിതമുഷ്ണോദകം ന ദാതവ്യമിത്യാഹ- ന ചേത്യാദി| പര്യുഷിതം രാത്ര്യുഷിതമ്||൪൧||-

ശൃതശീതവിഷയമാഹ- മദ്യപാനാദിത്യാദി| പൂര്വം മദാത്യയേ ശീതമ്, അത്ര തു മദാത്യയസമുദ്ഭൂതേ രോഗേ ശൃതശീതം; മദാത്യയേ മദാത്യയസമുദ്ഭൂതേ രോഗേ ചോഭയസ്മിന്നപി ശൃതശീതം പ്രയോക്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൪൨||-

ഉദകപ്രസങ്ഗേന നാരികേലഫലസലിലസ്യാപി ഗുണം നിദര്ശയന്നാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| നാരികേലോദകമീഷത്പക്വാര്ദ്രനാരികേലഫലാന്തര്വര്തി സലിലമിത്യര്ഥഃ| ജേജ്ഝടസ്തു ‘ലഘു’ ഇതി പഠതി, ലഘുത്വം ച ശീഘ്രപരിണാമിത്വമിച്ഛതി||൪൩||-

അധുനാ ശൃതശീതസ്യ ശേഷവിഷയമാഹ- ദാഹേത്യാദി||൪൪||-

കേഷു രോഗേഷു ജലം മന്ദം പേയമിത്യാഹ- അരോചകേ ഇത്യാദി| യാവത് പ്രതിഷേധയിതുമശക്യം താവദാചരേദിതി മന്ദാര്ഥഃ| അയം പാനീയവര്ഗോ നിബന്ധകാരൈര്വിപരീതക്രമേണ പഠിതഃ| അസ്മാഭിസ്തു യഥൈവ ഗുരുഭിഃ കഥിതസ്തഥൈവ ക്രമേണ വ്യാഖ്യാതഃ| ഇതി പാനീയവര്ഗഃ||൪൫-൪൬||

ഇദാനീം ക്ഷീരസ്യാഷ്ടവിധാം യോനിമാഹ- ഗവ്യമിത്യാദി| കരേണുര്ഹസ്തിനീ| അശ്വായാശ്ച നാര്യാശ്ച കരേണൂനാം ചേതി ചകാരത്രയമനുക്തസമാനജാതീയക്ഷീരാണാം സമുച്ചയാര്ഥം, തേനാശ്വതരീഖരീമൃഗീഖങ്ഗിനീക്ഷീരാണാമപി ഗ്രഹണമ്| തത് പുനര്ഭൂയസാ നോപയുജ്യത ഇതി ന കൃതം സാക്ഷാത്തദ്ഗ്രഹണമ്||൪൭||

സര്വേഷാമേവ ക്ഷീരാണാം ദശവിധം ഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ത്വിത്യാദി| തത്ത്വനേകൌഷധിരസപ്രസാദമിതി തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ, ഓഷധിശബ്ദേന സര്വദ്രവ്യാണി ന തു ഫലപാകാവസാനാഃ, രസഃ സാരഃ കിട്ടഭാവ(ഗ)രഹിത ഓജഃശുക്രാദിവത്, ഏതേന ശുക്ലത്വം ദ്യോത്യതേ| പ്രാണദമഗ്നിസോമാദിധാരണാദുപചയാദികരണാദ്വാ| പിച്ഛിലം വിശദവിപരീതമ്| ശ്ലക്ഷ്ണം ഖരവിപരീതമ്| ഏവമിദം ക്ഷീരം ദശഗുണയുക്തം ഭവതി| ജേജ്ഝടസ്തു “തത്ത്വനേകൌഷധിരസപ്രസാദഃ ക്ഷീരതാം ഗതഃ| സര്വപ്രാണഭൃതാം തസ്മാത് സാത്മ്യം ക്ഷീരമിഹോച്യതേ” ഇതി പഠതി, വ്യാരവ്യാനയതി ച- ക്ഷീരതാം ഗതഃ ക്ഷീരത്വം പ്രാപ്തഃ| പ്രാണഭൃതാം പ്രാണിനാം ജരായുജാനാമ്| സാത്മ്യം നാമ സുസ്വം യത് കരോതി തദുച്യതേ||൪൮||

സര്വേഷാമേവ സമാനഗുണാനാം ക്ഷീരാണാം സമാനകര്മ നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്രേത്യാദി| സര്വമ് അഷ്ടവിധമപാത്യര്ഥഃ| പ്രാണിനാം ജരായുജാനാമ്| ജാതിസാത്മ്യാത് മനുഷ്യാദിജാതിസുഖകരത്വാത്| മാനസേഷു വികാരേഷു രജസ്തമഃസംസര്ഗജേഷു| ജീര്ണജ്വരേത്യാദി ജീര്ണശബ്ദമേകേ ജ്വരേണ സഹ സമ്ബധ്നന്തി, അന്യേ തു ക്ലമാന്തൈര്ജ്വരാദിഭിഃ സഹ, ജീര്ണത്വേനൈതേഷു പ്രായേണ വാതപിത്താനുബന്ധോ ഭവതീത്യാഹുഃ| ഹരശബ്ദോ ജ്വരാദിഭിഃ ക്ലമാന്തൈഃ സര്വൈഃ സഹ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| കാസേതി കാസോऽത്ര കഫകാസം ത്യക്ത്വാ, ശോഷോऽത്ര മുഖകണ്ഠതാലൂനാം, ക്ഷയോ രാജയക്ഷ്മാ, ഗുല്മോദരയോര്വാതപൈത്തികയോഃ, മൂര്ച്ഛാഭ്രമമദപിപാസാസു കഫാമരഹിതാസു, ഹൃദയദോഷാണാം വാതപിത്തപ്രായാണാം, പാണ്ഡുരോഗേ വാതപിത്തപ്രായേ, ഗ്രഹണീപ്രദോഷേ ജീര്ണാവസ്ഥായാമ്, അര്ശസ്സു രക്തപിത്തപ്രബലേഷു, അതിസാരേ വാതപിത്തശോണിതപ്രായേ പക്വാവസ്ഥായാം, പ്രവാഹികായാം വാതപിത്തപ്രബലായാം, ഗര്ഭസ്രാവേ ആമാന്വയാദിനാ; രക്തപിത്തേ കഫപ്രധാനേ, അഗ്നിമാന്ദ്യേ ച ന ദേയമ്| ബല്യം മാംസോപചയകരമ്, അന്യേ ഓജസോ വര്ധനമിതി; തന്മതേ ‘ഓജസോ വര്ധനമ്’ ഇതി പാഠോऽഗ്രേ ന ഭവതി| വൃഷ്യം ശുക്രജനകം, വാജീകരണം ശുക്രപ്രവര്തനമ്, ഏതേന ജനകപ്രവര്തകമിത്യുക്തമ്| രസായനം സതതോപയോഗാത്| മേധ്യം മേധാജനകം പവിത്രം വാ| പാപ്മാപഹം പാപോപശമനം വിശേഷതോ ഗവ്യമ്| വയഃസ്ഥാപനം ജരയാ വിനാ| ആയുഷ്യം ആയുഷേ ഹിതമ്| സന്ധാനം ഭഗ്നസ്യ| വമനവിരേചനാസ്ഥാപനമിതി വമനം വമനദ്രവ്യസംയോഗി; വിരേചനം സരത്വാന്മൃദുകോഷ്ഠസ്യ, ‘രേചനദ്രവ്യസംയോഗാദ്വിരേചനമ്’ ഇത്യന്യേ; ആസ്ഥാപനമ് ആസ്ഥാപനദ്രവ്യസംയോഗി, ആസ്ഥാപനം നിരൂഹണമിത്യനര്ഥാന്തരമ്| തുല്യഗുണത്വാച്ചൌജസോ വര്ധനമിതി യാവന്ത ഏവൌജസോ ഗുണാസ്താവന്ത ഏവ ക്ഷീരസ്യാപി, തേന തൈസ്തൈരേവാത്മഗുണൈസ്തേഷാം സമാനാനാമോജസോ ഗുണാനാമഭിവര്ധനമ്| ജേജ്ഝടസ്തു ‘ഗവ്യം തു ശീതം സ്നിഗ്ധം മധുരമവിദാഹീ’ ഇതി പഠതി, ശേഷം തു സമം; തന്മതേ ഗോക്ഷീരസ്യൈവ ഗുണാഃ||൪൯||

സാമാന്യേന ക്ഷീരസ്യ ഗുണമഭിധായ ഗവ്യസ്യൈവ വിശിഷ്ടം ഗുണകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- ഗോക്ഷീരമിത്യാദി| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം മന്ദക്ലേദപ്രാപ്തിജനകമല്പാഭിഷ്യന്ദി||൫൦||-

അജാക്ഷീരഗുണമാഹ- ഗവ്യതുല്യഗുണമിത്യാദി| ഗുണശബ്ദസ്തത്കാര്യേ ഫലേ വര്തതേ| അത്രാല്പകായത്വാദയഃ സ്വരൂപവിശേഷേണ ന ക്ഷീരപഥ്യത്വേ ഹേതവഃ, തേഷാമല്പകായത്വാദീനാമവ്യാദിഷ്വപി സമ്ഭവാത്; അതോ ദ്വയമേവ ക്ഷീരപഥ്യാപഥ്യവിഭാഗേ ഹേതുര്ജാതിവിശേഷോ ഭ്രമണാദിവിശേഷശ്ച| സര്വവ്യാധിഹരം സര്വദോഷഹരമ്||൫൧-൫൨||-

ഇദാനീമൌഷ്ട്രക്ഷീരഗുണമാഹ- രൂക്ഷേത്യാദി||൫൩||-

ആവികക്ഷീരഗുണമാഹ- ആവികമിത്യാദി| കഫാവഹം കഫകരമ്| കേവലവാതേഷ്വിതി കേവലേഷ്വനാവൃതേഷു, അസംയുക്തേഷ്വപീത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “ആവികം മധുരം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം പിത്തകഫാവഹമ്| ഗുരു ശുദ്ധേऽനിലേ പഥ്യം സേകശ്ചാനിലശോണിതേ”- ഇതി| ശുദ്ധേऽനിലേ അനാവൃതേ, അനിലശോണിതേ രക്താവൃതേ വാതേ, സേകഃ പരിഷേകഃ||൫൪||-

മഹിഷീക്ഷീരമാഹ- മഹാഭിഷ്യന്ദീത്യാദി| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാമതിശയക്ലേദപ്രാപ്തിജനകം മഹാഭിഷ്യന്ദി| ഗവ്യാത് സ്നിഗ്ധതരം ഗോക്ഷീരാത് സ്നിഗ്ധതരമിത്യര്ഥഃ||൫൫||-

അശ്വാദിക്ഷീരമാഹ- ഉഷ്ണമിത്യാദി| ഏകശഫാ അശ്വാദയഃ, ശഫഃ ഖുരഃ| ‘ശാഖാ ബാഹുജങ്ഘേ, തദ്വാതഹരമ്’ ഇത്യേകേ; ‘ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവഃ’ ഇത്യന്യേ| ‘കാഞ്ജികസ്യേവ പ്രഭാവാദാധാരപ്രഭാവാച്ച ശാഖായാം ഹന്തി, കോഷ്ഠേ കരോതീ’ ഇത്യാമനന്തി||൫൬||-

