Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो द्रवद्रव्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪਾਨੀਯਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਧਿਰ੍ਵਿਧਾਨਂ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਪਾਨੀਯਮਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਰਸਮਮਤਂ ਜੀਵਨਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਧਾਰਣਮਾਸ਼੍ਵਾਸਜਨਨਂ ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਪਿਪਾਸਾਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਾਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮੇਕਾਨ੍ਤਤਃ ਪਥ੍ਯਤਮਂ ਚ ||੩||
पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्च्छातन्द्रानिद्रादाहप्रशमनमेकान्ततः पथ्यतमं च ||३||
🔊 Audio coming soon
ਪਾਨੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਾਦਾਗਤਮਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ, ਨ ਪੁਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭਵਂ; ਕੁਤਃ? ਮੇਘਜਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਂ ਚੇਤ੍ਯੇਕੇ| ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਰਸਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਮਪ੍ਰਕਟਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਰਸਤ੍ਵਾਤ੍; ਨ ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਅਮਤਮਿਤਿ ਅਮਤਮਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਮਤਤ੍ਵਂ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯਾਕਰਣਾਤ੍; ‘ਅਮਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਜੀਵਨਂ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਂ, ‘ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੁਵਦ੍ਧਿਕਰਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍, ‘ਓਜੋਵਦ੍ਧਿਕਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਰ੍ਪਣਂ ਤਪ੍ਤਿਜਨਕਮ੍| ਧਾਰਣਮਿਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਾਤਾਦਿਵ੍ਯਥਾਸੁ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਦਧਾਤੀਤਿ ਧਾਰਣਮ੍| ਆਸ਼੍ਵਾਸਜਨਨਮਿਤਿ ਮਾਰ੍ਗਾਦਿਸ਼ੁਸ੍ਕਦੇਹਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਜਨਨਮ੍| ਸ਼੍ਰਮੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰਮਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਸ਼੍ਰਮਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਬਹ੍ਵਾਯਾਸਕਤਂ ਕਸ੍ਟਂ ਸ਼੍ਰਮਃ; ਅਲ੍ਪਾਯਾਸਕਤਃ ਸ਼੍ਰਮ ਏਵ ਕ੍ਲਮਃ; ਮਦਃ ਪੂਗਫਲੇਨੇਵ ਮਤ੍ਤਤਾ, ਸ ਚ ਵਿਸਮਦ੍ਯਸ਼ੋਣਿਤੋਤ੍ਥੋ ਵਿਕਾਰਃ; ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਯੋਃ ਕਫਵਾਤਕਤਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ, ਯਾ ਤੁ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਾਂ ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਪੀਤਂ ਸਤ੍; ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਭੇਦਃ, ਨਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੈਵ| ਏਕਾਨ੍ਤਤਃ ਪਥ੍ਯਤਮਮਿਤਿ ਏਕਾਨ੍ਤਤੋਤਿਸ਼ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਰ੍ਹਿ ਤਮਪ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਕਥਂ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਿਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਤੇਨਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ‘ਅਨ੍ਯੇਸਾਮਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਭੂਮਿਸਲਿਲਾਨਾਂ ਪਥ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਪਥ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਤਮਮ੍; ਏਕਾਨ੍ਤਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਦੇਸ਼ਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪ੍ਰਯੋਗੋਸ੍ਯ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ‘ਤਮਪ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਭਿਹਿਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਤਦੇਵਾਵਨਿਪਤਿਤਮਨ੍ਯਤਮਂ ਰਸਮੁਪਲਭਤੇ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਦੀਨਦਸਰਸ੍ਤਡਾਗਵਾਪੀਕੂਪਚੁਣ੍ਟੀਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੋਦ੍ਭਿਦਵਿਕਿਰਕੇਦਾਰਪਲ੍ਵਲਾਦਿ ਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ||੪||
तदेवावनिपतितमन्यतमं रसमुपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादि षु स्थानेष्ववस्थितमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਰਸਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵਾਵਨਿਪਤਿਤਮਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ ਜਲਂ ਭੂਮਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯਤਮਂ ਮਧੁਰਾਦਿਸ੍ਵੇਕਤਮਮ੍| ਉਪਲਭਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਦੇਸ਼ਭੇਦਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਨਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਦ੍ਯੋ ਗਙ੍ਗਾਦ੍ਯਾਃ; ਨਦਾਃ ਸਿਨ੍ਧੁਸ਼ੋਣਾਦਯਃ; ਸਰੋ ਦਿਵ੍ਯਖ੍ਯਾਤਂ ਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਵਿਨਾ; ਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਪਾਰਕਤਸ੍ਤਡਾਗਃ, ‘ਤਲਾਵ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣਾਰ੍ਥਮਾਹੁਃ; ਵਾਪੀ ਇਸ੍ਟਕਾਦਿਭਿਰ੍ਬਦ੍ਧਾ ਸਸੋਪਾਨਤੀਰ੍ਥਾ ‘ਪੁਸ੍ਕਰਿਣੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਕੂਪੋ ਮਤ੍ਤਿਕੇਸ੍ਟਕਾਦਿਭਿਰ੍ਬਦ੍ਧੋਸੋਪਾਨਃ; ਚੁਣ੍ਟੀ ਅਵਬਦ੍ਧਕੂਪਃ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਭੁਆ ਗਿਰਿਪਲ੍ਵਲਂ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਭੁਆ ਨਦ੍ਯਾਃ ਸਮੀਪੇ ਤਤ੍ਕਾਲਕਤਾ ਲਘੁਕੂਪਿਕਾ, ਪਲ੍ਵਲਮਖਾਤਗਰ੍ਤ ਇਤਿ; ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਮੁਚ੍ਚਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਜ੍ਜਲਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍; ਉਦ੍ਭਿਦਂ ਪੁਨਰ੍ਨਿਮ੍ਨਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠਜ੍ਜਲਸ੍ਥਾਨਂ; ਵਿਕਿਰਂ ਵਾਲੁਕਾਦਿ ਵਿਕੀਰ੍ਯ ਗਹ੍ਯਮਾਣੋਦਕਸ੍ਥਾਨਂ; ਕੇਦਾਰਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ; ਪਲ੍ਵਲਮਾਨੂਪਦੇਸ਼ਜਂ ਤਣਾਦਿਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਸਰਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਹ੍ਰਦਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍||੪||
Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫
ਤਤ੍ਰ, ‘ਲੋਹਿਤਕਪਿਲਪਾਣ੍ਡੁਨੀਲਪੀਤਸ਼ੁਕ੍ਲੇਸ੍ਵਵਨਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਦਕਾਨਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ||੫||
तत्र, ‘लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यमुदकानि सम्भवन्ति’ इत्येके भाषन्ते ||५||
🔊 Audio coming soon
ਪਰਮਤਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫||
Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬
ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍; ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਤਃ ਸਲਿਲਰਸੋ ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸੇਣ | ਤਤ੍ਰ, ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਭੂਮਾਵਮ੍ਲਂ ਲਵਣਂ ਚ; ਅਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਮਧੁਰਂ; ਤੇਜੋਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਕਟੁਕਂ ਤਿਕ੍ਤਂ ਚ; ਵਾਯੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਕਸਾਯਮ੍; ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਮ੍, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਿਤ੍ਯਤਃ; ਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਤ੍ਪੇਯਮਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਾਲਾਭੇ ||੬||
तत्तु न सम्यक्; पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण | तत्र, स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च; अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं; तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च; वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम्; आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम्, अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः; तत् प्रधानमव्यक्तरसत्वात्, तत्पेयमान्तरीक्षालाभे ||६||
🔊 Audio coming soon
ਤਨ੍ਨਿਰਾਕਤ੍ਯ ਸ੍ਵਮਤਮਾਹ- ਤਤ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਤ ਇਤਿ ਜਨਿਤਃ| ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸੇਣੇਤਿ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਮਾਤ੍ਮਗੁਣਬਹੁਲਾਯਾਮ੍ | ‘ਤਤ੍ਰ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਉਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਧੇਰੁਤ੍ਸਰ੍ਗਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ‘ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਭੂਮਾਵਮ੍ਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਧਿਰਪਵਾਦਾਖ੍ਯੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭੂਤਦ੍ਵਯਗੁਣਸਂਯੋਗਂ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਹੇਤੁਮਾਹੁਃ| ਤਥਾਹਿ- ‘ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੋਦਕਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਮਧੁਰਂ, ਪਥਿਵ੍ਯਨਿਲਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਮਮ੍ਲਂ, ਜਲਾਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਲਵਣਂ, ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਕਟੁਕਂ, ਪਥਿਵ੍ਯਨਿਲਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਕਸਾਯਮ੍, ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਯਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਮ੍’ ਇਤਿ||੬||
Adhikarana ੬ (੭) · Śloka ੭
ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਧਾਰਂ, ਕਾਰਂ, ਤੌਸਾਰਂ, ਹੈਮਮਿਤਿ | ਤੇਸਾਂ ਧਾਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਲਘੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਗਾਙ੍ਗਂ, ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਚੇਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਗਾਙ੍ਗਮਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵਰ੍ਸਤਿ | ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਪਰੀਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ- ਸ਼ਾਲ੍ਯੋਦਨਪਿਣ੍ਡਮਕੁਥਿਤਮਵਿਦਗ੍ਧਂ ਰਜਤਭਾਜਨੋਪਹਿਤਂ ਵਰ੍ਸਤਿ ਦੇਵੇ ਬਹਿਸ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਸ ਯਦਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਾਦਸ਼ ਏਵ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਗਾਙ੍ਗਂ ਪਤਤੀਤ੍ਯਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸਿਕ੍ਥਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦੇ ਚ ਸਾਮੁਦ੍ਰਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਤਨ੍ਨੋਪਾਦੇਯਮ੍ | ਸਾਮੁਦ੍ਰਮਪ੍ਯਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਗਹੀਤਂ ਗਾਙ੍ਗਵਦ੍ਭਵਤਿ | ਗਾਙ੍ਗਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਦੁਪਾਦਦੀਤਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ | ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਲਵਿਤਤਪਟੈਕਦੇਸ਼ਚ੍ਯੁਤਮਥਵਾ ਹਰ੍ਮ੍ਯਤਲਪਰਿਭ੍ਰਸ੍ਟਮਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚਿਭਿਰ੍ਭਾਜਨੈਰ੍ਗਹੀਤਂ ਸੌਵਰ੍ਣੇ ਰਾਜਤੇ ਮਨ੍ਮਯੇ ਵਾ ਪਾਤ੍ਰੇ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ | ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਤਸ੍ਯਾਲਾਭੇ ਭੌਮਮ੍ | ਤਚ੍ਚਾਕਾਸ਼ਗੁਣਬਹੁਲਮ੍ | ਤਤ੍ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਮ੍ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕੌਪਂ, ਨਾਦੇਯਂ, ਸਾਰਸਂ, ਤਾਡਾਗਂ, ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਣਮ੍, ਔਦ੍ਭਿਦਂ, ਚੌਣ੍ਟ੍ਯਮਿਤਿ ||੭||
तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् | तद्यथा- धारं, कारं, तौषारं, हैममिति | तेषां धारं प्रधानं, लघुत्वात्; तत् पुनर्द्विविधं- गाङ्गं, सामुद्रं चेति | तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति | तयोर्द्वयोरपि परीक्षणं कुर्वीत- शाल्योदनपिण्डमकुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत, स यदि मुहूर्तं स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं; वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात्, तन्नोपादेयम् | सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति | गाङ्गं पुनः प्रधानं, तदुपाददीताश्वयुजे मासि | शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर्वा शुचिभिर्भाजनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् | तत् सर्वकालमुपयुञ्जीत, तस्यालाभे भौमम् | तच्चाकाशगुणबहुलम् | तत् पुनः सप्तविधम् | तद्यथा- कौपं, नादेयं, सारसं, ताडागं, प्रास्रवणम्, औद्भिदं, चौण्ट्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਰਾਭਿਃ ਪਤਤੀਤਿ ਧਾਰਮ੍| ਕਰਾ ਵਰ੍ਸੋਪਲਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਤੋਯਂ ਕਾਰਮ੍| ਤੌਸਾਰਮ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਜਂ ਨਿਸ਼ਾਜਲਮ੍| ਤਦੇਵ ਸਂਹਤਾਵਯਵਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਫਟਿਕਸ਼ਿਲਾਸ਼ਕਲਸਦਸ਼ਾਵਯਵਂ ਹਿਮਂ, ਤਦ੍ਭਵਂ ਹੈਮਮ੍| ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਙ੍ਗਮਾਕਾਸ਼ਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ, ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਪੁਨਰਵਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ‘ਗਾਙ੍ਗਮਾਸ਼੍ਵਯੁਜ ਏਵ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯਂ ਨ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਮਾਸਿ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਤਯੋਰਿਤਿ ਤਯੋਰ੍ਗਾਙ੍ਗਸਾਮੁਦ੍ਰਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਂ ਪਰੀਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਾਲ੍ਯੋਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਦਗ੍ਧਮ੍ ਅਵਿਵਰ੍ਣਮ੍| ਰੂਪ੍ਯਮਯੇ ਭਾਜਨੇਮ੍ਲਰਸੇ ਸਾਮੁਦ੍ਰਤੋਯਂ ਵਿਨਾ ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਨ ਕੋਥਮੇਤਿ| ਦਿਨਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰੇਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋ ਭਾਗੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਃ| ਅਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਃ ਕੋਥਃ| ਤਨ੍ਨੋਪਾਦੇਯਮਿਤਿ ਦੋਸਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਾਮੁਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਸਾਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯਾਨੁਪਾਦੇਯਸ੍ਯਾਪਿ ਕਦਾਚਿਦੇਵੋਪਾਦੇਯਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ| ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣੋਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੁਚੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਚਿਰਨੁਪਹਤਃ| ਹਰ੍ਮ੍ਯਤਲਪਰਿਭ੍ਰਸ੍ਟਮਿਤਿ ਧਵਲਗਹੋਪਰਿਭੂਮਿਕਾਯਾਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦਧਃ ਪਤਦ੍ਗਹੀਤਮ੍| ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਕੌਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍||੭||
Adhikarana ੭ (੮) · Śloka ੮
ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮੌਦ੍ਭਿਦਂ ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਮਹਾਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ਰਦਿ ਸਰ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸਾਰਸਂ ਤਾਡਾਗਂ ਵਾ; ਵਸਨ੍ਤੇ ਕੌਪਂ ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਣਂ ਵਾ; ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪ੍ਯੇਵਂ; ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਚੌਣ੍ਟ੍ਯਮਨਭਿਵਸ੍ਟਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ||੮||
तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत, महागुणत्वात्; शरदि सर्वं, प्रसन्नत्वात्; हेमन्ते सारसं ताडागं वा; वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा; ग्रीष्मेऽप्येवं; प्रावृषि चौण्ट्यमनभिवृष्टं सर्वं चेति ||८||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤੇ ਆਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਤੁ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ, ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਜਲਸ੍ਯ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਬਲਾਹਕਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮਦਾਃ ਕੀਟਾ ਲੂਤਾਸ਼੍ਚ ਖੇਚਰਾਃ| ਤਦ੍ਵਿਸੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸਂਸਰ੍ਗਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤਦਾ ਜਲਮ੍” ਇਤਿ| ਤਰ੍ਹਿ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਕਿਂ ਪਾਤਵ੍ਯਮ੍? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਮਾਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਭੂਮ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਮਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਵਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਤਤ੍ਪਯਃ ਪੇਯਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਸ੍ਤਪ੍ਤਸ਼ੀਤਮਮ੍ਭੋ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਪਾਯਯਨ੍ਤਿ, ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਾ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮੌਦ੍ਭਿਦਂ ਕੌਪਂ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਕੌਪਂ ਵਿਦਾਹਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਪੇਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਰਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ‘ਪਾਤਵ੍ਯਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦੋਸਤ੍ਵਮਗਸ੍ਤ੍ਯੋਦਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਚੌਣ੍ਟ੍ਯਮਨਵਮਨਭਿਵਸ੍ਟਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਅਨਵਂ ਪੁਰਾਤਨਂ, ਤਚ੍ਚ ਸਾਰਸਂ ਤਾਡਾਗਂ ਵਾ; ਅਨਭਿਵਸ੍ਟਮਨਾਭਸਂ, ਤਚ੍ਚ ਕੌਪਮ੍| ਪਰਂ ਯਤ੍ਰ ਨ ਵਸ੍ਟੋ ਦੇਵਸ੍ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਪਾਤਵ੍ਯਂ ਯਦਿ ਵਾ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਵਥਨਾਦਿਭਿਃ; ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵਾਭਿਨਵਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਨਵਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਅਨਭਿਨਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੮||
Adhikarana ੮ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਕੀਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣ੍ਡਸ਼ਵਕੋਥਪ੍ਰਦੂਸਿਤਮ੍ | ਤਣਪਰ੍ਣੋਤ੍ਕਰਯੁਤਂ ਕਲੁਸਂ ਵਿਸਸਂਯੁਤਮ੍ ||੯|| ਯੋਵਗਾਹੇਤ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਪਿ ਨਵਂ ਜਲਮ੍ | ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਤੁ ||੧੦||
कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् | तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम् ||९|| योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वाऽपि नवं जलम् | स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਨਵਸ੍ਯ ਸਲਿਲਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਪ੍ਰਯੋਗੇ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨੇਵ ਚ ਰੋਗਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕੀਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੀਟਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਕੋਥਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਕੋਥਃ ਸ਼ਟਿਤਤ੍ਵਂ; ਕੀਟਾਃ ਸਵਿਸਾ ਵਸ਼੍ਚਿਕਾਦਯਃ, ਸ਼ਵੋ ਮਤਪ੍ਰਾਣਿਸ਼ਰੀਰਂ, ਪ੍ਰਦੂਸਿਤਂ ਵਿਕਤੀਕਤਮ੍| ਤਣਪਰ੍ਣੋਤ੍ਕਰਯੁਤਮਿਤਿ ਤਣਪਰ੍ਣਾਨਾਮੁਤ੍ਕਰਃ ਸਮੂਹਸ੍ਤੇਨ ਯੁਤਮ੍| ਕਲੁਸਂ ਮਲਿਨਮ੍| ਵਿਸਸਂਯੁਤਮਿਤਿ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਵਿਸਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤਿ ਆਸ਼੍ਵਯੁਜਂ ਵਿਹਾਯਾਸਾਢਸ਼੍ਰਾਵਣਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਦਾਹ- “ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਚਤੁਰੋ ਮਾਸਾਨ੍ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦੁਦਕਂ ਪਿਬੇਤ੍” ਇਤਿ| ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਿਤਿ ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਦਯਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤੂਦਰਾਦਯਃ; ਤੇ ਚ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਵਗਾਹਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੯-੧੦||
Adhikarana ੯ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ ਪਙ੍ਕਸ਼ੈਵਲਹਠਤਣਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰਵਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਰਵਿਸ਼ਸ਼ਿਕਿਰਣਾਨਿਲੈਰ੍ਨਾਭਿਜੁਸ੍ਟਂ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸੋਪਸਸ੍ਟਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ | ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਦੋਸਾਃ ਸਟ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਖਰਤਾ ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਮੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਦਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਦੋਸਃ, ਪਙ੍ਕਸਿਕਤਾਸ਼ੈਵਾਲਬਹੁਵਰ੍ਣਤਾ ਰੂਪਦੋਸਃ; ਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤਾ ਰਸਦੋਸਃ; ਅਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧਤਾ ਗਨ੍ਧਦੋਸਃ; ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਣਾਗੌਰਵਸ਼ੂਲਕਫਪ੍ਰਸੇਕਾਨਾਪਾਦਯਤਿ ਸ ਵਿਰ੍ਯਦੋਸਃ; ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਚਿਰਾਦ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਤਿ ਵਾ ਸ ਵਿਪਾਕਦੋਸ ਇਤਿ | ਤ ਏਤੇ ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸੇ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ||੧੧||
तत्र यत् पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिरवच्छन्नं रविशशिकिरणानिलैर्नाभिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं तद्व्यापन्नमिति विद्यात् | तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकदोषाः षट् सम्भवन्ति | तत्र, खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः, पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः; व्यक्तरसता रसदोषः; अनिष्टगन्धता गन्धदोषः; यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स विर्यदोषः; यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति | त एते आन्तरिक्षे न सन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਡ੍ਕਃ ਕਰ੍ਦਮਃ; ਸ਼ੈਵਾਲਂ ਸ਼ੈਵਲਂ; ਹਠਃ ਜਲਕੁਮ੍ਭਿਕਾ, ‘ਅਭੂਮਿਲਗ੍ਨਮੂਲਸ੍ਤਣਵਿਸ਼ੇਸਃ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ| ਅਵਚ੍ਛਨ੍ਨਮ੍ ਆਚ੍ਛਾਦਿਤਮ੍| ਨਾਭਿਜੁਸ੍ਟਂ ਨ ਸ੍ਪਸ੍ਟਮ੍| ਉਪਸਸ੍ਟਂ ਸਂਯੁਤਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਂ ਦੋਸਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍| ਤਾਨੇਵ ਸਡ੍ਦੋਸਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਭੂਬਾਸ੍ਪਜਨਿਤਂ, ਨ ਪੁਨਰਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਕਤਮ੍| ਦਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਅਤਿਸ਼ੀਤਤਾਭਿਪ੍ਰੇਤਾ| ਪਙ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਿਕਤਾ ਵਾਲੁਕਾ| ਅਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧਤਾ ਵਿਸ੍ਰਾਦਿਗਨ੍ਧਤਾ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤਾ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਧੁਰਾਦਿਰਸਤਾ| ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਰਵਣਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਂ ਚਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਹੇਤੁਃ| ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੁਡ੍ਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਤ ਏਤੇ ਇਤਿ ਏਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ ਸਡ੍ਦੋਸਾਃ| ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸੇ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੇਪਿ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੧||
Adhikarana ੧੦ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚਾਗ੍ਨਿਕ੍ਵਥਨਂ ਸੂਰ੍ਯਾਤਪਪ੍ਰਤਾਪਨਂ ਤਪ੍ਤਾਯਃਪਿਣ੍ਡਸਿਕਤਾਲੋਸ੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਨਾਗਚਮ੍ਪਕੋਤ੍ਪਲਪਾਟਲਾਪੁਸ੍ਪਪ੍ਰਭਤਿਭਿਸ਼੍ਚਾਧਿਵਾਸਨਮਿਤਿ ||੧੨||
व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायःपिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं, नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनमिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤੋਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਕ੍ਵਥਨਂ ਮਹਾਦੋਸਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯ, ਸੂਰ੍ਯਾਤਪਪ੍ਰਤਾਪਨਮਲ੍ਪਦੋਸੇ, ਤਪ੍ਤਾਯਃਪਿਣ੍ਡਾਦਿਨਿਰ੍ਵਾਪਣਂ ਮਧ੍ਯਦੋਸੇ| ਲੋਸ੍ਟ੍ਰਃ ਕਠਿਨੋ ਮਨ੍ਮਯਃ| ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਂ ਜਲੇ ਨਿਃਕ੍ਸੇਪਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਕ੍ਵਥਨਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍| ਗਨ੍ਧਾਪਨਯਨੇ ਉਪਾਯਮਾਹ- ਨਾਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਗੋ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਃ, ਚਮ੍ਪਕੋ ਰਾਜਚਮ੍ਪਕਃ, ਉਤ੍ਪਲਂ ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਂ; ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕੇਤਕੀਮਲ੍ਲਿਕਾਦਿਪੁਸ੍ਪਾਣਿ||੧੨||
Adhikarana ੧੧ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਸੌਵਰ੍ਣੇ ਰਾਜਤੇ ਤਾਮ੍ਰੇ ਕਾਂਸ੍ਯੇ ਮਣਿਮਯੇਪਿ ਵਾ | ਪੁਸ੍ਪਾਵਤਂਸਂ ਭੌਮੇ ਵਾ ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਸਲਿਲਂ ਪਿਬੇਤ੍ ||੧੩||
सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमयेऽपि वा | पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਤਦੁਦਕਂ ਗੁਣਵਦਪਿ ਕਿਮ੍ਮਯਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸੌਵਰ੍ਣੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਸ੍ਪਾਵਤਂਸਂ ਪੁਸ੍ਪਸੁਗਨ੍ਧੀਕਤਮ੍||੧੩||
Adhikarana ੧੨ (੧੪-੧੬) · Śloka ੧੬
ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਂ ਵਰ੍ਜਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਤੋਯਂ ਯਚ੍ਚਾਪ੍ਯਨਾਰ੍ਤਵਮ੍ | ਦੋਸਸਞ੍ਜਨਨਂ ਹ੍ਯੇਤਨ੍ਨਾਦਦੀਤਾਹਿਤਂ ਤੁ ਤਤ੍ ||੧੪|| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮੁਦਕਂ ਯਸ੍ਤੁ ਪਿਬਤੀਹਾਪ੍ਰਸਾਦਿਤਮ੍ | ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਚ ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਮਵਿਪਾਕਤਾਮ੍ ||੧੫|| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਣਿ ਚ | ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਵਾ ਵਿਸਮਾਨ੍ਰੋਗਾਨ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਚਿਰੇਣ ਸਃ ||੧੬||
व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम् | दोषसञ्जननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत् ||१४|| व्यापन्नमुदकं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम् | श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम् ||१५|| श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च | अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयादचिरेण सः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਦਿਵਰ੍ਜਨਮਾਹ- ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਰ੍ਤਵਮਿਤਿ ਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਪਯੋਗ੍ਯਮ੍, ਅਨਤੁਵਸ੍ਟਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਅਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮਿਤਿ ਕ੍ਵਥਨਾਦ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਮ੍||੧੪-੧੬||
Adhikarana ੧੩ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤ ਕਲੁਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਤਕਗੋਮੇਦਕਬਿਸਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼ੈਵਾਲਮੂਲਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੧੭||
तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति | तद्यथा- कतकगोमेदकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਤਕਂ ਸ਼ਸ਼ਕਪੁਰੀਸਪ੍ਰਤਿਮਂ ਫਲਂ; ਗੋਮੇਦਕਃ ਪੁਸ੍ਪਰਾਗਾਭੋ ਮਣਿਃ, ਮਤ੍ਕੋਲਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍; ਬਿਸਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਦ੍ਮਮੂਲਂ; ਸ਼ੈਵਾਲਮੂਲਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍; ਮੁਕ੍ਤਾ ਮੌਕ੍ਤਿਕਂ; ਮਣਿਃ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦਿਃ| ਏਤੇਨ ਰੂਪਦੋਸਾਪਯਨੋਪਾਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬਿਸਗ੍ਰਨ੍ਥੀਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਪਰ੍ਣੀਮੂਲਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪਰ੍ਣੀ ਪਾਨੀਯਪਸ੍ਠਜਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਮੂਲਂ ਜਟਾ||੧੭||
Adhikarana ੧੪ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਪਞ੍ਚ ਨਿਕ੍ਸੇਪਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਫਲਕਂ, ਤ੍ਰ੍ਯਸ੍ਟਕਂ, ਮੁਞ੍ਜਵਲਯ, ਉਦਕਮਞ੍ਚਿਕਾ, ਸ਼ਿਕ੍ਯਂ ਚੇਤਿ ||੧੮||
पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति | तद्यथा- फलकं, त्र्यष्टकं, मुञ्जवलय, उदकमञ्चिका, शिक्यं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਯਤ੍ਰ ਜਲਂ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਭੂਮ੍ਯਾਦਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭਾਵਾਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਨੁਦਯਃ| ਫਲਕਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਾਸ੍ਠਾਦਿਵਿਰਚਿਤਂ, ਤ੍ਰ੍ਯਸ੍ਟਕਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਸ੍ਰਦਣ੍ਡਤ੍ਰਯਸਂਯੋਗਃ, ਮੁਞ੍ਜਵਲਯੋ ਮੁਞ੍ਜਾਦਿਵਿਰਚਿਤੋ ਵਲਯਾਕਾਰਃ, ਉਦਕਮਞ੍ਚਿਕਾ ਆਕਾਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਲੇ ਨਿਰਨ੍ਤਰਨਿਹਿਤਵੇਤ੍ਰਵੇਣ੍ਵਾਦਿਵਿਰਚਿਤਾ ਵੇਤ੍ਰਗਹਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਾ, ਸ਼ਿਕ੍ਯਂ ਮੁਞ੍ਜਾਦਿਵਿਰਚਿਤਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍||੧੮||
Adhikarana ੧੫ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਸਪ੍ਤ ਸ਼ੀਤੀਕਰਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਵਾਤਸ੍ਥਾਪਨਮ੍, ਉਦਕਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਣਂ, ਯਸ੍ਟਿਕਾਭ੍ਰਾਮਣਂ, ਵ੍ਯਜਨਂ, ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਦ੍ਧਰਣਂ, ਵਾਲੁਕਾਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਣਂ, ਸ਼ਿਕ੍ਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਚੇਤਿ ||੧੯||
सप्त शीतीकरणानि भवन्ति; तद्यथा- प्रवातस्थापनम्, उदकप्रक्षेपणं, यष्टिकाभ्रामणं, व्यजनं, वस्त्रोद्धरणं, वालुकाप्रक्षेपणं, शिक्यावलम्बनं चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਸਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਕਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਣਮਿਤਿ ਸਲਿਲਪੂਰ੍ਣੇ ਭਾਜਨੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪੀਡਿਤੇ ਆਕਣ੍ਠਮਪਰਸ਼ੀਤਸਲਿਲਨਿਕ੍ਸੇਪਃ| ਯਸ੍ਟਿਕਾਭ੍ਰਾਮਣਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਭ੍ਰਾਮਣਮ੍| ਵ੍ਯਜਨਮਿਤਿ ਵ੍ਯਜਨਾਦਿਨਾ ਵਾਤਲੀਕਰਣਮ੍| ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਦ੍ਧਰਣਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਗਾਲਨਮ੍| ਵਾਲੁਕਾਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਣਮ੍ ਉਦਕਪਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਾਲੁਕਾਮਧ੍ਯੇ ਨਿਕ੍ਸੇਪਣਮ੍| ਸ਼ਿਕ੍ਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍||੧੯||
Adhikarana ੧੬ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਂ ਸ਼ੁਚਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍ | ਅਚ੍ਛਂ ਲਘੁ ਚ ਹਦ੍ਯਂ ਚ ਤੋਯਂ ਗੁਣਵਦੁਚ੍ਯਤੇ ||੨੦||
निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् | अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਕੀਦਸ਼ਂ ਪੁਨਰੁਪਾਦੇਯਂ ਭੌਮਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਚਿ ਅਨੁਪਹਤਮ੍| ਲਘੁ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਃ ਸਮਸ੍ਤਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਨ੍ਤਗੁਣਕਾਰਿ, ਅਲ੍ਪਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵਲ੍ਪਗੁਣਕਾਰੀਤਿ ਤਾਰਤਮ੍ਯਸੂਚਕਃ| ਹਦ੍ਯਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਕ੍ਵਥਿਤਜਲਸ੍ਯ ਹਦਯਾਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਪ੍ਯੁਪਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ| ਗੁਣਵਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣੋਪੇਤਮ੍||੨੦||
Adhikarana ੧੭ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਤਤ੍ਰ ਨਦ੍ਯਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਭਿਮੁਖਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ, ਲਘੂਦਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਮੁਖਾਸ੍ਤੁ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਗੁਰੂਦਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਦਕ੍ਸਿਣਾਭਿਮੁਖਾ ਨਾਤਿਦੋਸਲਾਃ, ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ | ਤਤ੍ਰ ਸਹ੍ਯਪ੍ਰਭਵਾਃਕੁਸ੍ਠਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪ੍ਰਭਵਾਃ ਕੁਸ੍ਠਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਚ, ਮਲਯਪ੍ਰਭਵਾਃ ਕਮੀਨ੍, ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦੋਦਰਾਣਿ, ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾ ਹਦ੍ਰੋਗਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ਼੍ਲੀਪਦਗਲਗਣ੍ਡਾਨ੍, ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਅਪਰਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਯੁਪਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਪ੍ਰਭਵਾਃ ਪਥ੍ਯਾ ਬਲਾਰੋਗ੍ਯਕਰ੍ਯ ਇਤਿ ||੨੧||
तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः, लघूदकत्वात्; पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्यन्ते, गुरूदकत्वात्; दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः, साधारणत्वात् | तत्र सह्यप्रभवाःकुष्ठं जनयन्ति, विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च, मलयप्रभवाः कृमीन्, महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोदराणि, हिमवत्प्रभवा हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपदगलगण्डान्, प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजनयन्ति, पारियात्रप्रभवाः पथ्या बलारोग्यकर्य इति ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਜਾਙ੍ਗਲਪਸ਼੍ਚਿਮਦੇਸ਼ਸ੍ਥਾਨੂਪਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ਸ੍ਥਸਾਧਾਰਣਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਸ੍ਥਾਨਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਨਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਭਿਮੁਖਾ ਜਾਙ੍ਗਲਪਸ਼੍ਚਿਮਦੇਸ਼ਸ੍ਥਾਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸਮੁਦ੍ਰਗਾਃ, ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਮੁਖਾਃ ਆਨੂਪਦੇਸ਼ਸ੍ਥਾਃ ਪੂਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਰਗਾਃ, ਦਕ੍ਸਿਣਾਭਿਮੁਖਾਃ ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਸ੍ਥਾਃ| ਸ਼ੈਲਾਦਿਭੇਦੇਨ ਗੁਣਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਲਯਪ੍ਰਭਵਾ ਇਤਿ ਮਲਯਪ੍ਰਭਵਾ ਹਿ ਨਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ- ਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨ੍ਯਃ, ਅਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨ੍ਯਃ ਪਥ੍ਯਾਃ, ਅਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨ੍ਯਃ ਕਮੀਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾ ਇਤਿ ਤਾ ਅਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਹਿਮਵਦੁਪਰਿਭਾਗਪ੍ਰਭਵਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ, ਅਧੋਭਾਗਪ੍ਰਭਵਾਸ੍ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗਾਦਿਹੇਤਵਃ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਰਿਤਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਭਵਾਣਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਸਲਿਲਗੁਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਚ੍ਯੇਤ੍ਯਦਿ| ਅਵਨ੍ਤੀ ਉਜ੍ਜਯਿਨੀ ਤਯੋਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਜਾਤਾਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾਃ, ਪਸ਼੍ਚਿਮਸ੍ਯਾਂ ਜਾਤਾ ਅਪਰਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਸ਼ੈਲਾਃ, ਤੇਸੁ ਯਾ ਨਦ੍ਯਃ; ਏਤੇਨ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਰਿਤਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਭਵਾਣਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਸਲਿਲਗੁਣ ਉਕ੍ਤਃ| ‘ਉਜ੍ਜਯਿਨ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਿਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਚੀਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਚਾਭਿਮੁਖਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਅਪਰਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਨ ਤੁ ਉਜ੍ਜਯਿਨੀਪ੍ਰਭਵੇਸੁ ਪਰ੍ਵਤੇਸੁ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਯਮਰ੍ਥੋ ਗਯਦਾਸੇਨ ਦੂਸਿਤਃ| ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਃ ਪਰ੍ਵਤਭੇਦਃ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭਵਾ ਨਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਤਡਾਗਜਾ ਦਰੀਜਾਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਤਡਾਗਜਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ, ਦਰੀਜਾ ਦੋਸਲਾਃ||੨੧||
Adhikarana ੧੮ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਨਦ੍ਯਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਹਾ ਲਘ੍ਵ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਾਸ਼੍ਚਾਮਲੋਦਕਾਃ | ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਃ ਸ਼ੈਵਾਲਸਞ੍ਛਨ੍ਨਾਃ ਕਲੁਸਾ ਮਨ੍ਦਗਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ||੨੨||
नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः | गुर्व्यः शैवालसञ्छन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਨਦੀਨਾਂ ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਸਾਧਾਰਣਸ਼ੈਲਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮੇਵ ਸ਼ੇਸੀਭੂਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੨||
Adhikarana ੧੯ (੨੩) · Śloka ੨੩
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਨਦ੍ਯੋ ਮਰੁਸੁ ਸਤਿਕ੍ਤਾ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਾਃ | ਲਘ੍ਵ੍ਯਃ ਸਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪੌਰੁਸੇਯਾ ਬਲੇ ਹਿਤਾਃ ||੨੩||
प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः | लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਪ੍ਰਭਵਾਣਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰੁਸੁ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਮਰੁਦੇਸ਼ੇਸੁ, ਨਤੁ ਜਾਙ੍ਗਲਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਹਿਤੇਸੁ| ਪੌਰੁਸੇਯਾ ਵਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਈਸਤ੍ਕਸਾਯਾ ਮਧੁਰਾ ਲਘੁਪਾਕਾ ਬਲੇ ਹਿਤਾਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੩||
Adhikarana ੨੦ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਭੌਮਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਸਿ, ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯਮਲਤ੍ਵਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਚਾਧਿਕਂ ਭਵਤਿ, ਸ ਏਵ ਚਾਪਾਂ ਪਰੋ ਗੁਣ ਇਤਿ ||੨੪||
तत्र सर्वेषामेव भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि, तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति, स एव चापां परो गुण इति ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਭੌਮਾਨਾਂ ਦਿਨਾਪੇਕ੍ਸਂ ਗ੍ਰਹਣਕਾਲਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਸਿ ਪ੍ਰਭਾਤੇ| ਸ ਏਵ ਚਾਪਾਂ ਪਰੋ ਗੁਣ ਇਤਿ ਸ ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਮਲਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣੋਪਾਂ ਪਰਮੋ ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਚਾਪਾਂ ਪਰੋ ਗੁਣਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋਮਲਸੂਚਨਾਰ੍ਥਃ||੨੪||
Adhikarana ੨੧ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਦਿਵਾਰ੍ਕਕਿਰਣੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮਿਨ੍ਦੁਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ | ਅਰੂਕ੍ਸਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਗਗਨਾਮ੍ਬੁਨਾ ||੨੫||
दिवार्ककिरणैर्जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः | अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ||२५||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਭੌਮਾਨਾਮਰ੍ਕਸੋਮਕਰਸਂਸ੍ਕਾਰਜਗੁਣੇਨਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਦਲਾਭੇ ਉਪਾਦਾਨਾਯਾਹ- ਦਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਕਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਦਿਵਾਗ੍ਰਹਣਂ ਸਮਸ੍ਤਦਿਨਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਕਿਰਣਗ੍ਰਹਣਂ ਦੁਰ੍ਦਿਨਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਦਿਵਾਨਿਸ਼ੀਤਿਵਚਨਾਤ੍ ਸਰੋਪਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਕਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਰ੍ਕੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਰੂਕ੍ਸਂ, ਸਤ੍ਯਪਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਰ੍ਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ| ਦੋਸਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਝਟਿਤਿ ਯਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਤੇ ਉਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਤਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣਾਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ| ਨਿਸ਼ਾਗ੍ਰਹਣਂ ਸਮਸ੍ਤਰਾਤ੍ਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਮੇਵ ਸਕਲਰਾਤ੍ਰੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨਾਨ੍ਯਾਸੁ, ਤਥਾਪਿ ਏਕਯਾਪਿ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯੀ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਕਤੋਨ੍ਯਾਸ੍ਵਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਏਤੇਨਾਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਂ ਨਿਨ੍ਦਿਤਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੨੫||
Adhikarana ੨੨ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਗਗਨਾਮ੍ਬੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਗਹੀਤਂ ਯਤ੍ ਸੁਭਾਜਨੇ | ਬਲ੍ਯਂ ਰਸਾਯਨਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਪਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸਿ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ||੨੬||
गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने | बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
ਕਿਙ੍ਗੁਣਂ ਪੁਨਰ੍ਗਗਨਾਮ੍ਬੁ ਯੇਨੈਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਗਗਨਾਮ੍ਬ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲ੍ਯਮੁਪਚਯੌਜਃਸ਼ਕ੍ਤਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਰਸਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨਾਦ੍ਰਸਾਯਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰੋਪਯੋਗਿ| ਮੇਧ੍ਯਂ ਪਵਿਤ੍ਰਮ੍| ਪਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸਿ ਤਤਃ ਪਰਮਿਤਿ ਅਤਿਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਭਾਜਨੇ ਗਹੀਤਮਧਿਕਂ ਗੁਣਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮੇਧ੍ਯਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੋਸਸ਼ਮਨਾਦਿ ਨੋਕ੍ਤਮਧੁਨਾ ਅਗਸ੍ਤ੍ਯੋਦਯਦਰ੍ਸ਼ਨਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਭਾਵਾਦੁਕ੍ਤਮ੍||੨੬||
Adhikarana ੨੩ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਹ੍ਲਾਦਿ ਜ੍ਵਰਦਾਹਵਿਸਾਪਹਮ੍ | ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤੋਦ੍ਭਵਂ ਵਾਰਿ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਵਿਮਲਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੨੭||
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् | चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਮਣਿਪ੍ਰਭਵਜਲਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਮਿਤਾਦਿ| ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਂ ਰਾਕ੍ਸਸਭਯਹਰਮ੍| ਹ੍ਲਾਦਿ ਸੁਖਾਵਹਮ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤੋਦ੍ਭਵਮਿਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਮਣਿਪ੍ਰਭਵਮ੍| ਇਦਂ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਿਰਣਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਨ੍ਨਾਭਸਂ, ਮਣਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੌਮਮਿਤ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਕਮ੍||੨੭||
Adhikarana ੨੪ (੨੮) · Śloka ੨੯
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਣਦਾਹੇਸੁ ਵਿਸੇ ਰਕ੍ਤੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ | ਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਪਰੀਤੇਸੁ ਤਮਕੇ ਵਮਥੌ ਤਥਾ ||੨੮|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ੀਤਮਮ੍ਭਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ |੨੯|
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये | भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ||२८|| ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते |२९|
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਿਸਯਮਾਹ- ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਣਦਾਹੇਸ੍ਵਿਤਿ ਉਸ੍ਣੇ ਸ਼ਰਦਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਚ| ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦ੍ਯਵਿਕਾਰੇ| ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਪਰੀਤੇਸੁ ਯੁਕ੍ਤੇਸੁ| ਤਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮੋਹੋ ਵਾ| ਵਮਥੌ ਛਰ੍ਦਿਰੋਗੇ||੨੮||-
Adhikarana ੨੫ (੨੯-੩੦) · Śloka ੩੦
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਵਾਤਰੋਗੇ ਗਲਗ੍ਰਹੇ ||੨੯|| ਆਧ੍ਮਾਨੇ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਨਵਜ੍ਵਰੇ | ਹਿਕ੍ਕਾਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤੇ ਚ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੩੦||
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ||२९|| आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे | हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ||३०||
🔊 Audio coming soon
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਿਮਿਤੇ ਕੋਸ੍ਠੇ ਆਮਕੋਸ੍ਠੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਦ੍ਯਃਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਇਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਤਂ ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯੇਕੇ, ਅਪਰੇ ਤੁ ਸਪ੍ਤਾਹਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਦੋਸ ਉਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨੋਪਾਦੇਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਭੂਬਾਸ੍ਪਜਨਿਤਮੇਵ ਦੋਸਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਇਦਂ ਤ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਕਤਮਿਤਿ ਸਮਾਦਧਤਿ||੨੯-੩੦||
Adhikarana ੨੬ (੩੧-੩੬) · Śloka ੩੭
ਨਾਦੇਯਂ ਵਾਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਦੀਪਨਂ ਲਘੁ ਲੇਖਨਮ੍ | ਤਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਮਧੁਰਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਗੁਰੁ ਕਫਾਵਹਮ੍ ||੩੧|| ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਂ ਸਾਰਸਂ ਬਲ੍ਯਂ ਕਸਾਯਂ ਮਧੁਰਂ ਲਘੁ | ਤਾਡਾਗਂ ਵਾਤਲਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਕਸਾਯਂ ਕਟੁਪਾਕਿ ਚ ||੩੨|| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਵਾਪ੍ਯਂ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਕਟੁ ਪਿਤ੍ਤਲਮ੍ | ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਕੌਪਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਲਘੁ ||੩੩|| ਚੌਣ੍ਟ੍ਯਮਗ੍ਨਿਕਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਮਧੁਰਂ ਕਫਕਨ੍ਨ ਚ | ਕਫਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਲਘੁ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੋਦ੍ਭਵਮ੍ ||੩੪|| ਮਧੁਰਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਮਵਿਦਾਹ੍ਯੌਦ੍ਭਿਦਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ | ਵੈਕਿਰਂ ਕਟੁ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਂ ਲਘੁ ਦੀਪਨਮ੍ ||੩੫|| ਕੈਦਾਰਂ ਮਧੁਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਪਾਕੇ ਗੁਰੁ ਦੋਸਲਮ੍ | ਤਦ੍ਵਤ੍ਪਾਲ੍ਵਲਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੋਸਲਂ ਤੁ ਤਤ੍ ||੩੬|| ਸਾਮੁਦ੍ਰਮੁਦਕਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਲਵਣਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਤ੍ |੩੭|
नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् | तदभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफावहम् ||३१|| तृष्णाघ्नं सारसं बल्यं कषायं मधुरं लघु | ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च ||३२|| वातश्लेष्महरं वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् | सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं दीपनं लघु ||३३|| चौण्ट्यमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृन्न च | कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम् ||३४|| मधुरं पित्तशमनमविदाह्यौद्भिदं स्मृतम् | वैकिरं कटु सक्षारं श्लेष्मघ्नं लघु दीपनम् ||३५|| कैदारं मधुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम् | तद्वत्पाल्वलमुद्दिष्टं विशेषाद्दोषलं तु तत् ||३६|| सामुद्रमुदकं विस्रं लवणं सर्वदोषकृत् |३७|