മാനുഷം ക്ഷീരമാഹ- നാര്യാസ്ത്വിത്യാദി| ആശ്ച്യോതനമക്ഷിപൂരണമ്||൫൭||-

ഹസ്തിനീക്ഷീരമാഹ- ഹസ്തിന്യാ ഇത്യാദി| സ്ഥൈര്യകരം ശരീരദാര്ഢ്യകരമ്, അന്യേ ‘താരുണ്സ്ഥാപകമ്’ ഇത്യാഹുഃ||൫൮||-

പ്രാഭാതികം ക്ഷീരമാഹ- പ്രായ ഇത്യാദി| വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ||൫൯||-

ആപരാഹ്ണികക്ഷീരമാഹ- ദിവാകരേത്യാദി| അപരാഹ്ണോ ദിനാന്തഭാഗഃ| വൃദ്ധാനുമതൌ പാഠാവിമൌ||൬൦||-

ആമക്ഷീരമാഹ- പയ ഇത്യാദി||൬൧||

പക്വസ്യ ഗുണമാഹ- തദിത്യാദി| ശൃതം പക്വമ്, ആവര്തിതമിത്യര്ഥഃ| അനഭിഷ്യന്ദി കിഞ്ചിദഭിഷ്യന്ദീത്യര്ഥഃ|൬൨|

സ്ത്രീക്ഷീരേ പാകനിഷേധമാഹ- വര്ജയിത്വേത്യാദി| സ്ത്രിയാഃ സ്തന്യം വര്ജയിത്വാऽന്യദുഗ്ധാനി ശൃതാന്യേവ ഹിതാനി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| തത് സ്ത്രീഭവം സ്തന്യമാമമക്വഥിതമേവ ഹിതമ്||൬൨||

തേഷാം സര്വക്ഷീരാണാമേവ ദോഹനകാലധാരാപാതോഷ്ണാനാം ഗുണവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- ധാരോഷ്ണമിത്യാദി| ഗുണവത് ഗുണാന്വിതം, വിപരീതമഗുണവത്, അതോऽന്യഥേതി ധാരോഷ്ണം യന്ന ഭവതി|൬൩|

അതിപക്വമാഹ- തദിത്യാദി| ബൃംഹണം ദേഹവൃദ്ധികരമ്||൬൩||

കീദൃശം ക്ഷീരം വര്ജ്യമിത്യാഹ- അനിഷ്ടേത്യാദി| വിവര്ണം ശുക്ലാദ്വര്ണാന്തരമാപന്നമ്| വിരസം മധുരാദന്യരസമ്| വിഗ്രഥിതമമ്ലാദിദ്രവ്യസംയോഗേന വിഗ്രഥിതാവയവം, യല്ലോകേ വിനഷ്ടമിതി പ്രസിദ്ധമ്||൬൪||

അഥ ദധിഭേദാനാഹ- ദധീത്യാദി| ഏതേന ത്രിപ്രകാരം ദധ്യുക്തമ്| സാമാന്യദധിഗുണമാഹ- തദിത്യാദി| ഉഷ്ണമുഷ്ണവീര്യമ്| വൃഷ്യം ശുക്രകരമ്| മങ്ഗല്യം മങ്ഗലഹേതുഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘ദധി തു മധുരം സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷം ഗുര്വമ്ലമഭിഷ്യന്ദി ശ്ലേഷ്മപിത്തശോഫവര്ധനം കാര്ശ്യാപഹം രോചനം മങ്ഗല്യം ച, തദേവ ചോദ്ധൃതസാരം ഗ്രാഹ്യനഭിഷ്യന്ദി ച, സസരം കഫമേദഃശുക്രകൃത്, ത്രിദോഷകൃന്മന്ദജാതമ്’ ഇതി||൬൫||

അഥ ത്രിപ്രകാരസ്യാപി ദധ്നോ ഗുണമാഹ- മഹേത്യാദി| മഹാഭിഷ്യന്ദീതി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്||൬൬||

മന്ദജാതഗുണമാഹ- വിദാഹീത്യാദി| ത്രിദോഷകൃദിതി ദോഷാന് വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ കരോതീതി ദോഷകൃദിതി സിദ്ധേ ത്രിഗ്രഹണമേതജ്ജ്ഞാപയതി യന്മന്ദജാതം ദധി ത്രീനപി ദോഷാന് യൌഗപദ്യേന തുല്യബലസ്വേന ച കോപയതി, ന പുനഃ പരിപാഠ്യാ ഹീനാധികഭാവേന വാ|൬൭|

ഗോദധ്യാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി||൬൭||-

അജാദധ്യാഹ- ദധ്യാജമിത്യാദി||൬൮||-

മഹിഷീദധ്യാഹ- വിപാകേ ഇത്യാദി| ബലാസഃ ശ്ലേഷ്മാ| സ്നിഗ്ധപദബലാസവര്ധനപദാഭ്യാം സഹ ‘വിശേഷാത്’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ||൬൯||-

ഉഷ്ട്രീദധ്യാഹ- വിപാകേ ഇത്യാദി| സക്ഷാരമീഷത്ക്ഷാരമ്||൭൦||-

മേഷീദധ്യാഹ- കോപനമിത്യാദി| ദുര്നാമാനി അര്ശാംസി| ദോഷലമപഥ്യത്വേന വികാരകാരി||൭൧||-

അശ്വാദധ്യാഹ- ദീപനീയമിത്യാദി| വാഡവമാശ്വമ്||൭൨||-

മാനുഷീദധ്യാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യം ശ്രേഷ്ഠം ചക്ഷുഷ്യമിത്യര്ഥഃ| ഗുണോത്തരം ഗുണോത്കൃഷ്ടമ്||൭൩||-

ഹസ്തിനീദധ്യാഹ- ലഘ്വിത്യാദി||൭൪||-

സര്വേഷാം ഗോദധി ശ്രേഷ്ഠമിത്യാഹ- ദധീനീത്യാദി| ഏവമേതേന പ്രകാരേണ, ഏവാവധാരണേ||൭൫||-

വസ്ത്രാദിഗാലിതദധിഗുണമാഹ- വാതഘ്നമിത്യാദി| സുപരിസ്രുതം സുഷ്ഠു ഗാലിതം വസ്ത്രാദിഭിഃ||൭൬||-

ക്വഥിതക്ഷീരജാതസ്യ ദധ്നോ ഗുണമാഹ- ശൃതാദിത്യാദി||൭൭||-

ദധ്യവയവവിശേഷാണാം ഗുണവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- ദധ്ന ഇത്യാദി| സരഃ ദധ്ന ഉപരിതനോ ഭാഗഃ സ്നേഹബഹുലഃ ‘തര’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| വഹ്നേര്വിധമനഃ അഗ്നിനാശനഃ| വൃഷ്യഃ ശുക്രവര്ധന ഇതി ചോഭയമതിവൃദ്ധികരത്വപ്രാപ്തയേ; ഏതേന ജനകപ്രവര്തകമുക്തമ്||൭൮||-

ഉദ്ധൃതസ്നേഹസ്യ ദധ്നോ ഗുണമാഹ- ദധീത്യാദി| അസാരം സാരരഹിതമ്| വിഷ്ടമ്ഭീതി സവാതതോദശൂലാ മലസ്യാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ; അന്യേ ‘വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ’ ഇതി പ്രാഹുഃ||൭൯||-

ഋതുഭേദേന ഹേയോപാദേയതാമാഹ- ശരദിത്യാദി||൮൦||-

മസ്തുഗുണമാഹ- തൃഷ്ണേത്യാദി| മസ്തു അധോദധി ജലമിശ്രം; തച്ച സപ്തവിധം ദധിഭേദാത്; അന്യേ തു ദധിതക്രജഭേദേന മസ്തു ദ്വിവിധമിച്ഛന്തി| മലം മൂത്രപുരീഷമ്| ഭക്തച്ഛന്ദം ഭോജനാഭിലാഷമ്||൮൧-൮൩||

അഥ തക്രഗുണാനാഹ- തക്രമിത്യാദി| ഗരം കൃത്രിമം വിഷം, സദാഭാവിനം വര്ജയിത്വാऽന്യേ വിഷമജ്വരാഃ, പ്രസേകോ ലാലാസ്രാവഃ| സ്നേഹവ്യാപത് സ്നേഹാതിയോഗായോഗസമുത്ഥോ വികാരഃ| അവൃഷ്യമ് അശുക്രലമ്| തച്ച തന്ത്രാന്തരേ ത്രിവിധം- “രൂക്ഷമര്ധോദ്ധൃതസ്നേഹം യതശ്ചാനുദ്ധൃതം ഘൃതമ്| തക്രം ദോഷാഗ്നിബലവിത്ത്രിവിധം തത് പ്രയോജയേത്” (ച. ചി. അ. ൧൪)- ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ സര്വേഷാമേവൈതേഷാം പൃഥഗ്ഗുണോപവര്ണനം കൃതമ്||൮൪||

അഥ കീദൃക് തക്രം യസ്യായം ഗുണനിര്ദേശഃ കൃതഃ? ഉച്യതേ- മന്ഥനാദീത്യാദി| ഘോലമാഹ- യത്ത്വിത്യാദി| തത്തു ദധിഗുണമേവ| സസ്നേഹം സജലമുദശ്വിത്; തദ്ഗുണാസ്തു മതാന്തരാദ്ബോദ്ധവ്യാഃ||൮൫||

തസ്യ തക്രസ്യ നിഷേധവിഷയമാഹ- നൈവേത്യാദി| ഉഷ്ണകാലേ ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോഃ||൮൬||

കേഷു പ്രശസ്തമിത്യാഹ- ശീതകാല ഇത്യാദി| മാര്ഗാവരോധേ സ്രോതഃശോധകത്വാത്| ദുഷ്ടേ ച വായൌ വികൃതേ വാതേ; സ ച പ്രായഃ കോഷ്ഠസ്ഥോ ജ്ഞേയഃ||൮൭||

തക്രസ്യ രസവിശേഷേണ ഗുണവിശേഷമാഹ- തദിത്യാദി||൮൮||

സംയോഗവിശേഷേണ ത്രിദോഷഹരത്വമാഹ- വാതേ ഇത്യാദി||൮൯||

തസ്യ ഹേത്വന്തരൈര്വിഗ്രഥിതസ്യ ഘനീഭൂതാവയവസ്യ സ്വഗുണാന് നിര്ദിശന്നാഹ- ഗ്രാഹിണീത്യാദി| വിനഷ്ടം തക്രം ഘനാവയവം തക്രകൂര്ചികാ|൯൦|

ഇദാനീം തക്രാദ്ദധിമസ്തുനസ്തഥാ തക്രമസ്തുനോऽപി വിശേഷം ഗുണേഷു ദര്ശയന്നാഹ- തക്രാദിത്യാദി| മണ്ഡോ മസ്തുകഃ; കൂര്ചികാഭൂതം യദ്ദധി തക്രം ച താഭ്യാം ജാതോ യോ മണ്ഡഃ സ തക്രാല്ലഘുതരഃ, പ്രാകൃതദധിജാതം പുനര്മസ്തു ലാഘവാത്തക്രസമമേവ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി, ‘ദധികൂര്ചികതക്രജഃ’ ഇതി| തക്ര പ്രാകൃതദധിജഃ, കൂര്ചികീഭൂതദധിജഃ, കൂര്ചികീഭൂതതക്രജ ഇതി മസ്തുത്രയസങ്ഗ്രഹഃ| ‘തക്രതുല്യോ ദധിമണ്ഡോ വിഷ്ടമ്ഭാരുചിനാശന’ ഇതി ച ക്വചിത് പഠ്യതേ| പ്രാകൃതമസ്തു ച ഗ്രീഷ്മാദിവിദാഹേന സുജാതസ്യ ദധ്നോऽച്ഛോ ഭാഗ ഉച്യതേ||൯൦||