🔊 Audio coming soon
ਸਮਸ੍ਤਨਦੀਨਾਂ ਸ਼ੇਸਗੁਣਮਾਹ- ਨਾਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਕੌਪਂ ਸਕ੍ਸਾਰਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ ਚ; ਯਤ੍ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਲਂ, ਇਤਰਨ੍ਨ ਪਿਤ੍ਤਲਮ੍||੩੧-੩੬||-
Adhikarana ੨੭ (੩੭-੩੮) · Śloka ੩੯
ਅਨੇਕਦੋਸਮਾਨੂਪਂ ਵਾਰ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਗਰ੍ਹਿਤਮ੍ ||੩੭|| ਏਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਤੁ ਜਾਙ੍ਗਲਮ੍ | ਪਾਕੇਵਿਦਾਹਿ ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰੀਤਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ||੩੮|| ਦੀਪਨਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਤੋਯਂ ਸਾਧਾਰਣਂ ਲਘੁ |੩੯|
अनेकदोषमानूपं वार्यभिष्यन्दि गर्हितम् ||३७|| एभिर्दोषैरसंयुक्तं निरवद्यं तु जाङ्गलम् | पाकेऽविदाहि तृष्णाघ्नं प्रशस्तं प्रीतिवर्धनम् ||३८|| दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु |३९|
🔊 Audio coming soon
ਆਨੂਪਧਨ੍ਵਸਾਧਾਰਣਗੁਣੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਨੇਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾ ਦੋਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਏਭਿਰਿਤਿ ਏਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਿਦਾਹਿ ਅਦਾਹਕਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੭-੩੮||-
Adhikarana ੨੮ (੩੯) · Śloka ੪੦
ਕਫਮੇਦੋਨਿਲਾਮਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੩੯|| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਜ੍ਵਰਹਰਂ ਪਥ੍ਯਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਸਦਾ |੪੦|
कफमेदोऽनिलामघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् ||३९|| श्वासकासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा |४०|
🔊 Audio coming soon
ਉਸ੍ਣੋਦਕਗੁਣਮਾਹ- ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥ੍ਯਂ ਹਿਤਮ੍| ਉਸ੍ਣੋਦਕਮਰ੍ਧਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮੁਦਕਮ੍||੩੯||-
Adhikarana ੨੯ (੪੦) · Śloka ੪੧
ਯਤ੍ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਰ੍ਵੇਗਂ ਨਿਸ੍ਫੇਨਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਲਘੁ ||੪੦|| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਤਤ੍ਤੋਯਂ ਗੁਣਵਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍ |੪੧|
यत् क्वाथ्यमानं निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं लघु ||४०|| चतुर्भागावशेषं तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् |४१|
🔊 Audio coming soon
ਉਸ੍ਣੋਦਕਭੇਦਮਾਹ- ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਵੇਗਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍||੪੦||-
Adhikarana ੩੦ (੪੧) · Śloka ੪੨
ਨ ਚ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਦੇਯਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਾਰਿ ਜਾਨਤਾ ||੪੧|| ਅਮ੍ਲੀਭੂਤਂ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਿ ਨ ਹਿਤਂ ਤਤ੍ ਪਿਪਾਸਵੇ |੪੨|
न च पर्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता ||४१|| अम्लीभूतं कफोत्क्लेदि न हितं तत् पिपासवे |४२|
🔊 Audio coming soon
ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਨ ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯੁਸਿਤਮ੍||੪੧||-
Adhikarana ੩੧ (੪੨) · Śloka ੪੩
ਮਦ੍ਯਪਾਨਾਤ੍ਸਮੁਦ੍ਭੂਤੇ ਰੋਗੇ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤੇ ਤਥਾ ||੪੨|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਤ੍ਥੇ ਚ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ |੪੩|
मद्यपानात्समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा ||४२|| सन्निपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते |४३|
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਵਿਸਯਮਾਹ- ਮਦ੍ਯਪਾਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਸ਼ੀਤਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਮਦਾਤ੍ਯਯਸਮੁਦ੍ਭੂਤੇ ਰੋਗੇ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ; ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯਸਮੁਦ੍ਭੂਤੇ ਰੋਗੇ ਚੋਭਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੨||-
Adhikarana ੩੨ (੪੩) · Śloka ੪੪
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਹਿਮਂ ਹਦ੍ਯਂ ਦੀਪਨਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੪੩|| ਵਸ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਪਿਪਾਸਾਘ੍ਨਂ ਨਾਲਿਕੇਰੋਦਕਂ ਗੁਰੁ |੪੪|
स्निग्धं स्वादु हिमं हृद्यं दीपनं बस्तिशोधनम् ||४३|| वृष्यं पित्तपिपासाघ्नं नालिकेरोदकं गुरु |४४|
🔊 Audio coming soon
ਉਦਕਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਨਾਰਿਕੇਲਫਲਸਲਿਲਸ੍ਯਾਪਿ ਗੁਣਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਰਿਕੇਲੋਦਕਮੀਸਤ੍ਪਕ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਨਾਰਿਕੇਲਫਲਾਨ੍ਤਰ੍ਵਰ੍ਤਿ ਸਲਿਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜੇਜ੍ਝਟਸ੍ਤੁ ‘ਲਘੁ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਰਿਣਾਮਿਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਤਿ||੪੩||-
Adhikarana ੩੩ (੪੪) · Śloka ੪੫
ਦਾਹਾਤੀਸਾਰਪਿਤ੍ਤਾਸਙ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦ੍ਯਵਿਸਾਰ੍ਤਿਸੁ ||੪੪|| ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਤਸ੍ਣਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਭ੍ਰਮੇਸੁ ਚ |੪੫|
दाहातीसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्तिषु ||४४|| शृतशीतं जलं शस्तं तृष्णाच्छर्दिभ्रमेषु च |४५|
🔊 Audio coming soon
ਅਧੁਨਾ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਵਿਸਯਮਾਹ- ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ||੪੪||-
Adhikarana ੩੪ (੪੫-੪੬) · Śloka ੪੬
ਅਰੋਚਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਪ੍ਰਸੇਕੇ ਸ਼੍ਵਯਥੌ ਕ੍ਸਯੇ ||੪੫|| ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨਾਵੁਦਰੇ ਕੁਸ੍ਠੇ ਜ੍ਵਰੇ ਨੇਤ੍ਰਾਮਯੇ ਤਥਾ | ਵ੍ਰਣੇ ਚ ਮਧੁਮੇਹੇ ਚ ਪਾਨੀਯਂ ਮਨ੍ਦਮਾਚਰੇਤ੍ ||੪੬|| ਇਤਿ ਜਲਵਰ੍ਗਃ |
अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये ||४५|| मन्देऽग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेत्रामये तथा | व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत् ||४६|| इति जलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਕੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਜਲਂ ਮਨ੍ਦਂ ਪੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਰੋਚਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤਾਵਦਾਚਰੇਦਿਤਿ ਮਨ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਪਾਨੀਯਵਰ੍ਗੋ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰ੍ਵਿਪਰੀਤਕ੍ਰਮੇਣ ਪਠਿਤਃ| ਅਸ੍ਮਾਭਿਸ੍ਤੁ ਯਥੈਵ ਗੁਰੁਭਿਃ ਕਥਿਤਸ੍ਤਥੈਵ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਇਤਿ ਪਾਨੀਯਵਰ੍ਗਃ||੪੫-੪੬||
Adhikarana ੩੫ (੪੭) · Śloka ੪੭
ਅਥ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ | ਗਵ੍ਯਮਾਜਂ ਤਥਾ ਚੌਸ੍ਟ੍ਰਮਾਵਿਕਂ ਮਾਹਿਸਂ ਚ ਯਤ੍ | ਅਸ਼੍ਵਾਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਰੇਣੂਨਾਂ ਚ ਯਤ੍ਪਯਃ ||੪੭||
अथ क्षीरवर्गः | गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषं च यत् | अश्वायाश्चैव नार्याश्च करेणूनां च यत्पयः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯਾਸ੍ਟਵਿਧਾਂ ਯੋਨਿਮਾਹ- ਗਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰੇਣੁਰ੍ਹਸ੍ਤਿਨੀ| ਅਸ਼੍ਵਾਯਾਸ਼੍ਚ ਨਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਰੇਣੂਨਾਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਤ੍ਰਯਮਨੁਕ੍ਤਸਮਾਨਜਾਤੀਯਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ ਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨਾਸ਼੍ਵਤਰੀਖਰੀਮਗੀਖਙ੍ਗਿਨੀਕ੍ਸੀਰਾਣਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਭੂਯਸਾ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨ ਕਤਂ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਤਦ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੪੭||
Adhikarana ੩੬ (੪੮) · Śloka ੪੮
ਤਤ੍ਤ੍ਵਨੇਕੌਸਧਿਰਸਪ੍ਰਸਾਦਂ ਪ੍ਰਾਣਦਂ ਗੁਰੁ | ਮਧੁਰਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਰਂ ਮਦੁ | ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ||੪੮||
तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु | मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्लक्ष्णं सरं मृदु | सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते ||४८||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਨੇਕੌਸਧਿਰਸਪ੍ਰਸਾਦਮਿਤਿ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ, ਓਸਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨ ਤੁ ਫਲਪਾਕਾਵਸਾਨਾਃ, ਰਸਃ ਸਾਰਃ ਕਿਟ੍ਟਭਾਵ(ਗ)ਰਹਿਤ ਓਜਃਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਵਤ੍, ਏਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਣਦਮਗ੍ਨਿਸੋਮਾਦਿਧਾਰਣਾਦੁਪਚਯਾਦਿਕਰਣਾਦ੍ਵਾ| ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਵਿਸ਼ਦਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਖਰਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਏਵਮਿਦਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਦਸ਼ਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਜੇਜ੍ਝਟਸ੍ਤੁ “ਤਤ੍ਤ੍ਵਨੇਕੌਸਧਿਰਸਪ੍ਰਸਾਦਃ ਕ੍ਸੀਰਤਾਂ ਗਤਃ| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਵ੍ਯਾਰਵ੍ਯਾਨਯਤਿ ਚ- ਕ੍ਸੀਰਤਾਂ ਗਤਃ ਕ੍ਸੀਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ| ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜਰਾਯੁਜਾਨਾਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮ ਸੁਸ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||੪੮||
Adhikarana ੩੭ (੪੯) · Śloka ੪੯
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਂ ਜਾਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਮਾਨਸੇਸ੍ਵਪਿ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੋਸਕ੍ਸਯਗੁਲ੍ਮੋਨ੍ਮਾਦੋਦਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਮਦਦਾਹਪਿਪਾਸਾਹਦ੍ਬਸ੍ਤਿਦੋਸ- ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ੂਲੋਦਾਵਰ੍ਤਾਤਿਸਾਰਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਯੋਨਿਰੋਗਗਰ੍ਭਾਸ੍ਰਾਵਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਹਰਂ, ਪਾਪ੍ਮਾਪਹਂ ਬਲ੍ਯਂ ਵਸ੍ਯਂ ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਰਸਾਯਨਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਜੀਵਨਂ ਬਂਹਣਂ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚੌਜਸੋ ਵਰ੍ਧਨਂ ਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਾਂ ਚ ਪਥ੍ਯਤਮਮ੍ ||੪੯||
तत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात्, वातपित्तशोणितमानसेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं, जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्च्छाभ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोष- पाण्डुरोगग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्तातिसारप्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं, पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं सन्धानं वमनविरेचनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्यवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਸਮਾਨਗੁਣਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ ਸਮਾਨਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਟਵਿਧਮਪਾਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜਰਾਯੁਜਾਨਾਮ੍| ਜਾਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਮਨੁਸ੍ਯਾਦਿਜਾਤਿਸੁਖਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਾਨਸੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਂਸਰ੍ਗਜੇਸੁ| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦਮੇਕੇ ਜ੍ਵਰੇਣ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਤੈਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਃ ਸਹ, ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨੈਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਹਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਤੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕਾਸੇਤਿ ਕਾਸੋਤ੍ਰ ਕਫਕਾਸਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਸ਼ੋਸੋਤ੍ਰ ਮੁਖਕਣ੍ਠਤਾਲੂਨਾਂ, ਕ੍ਸਯੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ, ਗੁਲ੍ਮੋਦਰਯੋਰ੍ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਯੋਃ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਮਦਪਿਪਾਸਾਸੁ ਕਫਾਮਰਹਿਤਾਸੁ, ਹਦਯਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯਾਣਾਂ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯੇ, ਗ੍ਰਹਣੀਪ੍ਰਦੋਸੇ ਜੀਰ੍ਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍, ਅਰ੍ਸ਼ਸ੍ਸੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਬਲੇਸੁ, ਅਤਿਸਾਰੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਾਯੇ ਪਕ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਯਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਬਲਾਯਾਂ, ਗਰ੍ਭਸ੍ਰਾਵੇ ਆਮਾਨ੍ਵਯਾਦਿਨਾ; ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨੇ, ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇ ਚ ਨ ਦੇਯਮ੍| ਬਲ੍ਯਂ ਮਾਂਸੋਪਚਯਕਰਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਓਜਸੋ ਵਰ੍ਧਨਮਿਤਿ; ਤਨ੍ਮਤੇ ‘ਓਜਸੋ ਵਰ੍ਧਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੋਗ੍ਰੇ ਨ ਭਵਤਿ| ਵਸ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਕਂ, ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍, ਏਤੇਨ ਜਨਕਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਰਸਾਯਨਂ ਸਤਤੋਪਯੋਗਾਤ੍| ਮੇਧ੍ਯਂ ਮੇਧਾਜਨਕਂ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਵਾ| ਪਾਪ੍ਮਾਪਹਂ ਪਾਪੋਪਸ਼ਮਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਗਵ੍ਯਮ੍| ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਂ ਜਰਯਾ ਵਿਨਾ| ਆਯੁਸ੍ਯਂ ਆਯੁਸੇ ਹਿਤਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ| ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਮਿਤਿ ਵਮਨਂ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਿ; ਵਿਰੇਚਨਂ ਸਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ, ‘ਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਆਸ੍ਥਾਪਨਮ੍ ਆਸ੍ਥਾਪਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਿ, ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਨਿਰੂਹਣਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚੌਜਸੋ ਵਰ੍ਧਨਮਿਤਿ ਯਾਵਨ੍ਤ ਏਵੌਜਸੋ ਗੁਣਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯਾਪਿ, ਤੇਨ ਤੈਸ੍ਤੈਰੇਵਾਤ੍ਮਗੁਣੈਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸਮਾਨਾਨਾਮੋਜਸੋ ਗੁਣਾਨਾਮਭਿਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਜੇਜ੍ਝਟਸ੍ਤੁ ‘ਗਵ੍ਯਂ ਤੁ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਧੁਰਮਵਿਦਾਹੀ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਸਮਂ; ਤਨ੍ਮਤੇ ਗੋਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯੈਵ ਗੁਣਾਃ||੪੯||
Adhikarana ੩੮ (੫੦) · Śloka ੫੧
ਅਲ੍ਪਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਗੋਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਰਸਾਯਨਮ੍ | ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਰਂ ਰਸਪਾਕਯੋਃ ||੫੦|| ਜੀਵਨੀਯਂ ਤਥਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਪਰਮਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ |੫੧|
अल्पाभिष्यन्दि गोक्षीरं स्निग्धं गुरु रसायनम् | रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ||५०|| जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् |५१|
🔊 Audio coming soon
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਗੁਣਮਭਿਧਾਯ ਗਵ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਗੋਕ੍ਸੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਨ੍ਦਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਕਮਲ੍ਪਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ||੫੦||-
Adhikarana ੩੯ (੫੧-੫੨) · Śloka ੫੩
ਗਵ੍ਯਤੁਲ੍ਯਗੁਣਂ ਤ੍ਵਾਜਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛੋਸਿਣਾਂ ਹਿਤਮ੍ ||੫੧|| ਦੀਪਨਂ ਲਘੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍ | ਅਜਾਨਾਮਲ੍ਪਕਾਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਨਿਸੇਵਣਾਤ੍ ||੫੨|| ਨਾਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਪਯਃ |੫੩|