തക്രകൂര്ചികാപ്രസ്താവേ ക്ഷീരകൂര്ചികാമാഹ- ഗുരുരിത്യാദി| കൂര്ചികീഭൂതക്ഷീരസ്യ ഘനഭാഗഃ കിലാടഃ; യം ലോകാഃ ക്ഷീരാംശുമിത്യാഹുഃ, സൂദാസ്തു ‘കിലാടീ’ ഇതി| പുംസ്ത്വം ശുക്രമ്|൯൧|

പീയൂഷമോരടാവാഹ- മധുരാവിത്യാദി| തദ്വദിതി കിലാടതുല്യൌ| പീയൂഷഃ സദ്യഃപ്രസൂതായാ ഗോഃ ക്ഷീരം സപ്താഹം യാവത്, തദേവ സപ്താഹാത് പരതോ യാവത് പ്രസന്നതാം ന ഗച്ഛതി താവത് ‘മോരട’ ഇത്യുച്യതേ| ജേജ്ജടസ്തു ‘വിനഷ്ടക്ഷീരഭവം മസ്തു മോരടമ്’ ഇത്യാഹ||൯൧||

സദ്യസ്കം നവനീതമാഹ- നവനീതമിത്യാദി| സദ്യസ്കം സദ്യോഭവമ്| സുകുമാരം ദേഹസൌകുമാര്യകരമ്| സങ്ഗ്രാഹി പ്രഭാവാത്തക്രാവയവസമ്ബന്ധാച്ച, അത ഏവാമ്ലമ്| ചിരോത്ഥിതസ്യ നവനീതസ്യ ഗുണമാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| ബലകരമോജസ്കരമ്| ബൃംഹണം ദേഹോപചയകരമ്| വിശേഷേണാതിശയേനേത്യര്ഥഃ||൯൨||

ക്ഷീരമഥനോത്ഥിതസ്യ നവനീതസ്യ ഗുണമാഹ- ക്ഷീരോത്ഥമിത്യാദി| ദധ്യുത്ഥിതനവനീതാപേക്ഷയാ ഉത്കൃഷ്ടേ സ്നേഹമാധുര്യേ യസ്മിന് തത്തഥാ| അതിശീതമപി തദപേക്ഷയൈവ| പ്രസാദനം ചേതി രക്തപിത്തനേത്രരോഗയോഃ| പ്രസാദനസ്ഥാനേ ‘വര്ണപ്രസാദനീയമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൯൩||

ക്ഷീരോത്ഥനവനീതപ്രസങ്ഗേന ക്ഷീരോത്ഥസന്താനികാമാഹ- സന്താനികേത്യാദി| സന്താനികാ ക്ഷീരസ്യോപരി സ്ത്യാനോ ഭാഗഃ ക്ഷീരസര ഇത്യര്ഥഃ| തര്പണീ തൃപ്തിജനികാ||൯൪||

നനു ചാഷ്ടാനാം ക്ഷീരാണാം നിര്ദിഷ്ടത്വാദിഹ തക്രമസ്തുതക്രകൂര്ചികാകിലാടപീയൂഷമോരടനവനീതസന്താനികാദയഃ കസ്യ ക്ഷീരസ്യോക്താ ഇത്യാഹ- വികല്പ ഇത്യാദി| വികല്പോ ഭേദഃ പ്രകാരഃ| ദധി ആദിര്യസ്യ സ ദധ്യാദിഃ| ഗവ്യ ഇതി ഗോരേവ| അഭിവര്ണിതഃ കഥിതഃ| ന പുനരജാവിപ്രഭൃതീനാം, യതഃ ശ്രേഷ്ഠഃ സര്വേഭ്യഃ പ്രധാനമ്| തത് കിമജാദീനാം ദധ്യാദി ന സമ്ഭവതീത്യാഹ- വികല്പാനിത്യാദി| അവശിഷ്ടാന് ഉര്വരിതാന്| ക്ഷീരവീര്യാദിതി ക്ഷീരവീര്യം ക്ഷീരഗുണ ഇത്യര്ഥഃ| യഥാऽജാദീനാം ക്ഷീരഗുണസ്തദനുഗുണസ്തത്തക്രാദിഗുണോ വാച്യ ഇത്യര്ഥഃ||൯൫||

അഥ ഘൃതമാഹ- ഘൃതം ത്വിത്യാദി| ഏതേ സാമാന്യഘൃതസ്യ ഗുണാഃ, അന്യേ തു ഗവ്യസ്യൈവേതി ഗുണശ്രേഷ്ഠത്വാദിത്യാഹുഃ| സൌമ്യത്വമുഷ്ണേऽപി യഥാऽവിക്ഷീരേ, അത ഏവ ശീതവീര്യമിത്യുക്തമ്| അനഭിഷ്യന്ദീതി അത്രേഷദര്ഥേ നഞ്; തേന, അല്പാഭിഷ്യന്ദീത്യര്ഥഃ; ഏതേന ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം മന്ദക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമ്| സ്നേഹനം സ്നിഗ്ധത്വാപാദകമ്| ഉദാവര്താദിപ്രശമനം നിരാമാണാമേവ നതു സാമാനാമ്| ജ്വരസ്യ ജീര്ണസ്യ പ്രശമനം ശാന്തികരമിത്യര്ഥഃ| സ്മൃത്യാദിഭിര്ബലാന്തൈഃ സഹ കരശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| സ്മൃതിഃ അതീതസ്മരണമ്; അനാഗതജ്ഞാനം മതിഃ; മേധാ ഗ്രന്ഥധാരണശക്തിഃ; കാന്തിഃ ശോഭാ; ലാവണ്യം രൂപാതിശയഃ; സൌകുമാര്യം മാര്ദവമങ്ഗാനാമ്; ഓജോ ഹൃദി സ്ഥിതം ധാതുധാമ; തേജഃ പരാക്രമഃ, അന്യേ പ്രഭാമാഹുഃ, സാ ച മഹാപഞ്ജികായാം നിഷിദ്ധാ; ബലമുപചയഃ| മേധ്യം പവിത്രമ്| വയഃസ്ഥാപനമിതി യാവദേവായുഃ പ്രമിതം താവദേവായുഃ സ്ഥാപയത്യനാബാധമ്| പാപാദീനി ഹന്തി പ്രഭാവാത്| രക്ഷോഘ്നം രാക്ഷസഭയഹരമ്| ‘ത്രിദോഷാപകര്ഷണമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, സ തു നാതിപ്രസിദ്ധഃ പാഠഃ| തത്രാപി വാതപിത്തസമ്ബദ്ധസ്യൈവ കഫസ്യ ഹന്തൃത്വം, നതു കേവലസ്യ||൯൬||

സാമാന്യേന ഘൃതഗുണമഭിധായ ഗവ്യഘൃതസ്യ വിശേഷഗുണമാഹ- വിപാകേ ഇത്യാദി| ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യമിതി സര്വചക്ഷുഷ്യശ്രേഷ്ഠമിത്യര്ഥഃ| ഗുണോത്തരം ഗുണോത്കൃഷ്ടമ്||൯൭||

ആജം ഘൃതമാഹ- ആജമിത്യാദി||൯൮||

മാഹിഷഘൃതമാഹ- മധുരമിത്യാദി||൯൯||

ഔഷ്ട്രഘൃതമാഹ- ഔഷ്ട്രമിത്യാദി||൧൦൦||

ആവികഘൃതമാഹ- പാകേ ഇത്യാദി||൧൦൧||

ആശ്വഘൃതമാഹ- പാകേ ഇത്യാദി| ഐകശഫം ഘൃതമശ്വായാ ഘൃതമിത്യര്ഥഃ||൧൦൨||

മാനുഷീഘൃതമാഹ- ചക്ഷുഷ്യമിത്യാദി| ചക്ഷുഷ്യമഗ്ര്യം സര്വചക്ഷുഷ്യശ്രേഷ്ഠമ്||൧൦൩||

ഹാസ്തിനഘൃതമാഹ- കഷായമിത്യാദി| കാരേണവം ഹാസ്തിനമ്||൧൦൪||

ക്ഷീരോത്ഥഘൃതഗുണമാഹ- ക്ഷീരഘൃതമിത്യാദി| ക്ഷീരമഥനാത് സമുദ്ഭൂതനവനീതോത്ഥിതം ഘൃതം ക്ഷീരഘൃതമ്| സങ്ഗ്രാഹി പ്രഭാവാത്| ഭ്രമഃ ചക്രാരൂഢസ്യേവ| മൂര്ച്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ||൧൦൫||

ഘൃതമണ്ഡസ്യ ഗുണമാഹ- സര്പിര്മണ്ഡസ്ത്വിത്യാദി| വിലീനഘൃതസ്യ ഘനീഭൂത ഉപരിതനോ ഭാഗോ മണ്ഡഃ||൧൦൬||

പുരാണഘൃതഗുണമാഹ- സര്പിരിത്യാദി| പുരാണം ദശവര്ഷസ്ഥിതമ്| വിഷരുധിരമദ്യജാ മദാസ്ത്രയഃ, ഗരഃ സംയോഗവിഷമ്| പൂരണേऽക്ഷിപൂരണേ| ഏകാദശശതമിതി ഏകാദശോത്തരം ശതമിത്യര്ഥഃ| ഭൂതൈഃ പ്രാണിഭിഃ| ആചാര്യസ്തു ‘കൌമ്ഭം തു ശതവത്സരമ്’ ഇത്യാഹ| അയം പാഠോ നിബന്ധേഷു ന ദൃശ്യതേ, അസ്മാഭിസ്തു ബഹുവൈദ്യപഠിതത്വാത് പഠിതഃ||൧൦൭-൧൧൧||