गव्यतुल्यगुणं त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम् ||५१|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् | अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात् ||५२|| नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः |५३|
🔊 Audio coming soon
ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਗੁਣਮਾਹ- ਗਵ੍ਯਤੁਲ੍ਯਗੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯੇ ਫਲੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਲ੍ਪਕਾਯਤ੍ਵਾਦਯਃ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨ ਕ੍ਸੀਰਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤਵਃ, ਤੇਸਾਮਲ੍ਪਕਾਯਤ੍ਵਾਦੀਨਾਮਵ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍; ਅਤੋ ਦ੍ਵਯਮੇਵ ਕ੍ਸੀਰਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਵਿਭਾਗੇ ਹੇਤੁਰ੍ਜਾਤਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭ੍ਰਮਣਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ| ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਮ੍||੫੧-੫੨||-
Adhikarana ੪੦ (੫੩) · Śloka ੫੪
ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਂ ਲਵਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੌਸ੍ਟ੍ਰਂ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਂ ਲਘੁ ||੫੩|| ਸ਼ੋਫਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਂ ਕਮਿਕੁਸ੍ਠਵਿਸਾਪਹਮ੍ |੫੪|
रूक्षोष्णं लवणं किञ्चिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु ||५३|| शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं कृमिकुष्ठविषापहम् |५४|
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਮੌਸ੍ਟ੍ਰਕ੍ਸੀਰਗੁਣਮਾਹ- ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੩||-
Adhikarana ੪੧ (੫੪) · Śloka ੫੫
ਆਵਿਕਂ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਹਮ੍ ||੫੪|| ਪਥ੍ਯਂ ਕੇਵਲਵਾਤੇਸੁ ਕਾਸੇ ਚਾਨਿਲਸਮ੍ਭਵੇ |੫੫|
आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम् ||५४|| पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसम्भवे |५५|
🔊 Audio coming soon
ਆਵਿਕਕ੍ਸੀਰਗੁਣਮਾਹ- ਆਵਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਾਵਹਂ ਕਫਕਰਮ੍| ਕੇਵਲਵਾਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਕੇਵਲੇਸ੍ਵਨਾਵਤੇਸੁ, ਅਸਂਯੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਆਵਿਕਂ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਹਮ੍| ਗੁਰੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨਿਲੇ ਪਥ੍ਯਂ ਸੇਕਸ਼੍ਚਾਨਿਲਸ਼ੋਣਿਤੇ”- ਇਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨਿਲੇ ਅਨਾਵਤੇ, ਅਨਿਲਸ਼ੋਣਿਤੇ ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਵਾਤੇ, ਸੇਕਃ ਪਰਿਸੇਕਃ||੫੪||-
Adhikarana ੪੨ (੫੫) · Śloka ੫੬
ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਮਧੁਰਂ ਮਾਹਿਸਂ ਵਹ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੫੫|| ਨਿਦ੍ਰਾਕਰਂ ਸ਼ੀਤਤਰਂ ਗਵ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਰਂ ਗੁਰੁ |੫੬|
महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम् ||५५|| निद्राकरं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु |५६|
🔊 Audio coming soon
ਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਮਾਹ- ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਮਤਿਸ਼ਯਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਕਂ ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ| ਗਵ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਰਂ ਗੋਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੫||-
Adhikarana ੪੩ (੫੬) · Śloka ੫੭
ਉਸ੍ਣਮੈਕਸ਼ਫਂ ਬਲ੍ਯਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਤਹਰਂ ਪਯਃ ||੫੬|| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਰਸਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਲਵਣਾਨੁਰਸਂ ਲਘੁ |੫੭|
उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः ||५६|| मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु |५७|
🔊 Audio coming soon
ਅਸ਼੍ਵਾਦਿਕ੍ਸੀਰਮਾਹ- ਉਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਸ਼ਫਾ ਅਸ਼੍ਵਾਦਯਃ, ਸ਼ਫਃ ਖੁਰਃ| ‘ਸ਼ਾਖਾ ਬਾਹੁਜਙ੍ਘੇ, ਤਦ੍ਵਾਤਹਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ‘ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਧਾਤਵਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ‘ਕਾਞ੍ਜਿਕਸ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਾਧਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਾਖਾਯਾਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਕੋਸ੍ਠੇ ਕਰੋਤੀ’ ਇਤ੍ਯਾਮਨਨ੍ਤਿ||੫੬||-
Adhikarana ੪੪ (੫੭) · Śloka ੫੮
ਨਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਹਿਮਮ੍ ||੫੭|| ਨਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਯੋਃ ਪਥ੍ਯਂ ਜੀਵਨਂ ਲਘੁ ਦੀਪਨਮ੍ |੫੮|
नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ||५७|| नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् |५८|
🔊 Audio coming soon
ਮਾਨੁਸਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਹ- ਨਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਮਕ੍ਸਿਪੂਰਣਮ੍||੫੭||-
Adhikarana ੪੫ (੫੮) · Śloka ੫੯
ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਾ ਮਧੁਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਗੁਰੁ ||੫੮|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਂ ਸ਼ੀਤਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍ |੫੯|
हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु ||५८|| स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् |५९|
🔊 Audio coming soon
ਹਸ੍ਤਿਨੀਕ੍ਸੀਰਮਾਹ- ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਂ ਸ਼ਰੀਰਦਾਰ੍ਢ੍ਯਕਰਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤਾਰੁਣ੍ਸ੍ਥਾਪਕਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੫੮||-
Adhikarana ੪੬ (੫੯) · Śloka ੬੦
ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਭਾਤਿਕਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ||੫੯|| ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਸੋਮਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਭਾਵਤਸ੍ਤਥਾ |੬੦|
प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||५९|| रात्र्याः सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा |६०|
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਾਭਾਤਿਕਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ||੫੯||-
Adhikarana ੪੭ (੬੦) · Śloka ੬੧
ਦਿਵਾਕਰਾਭਿਤਪ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਨਿਲਸੇਵਨਾਤ੍ ||੬੦|| ਸ਼੍ਰਮਘ੍ਨਂ ਵਾਤਨੁਚ੍ਚੈਵ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਚਾਪਰਾਹ੍ਣਿਕਮ੍ |੬੧|
दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् ||६०|| श्रमघ्नं वातनुच्चैव चक्षुष्यं चापराह्णिकम् |६१|
🔊 Audio coming soon
ਆਪਰਾਹ੍ਣਿਕਕ੍ਸੀਰਮਾਹ- ਦਿਵਾਕਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਰਾਹ੍ਣੋ ਦਿਨਾਨ੍ਤਭਾਗਃ| ਵਦ੍ਧਾਨੁਮਤੌ ਪਾਠਾਵਿਮੌ||੬੦||-
Adhikarana ੪੮ (੬੧) · Śloka ੬੧
ਪਯੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਗੁਰ੍ਵਾਮਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||੬੧||
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम् ||६१||
🔊 Audio coming soon
ਆਮਕ੍ਸੀਰਮਾਹ- ਪਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੬੧||
Adhikarana ੪੯ (੬੨) · Śloka ੬੨
ਤਦੇਵੋਕ੍ਤਂ ਲਘੁਤਰਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਵੈ ਸ਼ਤਮ੍ |੬੨|
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् |६२|
🔊 Audio coming soon
ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਂ ਪਕ੍ਵਮ੍, ਆਵਰ੍ਤਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੬੨|
Adhikarana ੫੦ (੬੨) · Śloka ੬੨
ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਾਮਮੇਵ ਹਿ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍ ||੬੨||
वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् ||६२||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਤ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰੇ ਪਾਕਨਿਸੇਧਮਾਹ- ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾਨ੍ਯਦੁਗ੍ਧਾਨਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਹਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਵਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਾਮਮਕ੍ਵਥਿਤਮੇਵ ਹਿਤਮ੍||੬੨||
Adhikarana ੫੧ (੬੩) · Śloka ੬੩
ਧਾਰੋਸ੍ਣਂ ਗੁਣਵਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਿਪਰੀਤਮਤੋਨ੍ਯਥਾ |੬੩|
धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा |६३|
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸੀਰਾਣਾਮੇਵ ਦੋਹਨਕਾਲਧਾਰਾਪਾਤੋਸ੍ਣਾਨਾਂ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਧਾਰੋਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਵਤ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਂ, ਵਿਪਰੀਤਮਗੁਣਵਤ੍, ਅਤੋਨ੍ਯਥੇਤਿ ਧਾਰੋਸ੍ਣਂ ਯਨ੍ਨ ਭਵਤਿ|੬੩|
Adhikarana ੫੨ (੬੩) · Śloka ੬੩
ਤਦੇਵਾਤਿਸ਼ਤਂ ਸ਼ੀਤਂ ਗੁਰੁ ਬਂਹਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੬੩||
तदेवातिशृतं शीतं गुरु बृंहणमुच्यते ||६३||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਿਪਕ੍ਵਮਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਂਹਣਂ ਦੇਹਵਦ੍ਧਿਕਰਮ੍||੬੩||
Adhikarana ੫੩ (੬੪) · Śloka ੬੪
ਅਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧਮਮ੍ਲਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਵਿਰਸਂ ਚ ਯਤ੍ | ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਸਲਵਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਯਚ੍ਚ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ||੬੪|| ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ |
अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत् | वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत् ||६४|| इति क्षीरवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਕੀਦਸ਼ਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਨਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦ੍ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰਮਾਪਨ੍ਨਮ੍| ਵਿਰਸਂ ਮਧੁਰਾਦਨ੍ਯਰਸਮ੍| ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਮਮ੍ਲਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੇਨ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਾਵਯਵਂ, ਯਲ੍ਲੋਕੇ ਵਿਨਸ੍ਟਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍||੬੪||
Adhikarana ੫੪ (੬੫) · Śloka ੬੫
ਅਥ ਦਧਿਵਰ੍ਗਃ | ਦਧਿ ਤੁ ਮਧੁਰਮਮ੍ਲਮਤ੍ਯਮ੍ਲਂ ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਂ ਪੀਨਸਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਰੋਚਕਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਪਹਂ ਵਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਕਰਂ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਚ ||੬੫||
अथ दधिवर्गः | दधि तु मधुरमम्लमत्यम्लं चेति; तत्कषायानुरसं स्निग्धमुष्णं पीनसविषमज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यं प्राणकरं मङ्गल्यं च ||६५||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਦਧਿਭੇਦਾਨਾਹ- ਦਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦਧ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਦਧਿਗੁਣਮਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਵਸ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਰਮ੍| ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਮਙ੍ਗਲਹੇਤੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਦਧਿ ਤੁ ਮਧੁਰਂ ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਂ ਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਫਵਰ੍ਧਨਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਪਹਂ ਰੋਚਨਂ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਚ, ਤਦੇਵ ਚੋਦ੍ਧਤਸਾਰਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਚ, ਸਸਰਂ ਕਫਮੇਦਃਸ਼ੁਕ੍ਰਕਤ੍, ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਨ੍ਮਨ੍ਦਜਾਤਮ੍’ ਇਤਿ||੬੫||
Adhikarana ੫੫ (੬੬) · Śloka ੬੬
ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਮਧੁਰਂ ਕਫਮੇਦੋਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ | ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਦਮ੍ਲਂ ਸ੍ਯਾਦਤ੍ਯਮ੍ਲਂ ਰਕ੍ਤਦੂਸਣਮ੍ ||੬੬||
महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्धनम् | कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਦਧ੍ਨੋ ਗੁਣਮਾਹ- ਮਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੬੬||
Adhikarana ੫੬ (੬੭) · Śloka ੬੭
ਵਿਦਾਹਿ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਮਨ੍ਦਜਾਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍ |੬੭|
विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् |६७|
🔊 Audio coming soon
ਮਨ੍ਦਜਾਤਗੁਣਮਾਹ- ਵਿਦਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਦਿਤਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਕਰੋਤੀਤਿ ਦੋਸਕਦਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਗ੍ਰਹਣਮੇਤਜ੍ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ ਯਨ੍ਮਨ੍ਦਜਾਤਂ ਦਧਿ ਤ੍ਰੀਨਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨ ਤੁਲ੍ਯਬਲਸ੍ਵੇਨ ਚ ਕੋਪਯਤਿ, ਨ ਪੁਨਃ ਪਰਿਪਾਠ੍ਯਾ ਹੀਨਾਧਿਕਭਾਵੇਨ ਵਾ|੬੭|
Adhikarana ੫੭ (੬੭) · Śloka ੬੮
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਂ ਦੀਪਨਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍ ||੬੭|| ਵਾਤਾਪਹਂ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਚ ਦਧਿ ਗਵ੍ਯਂ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍ |੬੮|
स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् ||६७|| वातापहं पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम् |६८|
🔊 Audio coming soon
ਗੋਦਧ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੬੭||-
Adhikarana ੫੮ (੬੮) · Śloka ੬੯
ਦਧ੍ਯਾਜਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਲਘੁ ਵਾਤਕ੍ਸਯਾਪਹਮ੍ ||੬੮|| ਦੁਰ੍ਨਾਮਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੇਸੁ ਹਿਤਮਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਮ੍ |੬੯|
दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम् ||६८|| दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् |६९|
🔊 Audio coming soon
ਅਜਾਦਧ੍ਯਾਹ- ਦਧ੍ਯਾਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੬੮||-
Adhikarana ੫੯ (੬੯) · Śloka ੭੦
ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍ ||੬੯|| ਬਲਾਸਵਰ੍ਧਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦਧਿ ਮਾਹਿਸਮ੍ |੭੦|
विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम् ||६९|| बलासवर्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् |७०|
🔊 Audio coming soon
ਮਹਿਸੀਦਧ੍ਯਾਹ- ਵਿਪਾਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਦਬਲਾਸਵਰ੍ਧਨਪਦਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ‘ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੬੯||-
Adhikarana ੬੦ (੭੦) · Śloka ੭੧
ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਗੁਰੁ ਭੇਦ੍ਯੌਸ੍ਟ੍ਰਿਕਂ ਦਧਿ ||੭੦|| ਵਾਤਮਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਕਮੀਨ੍ ਹਨ੍ਤ੍ਯੁਦਰਾਣਿ ਚ |੭੧|
विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्यौष्ट्रिकं दधि ||७०|| वातमर्शांसि कुष्ठानि कृमीन् हन्त्युदराणि च |७१|
🔊 Audio coming soon
ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਦਧ੍ਯਾਹ- ਵਿਪਾਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕ੍ਸਾਰਮੀਸਤ੍ਕ੍ਸਾਰਮ੍||੭੦||-
Adhikarana ੬੧ (੭੧) · Śloka ੭੨
ਕੋਪਨਂ ਕਫਵਾਤਾਨਾਂ ਦੁਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾਂ ਚਾਵਿਕਂ ਦਧਿ ||੭੧|| ਰਸੇ ਪਾਕੇ ਚ ਮਧੁਰਮਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਦੋਸਲਮ੍ |੭੨|
कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नां चाविकं दधि ||७१|| रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् |७२|
🔊 Audio coming soon