ജങ്ഗമസ്നേഹോത്തമം ഘൃതം നിര്ദിശ്യ സ്ഥാവരസ്നേഹോത്തമം തൈലം ഗുണകര്മഭ്യാം നിര്ദിശന്നാഹ- തൈലമിത്യാദി| തിലേഷു ഭവം തൈലം തിലതൈലമ്| ആഗ്നേയമുഷ്ണമിതി പ്രഭാ ആഗ്നേയീ ന ചോഷ്ണാ, ക്ഷാര ഉഷ്ണഃ സൌമ്യശ്ച, മത്സ്യാ ഉഷ്ണാ ന ത്വാഗ്നേയാഃ, അത ഏവാഗ്നേയമുഷ്ണമിത്യുഭയമുക്തമ്| ബൃംഹണം ധാതുപുഷ്ടികരത്വേന ശരീരദാര്ഢ്യാവഹത്വാത്; ന ച ലേഖനത്വമപ്യസ്യ വിരുദ്ധം, മേദോഹരത്വാത്| ന ഖലു തൈലം മേദോഘ്നമപി മാംസം ന കരോതി, പ്രതിനിയതശക്തിത്വാദ്ദ്രവ്യാണാമ്| പ്രീണനം തൃപ്തിജനകമ്| വ്യവായി അപരിണതമേവ വ്യാപ്യ ദേഹം പച്യതേ| സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മസ്രോതോനുസാരി| വിശദം നിര്മലമ്| വികാസി സന്ധിബന്ധവിമോചകമ്| വൃഷ്യം ശുക്രലമ്, അന്യേ തു ധാതുപോഷണകരണാദ്വൃഷ്യം, സദ്യഃ പുനരവൃഷ്യമേവ| യദുക്തം ജാതൂകര്ണേന- ‘അശുക്രാര്ഥേ തൈലലവണമ്’ ഇതി| ത്വക്പ്രസാദനമഭ്യങ്ഗേ ഭോജനേ ച| വര്ണോ ഗൌരാദിഃ| ബലകരമുത്സാഹകരമ്| ചക്ഷുഷ്യം പരിണാമേ, ന തു പൂരണേന| ലേഖനം മേദോഹരമ്| അനിലബലാസക്ഷയകരമിതി മിലിതവാതബലാസയോഃ ക്ഷയകരം, ന കേവലസ്യ വാതസ്യ ന ച കേവലസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ; അഥവാ ക്ഷയോ മാര്ഗഃ, അനിലബലാസസ്രോതഃശോധനമിത്യര്ഥഃ| അശിതപിത്തജനനമ് ജല്പതനൂകരണപിത്തയോര്ജനകം, ശിതം ഹി തനൂകരണം, നഞീഷദര്ഥേ, തേനാല്പതനൂകരണമിതി ലഭ്യതേ; കേചിദശിതമിതി പൃഥക് പഠന്തി, തച്ച മഹാപഞ്ജികായാം ദൂഷിതമ്| ഛിന്നം ദ്വിധാഭൂതം, ഭിന്നം വിദാരിതം, വിദ്ധം സൂച്യാദിഭിഃ, ഉത്പിഷ്ടം ചൂര്ണിതം, ച്യുതം സ്ഥാനാദധോഗതം, മഥിതം വിലോഡിതം, ക്ഷതമുരഃക്ഷതാദി, പിഞ്ചിതം ചിപ്പടീഭൂതം ‘ചിര്പിതം’ ഇതി ലോകേ, ഭഗ്നം സന്ധിമുക്താദിഭേദം, സ്ഫുടിതം ബഹുധാ ഖണ്ഡീഭൂതം, വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിവിശ്ലേഷമാത്രയുക്തം, ദാരിതം സ്ഫാടി(ഡി)തമിത്യര്ഥഃ, അഭിഹതം ലഗുഡാദിഭിഃ, ദുര്ഭഗ്നം ചൂര്ണിതാതിപാതിതം മജ്ജാനുഗതാദികം കൃച്ഛ്രസാധ്യം ദുഷ്ടം ഭഗ്നം, മൃഗവ്യാലവിദഷ്ടം ദുഷ്ടമൃഗഭക്ഷിതമ്| പരിഷേകഃ അങ്ഗോപരി തൈലധാരാദിനിപാതഃ, അഭ്യങ്ഗഃ പ്രസിദ്ധഃ, അവഗാഹോऽപക്രീഡനമ് | അന്നപാനവിധാവിതി വിധൌ സംസ്കരണേ||൧൧൨-൧൧൩||

ഏരണ്ഡതൈലസ്യ ഗുണകര്മാണ്യാഹ- ഏരണ്ഡതൈലമിത്യാദി| അധോഭാഗദോഷഹരം വിരേചനേന ദോഷഹരമിത്യര്ഥഃ||൧൧൪||

നിമ്ബാദിഫലസ്നേഹഗുണാനാഹ- നിമ്ബേത്യാദി| ജീമൂതകോ ദേവദാലീ, വൃക്ഷകഃ കുടജഃ, കൃതവേധനഃ കോശാതകീ, അര്കഃ പ്രസിദ്ധഃ, കമ്പില്ലകോ രേചനികഃ, ഹസ്തികര്ണോ മഹാപര്ണോ ‘ഭൂപലാശ’ ഇത്യുച്യതേ, അന്യേ രക്തൈരണ്ഡമാഹുഃ, പൃഥ്വീകാ കൃഷ്ണജീരകഃ, പീലുഃ പ്രസിദ്ധഃ, കരഞ്ജോ വൃക്ഷകരഞ്ജഃ, ഇങ്ഗുദീ കണ്ടകീ(ക)വൃക്ഷഃ പ്രസിദ്ധഃ, അന്യേ പുത്രജീവകമാഹുഃ, ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനഫലം, സുവര്ചലാ സൂര്യാവര്തഃ, വിഡങ്ഗഃ കൃമിഹാ, ജ്യോതീഷ്മതി കാകമര്ദനികാ| നിമ്ബതൈലം തന്ത്രാന്തരേ പലിതഹരമുക്തമ്, ഇഹാപി സാമാന്യേന ശിരോരോഗാപഹരത്വേന പലിതഹരത്വമുച്യതേ||൧൧൫||

ഏഷു കേഷാഞ്ചിത് സാമാന്യഗുണാദ്വിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- വാതഘ്നമിത്യാദി| ക്ഷൌമമിതി അതസീഭവമ്||൧൧൬-൧൧൯||

കടൂന്യഭിധായ മധുരാണി നിര്ദിശന്നാഹ- കിരാതേത്യാദി| അതിമുക്തക ആവാന്തകഃ, കോലോ ബദരമജ്ജാ, അക്ഷോഡ ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധഃ, ജീവന്തീ സ്വര്ണജീവന്തീഫലം, പ്രിയാലഃ പ്രസിദ്ധോ മധുരാമ്ലഫലഃ, കര്ബുദാരഃ കാഞ്ചനാരഃ; സൂര്യവല്ലീ അര്കപുഷ്പീ, ‘സൂര്യാവര്തഭേദഃ’ ഇത്യന്യേ, സുവര്ചലായാഃ പൂര്വമേവ പഠിതത്വാത്; ത്രപുസം കര്കടീഫലം ‘ത്രിഷുഡീ’ ഇതി ലോകേ, ഏര്വാരുര്ഗ്രീഷ്മകര്കടികാ, കര്കാരു വാഡവം ത്രപുസമ്| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് കാലിങ്ഗാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അഗ്നിസാദനാനി അഗ്നിമാന്ദ്യകരാണി| കിരാതതിക്തകാദീനാം തിക്താനാമപി മധുരാണി തൈലാനി പ്രത്യക്ഷദൃഷ്ടത്വാത്||൧൨൦||

മധൂകാദീനാം തൈലാന്യാഹ- മധൂകേത്യാദി| പലാശഃ കിംശുകഃ||൧൨൧||

തുവരകാദിതൈലമാഹ- തുവരകേത്യാദി| തുവരകം പശ്ചിമാര്ണവതീരജാതമാഹുഃ| തദുക്തം- “പത്രൈസ്തു കേശരാകാരൈഃ കപിത്ഥസദൃശൈഃ ഫലൈഃ| വൃക്ഷസ്തുവരകോ നാമ പശ്ചിമാര്ണവതീരജഃ”- ഇതി| ഉഭയതോഭാഗദോഷഹരേ ചേതി വമനേന വിരേചനേന ചേത്യര്ഥഃ||൧൨൨||

സാരസ്നേഹാനാഹ- സരലേത്യാദി| സരലാദയഃ പ്രസിദ്ധാഃ| ഗണ്ഡീരഃ സാരപ്രധാനസ്തരുവിശേഷഃ| സാരസ്ത്വന്തര്ഗതഃ പ്രധാനഭൂതോऽവയവവിശേഷഃ||൧൨൩||

തുമ്ബ്യാദീനാം സ്നേഹമാഹ- തുമ്ബീത്യാദി| തുമ്ബീ തിക്താലാബുഃ, കോശാമ്രഃ ‘കോശമ്ബ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, ദന്തീ ദന്തിനീ, ദ്രവന്തീ ശമ്ബരീ, ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ, സപ്തലാ സാതലേതി പ്രസിദ്ധാ, നീലിനീ ശ്രീഫലികാ, കമ്പില്ലകഃ പ്രസിദ്ധഃ, ശങ്ഖിനീ ശ്വേതശ്രീഫലികാ, അന്യേ യവതിക്താഭേദമാഹുഃ| അധോഭാഗദോഷഹരാ ഇതി വിരേചനേന ദോഷഹരാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൨൪||

യവതിക്താതൈലമാഹ- യവതിക്താതൈലമിത്യാദി| യവതിക്താ യവക്ഷേത്രേഷു ജായതേ തിക്തസപ്താഷ്ടപത്രാ ‘യവേന്തികാ’ ഇതി പ്രസിദ്ധാ||൧൨൫||

ഏകൈഷികാതൈലമാഹ- ഏകൈഷികാതൈലമിത്യാദി| ഏകൈഷികാ അവിദ്ധകരണീ ‘പാഠാ’ ഇതി ലോകേ, ത്രിവൃദിതി ജേജ്ഝടഃ||൧൨൬||

ആമ്രതൈലമാഹ- സഹകാരതൈലമിത്യാദി| സഹകാരതൈലമാമ്രതൈലമ്| തച്ച ‘ആമ്രസ്യ തരുണഫലവൃന്തഭങ്ഗമാത്രത ഏവ ജാതമ്’ ഇതി ഗയീ, ‘തത്ഫലമജ്ജസ്നേഹഃ’ ഇത്യന്യേ||൧൨൭||

ഫലാനാമാനന്ത്യാത് ഫലഗുണാതിദേശം തൈലേऽപ്യാഹ- ഫലോദ്ഭവാനീത്യാദി| ഇഹ ജഗതി| ഫലാനീവേതി ഫലസദൃശഗുണാഃ കര്മാണി ചേത്യര്ഥഃ; അഥവാ ഇഹ തൈലവര്ഗേ യാനി കാനിചിത് ഫലോദ്ഭവാനി തൈലാന്യുക്താനി താനി താവദുക്തഗുണകര്മഭ്യാമേവ ജ്ഞേയാനി, ശേഷാണി തു ഫലതൈലാനി ഫലസ്യ ഗുണാന് കര്മ ച വിജ്ഞായ ഫലാനീവ വിനിര്ദിശേദിത്യര്ഥഃ| കേചിത്തു ‘യാന്യുക്താനീഹ കാനിചിത്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘യാനീത്യുക്താനി കാനിചിത്’ ഇതി പഠന്തി, ശേഷം ച സമമ്| തച്ച സുബോധമ്||൧൨൮||

സര്വേഷാം സ്ഥാവരാണാം സ്നേഹാനാം തിലതൈലഗുണത്വമാഹ- യാവന്ത ഇത്യാദി| സര്വേ തൈലഗുണാ ജ്ഞേയാ ഇതി ഏതേന തിലതൈലേ യേ കേചിദ്ധര്മാഃ യാനി ച കാനിചിത് കര്മാണി താന്യപരേഷ്വപി തൈലേഷു വര്തന്ത ഇത്യുക്തം, ന തു സര്വേ തിലതൈലധര്മാഃ സര്വാണി തിലതൈലകര്മാണി; അന്യേ തു ഗുണശബ്ദേന സര്വസാധാരണീം സ്നിഗ്ധതാമാഹുഃ||൧൨൯||

തിലതൈലപ്രാധാന്യകഥനദ്വാരേണേതരേഷാം തൈലാനാമപി തൈലത്വമാഹ- സര്വേഭ്യസ്ത്വിത്യാദി| നിഷ്പത്തേരിതി യഥാ തൈലം തിലാനാം നിഷ്പദ്യതേ തഥൈവൈരണ്ഡാദിതൈലമപീതി നിഷ്പത്തിസാമ്യാദിത്യര്ഥഃ| തദ്ഗുണത്വാച്ചേതി കൈശ്ചിത്തിലതൈലകര്മഭിഃ കൈശ്ചിത്തിലതൈലധര്മൈശ്ച സമാനത്വാത്||൧൩൦||

സ്നേഹസമാനത്വാദ്വസാദിഗുണകര്മാഹ- ഗ്രാമ്യേത്യാദി| ഗ്രാമ്യാ ഗവോഷ്ട്രബസ്താദയഃ, ആനൂപാ മഹിഷാദയഃ, ഔദകാ മത്സ്യാദയഃ| ജാങ്ഗലേത്യാദി ജാങ്ഗലാ ഏണാദയഃ, ഏകശഫാ അശ്വാദയഃ, ക്രവ്യാദാ വ്യാഘ്രാദയഃ| പ്രതുദേത്യാദി പ്രതുദാഃ കപോതപാരാവതാദയഃ, വിഷ്കിരാ ലാവാദയഃ||൧൩൧||

ഇദാനീം മധ്വാഹ, തസ്യ സാമാന്യം സ്വഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- മധ്വിത്യാദി| രൂക്ഷദീപനലഘുത്വാദിഗുണയുക്തം പുരാണം, നവമേതദ്വിപരീതമിതി| സുകുമാരം സൌകുമാര്യകരമ്| ലേഖനം പത്തലീകരണമ്| ഹൃദ്യം ഹൃദയപ്രിയം ഹിതം ച| വാജീകരണം ശുക്രലമ്| സന്ധാനം ഭഗ്നസ്യ| ശോധനം ദുഷ്ടവ്രണസ്യ| രോപണം ശുദ്ധവ്രണസ്യ| ചക്ഷുഷ്യം ചക്ഷുഷേ ഹിതമ്| പ്രസാദനം ചക്ഷുഷോര്ദേഹസ്യ ച| ഹ്ലാദി സുഖകാരി| ത്രിദോഷശമനമിതി യദ്യപി ശൈത്യരൌക്ഷ്യലാഘവൈര്വാതകാരിത്വം മധുരത്വാദിനാ ച കഫകാരിത്വം തഥാऽപി ദ്രവ്യഗുണോഭയപ്രഭാവാത്ത്രിദോഷഘ്നത്വമ്||൧൩൨||

തദ്ഭേദാനാഹ- പൌത്തികമിത്യാദി| പിങ്ഗലാ മഹത്യോ മക്ഷികാഃ പുത്തികാഃ, തദ്ഭവം പൌത്തികമ്; അന്യേ ‘മശകോപമാ മക്ഷികാഃ കൃഷ്ണവര്ണാഃ പുത്തികാഃ’ ഇതി വദന്തി| ഭ്രമരാഃ പ്രസിദ്ധാഃ, തദ്ഭവം ഭ്രാമരമ്| മക്ഷികാഃ പിങ്ഗലാ ഏവ സ്വല്പാഃ ക്ഷുദ്രാഃ, തദ്ഭവം ക്ഷൌദ്രമ്| പിങ്ഗലവര്ണാ മഹത്യോ മക്ഷികാസ്തദ്ഭവം മാക്ഷികമ്; അന്യേ ‘അത്യല്പാ മക്ഷികാഃ’ ഇത്യാഹുഃ| പീതകപിങ്ഗലാ ‘ബഗ’ ഇതി ലോകേ യത് കുര്വന്തി ഛത്രകാകാരം ഹൈമവതേ വനേ മാലവവനേ ച തച്ഛാത്രമ്| “മധൂകവൃക്ഷപുഷ്പേഭ്യോ ജരത്കാര്വാശ്രമോദ്ഭവാഃ| സ്രവന്ത്യാര്ധ്യം മധു പ്രാഹുഃ ശ്വേതകം മാലവേ ജനാഃ|| തീക്ഷ്ണതുണ്ഡാസ്തു യാഃ പീതവര്ണാഃ ഷട്പദസന്നിഭാഃ| അര്ഘാ നാമ ച തദ്ഭൂതമാര്ഘ്യമിത്യപരേ ജഗുഃ”- ഇതി| ഉഷ്ണേന സഹാര്ഘ്യം ന വിരുധ്യതേ| യദുക്തം- “മധൂന്യുഷ്ണൈര്വിരുധ്യന്തേऽന്യത്രാര്ഘ്യാത്”- ഇതി| ഉദ്ദാലകാഃ കപിലകീടാഃ സ്വല്പാഃ പ്രായശോ വല്മീകേഷ്വന്തര്മധു ചിന്വന്തി, തദ്ഭവമൌദ്ദാലകമ്| ദാലമിതി ദലം പത്രം, തദുപരിസ്ഥിതം ദാലമ്; അന്യേ തു കപിലാ ഏവ സ്വല്പതരാ മക്ഷികാഃ പ്രായേണ വൃക്ഷകോടരോദ്ഭവാ ‘ദലാ’ ഇത്യുച്യന്തേ, തദ്ഭവം ദാലമിതി||൧൩൩||

തേഷാം പ്രത്യേകം ഗുണമാഹ- വിശേഷാദിത്യാദി| സവിഷാന്വയാദിതി സവിഷപുഷ്പാഹാരമക്ഷികാസമ്ഭത്വാത്| ഛേദി മേദോഗ്രന്ഥ്യാദീനാമ്| മദകൃദിതി വിഷാന്വയത്വാദേവ വിഷമദകൃത്||൧൩൪-൧൩൯||-

നവപുരാണയോര്ഗുണമാഹ- ബൃംഹണീയമിത്യാദി| ആശയാച്ച്യാവിതസ്യാല്പകാലസ്ഥാപിതത്വേന നവത്വമ്, ഏതദ്വിപര്യയേണ പുരാണത്വമ്||൧൪൦||-

പക്വാമയോര്ഗുണമാഹ- ദോഷത്രയഹരമിത്യാദി| പക്വത്വമഗ്നിസംയോഗാത്, ഘനീഭാവാദിത്യേകേ; ‘അഗ്നിസംയോഗനിഷേധാന്നിന്ദിതമേതത്, തസ്മാന്മധുനഃ കാലവിശേഷസ്ഥിത്യാ പരിണാമാത് പക്വത്വമാമത്വം ച ജ്ഞേയമ്’ ഇത്യന്യേ||൧൪൧||

അനേകകര്മകാരിണീം യോഗവാഹിതാം ദര്ശയന്നാഹ- തദ്യുക്തമിത്യാദി| യോഗൈരിതി ഔഷധസമൂഹൈരിത്യര്ഥഃ| യാദൃഗ്ദ്രവ്യേണ സംയോജ്യന്തേ താദൃക് കര്മ കുര്വന്തീതി യോഗവാഹിത്വം, തേഷാം മധ്യേ പരമുത്കൃഷ്ടം മധ്വിത്യര്ഥഃ||൧൪൨||

ഇദാനീമുക്തായാമപി ഹിതാഹിതീയേ പ്രക്രമാഗതായാമനുഷ്ണോപചാരതായാം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- തത്ത്വിത്യാദി| തന്മധു അനുഷ്ണോപചാരം ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ| കസ്മാദിത്യാഹ- പുഷ്പരസാനാം മക്ഷികാസമ്ഭവത്വാത്, കിമ്ഭൂതാനാം നാനാദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകവിരുദ്ധാനാം; ‘പുഷ്പരസവിഷമക്ഷികാസമ്ഭവത്വാത്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; പുഷ്പരസവിഷസഞ്ചാരിണ്യോ മക്ഷികാഃ പുഷ്പരസവിഷമക്ഷികാഃ| ‘അനുഷ്ണോപചാരം യോഗവാഹി ച’ ഇതി കേചിദ്ദ്വയം പഠന്തി; തന്ന, പൂര്വമുക്തത്വാദ്യോഗവാഹിതായാഃ| (മക്ഷികാ ഹി പുഷ്പരസസഞ്ചാരിണ്യസ്തത്സമ്ഭവം മധ്വപി വീര്യേണോഷ്ണം ഭവതി, തസ്മാന്മധൂഷ്ണദ്രവ്യേണ നോപചര്യതേ യുജ്യതേ, ഉഷ്ണേന സഹ വിരുദ്ധത്വാദ് വിഷവദിതി ഭാവഃ|) ഉഷ്ണേന സഹ വിരോധേ ഹേതുമാഹ- ഉഷ്ണൈരിത്യാദി| ഉഷ്ണൈരിതി ഉഷ്ണസ്പര്ശൈഃ, ന തൂഷ്ണവീര്യൈഃ| വിഷാന്വയതയാ വിഷാഹാരമക്ഷികാപ്രസവതയാ| ഉഷ്ണാര്തം ഘര്മപീഡിതമ്| ഉഷ്ണൈര്ദ്രവ്യൈഃ സഹ| ഉഷ്ണേ ദേശേ കാലേ വാ| ഉക്തമേവ സുഖബോധനാര്ഥമാഹ- തദിത്യാദി| സുകുമാരം ഹ്യുഷ്ണേന വിരുധ്യതേ; യഥാ നവനീതസ്ത്യാനഘൃതജലകുസുമാനി| ശീതസ്യാപി സ്വഭാവതഃ ശീതേനാപി കേനചിദ്വിരോധമാഹ- തഥാऽന്തരീക്ഷേണ ജലേന ചാപി; ഖജലേന സ്വഭാവതഃ; അപിശബ്ദാദാര്ഘ്യമുഷ്ണേന സഹ ന വിരുധ്യതേ||൧൪൩-൧൪൫||

വമനവിഷയേ ഉഷ്ണേനാപ്യവിരോധമാഹ- ഉഷ്ണേനേത്യാദി| യദ്യപി വമനേ ഉഷ്ണസ്യ മധുനാ വിരോധോ നോക്തഃ, തഥാऽപി വൃദ്ധാ ന പ്രയുഞ്ജതേ വമനസ്യാധോഗതിഭയാത്||൧൪൬||

അന്യേഭ്യോऽജീര്ണേഭ്യഃ സകാശാന്മധ്വജീര്ണം കഷ്ടാവഹമിത്യാഹ- മധ്വിത്യാദി| മധ്വാമം മധ്വജീര്ണമ്| പരത ഊര്ധ്വമ്| ആമസ്യ സ്വേദോഷ്ണോദകാദയ ഉപക്രമാഃ, തേ ചോഷ്ണത്വാന്മധുനോ വിരുദ്ധാഃ| സര്വം പ്രാണിനമ്||൧൪൭||