ਮੇਸੀਦਧ੍ਯਾਹ- ਕੋਪਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਨਿ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ| ਦੋਸਲਮਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਕਾਰਕਾਰਿ||੭੧||-
Adhikarana ੬੨ (੭੨) · Śloka ੭੩
ਦੀਪਨੀਯਮਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਵਾਡਵਂ ਦਧਿ ਵਾਤਲਮ੍ ||੭੨|| ਰੂਕ੍ਸਮੁਸ੍ਣਂ ਕਸਾਯਂ ਚ ਕਫਮੂਤ੍ਰਾਪਹਂ ਚ ਤਤ੍ |੭੩|
दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम् ||७२|| रूक्षमुष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् |७३|
🔊 Audio coming soon
ਅਸ਼੍ਵਾਦਧ੍ਯਾਹ- ਦੀਪਨੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਡਵਮਾਸ਼੍ਵਮ੍||੭੨||-
Adhikarana ੬੩ (੭੩) · Śloka ੭੪
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਂ ਬਲ੍ਯਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਗੁਰੁ ||੭੩|| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਗ੍ਰ੍ਯਂ ਦੋਸਘ੍ਨਂ ਦਧਿ ਨਾਰ੍ਯਾ ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ |੭੪|
स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं सन्तर्पणं गुरु ||७३|| चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् |७४|
🔊 Audio coming soon
ਮਾਨੁਸੀਦਧ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਗ੍ਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਂ ਗੁਣੋਤ੍ਕਸ੍ਟਮ੍||੭੩||-
Adhikarana ੬੪ (੭੪) · Śloka ੭੫
ਲਘੁ ਪਾਕੇ ਬਲਾਸਘ੍ਨਂ ਵੀਰ੍ਯੋਸ੍ਣਂ ਪਕ੍ਤਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੭੪|| ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਨਾਗ੍ਯਾ ਦਧਿ ਵਰ੍ਚੋਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ |੭੫|
लघु पाके बलासघ्नं वीर्योष्णं पक्तिनाशनम् ||७४|| कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चोविवर्धनम् |७५|
🔊 Audio coming soon
ਹਸ੍ਤਿਨੀਦਧ੍ਯਾਹ- ਲਘ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭੪||-
Adhikarana ੬੫ (੭੫) · Śloka ੭੬
ਦਧੀਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯਾਨੀਹ ਗਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ ||੭੫|| ਵਿਜ੍ਞੇਯਮੇਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਗਵ੍ਯਮੇਵ ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ |੭੬|
दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक् ||७५|| विज्ञेयमेवं सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् |७६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਗੋਦਧਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਦਧੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮੇਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਏਵਾਵਧਾਰਣੇ||੭੫||-
Adhikarana ੬੬ (੭੬) · Śloka ੭੭
ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਫਕਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਬਂਹਣਂ ਨਾਤਿਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ ||੭੬|| ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਭਕ੍ਤਾਭਿਲਾਸਂ ਚ ਦਧਿ ਯਤ੍ ਸੁਪਰਿਸ੍ਰੁਤਮ੍ |੭੭|
वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं बृंहणं नातिपित्तकृत् ||७६|| कुर्याद्भक्ताभिलाषं च दधि यत् सुपरिस्रुतम् |७७|
🔊 Audio coming soon
ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਗਾਲਿਤਦਧਿਗੁਣਮਾਹ- ਵਾਤਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਪਰਿਸ੍ਰੁਤਂ ਸੁਸ੍ਠੁ ਗਾਲਿਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ||੭੬||-
Adhikarana ੬੭ (੭੭) · Śloka ੭੮
ਸ਼ਤਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਤੁ ਯਜ੍ਜਾਤਂ ਗੁਣਵਦ੍ਦਧਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੭੭|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਰੁਚ੍ਯਂ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍ |੭੮|
शृतात् क्षीरात्तु यज्जातं गुणवद्दधि तत् स्मृतम् ||७७|| वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् |७८|
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਵਥਿਤਕ੍ਸੀਰਜਾਤਸ੍ਯ ਦਧ੍ਨੋ ਗੁਣਮਾਹ- ਸ਼ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭੭||-
Adhikarana ੬੮ (੭੮) · Śloka ੭੯
ਦਧ੍ਨਃ ਸਰੋ ਗੁਰੁਰ੍ਵਸ੍ਯੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋਨਿਲਨਾਸ਼ਨਃ ||੭੮|| ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਵਿਧਮਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਵਰ੍ਧਨਃ |੭੯|
दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ||७८|| वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्धनः |७९|
🔊 Audio coming soon
ਦਧ੍ਯਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦਧ੍ਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰਃ ਦਧ੍ਨ ਉਪਰਿਤਨੋ ਭਾਗਃ ਸ੍ਨੇਹਬਹੁਲਃ ‘ਤਰ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਵਿਧਮਨਃ ਅਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਃ| ਵਸ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਰ੍ਧਨ ਇਤਿ ਚੋਭਯਮਤਿਵਦ੍ਧਿਕਰਤ੍ਵਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੇ; ਏਤੇਨ ਜਨਕਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮੁਕ੍ਤਮ੍||੭੮||-
Adhikarana ੬੯ (੭੯) · Śloka ੮੦
ਦਧਿ ਤ੍ਵਸਾਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਵਾਤਲਮ੍ ||੭੯|| ਦੀਪਨੀਯਂ ਲਘੁਤਰਂ ਸਕਸਾਯਂ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍ |੮੦|
दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ||७९|| दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् |८०|
🔊 Audio coming soon
ਉਦ੍ਧਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਦਧ੍ਨੋ ਗੁਣਮਾਹ- ਦਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਰਂ ਸਾਰਰਹਿਤਮ੍| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀਤਿ ਸਵਾਤਤੋਦਸ਼ੂਲਾ ਮਲਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਃ||੭੯||-
Adhikarana ੭੦ (੮੦) · Śloka ੮੧
ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਸਨ੍ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਦਧਿ ਗਰ੍ਹਿਤਮ੍ ||੮੦|| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਦਧਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ |੮੧|
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ||८०|| हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते |८१|
🔊 Audio coming soon
ਤੁਭੇਦੇਨ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਤਾਮਾਹ- ਸ਼ਰਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੮੦||-
Adhikarana ੭੧ (੮੧-੮੩) · Śloka ੮੩
ਤਸ੍ਣਾਕ੍ਲਮਹਰਂ ਮਸ੍ਤੁ ਲਘੁ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੮੧|| ਅਮ੍ਲਂ ਕਸਾਯਂ ਮਧੁਰਮਵਸ੍ਯਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ | ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਚ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਲਂ ਚ ਤਤ੍ | ਬਲਮਾਵਹਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੮੨|| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਮਤ੍ਯਮ੍ਲਕਮਨ੍ਦਜਾਤਂ ਤਥਾ ਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਭਵਂ ਸਰਸ਼੍ਚ | ਅਸਾਰਮੇਵਂ ਦਧਿ ਸਪ੍ਤਧਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰ੍ਗੇ ਸ੍ਮਤਾ ਮਸ੍ਤੁਗੁਣਾਸ੍ਤਥੈਵ ||੮੩|| ਇਤਿ ਦਧਿਵਰ੍ਗਃ |
तृष्णाक्लमहरं मस्तु लघु स्रोतोविशोधनम् ||८१|| अम्लं कषायं मधुरमवृष्यं कफवातनुत् | प्रह्लादनं प्रीणनं च भिनत्त्याशु मलं च तत् | बलमावहते क्षिप्रं भक्तच्छन्दं करोति च ||८२|| स्वाद्वम्लमत्यम्लकमन्दजातं तथा शृतक्षीरभवं सरश्च | असारमेवं दधि सप्तधाऽस्मिन् वर्गे स्मृता मस्तुगुणास्तथैव ||८३|| इति दधिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਮਸ੍ਤੁਗੁਣਮਾਹ- ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਸ੍ਤੁ ਅਧੋਦਧਿ ਜਲਮਿਸ਼੍ਰਂ; ਤਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਦਧਿਭੇਦਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦਧਿਤਕ੍ਰਜਭੇਦੇਨ ਮਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਮਲਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਮ੍| ਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦਂ ਭੋਜਨਾਭਿਲਾਸਮ੍||੮੧-੮੩||
Adhikarana ੭੨ (੮੪) · Śloka ੮੪
ਅਥ ਤਕ੍ਰਵਰ੍ਗਃ | ਤਕ੍ਰਂ ਤੁ ਮਧੁਰਮਮ੍ਲਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਗਰਸ਼ੋਫਾਤਿਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹਗੁਲ੍ਮਾਰੋਚਕਵਿਸਮਜ੍ਵਰਤਸ੍ਣਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਪ੍ਰਸੇਕਸ਼ੂਲਭੇਦਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਹਰਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਂ ਹਦ੍ਯਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਨੇਹਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਵਸ੍ਯਂ ਚ ||੮੪||
अथ तक्रवर्गः | तक्रं तु मधुरमम्लं कषायानुरसमुष्णवीर्यं लघुरूक्षमग्निदीपनं गरशोफातिसारग्रहणीपाण्डुरोगार्शःप्लीहगुल्मारोचकविषमज्वरतृष्णाच्छर्दिप्रसेकशूलभेदःश्लेष्मानिलहरं मधुरविपाकं हृद्यं मूत्रकृच्छ्रस्नेहव्यापत्प्रशमनमवृष्यं च ||८४||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਤਕ੍ਰਗੁਣਾਨਾਹ- ਤਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰਂ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਵਿਸਂ, ਸਦਾਭਾਵਿਨਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾਨ੍ਯੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਃ, ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਸ੍ਨੇਹਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਸਮੁਤ੍ਥੋ ਵਿਕਾਰਃ| ਅਵਸ੍ਯਮ੍ ਅਸ਼ੁਕ੍ਰਲਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ- “ਰੂਕ੍ਸਮਰ੍ਧੋਦ੍ਧਤਸ੍ਨੇਹਂ ਯਤਸ਼੍ਚਾਨੁਦ੍ਧਤਂ ਘਤਮ੍| ਤਕ੍ਰਂ ਦੋਸਾਗ੍ਨਿਬਲਵਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪)- ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵੈਤੇਸਾਂ ਪਥਗ੍ਗੁਣੋਪਵਰ੍ਣਨਂ ਕਤਮ੍||੮੪||
Adhikarana ੭੩ (੮੫) · Śloka ੮੫
ਮਨ੍ਥਨਾਦਿਪਥਗ੍ਭੂਤਸ੍ਨੇਹਮਰ੍ਧੋਦਕਂ ਚ ਯਤ੍ | ਨਾਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਂ ਤਕ੍ਰਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਂ ਤੁਵਰਂ ਰਸੇ | ਯਤ੍ਤੁ ਸਸ੍ਨੇਹਮਜਲਂ ਮਥਿਤਂ ਘੋਲਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੮੫||
मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं च यत् | नातिसान्द्रद्रवं तक्रं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे | यत्तु सस्नेहमजलं मथितं घोलमुच्यते ||८५||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਕੀਦਕ੍ ਤਕ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯਾਯਂ ਗੁਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਮਨ੍ਥਨਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਲਮਾਹ- ਯਤ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਤੁ ਦਧਿਗੁਣਮੇਵ| ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਸਜਲਮੁਦਸ਼੍ਵਿਤ੍; ਤਦ੍ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਮਤਾਨ੍ਤਰਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ||੮੫||
Adhikarana ੭੪ (੮੬) · Śloka ੮੬
ਨੈਵ ਤਕ੍ਰਂ ਕ੍ਸਤੇ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨੋਸ੍ਣਕਾਲੇ ਨ ਦੁਰ੍ਬਲੇ | ਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਦਾਹੇਸੁ ਨ ਰੋਗੇ ਰਕ੍ਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ||੮੬||
नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले | न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके ||८६||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਤਕ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਵਿਸਯਮਾਹ- ਨੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣਕਾਲੇ ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਯੋਃ||੮੬||
Adhikarana ੭੫ (੮੭) · Śloka ੮੭
ਸ਼ੀਤਕਾਲੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇ ਚ ਕਫੋਤ੍ਥੇਸ੍ਵਾਮਯੇਸੁ ਚ | ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਚ ਵਾਯੌ ਤਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੮੭||
शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु च | मार्गावरोधे दुष्टे च वायौ तक्रं प्रशस्यते ||८७||
🔊 Audio coming soon
ਕੇਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧੇ ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੁਸ੍ਟੇ ਚ ਵਾਯੌ ਵਿਕਤੇ ਵਾਤੇ; ਸ ਚ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੮੭||
Adhikarana ੭੬ (੮੮) · Śloka ੮੮
ਤਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕੋਪਣਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਚ; ਅਮ੍ਲਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਚ ||੮੮||
तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं पित्तप्रशमनं च; अम्लं वातघ्नं पित्तकरं च ||८८||
🔊 Audio coming soon
ਤਕ੍ਰਸ੍ਯ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੮੮||
Adhikarana ੭੭ (੮੯) · Śloka ੮੯
ਵਾਤੇਮ੍ਲਂ ਸੈਨ੍ਧਵੋਪੇਤਂ, ਸ੍ਵਾਦੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍ | ਪਿਬੇਤ੍ਤਕ੍ਰਂ ਕਫੇ ਚਾਪਿ ਵ੍ਯੋਸਕ੍ਸਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੮੯||
वातेऽम्लं सैन्धवोपेतं, स्वादु पित्ते सशर्करम् | पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਤ੍ਵਮਾਹ- ਵਾਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੮੯||
Adhikarana ੭੮ (੯੦) · Śloka ੯੦
ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਵਾਤਲਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਦੁਰ੍ਜਰਾ ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾ |੯੦|
ग्राहिणी वातला रूक्षा दुर्जरा तक्रकूर्चिका |९०|
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰੈਰ੍ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਸ੍ਯ ਘਨੀਭੂਤਾਵਯਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਗੁਣਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਗ੍ਰਾਹਿਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਨਸ੍ਟਂ ਤਕ੍ਰਂ ਘਨਾਵਯਵਂ ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾ|੯੦|
Adhikarana ੭੯ (੯੦) · Śloka ੯੦
ਤਕ੍ਰਾਲ੍ਲਘੁਤਰੋ ਮਣ੍ਡਃ ਕੂਰ੍ਚਿਕਾਦਧਿਤਕ੍ਰਜਃ ||੯੦||
तक्राल्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः ||९०||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਤਕ੍ਰਾਦ੍ਦਧਿਮਸ੍ਤੁਨਸ੍ਤਥਾ ਤਕ੍ਰਮਸ੍ਤੁਨੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਗੁਣੇਸੁ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਕ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਣ੍ਡੋ ਮਸ੍ਤੁਕਃ; ਕੂਰ੍ਚਿਕਾਭੂਤਂ ਯਦ੍ਦਧਿ ਤਕ੍ਰਂ ਚ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤੋ ਯੋ ਮਣ੍ਡਃ ਸ ਤਕ੍ਰਾਲ੍ਲਘੁਤਰਃ, ਪ੍ਰਾਕਤਦਧਿਜਾਤਂ ਪੁਨਰ੍ਮਸ੍ਤੁ ਲਾਘਵਾਤ੍ਤਕ੍ਰਸਮਮੇਵ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਦਧਿਕੂਰ੍ਚਿਕਤਕ੍ਰਜਃ’ ਇਤਿ| ਤਕ੍ਰ ਪ੍ਰਾਕਤਦਧਿਜਃ, ਕੂਰ੍ਚਿਕੀਭੂਤਦਧਿਜਃ, ਕੂਰ੍ਚਿਕੀਭੂਤਤਕ੍ਰਜ ਇਤਿ ਮਸ੍ਤੁਤ੍ਰਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ‘ਤਕ੍ਰਤੁਲ੍ਯੋ ਦਧਿਮਣ੍ਡੋ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਰੁਚਿਨਾਸ਼ਨ’ ਇਤਿ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਕਤਮਸ੍ਤੁ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਵਿਦਾਹੇਨ ਸੁਜਾਤਸ੍ਯ ਦਧ੍ਨੋਚ੍ਛੋ ਭਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ||੯੦||
Adhikarana ੮੦ (੯੧) · Śloka ੯੧
ਗੁਰੁਃ ਕਿਲਾਟੋਨਿਲਹਾ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਦਃ ਸ੍ਮਤਃ |੯੧|
गुरुः किलाटोऽनिलहा पुंस्त्वनिद्राप्रदः स्मृतः |९१|
🔊 Audio coming soon
ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਕ੍ਸੀਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾਮਾਹ- ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੂਰ੍ਚਿਕੀਭੂਤਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਘਨਭਾਗਃ ਕਿਲਾਟਃ; ਯਂ ਲੋਕਾਃ ਕ੍ਸੀਰਾਂਸ਼ੁਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਸੂਦਾਸ੍ਤੁ ‘ਕਿਲਾਟੀ’ ਇਤਿ| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍|੯੧|
Adhikarana ੮੧ (੯੧) · Śloka ੯੧
ਮਧੁਰੌ ਬਂਹਣੌ ਵਸ੍ਯੌ ਤਦ੍ਵਤ੍ਪੀਯੂਸਮੋਰਟੌ ||੯੧||
मधुरौ बृंहणौ वृष्यौ तद्वत्पीयूषमोरटौ ||९१||
🔊 Audio coming soon
ਪੀਯੂਸਮੋਰਟਾਵਾਹ- ਮਧੁਰਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਕਿਲਾਟਤੁਲ੍ਯੌ| ਪੀਯੂਸਃ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਸੂਤਾਯਾ ਗੋਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਯਾਵਤ੍, ਤਦੇਵ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪਰਤੋ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਾਵਤ੍ ‘ਮੋਰਟ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ‘ਵਿਨਸ੍ਟਕ੍ਸੀਰਭਵਂ ਮਸ੍ਤੁ ਮੋਰਟਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਹ||੯੧||