അഥേക്ഷൂണാം സാമാന്യം ഗുണമാഹ- ഇക്ഷവ ഇത്യാദി| ഇതിശബ്ദഃ പ്രകാരവാചീ, തേന ഭോരദശതപത്രപാണ്ഡുകവേത്രകോദ്രവകചണിപ്രഭൃതയോ ബഹ്വയോ ജാതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| സ്ഥൌല്യാദിതി സ്ഥൌല്യാത് സാമാന്യാദേവ ദ്വാദശജാതയോ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൧൪൮-൧൪൯||-

ഗുണാനിത്യാദി||൧൫൦-൧൫൪||-

തേഷാമവയവവിശേഷേണ ഗുണവിശേഷമാഹ- അതീവേത്യാദി| അഗ്രേഷ്വക്ഷിഷു വിജ്ഞേയ ഇതി ഇക്ഷൂണാമക്ഷീണി പര്വസന്ധിഷു പ്രരോഹജനനസമര്ഥാ അങ്കുരാഃ| അന്യേ ‘ത്വക്ഷു ച’ ഇതി പഠന്തി, ത്വക്ഷു വല്കലേഷു||൧൫൫||-

ദന്തനിഷ്പീഡിതേക്ഷുരസസ്യ ഗുണമാഹ- അവിദാഹീത്യാദി|- ബൃഹല്ലഘുപഞ്ജികയോഃ; ജേജ്ഝടസ്തു- “കഫകൃച്ചാവിദാഹീ ച രക്തപിത്തനിബര്ഹണഃ| ശര്കരാസമവീര്യസ്തു ദന്തനിഷ്പീഡിതോ രസഃ”- ഇതി പഠതി| ശര്കരാസമവീര്യ ഇത്യത്ര വീര്യശബ്ദഃ ശക്തയഭിധായകഃ, നതു ശീതാദിവീര്യവാചകഃ| കസ്മാദവിദാഹീ? ഉച്യതേ- ബഹിരസ്ഥായിത്വേന വാതാതപാദ്യനുപഹതത്വാത്||൧൫൭||

യന്ത്രപീഡിതേക്ഷുരസസ്യ ഗുണമാഹ- ഗുരുരിത്യാദി| യന്ത്രപീഡിതസ്യ ബഹിശ്ചിരസ്ഥിത്യാ വാതാതപാദിസംയോഗേ ത്വഗാദിഭിഃ സഹ പീഡനാച്ച ഗുരുത്വാദയോ ഭവന്തി| ഗുരുത്വം ചിരപാകിത്വമ്| വിദാഹീതി “ദ്രവ്യസ്വഭാവാദയ ഗൌരവാദ്വാ ചിരേണ പാകം ജഠരാഗ്നിയോഗാത്| പിത്തപ്രകോപം വിദഹത് കരോതി തദന്നപാനം കഥിതം വിദാഹി”- ഇതി| വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ, അന്യേ തു സവാതതോദശൂലാ മലസ്യാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ|൧൫൮|

തസ്യാഗ്നിപക്വസ്യ ഗുണമാഹ- പക്വ ഇത്യാദി||൧൫൮||

ഫാണിതസ്യ ഗുണമാഹ- ഫാണിതമിത്യാദി| ഫാണിതം ക്ഷുദ്രഗുഡഃ ‘കാകവീ’ ഇതി ലോകേ| അസ്യ ത്രിദോഷകരത്വം പ്രഭാവാത്||൧൫൯||

തസ്യൈവ പാകാദതിഘനഭാവം ഗതസ്യ ഗുഡസഞ്ജ്ഞാ, തമാഹ- ഗുഡ ഇത്യാദി| സക്ഷാര ഈഷത്ക്ഷാരഃ| ഏതേऽനിര്മലഗുഡഗുണാഃ||൧൬൦||

നിര്മലഗുഡസ്യ ഗുണമാഹ- പിത്തഘ്ന ഇത്യാദി| ശുദ്ധോ നിര്മലോ ധവല ഇത്യര്ഥഃ|൧൬൧|

പുരാണസ്യ ഗുഡസ്യ ഗുണമാഹ- സേത്യാദി| സപുരാണ ഈഷത്പുരാണഃ||൧൬൧||

തസ്യ ഗുഡസ്യ സംസ്കാരവിശേഷേണ നാമാന്തരം ഗുണാന്തരം ചാഹ- മത്സ്യണ്ഡികേത്യാദി| മത്സ്യണ്ഡികാ ദ്രവഖണ്ഡഃ ‘ഖണ്ഡദ്രവ’ ഇതി ലോകേ; ഖണ്ഡഃ പ്രസിദ്ധഃ; ശര്കരാ സിതോപലാ ‘തവരാജ’ ഇതി ലോകേ| ഗുഡാന്മത്സ്യണ്ഡികാ തതഃ ഖണ്ഡസ്തതഃ ശര്കരേതി വൈമല്യോത്കര്ഷേ ശൈത്യാദിപ്രകര്ഷ ഇത്യര്ഥഃ||൧൬൨||

പൂര്വോക്തമേവ സ്പഷ്ടയതി- യഥേത്യാദി| ഏഷാമിക്ഷുവികാരാണാമ്| ഗൌരവം വാതപിത്തഹാരിത്വം, ഗൌരവം മധുരവിപാകിത്വമിത്യന്യേ| അന്യേ തു ‘സ്നേഹലാഘവശൈത്യാനി’ ഇതി പഠന്തി||൧൬൩||

മത്സ്യണ്ഡികാദീനാം കരണേऽപനീയമാനസ്യ മലസ്യ ഗുണമാഹ- യോ യ ഇത്യാദി| സ്വകോ ഗുണഃ ശീതാദിരിത്യര്ഥഃ| തേന തേനൈവ സ്വകീയേന സ്വകീയേനൈവ ഗുണേന| കോ നിര്ദേശ്യ ഇത്യാഹ- തേഷാം വിസ്രാവണോ ഗുണ ഇതി; നിര്ദേശ്യഃ കഥനീയഃ| ഗുണഃ സമലക്ഷാരോऽവയവവിശേഷഃ| കഥം സമലക്ഷാരോ ഗുണഃ കഥ്യതേ? ഉച്യതേ- യോ യത്സമ്ബന്ധീ ഭവതി സ തു തദ്ഗുണ ഏവ , തത്സമ്ഭൂതത്വാത്||൧൬൪||

ശര്കരായാ ഉത്കര്ഷമാഹ- സാരേത്യാദി||൧൬൫||

മധുശര്കരാഗുണമാഹ- മധുശര്കരേത്യാദി| പാകാത് കാലാന്തരശോഷണാദ്വാ ഘനീഭൂതാവയവം മധു ശര്കരാതുല്യത്വാത് ‘മധുശര്കരാ’ ഇത്യുച്യതേ| ഛേദനീ കഫാദീനാം പിണ്ഡീഭൂതാനാം ഭേദകാരിണീ||൧൬൬||

യവാസശര്കരാഗുണമാഹ- യവാസശര്കരേത്യാദി| യവാസക്വാഥപാകഘനീഭാവാച്ഛര്കരാ കൃതാ യവാസശര്കരാ||൧൬൭||

അവശിഷ്ടശര്കരാഗുണമാഹ- യാവത്യ ഇത്യാദി||൧൬൮||

മധൂകപുഷ്പോത്ഥഫാണിതസ്യ ഗുണമാഹ- രൂക്ഷമിത്യാദി| ബസ്തിദൂഷണമിതി മൂത്രാശയേ വാതാദിപ്രകോപകാരി||൧൬൯||

അഥ മദ്യാനി ഗുണകര്മഭ്യാം നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വമിത്യാദി| സര്വം പൈഷ്ടികം മാര്ദ്വീകം ഗൌഡം ച ത്രിവിധം ഹി മദ്യമ്| അമ്ലമിതി ലവണവര്ജ്യം പഞ്ചരസത്വേऽപ്യമ്ലസ്യോത്കടത്വാദമ്ലകാര്യകാരിത്വാച്ചാമ്ലമിത്യുക്തമ്| ഇന്ദ്രിയബോധനമ് ഇന്ദ്രിയപാടവകരമ്| വികാസി സന്ധിബന്ധവിമോചകമ്| സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രം വിഷ്ഠാമൂത്രപ്രവര്തകമ്| ഏതേ സര്വമദ്യഗുണാഃ||൧൭൦||-

മാര്ദ്വീകമാഹ- മാര്ദ്വീകമിത്യാദി| മാര്ദ്വീകമവിദാഹിത്വാദിതി മാര്ദ്വീകം ദ്രാക്ഷോദ്ഭവമ്| മധുരാന്വയതോ മധുരദ്രവ്യപ്രഭവത്വാത്||൧൭൧-൧൭൩||

ഖാര്ജൂരമാഹ- മാര്ദ്വീകേത്യാദി| അല്പാന്തരം സ്തോകഭേദമ്| കര്ശനം കാര്ശ്യകരമ്||൧൭൪||-

സുരാഗുണമാഹ- കാസാര്ശ ഇത്യാദി| സുരാ ലോഹിതവര്ണാ പിഷ്ടകിണ്വകല്കേന കിഞ്ചിത്കലുഷാ| ഏതേ സര്വസുരാഗുണാഃ||൧൭൫||-

ശ്വേതസുരാഗുണമാഹ- കാസാര്ശ ഇത്യാദി| ശ്വേതസുരാ ശ്വേതപുനര്നവാദിമൂലശാലിപിഷ്ടകകിണ്വപ്രഭവാ ‘കതോലീ’ ഇത പ്രസിദ്ധാ||൧൭൬||-

പ്രസന്നാഗുണമാഹ- ഛര്ദീത്യാദി| തോദഃ പീഡാ, ശൂലം ദ്വാദശപ്രകാരമുക്തലക്ഷണമ്| പ്രസന്നാ സുരായാ മണ്ഡ ഉപര്യച്ഛോ ഭാഗഃ| വിബന്ധോ വാതാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| ആനാഹ ഉദരാപൂരഃ||൧൭൭||-

പിഷ്ടസുരാം കഥയിത്വാ കുധാന്യസുരാമാഹ- പിത്തലേത്യാദി| യവൈരിതി ബഹുവചനാദ്യവയവികാതിയവാ ഗൃഹ്യന്തേ| സവാതതോദശൂലാ മലസ്യാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ, അന്യേ ഗുഡഗുഡാശബ്ദമാഹുഃ| യവകിണ്വേന സുരേയമ്||൧൭൮||-

മധൂലകമാഹ- ശ്ലേഷ്മലം തു മധൂലകമിതി| മധൂലകഃ സ്വല്പഗോധൂമോ മധ്യദേശേ ‘പീശീകാ’ ഇതി ഖ്യാതാഃ, മര്കടഹസ്തതൃണം വാ, തത്ഫലകിണ്വം മധൂലകമ്; ‘അസഞ്ജാതമദ്യം മധൂകപുഷ്പോത്ഥമ്’ ഇതി ജേജ്ഝടഃ||൧൭൮||

ആക്ഷികീം സുരാമാഹ- രൂക്ഷേത്യദി| അക്ഷസ്യ ബിഭീതകസ്യ വല്കലൈഃ സഹ കൃതാ ആക്ഷികീ; ‘വല്കികീ’ ഇതി കേചിത്, അത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൧൭൯||

കോഹലഗുണമാഹ- ത്രിദോഷ ഇത്യാദി| യവസക്തുകൃതഃ കോഹലഃ ‘കൌഹലികാ’ ഇതി ലോകേ, അന്യേ പുനര്ഭക്തസുരാമാഹുഃ, യാമേവ പൌണ്ഡ്രാഃ ‘കാഞ്ചനാലീ’ ഇത്യാഹുഃ|൧൮൦| -

ജഗലഗുണമാഹ- ഗ്രാഹീത്യാദി| ജഗലോऽധഃ കിട്ടം മദ്യസ്യ യോ ബഹിസ്ത്യജ്യതേ| അന്യേ ‘കിണ്വഭക്തസുരാ ജഗലമിത്യുച്യതേ’| ശോഫഹാ ലേപേന| ശോഷഃ ക്ഷയഃ||൧൮൦||-

ബക്കസഗുണമാഹ- ബക്കസ ഇത്യാദി| ബക്കസോ ജഗല ഏവാദ്രവഃ കിണ്വൌഷധമാത്രമ്||൧൮൧||-

ഗുഡശീധുമാഹ- കഷായ ഇത്യാദി| ശീധുഃ സസ്യക ഇക്ഷുരസേന ക്വഥിതേന ധാതക്യാദിബദ്ധപാശഃ കാലാന്തരേണ നിഷ്പന്നഃ കിഞ്ചിദ്ഗുഡഘൃതാവാപഃ സസ്യകവാച്യഃ||൧൮൨||

ശാര്കരശീധുമാഹ- ശാര്കര ഇത്യാദി| ഗുഡശര്കരയാ ഖണ്ഡശര്കരയാ വാ ക്രിയത ഇതി ശാര്കരശീധുഃ| ഇന്ദ്രിയബോധനഃ ഇന്ദ്രിയപാടവജനകഃ||൧൮൩||

പക്വരസശീധുമാഹ- തദ്വദിത്യാദി| തദ്വത് ശാര്കരവത്| പക്വരസഃ പക്വേനേക്ഷുരസാദിനാ കൃതഃ||൧൮൪||

അപക്വരസശീധുഗുണമാഹ- കര്ശന ഇത്യാദി| ശീതരസികസ്ത്വപക്വരസകൃതഃ| ജരണോऽന്നാദിപരിണാമകാരീ||൧൮൫||

ആക്ഷികശീധുമാഹ- ആക്ഷിക ഇത്യാദി| ബിഭീതകക്വാഥഗുഡകൃതോ ധാതകീകുസുമാദികൃതസംസ്കാരഃ ശീധരാക്ഷികഃ| ദ്രവ്യപ്രഭാവാദപരമദ്യാപേക്ഷയാ പ്രായശഃ പാണ്ഡുരോഗേ വ്രണേ ചാവിരുദ്ധാഃ; ഗ്രാഹിത്വമപ്യേവം വാച്യമ്||൧൮൬||

ജാമ്ബവശീധുമാഹ- ജാമ്ബവ ഇത്യാദി| ജമ്ബൂഫലരസതുമ്ബരുക്വാഥഗുഡധാതക്യാദികൃതസംസ്കാരോ ജാമ്ബവഃ ശീധുരുക്തഃ| ബദ്ധനിസ്യന്ദോ ബദ്ധമൂത്രഃ| തുവരഃ കഷായഃ|൧൮൭|

ആസവമാഹ- തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| സുരാസവഃ സുരയാ സൂയതേ തോയകാര്യം ക്രിയതേ യസ്മിന് സഃ സുരാസവഃ| സഃ സ്ഥിരമദശ്ചിരകാലമത്തതാകാരീ||൧൮൭||-

മധ്വാസവമാഹ- ലഘുരിത്യാദി| മധ്വാസവോ മധുഗുഡാഭ്യാം സന്ധാനമ്||൧൮൮||-

മൈരേയസഞ്ജ്ഞകത്രിയോനിമാസവമാഹ- തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| തത്ര മൈരേയോ നാമ സുരാസവയോഃ പ്രത്യേകനിഷ്പാദിതയോരേകീകൃത്യ പുനഃ സന്ധാനാന്മൈരേയഃ| സുരാ പൈഷ്ടീ, ആസവശ്ച ഗുഡയോനിഃ, മധു ച ദേയമിതി ത്രിയോനിത്വമ്| യദി വാ പൈഷ്ടീ മധ്വാസവോ ഗുഡശ്ചേതി സന്ധാനാത്ത്രിയോനിത്വേന മൈരേയോ ദ്വിവിധോ ഭവതി||൧൮൯||-

ഇക്ഷുരസാസവമാഹ- ബല്യ ഇത്യാദി| ‘മൃദ്വീകേക്ഷുരസാസവഃ’ ഇതി ദ്വയമന്യേ പഠന്തി| മാര്ദ്വീകം മദ്യമുക്തമ്, അയം ത്വാസവഃ||൧൯൦||

പുഷ്പയോനിം ശീധുമാഹ- ശീധുരിത്യാദി| അത്ര മധൂകപുഷ്പോത്ഥേ കേചിദ്ഗുഡം നേച്ഛന്തി, ശീധുത്വാദ്ഗുഡമിച്ഛന്ത്യന്യേ||൧൯൧||

അനുക്തസങ്ഗ്രഹായാഹ- നിര്ദിശേദിത്യാദി| കന്ദാദ്യുപലക്ഷണം, തേന കാണ്ഡത്വഗാസവാ അപി ഗൃഹ്യന്തേ|൧൯൨|

നവമദ്യസ്യ ദോഷമാഹ- നവമിത്യാദി| നവത്വമജാതരസപ്രസാദത്വേന, അന്യേ തു ‘അനതീതസംവത്സരം നവമ്’ ഇത്യാഹുഃ||൧൯൨||-

ജീര്ണസ്യ ഗുണമാഹ- സുഗന്ധീത്യാദി| രോചിഷ്ണു സാധു രോചതേ, തൃപ്തസ്യാപി രുചികരമ്| പുരാണത്വം ജാതരസപ്രസാദനത്വേന ഗന്ധാദിസമ്പത്ത്യാ; ‘അതീതസംവത്സരം ജീര്ണമ്’ ഇത്യന്യേ വദന്തി||൧൯൩||-

ആസവപ്രസങ്ഗേന തത്സദൃശാരിഷ്ടഗുണമാഹ- അരിഷ്ട ഇത്യാദി| ദ്രവ്യസംയോഗഃ അഭയാചിത്രകാദിസംയോഗഃ| സംസ്കാരാച്ച മദ്യാദധികകര്മതാ| ബഹുദോഷഹരശ്ചൈവേതി ദോഷശബ്ദോ വ്യാധിവാചീ| ദോഷാണാം ശമന ഇത്യസ്യ ഭാഷ്യം- കഫവാതഘ്ന ഇതി| പിത്താവിരോധന ഇതി നഞീഷദര്ഥേ, തേനേഷത് പിത്തം ഹന്തീതി മന്യതേ| ബഹുവ്യാധിഹര ഇത്യേതസ്യ തു ഭാഷ്യം- ശൂലാധ്മാനോദരാദീനാം ഹിത ഇതി; ശൂലാദികേ ഹിത ഇത്യര്ഥഃ, അന്യേ ‘കഫവാതഘ്നത്വം വിശേഷതഃ’ ഇത്യാഹുഃ||൧൯൪-൧൯൫||-

പിപ്പല്യാദ്യരിഷ്ടമാഹ- പിപ്പല്യാദീത്യാദി||൧൯൬||

ശേഷാരിഷ്ടാനാം സ്ഥാനമാഹ- ചികിത്സിതേഷ്വിത്യാദി|൧൯൭|

അനുക്തസങ്ഗ്രഹമാഹ- അരിഷ്ടാസവേത്യാദി| ശീധുശബ്ദേനാത്ര മദ്യമാഹുഃ| ദ്രവ്യപ്രധാനമരിഷ്ടം, ദ്രവപ്രധാന ആസവഃ, ഉഭയപ്രധാനം മദ്യമ്| ബുദ്ധ്യാ അവേക്ഷ്യ ജ്ഞാത്വാ, യഥാസ്വമിതി യദ്യസ്യ രോഗാദ്യപേക്ഷയാ ഹിതം ദ്രവ്യസംസ്കാരാദി ഏതേനാരിഷ്ടാദി വിധീയതേ , അതസ്തദനുരൂപം ഗുണകര്മ വാച്യമിത്യര്ഥഃ||൧൯൭||-

മദ്യദോഷാനാഹ- സാന്ദ്രമിത്യാദി| സാന്ദ്രം ഘനമ്| വിദാഹോऽസ്യാസ്തീതി വിദാഹി “ജഠരാഗ്നിസംയോഗാദ്യഃ പാകമഗച്ഛന് മധ്യമായാമേവ പാകാവസ്ഥായാം വിദഹ്യമാനഃ പിത്തം കുര്വംശ്ചിരകാലമവതിഷ്ഠതേ ന ശീഘ്രം ജരാം യാതി ഗുരുത്വാദ്വസ്തുസ്വഭാവാദ്വാ സ വിദാഹയുക്തോ ഭാവോ ഭണ്യതേ” ഇത്യാഗമികാഃ; അന്യേ ‘വിദാഹി വിവിധസന്താപകാരി’ ഇത്യാഹുഃ| ദുര്ഗന്ധം കുത്സിതഗന്ധമ്| വിരസം വിരുദ്ധരസമനിഷ്ടരസമിത്യര്ഥഃ| കൃമിലം കൃമിയുക്തമ്| ഗുരു ചിരപാകി| അഹൃദ്യമ് അപ്രിയമ്| തരുണം നവമ്| തീക്ഷ്ണം മുഖേ ദുഃഖോത്പാദകമ്| ഉഷ്ണം സ്പര്ശതഃ| ദുര്ഭാജനസ്ഥിതം കുത്സിതപാത്രസ്ഥമ്| അല്പൌഷധം സ്തോകധാതക്യാദികമ്| പര്യുഷിതം സന്ധാനഭാണ്ഡാദന്യസ്മിന് ഭാണ്ഡേ രാത്ര്യുഷിതമ്| അത്യച്ഛമ് അതിതനു| പിച്ഛിലം ശ്ലേഷ്മസ്പര്ശവത്| സര്വഥാ സര്വൈഃ പ്രകാരൈഃ| സ്തോകസമ്ഭാരാദിദോഷഫലമാഹ- തത്രേത്യാദി| സ്തോകസമ്ഭാരമ് അല്പൌഷധമ്| പേലവമ് അച്ഛമ്, അന്യേ തരുണമാഹുഃ| സര്വദോഷൈരിതി സര്വദോഷൈഃ സാന്ദ്രാദിഭിഃ||൧൯൮-൨൦൨||-

ദോഷാനഭിധായേദാനീം മദ്യസ്യ ഗുണാനാഹ- ചിരസ്ഥിതമിത്യാദി| പ്രസന്നം നിര്മലമ്| സുരഭി സുഗന്ധി| മദാവഹം ഹര്ഷകാരി| പൂര്വദോഷാന്വിതം വര്ജ്യമ്; ഏതദ്ഗുണാന്വിതം സേവ്യമ്||൨൦൩||-

ഇദാനീം യഥാ മദ്യം മദയതി തദാഹ- തസ്യേത്യാദി| തസ്യ ഏവംവിധസ്യ മദ്യസ്യ, വീര്യം ശക്തിഃ, ഹൃദയം പ്രാപ്യാചിരേണ മദയതി ഹര്ഷയതീതി സമ്ബന്ധഃ| അനേകപ്രകാരത്വം മൃദ്വീകാദിയോനിഭേദേന, തഥാ രസവീര്യതശ്ച; രസാ ലവണവര്ജ്യാഃ, വീര്യമുഷ്ണരൂക്ഷാദി| കഥം മദയതീത്യാഹ- വിചാല്യേന്ദ്രിയചേതാംസീതി; വിചാല്യ ക്ഷോഭയിത്വാ , ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി, ചേതോ മനഃ| കിംവിശിഷ്ടം വീര്യം? ധമനീരൂര്ധ്വമാഗതമിതി| കഥം പുനരസ്യ ധമനീഭിരൂര്ധ്വഗമനം ഭവതീത്യാഹ- വഹ്നിനാ സമേത്യ മിലിത്വാ, സ്വഭാവേനൈവ വഹ്നേരൂര്ധ്വഗാമിത്വാത്| കഥം പുനസ്തന്മദ്യവീര്യം സൂക്ഷ്മാണീന്ദ്രിയചേതാംസി മദയതീത്യാഹ- സൌക്ഷ്മ്യാദിതി| ഊര്ധ്വഗാമിത്വേ ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- ഔഷ്ണ്യാദിതി| ആഗ്നേയദ്രവ്യസ്യ സ്വഭാവേനൈവോര്ധ്വഗാമിത്വാത്| കുതഃ പുനരചിരേണ മദ്യവീര്യം മദയതീത്യാഹ- തൈക്ഷ്ണ്യാദിതി| തീക്ഷ്ണം ഹി ദ്രവ്യമചിരകാരി ഭവതി| മദ്യവീര്യസ്യാചിരകാരിത്വേऽപരമപി ഹേതുമാഹ- വികാസിത്വാദിതി|- വികാസി സന്ധിബന്ധവിമോചനകാരി| ചകാരേണാനുക്തമപി ലാഘവമൂര്ധ്വഗമനേ ഹേതുഃ സമുച്ചീയതേ||൨൦൪-൨൦൫||-

ശാരീരദോഷേണ മദഭേദമാഹ- ചിരേണേത്യാദി| ശ്ലൈഷ്മികേ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതികേ| വാതികേ വാതപ്രകൃതികേ| പൈത്തികേ പിത്തപ്രകൃതികേ| ശീഘ്രമേവ ചേതി ചകാരാത്തീക്ഷ്ണശ്ച||൨൦൬||

മാനസദോഷേണ മദഭേദമാഹ- സാത്ത്വിക ഇത്യാദി| സാത്ത്വികേ സത്ത്വപ്രകൃതികേ| ദാക്ഷിണ്യം പരാപേക്ഷിണീ പ്രകൃതിഃ| ലാലസഃ അഭിലാഷുകഃ| സുരതോത്സാഹോ മൈഥുനോദ്യമഃ| രാജസേ രജഃപ്രകൃതികേ| ദുഃഖശീലത്വം ദുഃഖസേവിത്വമ്| ആത്മത്യാഗം സസാഹസം ദേഹനാശകാരി സാഹസമ്| അനുബന്ധം നിരന്തരമ്| മദ്യകാര്യോ മദോ മത്തതേത്യര്ഥഃ| അശൌചേത്യാദി| താമസേ താമസപ്രകൃതികേ| മാത്സര്യം പരാസഹിഷ്ണുതാ, ലോലതാ അഭിലാഷഃ||൨൦൭-൨൦൯||

ശുക്താദികര്മാണി ദര്ശയന്നാഹ- രക്തപിത്തകരമിത്യാദി| ശുക്തം ചുക്രമുച്യതേ; യദുക്തം- “യന്മസ്ത്വാദി ശുചൌ ഭാണ്ഡേ സഗുഡക്ഷൌദ്രകാഞ്ജികമ്| ധാന്യരാശൌ ത്രിരാത്രസ്ഥം ശുക്തം ചുക്രം തദുച്യതേ” ഇതി; തച്ചേക്ഷുരസമധൂകപുഷ്പപീലുപ്രഭൃതിഭിഃ കഷായവ്യതിരേകേണാസൂയതേ, കന്ദാദ്യാസുതമപി ശുക്തമാഹുരന്യേ| ഛേദനം കഫഗ്രന്ഥ്യാദീനാമ്| വൈസ്വര്യം വിസ്വരത്വോത്പാദകമ്| ജരണമാമസ്യ| ശ്ലേഷ്മപാണ്ഡുഃ ശ്ലേഷ്മോത്കടഃ പാണ്ഡുരോഗ ഇത്യര്ഥഃ||൨൧൦||-

ശുക്തസന്ധിതാനാം കന്ദാദീനാമപി ശുക്തഗുണമാഹ- തദ്വദിത്യാദി| തദ്വത് ശുക്തവത്| തദാസുതം ശുക്തസന്ധിതം കന്ദാദികമ്||൨൧൧||

ശുക്തസ്യ യോനിഭേദേന ഗുണമാഹ- ഗൌഡാനീത്യാദി| ഗൌഡാനി ഗുഡോദ്ഭവാനി; “ഗുഡാമ്ബുനാ സതൈലേന സന്ധാനം കാഞ്ജികം തു യത്| കന്ദശാകഫലൈര്യുക്തം ഗുഡശുക്തം തദുച്യതേ”- ഇതി| രസശുക്താനി ഇക്ഷുരസാദികൃതാനി| ഗുഡശുക്തവദിക്ഷുരസശുക്തം സന്ധേയമ്| മധുശുക്തം തു “ജമ്ബീരസ്യ ഫലരസം പിപ്പലീമൂലസംയുതമ്| മധുഭാണ്ഡേ വിനിക്ഷിപ്യ ധാന്യരാശൌ നിധാപയേത്|| ത്ര്യഹേണ തജ്ജാതരസം മധുശുക്തമുദാഹൃതമ്|”- ഇതി| (മധുഭാണ്ഡേ ഇതി മധുപൂര്ണപ്രായേ ഭാണ്ഡേ ഇത്യര്ഥഃ; അഥവാ മധൂനി കൃത്വാ ഭാണ്ഡേ നിക്ഷിപ്യേതി യോജ്യമ്|) മദ്യശുക്തമിതി പാഠാന്തരം; തത്ര മദ്യശുക്തലക്ഷണമുച്യതേ- “സര്വം മദ്യം പഞ്ചരസം കാലാന്തരവശാദ്യദാ| ത്യക്ത്വാऽന്യരസമമ്ലത്വം യാതി ശുക്തം തദുച്യതേ” ഇതി| ചകാരേണ ധാന്യയോനിശുക്തമപ്യസ്തീതി സമുച്ചീയതേ| യഥാപൂര്വം യോ യഃ പൂര്വഃ; മദ്യശുക്താപേക്ഷയാ രസശുക്തം ഗുരു, തദപേക്ഷയാ ഗൌഡമിത്യര്ഥഃ| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമഭിഷ്യന്ദി||൨൧൨||

തുഷാമ്ബുസൌവീരകയോര്ഗുണമാഹ- തുഷാമ്ബ്വിത്യാദി| കാഞ്ജികഭേദാവേതൌ| തുഷാമ്ബുസൌവീരകേ വിരേചനാധ്യായോക്തേ അപി സന്ധാനസാമാന്യാദധികഗുണകര്മദര്ശനായേഹോക്തേ||൨൧൩||

ധാന്യാമ്ലമാഹ- ധാന്യാമ്ലമിത്യാദി| ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം ശാലിജൂര്ണാഹ്വകോദ്രവാദികൃതം മദ്യമ്| ജീവനം പ്രാണധാരണം ശാല്യാ ദികൃതത്വാത്| ദാഹനാശനം സ്പര്ശാത്| പാനാത്തു പവനകഫതൃഷ്ണാഹരമിതി പാനാത് സവായും കഫം, തയോസ്തൃഷ്ണാം ച ഹരതീത്യര്ഥഃ| ശോഷോ മുഖസ്യ| ജരണം പാചനമ്| ആസ്ഥാപനേഷു നിരൂഹേഷു||൨൧൪-൨൧൬||

അഥ മൂത്രാണ്യുച്യന്തേ- മൂത്രാണീത്യാദി| അഷ്ടാനാമപി മൂത്രാണാം സാമാന്യഗുണമാഹ- തീക്ഷ്ണാനീത്യാദി| ശോധനാനി മലശുദ്ധികരാണി| തത് സര്വമിത്യാദി| പദ്യോക്തത്വാന്ന ദ്വിരുക്തമ്||൨൧൭-൨൧൯||

ഗോമൂത്രഗുണമാഹ- ഗോമൂത്രമിത്യാദി| ഗോമൂത്രം ഗോരേവ ന തു വൃഷഭസ്യ, മഹിഷീസാഹചര്യാത്, ന ഹി തത്ര മഹിഷേതി പാഠഃ; അഥവാ വൃദ്ധവ്യവഹാരാദിത്യേകേ; ആചാര്യാസ്തു ഗോമഹിഷ്യജാവീനാം സ്ത്രീണാം, ഗജഹയഖരോഷ്ട്രമാനുഷാണാം പുനഃ പുംസാമ്, അനുക്തവ്യക്തികേ തു മൂത്രപാഠേ ഉഭയോരപി മൂത്രാണി ഗ്രാഹ്യാണി, യത്ര തു വ്യക്തയാ സ്ത്രീപുരുഷനിര്ദേശസ്തത്ര തസ്യൈവേതി നിര്ണീതവന്തഃ||൨൨൦-൨൨൧||

മാഹിഷമൂത്രമാഹ- ദുര്നാമേത്യാദി| അവിശുദ്ധിര്വമനാദീനാമ്||൨൨൨||

ഛാഗമൂത്രമാഹ- കാസശ്വാസാപഹമിത്യാദി||൨൨൩||

മൈഷമൂത്രമാഹ- കാസേത്യാദി||൨൨൪||

ആശ്വമൂത്രമാഹ- ദീപനമിത്യാദി| ചേതോവികാര ഉന്മാദാദയഃ||൨൨൫||

ഗജമൂത്രമാഹ- സതിക്തമിത്യാദി| കിലാസം പാണ്ഡുരം കുഷ്ഠമ്||൨൨൬||

ഗര്ദഭമൂത്രമാഹ- ഗരചേത ഇത്യാദി| ഗരഃ കൃത്രിമം വിഷമ്||൨൨൭||

കാരഭമൂത്രമാഹ- ശോഫേത്യാദി| കാരഭമ് ഔഷ്ട്രമ്|൨൨൮|

മാനുഷമൂത്രമാഹ- മാനുഷമിത്യാദി| കാരഭം മാനുഷം ച മൂത്രം വിഷാപഹമിത്യര്ഥഃ| മാനുഷമഷ്ടാനാം മൂത്രാണാം മധ്യേऽനുദ്ദിഷ്ടമപി ‘തത് സര്വമ്’ ഇത്യനേനൈവ പൂര്വോക്തേന സൂചിതത്വാദ്വിവൃതമ്||൨൨൮||

ഉക്താനുക്തദ്രവാണാമൂഹാര്ഥമാഹ- ദ്രവദ്രവ്യാണീത്യാദി| ദേശകാലവിഭാഗജ്ഞ ഇതി ‘വൈദ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൨൨൯||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൫||