Adhikarana ੮੨ (੯੨) · Śloka ੯੨
ਨਵਨੀਤਂ ਪੁਨਃ ਸਦ੍ਯਸ੍ਕਂ ਲਘੁ ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਮਧੁਰਂ ਕਸਾਯਮੀਸਦਮ੍ਲਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਦੀਪਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਹਰਂ ਵਸ੍ਯਮਵਿਦਾਹਿ ਕ੍ਸਯਕਾਸਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਦਿਤਾਪਹਂ, ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਗੁਰੁ ਕਫਮੇਦੋਵਿਵਰ੍ਧਨਂ ਬਲਕਰਂ ਬਂਹਣਂ ਸ਼ੋਸਘ੍ਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬਾਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੯੨||
नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुरं कषायमीषदम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यं सङ्ग्राहि पित्तानिलहरं वृष्यमविदाहि क्षयकासव्रणशोषार्शोऽर्दितापहं, चिरोत्थितं गुरु कफमेदोविवर्धनं बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषेण बालानां प्रशस्यते ||९२||
🔊 Audio coming soon
ਸਦ੍ਯਸ੍ਕਂ ਨਵਨੀਤਮਾਹ- ਨਵਨੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦ੍ਯਸ੍ਕਂ ਸਦ੍ਯੋਭਵਮ੍| ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਦੇਹਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਕਰਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤਕ੍ਰਾਵਯਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਚ੍ਚ, ਅਤ ਏਵਾਮ੍ਲਮ੍| ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਨਵਨੀਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਕਰਮੋਜਸ੍ਕਰਮ੍| ਬਂਹਣਂ ਦੇਹੋਪਚਯਕਰਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤਿਸ਼ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੨||
Adhikarana ੮੩ (੯੩) · Śloka ੯੩
ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥਂ ਪੁਨਰ੍ਨਵਨੀਤਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਸ੍ਨੇਹਮਾਧੁਰ੍ਯਮਤਿਸ਼ੀਤਂ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਕਰਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨੇਤ੍ਰਰੋਗਹਰਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਚ ||੯੩||
क्षीरोत्थं पुनर्नवनीतमुत्कृष्टस्नेहमाधुर्यमतिशीतं सौकुमार्यकरं चक्षुष्यं सङ्ग्राहि रक्तपित्तनेत्ररोगहरं प्रसादनं च ||९३||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੀਰਮਥਨੋਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਨਵਨੀਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਧ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਨਵਨੀਤਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟੇ ਸ੍ਨੇਹਮਾਧੁਰ੍ਯੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਅਤਿਸ਼ੀਤਮਪਿ ਤਦਪੇਕ੍ਸਯੈਵ| ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਚੇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨੇਤ੍ਰਰੋਗਯੋਃ| ਪ੍ਰਸਾਦਨਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਨੀਯਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੯੩||
Adhikarana ੮੪ (੯੪) · Śloka ੯੪
ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਘ੍ਨੀ ਤਰ੍ਪਣੀ ਵਸ੍ਯਾ ਬਲ੍ਯਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਰੁਚ੍ਯਾ ਮਧੁਰਾ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨੀ ਗੁਰ੍ਵੀ ਚ ||੯੪||
सन्तानिका पुनर्वातघ्नी तर्पणी वृष्या बल्या स्निग्धा रुच्या मधुरा मधुरविपाका रक्तपित्तप्रसादनी गुर्वी च ||९४||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥਨਵਨੀਤਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਮਾਹ- ਸਨ੍ਤਾਨਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੋ ਭਾਗਃ ਕ੍ਸੀਰਸਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਰ੍ਪਣੀ ਤਪ੍ਤਿਜਨਿਕਾ||੯੪||
Adhikarana ੮੫ (੯੫) · Śloka ੯੫
ਵਿਕਲ੍ਪ ਏਸ ਦਧ੍ਯਾਦਿਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋ ਗਵ੍ਯੋਭਿਵਰ੍ਣਿਤਃ | ਵਿਕਲ੍ਪਾਨਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਂਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸੀਰਵੀਰ੍ਯਾਤ੍ਸਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੯੫|| ਇਤਿ ਤਕ੍ਰਵਰ੍ਗਃ |
विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः | विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्यात्समादिशेत् ||९५|| इति तक्रवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਨਨੁ ਚਾਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਹ ਤਕ੍ਰਮਸ੍ਤੁਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾਕਿਲਾਟਪੀਯੂਸਮੋਰਟਨਵਨੀਤਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਦਯਃ ਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਕਲ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਦਧਿ ਆਦਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਦਧ੍ਯਾਦਿਃ| ਗਵ੍ਯ ਇਤਿ ਗੋਰੇਵ| ਅਭਿਵਰ੍ਣਿਤਃ ਕਥਿਤਃ| ਨ ਪੁਨਰਜਾਵਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ, ਯਤਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਃ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਤਤ੍ ਕਿਮਜਾਦੀਨਾਂ ਦਧ੍ਯਾਦਿ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਕਲ੍ਪਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਉਰ੍ਵਰਿਤਾਨ੍| ਕ੍ਸੀਰਵੀਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਸੀਰਵੀਰ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਗੁਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਜਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਗੁਣਸ੍ਤਦਨੁਗੁਣਸ੍ਤਤ੍ਤਕ੍ਰਾਦਿਗੁਣੋ ਵਾਚ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੫||
Adhikarana ੮੬ (੯੬) · Śloka ੯੬
ਅਥ ਘਤਮ੍ | ਘਤਂ ਤੁ ਮਧੁਰਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਮਦੁ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਸ੍ਨੇਹਨਮੁਦਾਵਰ੍ਤੋਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਸ਼ੂਲਜ੍ਵਰਾਨਾਹਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਸ੍ਮਤਿਮਤਿਮੇਧਾਕਾਨ੍ਤਿਸ੍ਵਰਲਾਵਣ੍ਯਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯੌਜਸ੍ਤੇਜੋਬਲਕਰਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਵਸ੍ਯਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਂ ਗੁਰੁ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਵਰ੍ਧਨਂ ਪਾਪ੍ਮਾਲਕ੍ਸ੍ਮੀਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਵਿਸਹਰਂ ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਂ ਚ ||੯੬||
अथ घृतम् | घृतं तु मधुरं सौम्यं मृदु शीतवीर्यमनभिष्यन्दि स्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशमनमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्यौजस्तेजोबलकरमायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्धनं पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नं च ||९६||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਘਤਮਾਹ- ਘਤਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਘਤਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਵ੍ਯਸ੍ਯੈਵੇਤਿ ਗੁਣਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮੁਸ੍ਣੇਪਿ ਯਥਾਵਿਕ੍ਸੀਰੇ, ਅਤ ਏਵ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤਿ ਅਤ੍ਰੇਸਦਰ੍ਥੇ ਨਞ੍; ਤੇਨ, ਅਲ੍ਪਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਨ੍ਦਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਪਾਦਕਮ੍| ਉਦਾਵਰ੍ਤਾਦਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਨਿਰਾਮਾਣਾਮੇਵ ਨਤੁ ਸਾਮਾਨਾਮ੍| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਬਲਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਕਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਮਤਿਃ ਅਤੀਤਸ੍ਮਰਣਮ੍; ਅਨਾਗਤਜ੍ਞਾਨਂ ਮਤਿਃ; ਮੇਧਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਧਾਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਃ; ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ੋਭਾ; ਲਾਵਣ੍ਯਂ ਰੂਪਾਤਿਸ਼ਯਃ; ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਦਵਮਙ੍ਗਾਨਾਮ੍; ਓਜੋ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਧਾਤੁਧਾਮ; ਤੇਜਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਭਾਮਾਹੁਃ, ਸਾ ਚ ਮਹਾਪਞ੍ਜਿਕਾਯਾਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ; ਬਲਮੁਪਚਯਃ| ਮੇਧ੍ਯਂ ਪਵਿਤ੍ਰਮ੍| ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮਿਤਿ ਯਾਵਦੇਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਮਿਤਂ ਤਾਵਦੇਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਾਪਯਤ੍ਯਨਾਬਾਧਮ੍| ਪਾਪਾਦੀਨਿ ਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਂ ਰਾਕ੍ਸਸਭਯਹਰਮ੍| ‘ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਪਕਰ੍ਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਤੁ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ ਪਾਠਃ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਦ੍ਧਸ੍ਯੈਵ ਕਫਸ੍ਯ ਹਨ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਨਤੁ ਕੇਵਲਸ੍ਯ||੯੬||
Adhikarana ੮੭ (੯੭) · Śloka ੯੭
ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਂ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਿਸਾਪਹਮ੍ | ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਗ੍ਰ੍ਯਂ ਬਲ੍ਯਂ ਚ ਗਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੯੭||
विपाके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम् | चक्षुष्यमग्र्यं बल्यं च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਘਤਗੁਣਮਭਿਧਾਯ ਗਵ੍ਯਘਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਮਾਹ- ਵਿਪਾਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਗ੍ਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਂ ਗੁਣੋਤ੍ਕਸ੍ਟਮ੍||੯੭||
Adhikarana ੮੮ (੯੮) · Śloka ੯੮
ਆਜਂ ਘਤਂ ਦੀਪਨੀਯਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍ | ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਕ੍ਸਯੇ ਚਾਪਿ ਪਥ੍ਯਂ ਪਾਕੇ ਚ ਤਲ੍ਲਘੁ ||੯੮||
आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्धनम् | कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु ||९८||
🔊 Audio coming soon
ਆਜਂ ਘਤਮਾਹ- ਆਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯੮||
Adhikarana ੮੯ (੯੯) · Śloka ੯੯
ਮਧੁਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਗੁਰੁ ਪਾਕੇ ਕਫਾਵਹਮ੍ | ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਮਾਹਿਸਂ ਘਤਮ੍ ||੯੯||
मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफावहम् | वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् ||९९||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਹਿਸਘਤਮਾਹ- ਮਧੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯੯||
Adhikarana ੯੦ (੧੦੦) · Śloka ੧੦੦
ਔਸ੍ਟ੍ਰਂ ਕਟੁ ਘਤਂ ਪਾਕੇ ਸ਼ੋਫਕ੍ਰਿਮਿਵਿਸਾਪਹਮ੍ | ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕੁਸ੍ਠਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਪਹਮ੍ ||੧੦੦||
औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोफक्रिमिविषापहम् | दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
ਔਸ੍ਟ੍ਰਘਤਮਾਹ- ਔਸ੍ਟ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦੦||
Adhikarana ੯੧ (੧੦੧) · Śloka ੧੦੧
ਪਾਕੇ ਲਘ੍ਵਾਵਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍ | ਕਫੇਨਿਲੇ ਯੋਨਿਦੋਸੇ ਸ਼ੋਸੇ ਕਮ੍ਪੇ ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍ ||੧੦੧||
पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् | कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् ||१०१||
🔊 Audio coming soon
ਆਵਿਕਘਤਮਾਹ- ਪਾਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦੧||
Adhikarana ੯੨ (੧੦੨) · Śloka ੧੦੨
ਪਾਕੇ ਲਘੂਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਕਸਾਯਂ ਕਫਨਾਸ਼ਨਮ੍ | ਦੀਪਨਂ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦੈਕਸ਼ਫਂ ਘਤਮ੍ ||੧੦੨||
पाके लघूष्णवीर्यं च कषायं कफनाशनम् | दीपनं बद्धमूत्रं च विद्यादैकशफं घृतम् ||१०२||
🔊 Audio coming soon
ਆਸ਼੍ਵਘਤਮਾਹ- ਪਾਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਐਕਸ਼ਫਂ ਘਤਮਸ਼੍ਵਾਯਾ ਘਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦੨||
Adhikarana ੯੩ (੧੦੩) · Śloka ੧੦੩
ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਗ੍ਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ੍ਯਾਦਮਤੋਪਮਮ੍ | ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਦੇਹਾਗ੍ਨ੍ਯੋਰ੍ਲਘੁਪਾਕਂ ਵਿਸਾਪਹਮ੍ ||੧੦੩||
चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणां तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् | वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् ||१०३||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਨੁਸੀਘਤਮਾਹ- ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਗ੍ਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍||੧੦੩||
Adhikarana ੯੪ (੧੦੪) · Śloka ੧੦੪
ਕਸਾਯਂ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਿਕ੍ਤਮਗ੍ਨਿਕਰਂ ਲਘੁ | ਹਨ੍ਤਿ ਕਾਰੇਣਵਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕਫਕੁਸ੍ਠਵਿਸਕ੍ਰਿਮੀਨ੍ ||੧੦੪||
कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु | हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
ਹਾਸ੍ਤਿਨਘਤਮਾਹ- ਕਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰੇਣਵਂ ਹਾਸ੍ਤਿਨਮ੍||੧੦੪||
Adhikarana ੯੫ (੧੦੫) · Śloka ੧੦੫
ਕ੍ਸੀਰਘਤਂ ਪੁਨਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਭ੍ਰਮਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਹਿਤਂ ਚ ||੧੦੫||
क्षीरघृतं पुनः सङ्ग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितं च ||१०५||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥਘਤਗੁਣਮਾਹ- ਕ੍ਸੀਰਘਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਮਥਨਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਨਵਨੀਤੋਤ੍ਥਿਤਂ ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਘਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਭ੍ਰਮਃ ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ||੧੦੫||
Adhikarana ੯੬ (੧੦੬) · Śloka ੧੦੬
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਃ ਸਰੋ ਯੋਨਿਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਸ਼ਿਰਸਾਂ ਸ਼ੂਲਘ੍ਨੋ ਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪੂਰਣੇਸੂਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ||੧੦੬||
सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते ||१०६||
🔊 Audio coming soon
ਘਤਮਣ੍ਡਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲੀਨਘਤਸ੍ਯ ਘਨੀਭੂਤ ਉਪਰਿਤਨੋ ਭਾਗੋ ਮਣ੍ਡਃ||੧੦੬||
Adhikarana ੯੭ (੧੦੭-੧੧੧) · Śloka ੧੧੧
ਸਰ੍ਪਿਃ ਪੁਰਾਣਂ ਸਰਂ ਕਟੁਵਿਪਾਕਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਪਹਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦੋਨ੍ਮਾਦੋਦਰਜ੍ਵਰਗਰਸ਼ੋਸਾਪਸ੍ਮਾਰਯੋਨਿਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਸ਼ਿਰ ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਪੂਰਣੇਸੂਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ||੧੦੭|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪੁਰਾਣਂ ਤਿਮਿਰਸ਼੍ਵਾਸਪੀਨਸਜ੍ਵਰਕਾਸਨੁਤ੍ | ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਕੁਸ੍ਠਵਿਸੋਨ੍ਮਾਦਗ੍ਰਹਾਪਸ੍ਮਾਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੦੮|| (ਏਕਾਦਸ਼ਸ਼ਤਂ ਚੈਵ ਵਤ੍ਸਰਾਨੁਸਿਤਂ ਘਤਮ੍ | ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਂ ਕੁਮ੍ਭਸਰ੍ਪਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਤਸ੍ਤੁ ਮਹਾਘਤਮ੍ ||੧੦੯|| ਪੇਯਂ ਮਹਾਘਤਂ ਭੂਤੈਃ ਕਫਘ੍ਨਂ ਪਵਨਾਧਿਕੈਃ | ਬਲ੍ਯਂ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤਿਮਿਰਾਪਹਮ੍ ||੧੧੦|| ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਰਂ ਚੈਵ ਘਤਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ) ||੧੧੧|| ਇਤਿ ਘਤਵਰ੍ਗਃ |
सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिर शूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्यपूरणेषूपदिश्यते ||१०७|| भवति चात्र- पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् | मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ||१०८|| (एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् | रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ||१०९|| पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः | बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम् ||११०|| सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते) ||१११|| इति घृतवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਪੁਰਾਣਘਤਗੁਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰਾਣਂ ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਵਿਸਰੁਧਿਰਮਦ੍ਯਜਾ ਮਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਗਰਃ ਸਂਯੋਗਵਿਸਮ੍| ਪੂਰਣੇਕ੍ਸਿਪੂਰਣੇ| ਏਕਾਦਸ਼ਸ਼ਤਮਿਤਿ ਏਕਾਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੂਤੈਃ ਪ੍ਰਾਣਿਭਿਃ| ਆਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ‘ਕੌਮ੍ਭਂ ਤੁ ਸ਼ਤਵਤ੍ਸਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਹ| ਅਯਂ ਪਾਠੋ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸੁ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਅਸ੍ਮਾਭਿਸ੍ਤੁ ਬਹੁਵੈਦ੍ਯਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਠਿਤਃ||੧੦੭-੧੧੧||
Adhikarana ੯੮ (੧੧੨-੧੧੩) · Śloka ੧੧੩
ਅਥ ਤੈਲਾਨਿ | ਤੈਲਂ ਤ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯਮੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਧੁਰਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਂ ਬਂਹਣਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਗੁਰੁ ਸਰਂ ਵਿਕਾਸਿ ਵਸ੍ਯਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਮੇਧਾਮਾਰ੍ਦਵਮਾਂਸਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵਰ੍ਣਬਲਕਰਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਂ ਲੇਖਨਂ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਪਾਚਨਮਨਿਲਬਲਾਸਕ੍ਸਯਕਰਂ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਮਸ਼ਿਤਪਿਤ੍ਤਜਨਨਂ ਯੋਨਿਸ਼ਿਰਃਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ਼ੋਧਨਂ ਚ, ਤਥਾ ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਵਿਦ੍ਧੋਤ੍ਪਿਸ੍ਟਚ੍ਯੁਤਮਥਿਤਕ੍ਸਤਪਿਚ੍ਚਿਤਭਗ੍ਨਸ੍ਫੁਟਿਤਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਦਾਰਿਤਾ ਭਿਹਤਦੁਰ੍ਭਗ੍ਨਮਗਵ੍ਯਾਲਵਿਦਸ੍ਟਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਚ ਪਰਿਸੇਕਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਵਗਾਹਾਦਿਸੁ ਤਿਲਤੈਲਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੧੧੨|| ਤਦ੍ਬਸ੍ਤਿਸੁ ਚ ਪਾਨੇਸੁ ਨਸ੍ਯੇ ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਪੂਰਣੇ | ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧੌ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਵਾਤਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ||੧੧੩||
अथ तैलानि | तैलं त्वाग्नेयमुष्णं तीक्ष्णं मधुरं मधुरविपाकं बृंहणं प्रीणनं व्यवायि सूक्ष्मं विशदं गुरु सरं विकासि वृष्यं त्वक्प्रसादनं मेधामार्दवमांसस्थैर्यवर्णबलकरं चक्षुष्यं बद्धमूत्रं लेखनं तिक्तकषायानुरसं पाचनमनिलबलासक्षयकरं क्रिमिघ्नमशितपित्तजननं योनिशिरःकर्णशूलप्रशमनं गर्भाशयशोधनं च, तथा छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टच्युतमथितक्षतपिच्चितभग्नस्फुटितक्षाराग्निदग्धविश्लिष्टदारिता भिहतदुर्भग्नमृगव्यालविदष्टप्रभृतिषु च परिषेकाभ्यङ्गावगाहादिषु तिलतैलं प्रशस्यते ||११२|| तद्बस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे | अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ||११३||
🔊 Audio coming soon
ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਂ ਘਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਂ ਤੈਲਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਲੇਸੁ ਭਵਂ ਤੈਲਂ ਤਿਲਤੈਲਮ੍| ਆਗ੍ਨੇਯਮੁਸ੍ਣਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭਾ ਆਗ੍ਨੇਯੀ ਨ ਚੋਸ੍ਣਾ, ਕ੍ਸਾਰ ਉਸ੍ਣਃ ਸੌਮ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਮਤ੍ਸ੍ਯਾ ਉਸ੍ਣਾ ਨ ਤ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯਾਃ, ਅਤ ਏਵਾਗ੍ਨੇਯਮੁਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯੁਭਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਬਂਹਣਂ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਿਕਰਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਰੀਰਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਵਹਤ੍ਵਾਤ੍; ਨ ਚ ਲੇਖਨਤ੍ਵਮਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਮੇਦੋਹਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਖਲੁ ਤੈਲਂ ਮੇਦੋਘ੍ਨਮਪਿ ਮਾਂਸਂ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਤਪ੍ਤਿਜਨਕਮ੍| ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਅਪਰਿਣਤਮੇਵ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਦੇਹਂ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸਾਰਿ| ਵਿਸ਼ਦਂ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍| ਵਿਕਾਸਿ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਵਿਮੋਚਕਮ੍| ਵਸ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਧਾਤੁਪੋਸਣਕਰਣਾਦ੍ਵਸ੍ਯਂ, ਸਦ੍ਯਃ ਪੁਨਰਵਸ੍ਯਮੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜਾਤੂਕਰ੍ਣੇਨ- ‘ਅਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਤੈਲਲਵਣਮ੍’ ਇਤਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਮਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਭੋਜਨੇ ਚ| ਵਰ੍ਣੋ ਗੌਰਾਦਿਃ| ਬਲਕਰਮੁਤ੍ਸਾਹਕਰਮ੍| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਪਰਿਣਾਮੇ, ਨ ਤੁ ਪੂਰਣੇਨ| ਲੇਖਨਂ ਮੇਦੋਹਰਮ੍| ਅਨਿਲਬਲਾਸਕ੍ਸਯਕਰਮਿਤਿ ਮਿਲਿਤਵਾਤਬਲਾਸਯੋਃ ਕ੍ਸਯਕਰਂ, ਨ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਨ ਚ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ; ਅਥਵਾ ਕ੍ਸਯੋ ਮਾਰ੍ਗਃ, ਅਨਿਲਬਲਾਸਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ਼ਿਤਪਿਤ੍ਤਜਨਨਮ੍ ਜਲ੍ਪਤਨੂਕਰਣਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਜਨਕਂ, ਸ਼ਿਤਂ ਹਿ ਤਨੂਕਰਣਂ, ਨਞੀਸਦਰ੍ਥੇ, ਤੇਨਾਲ੍ਪਤਨੂਕਰਣਮਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਕੇਚਿਦਸ਼ਿਤਮਿਤਿ ਪਥਕ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਮਹਾਪਞ੍ਜਿਕਾਯਾਂ ਦੂਸਿਤਮ੍| ਛਿਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾਭੂਤਂ, ਭਿਨ੍ਨਂ ਵਿਦਾਰਿਤਂ, ਵਿਦ੍ਧਂ ਸੂਚ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਉਤ੍ਪਿਸ੍ਟਂ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ, ਚ੍ਯੁਤਂ ਸ੍ਥਾਨਾਦਧੋਗਤਂ, ਮਥਿਤਂ ਵਿਲੋਡਿਤਂ, ਕ੍ਸਤਮੁਰਃਕ੍ਸਤਾਦਿ, ਪਿਞ੍ਚਿਤਂ ਚਿਪ੍ਪਟੀਭੂਤਂ ‘ਚਿਰ੍ਪਿਤਂ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਭਗ੍ਨਂ ਸਨ੍ਧਿਮੁਕ੍ਤਾਦਿਭੇਦਂ, ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਬਹੁਧਾ ਖਣ੍ਡੀਭੂਤਂ, ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਮਾਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ, ਦਾਰਿਤਂ ਸ੍ਫਾਟਿ(ਡਿ)ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਭਿਹਤਂ ਲਗੁਡਾਦਿਭਿਃ, ਦੁਰ੍ਭਗ੍ਨਂ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਤਿਪਾਤਿਤਂ ਮਜ੍ਜਾਨੁਗਤਾਦਿਕਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਭਗ੍ਨਂ, ਮਗਵ੍ਯਾਲਵਿਦਸ੍ਟਂ ਦੁਸ੍ਟਮਗਭਕ੍ਸਿਤਮ੍| ਪਰਿਸੇਕਃ ਅਙ੍ਗੋਪਰਿ ਤੈਲਧਾਰਾਦਿਨਿਪਾਤਃ, ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਅਵਗਾਹੋਪਕ੍ਰੀਡਨਮ੍ | ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਾਵਿਤਿ ਵਿਧੌ ਸਂਸ੍ਕਰਣੇ||੧੧੨-੧੧੩||
Adhikarana ੯੯ (੧੧੪) · Śloka ੧੧੪
ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਮਧੁਰਮੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦੀਪਨਂ ਕਟੁ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਂ ਤ੍ਵਚ੍ਯਂ ਵਸ੍ਯਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਂ ਯੋਨਿਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸ਼ੋਧਨਮਾਰੋਗ੍ਯਮੇਧਾਕਾਨ੍ਤਿਸ੍ਮਤਿਬਲਕਰਂ ਵਾਤਕਫਹਰਮਧੋਭਾਗਦੋਸਹਰਂ ਚ ||੧੧੪||
एरण्डतैलं मधुरमुष्णं तीक्ष्णं दीपनं कटु कषायानुरसं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनं त्वच्यं वृष्यं मधुरविपाकं वयःस्थापनं योनिशुक्रविशोधनमारोग्यमेधाकान्तिस्मृतिबलकरं वातकफहरमधोभागदोषहरं च ||११४||
🔊 Audio coming soon
ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਸ੍ਯ ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ- ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧੋਭਾਗਦੋਸਹਰਂ ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਦੋਸਹਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੪||
Adhikarana ੧੦੦ (੧੧੫) · Śloka ੧੧੫
ਨਿਮ੍ਬਾਤਸੀਕੁਸੁਮ੍ਭਮੂਲਕਜੀਮੂਤਕਵਕ੍ਸਕਕਤਵੇਧਨਾਰ੍ਕਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਹਸ੍ਤਿਕਰ੍ਣਪਥ੍ਵੀਕਾਪੀਲੁ- ਕਰਞ੍ਜੇਙ੍ਗੁਦੀਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਰ੍ਸਪਸੁਵਰ੍ਚਲਾਵਿਡਙ੍ਗਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਫਲਤੈਲਾਨਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਲਘੂਨ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਕਟੂਨਿ ਕਟੁਵਿਪਾਕਾਨਿ ਸਰਾਣ੍ਯਨਿਲਕਫਕਮਿਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਮੇਹਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਪਹਰਾਣਿ ਚੇਤਿ ||੧੧੫||
निम्बातसीकुसुम्भमूलकजीमूतकवृक्षककृतवेधनार्ककम्पिल्लकहस्तिकर्णपृथ्वीकापीलु- करञ्जेङ्गुदीशिग्रुसर्षपसुवर्चलाविडङ्गज्योतिष्मतीफलतैलानि तीक्ष्णानि लघून्युष्णवीर्याणि कटूनि कटुविपाकानि सराण्यनिलकफकृमिकुष्ठप्रमेहशिरोरोगापहराणि चेति ||११५||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਮ੍ਬਾਦਿਫਲਸ੍ਨੇਹਗੁਣਾਨਾਹ- ਨਿਮ੍ਬੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਮੂਤਕੋ ਦੇਵਦਾਲੀ, ਵਕ੍ਸਕਃ ਕੁਟਜਃ, ਕਤਵੇਧਨਃ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਅਰ੍ਕਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕੋ ਰੇਚਨਿਕਃ, ਹਸ੍ਤਿਕਰ੍ਣੋ ਮਹਾਪਰ੍ਣੋ ‘ਭੂਪਲਾਸ਼’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤੈਰਣ੍ਡਮਾਹੁਃ, ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਕਸ੍ਣਜੀਰਕਃ, ਪੀਲੁਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਕਰਞ੍ਜੋ ਵਕ੍ਸਕਰਞ੍ਜਃ, ਇਙ੍ਗੁਦੀ ਕਣ੍ਟਕੀ(ਕ)ਵਕ੍ਸਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਤ੍ਰਜੀਵਕਮਾਹੁਃ, ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਫਲਂ, ਸੁਵਰ੍ਚਲਾ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ, ਵਿਡਙ੍ਗਃ ਕਮਿਹਾ, ਜ੍ਯੋਤੀਸ੍ਮਤਿ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ| ਨਿਮ੍ਬਤੈਲਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪਲਿਤਹਰਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਇਹਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਪਹਰਤ੍ਵੇਨ ਪਲਿਤਹਰਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੧੫||
Adhikarana ੧੦੧ (੧੧੬-੧੧੯) · Śloka ੧੧੯
ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਮਧੁਰਂ ਤੇਸੁ ਕ੍ਸੌਮਂ ਤੈਲਂ ਬਲਾਪਹਮ੍ | ਕਟੁਪਾਕਮਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁਪਿਤ੍ਤਲਮ੍ ||੧੧੬|| ਕਮਿਘ੍ਨਂ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਤੈਲਂ ਕਣ੍ਡੂਕੁਸ੍ਠਾਪਹਂ ਲਘੁ | ਕਫਮੇਦੋਨਿਲਹਰਂ ਲੇਖਨਂ ਕਟੁ ਦੀਪਨਮ੍ ||੧੧੭|| ਕਮਿਘ੍ਨਮਿਙ੍ਗੁਦੀਤੈਲਮੀਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਲਘੁ | ਕੁਸ੍ਠਾਮਯਕਮਿਹਰਂ ਦਸ੍ਟਿਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਾਪਹਮ੍ ||੧੧੮|| ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁਕਂ ਤੈਲਂ ਕੌਸੁਮ੍ਭਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਤ੍ | ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਵਿਦਾਹਿ ਚ ||੧੧੯||
वातघ्नं मधुरं तेषु क्षौमं तैलं बलापहम् | कटुपाकमचक्षुष्यं स्निग्धोष्णं गुरुपित्तलम् ||११६|| कृमिघ्नं सार्षपं तैलं कण्डूकुष्ठापहं लघु | कफमेदोनिलहरं लेखनं कटु दीपनम् ||११७|| कृमिघ्नमिङ्गुदीतैलमीषत्तिक्तं तथा लघु | कुष्ठामयकृमिहरं दृष्टिशुक्रबलापहम् ||११८|| विपाके कटुकं तैलं कौसुम्भं सर्वदोषकृत् | रक्तपित्तकरं तीक्ष्णमचक्षुष्यं विदाहि च ||११९||
🔊 Audio coming soon
ਏਸੁ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੌਮਮਿਤਿ ਅਤਸੀਭਵਮ੍||੧੧੬-੧੧੯||
Adhikarana ੧੦੨ (੧੨੦) · Śloka ੧੨੦
ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਾਤਿਮੁਕ੍ਤਕਬਿਭੀਤਕਨਾਲਿਕੇਰਕੋਲਾਕ੍ਸੋਡਜੀਵਨ੍ਤੀਪ੍ਰਿਯਾਲਕਰ੍ਬੁਦਾਰ- ਸੂਰ੍ਯਵਲ੍ਲੀਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕਕਰ੍ਕਾਰੁਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤੈਲਾਨਿ ਮਧੁਰਾਣਿ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾਨਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਣ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਸਾਦਨਾਨਿ ਚੇਤਿ ||੧੨੦||
किराततिक्तकातिमुक्तकबिभीतकनालिकेरकोलाक्षोडजीवन्तीप्रियालकर्बुदार- सूर्यवल्लीत्रपुसैर्वारुककर्कारुकूष्माण्डप्रभृतीनां तैलानि मधुराणि मधुरविपाकानि वातपित्तप्रशमनानि शीतवीर्याण्यभिष्यन्दीनि सृष्टमूत्राण्यग्निसादनानि चेति ||१२०||
🔊 Audio coming soon
ਕਟੂਨ੍ਯਭਿਧਾਯ ਮਧੁਰਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਿਰਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਮੁਕ੍ਤਕ ਆਵਾਨ੍ਤਕਃ, ਕੋਲੋ ਬਦਰਮਜ੍ਜਾ, ਅਕ੍ਸੋਡ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਸ੍ਵਰ੍ਣਜੀਵਨ੍ਤੀਫਲਂ, ਪ੍ਰਿਯਾਲਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਫਲਃ, ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਃ ਕਾਞ੍ਚਨਾਰਃ; ਸੂਰ੍ਯਵਲ੍ਲੀ ਅਰ੍ਕਪੁਸ੍ਪੀ, ‘ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਭੇਦਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਸੁਵਰ੍ਚਲਾਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤ੍ਰਪੁਸਂ ਕਰ੍ਕਟੀਫਲਂ ‘ਤ੍ਰਿਸੁਡੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਏਰ੍ਵਾਰੁਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਰ੍ਕਟਿਕਾ, ਕਰ੍ਕਾਰੁ ਵਾਡਵਂ ਤ੍ਰਪੁਸਮ੍| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕਾਲਿਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਸਾਦਨਾਨਿ ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਕਰਾਣਿ| ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਾਦੀਨਾਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਮਧੁਰਾਣਿ ਤੈਲਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍||੧੨੦||
Adhikarana ੧੦੩ (੧੨੧) · Śloka ੧੨੧
ਮਧੂਕਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਪਲਾਸ਼ਤੈਲਾਨਿ ਮਧੁਰਕਸਾਯਾਣਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ||੧੨੧||
मधूककाश्मर्यपलाशतैलानि मधुरकषायाणि कफपित्तप्रशमनानि ||१२१||
🔊 Audio coming soon
ਮਧੂਕਾਦੀਨਾਂ ਤੈਲਾਨ੍ਯਾਹ- ਮਧੂਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਲਾਸ਼ਃ ਕਿਂਸ਼ੁਕਃ||੧੨੧||
Adhikarana ੧੦੪ (੧੨੨) · Śloka ੧੨੨
ਤੁਵਰਕਭਲ੍ਲਾਤਕਤੈਲੇ ਉਸ੍ਣੇ ਮਧੁਰਕਸਾਯੇ ਤਿਕ੍ਤਾਨੁਰਸੇ ਵਾਤਕਫਕੁਸ੍ਠਮੇਦੋਮੇਹਕਮਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਉਭਯਤੋਭਾਗਦੋਸਹਰੇ ਚ ||੧੨੨||
तुवरकभल्लातकतैले उष्णे मधुरकषाये तिक्तानुरसे वातकफकुष्ठमेदोमेहकृमिप्रशमने उभयतोभागदोषहरे च ||१२२||
🔊 Audio coming soon
ਤੁਵਰਕਾਦਿਤੈਲਮਾਹ- ਤੁਵਰਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਵਰਕਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਰ੍ਣਵਤੀਰਜਾਤਮਾਹੁਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕੇਸ਼ਰਾਕਾਰੈਃ ਕਪਿਤ੍ਥਸਦਸ਼ੈਃ ਫਲੈਃ| ਵਕ੍ਸਸ੍ਤੁਵਰਕੋ ਨਾਮ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਰ੍ਣਵਤੀਰਜਃ”- ਇਤਿ| ਉਭਯਤੋਭਾਗਦੋਸਹਰੇ ਚੇਤਿ ਵਮਨੇਨ ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨੨||
Adhikarana ੧੦੫ (੧੨੩) · Śloka ੧੨੩
ਸਰਲਦੇਵਦਾਰੁਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਗੁਰੁਗਣ੍ਡੀਰਸਾਰਸ੍ਨੇਹਾਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਾਃ ਕਮਿਕਫਕੁਸ੍ਠਾਨਿਲਹਰਾਸ਼੍ਚ ||੧੨੩||
सरलदेवदारुशिंशपागुरुगण्डीरसारस्नेहास्तिक्तकटुकषाया दुष्टव्रणशोधनाः कृमिकफकुष्ठानिलहराश्च ||१२३||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਰਸ੍ਨੇਹਾਨਾਹ- ਸਰਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰਲਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਗਣ੍ਡੀਰਃ ਸਾਰਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਤਰੁਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਾਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤੋਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਃ||੧੨੩||
Adhikarana ੧੦੬ (੧੨੪) · Śloka ੧੨੪
ਤੁਮ੍ਬੀਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਸ਼੍ਯਾਮਾਸਪ੍ਤਲਾਨੀਲਿਕਾਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਸ੍ਨੇਹਾਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾ ਅਧੋਭਾਗਦੋਸਹਰਾਃ ਕਮਿਕਫਕੁਸ੍ਠਾਨਿਲਹਰਾ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਾਸ਼੍ਚ ||੧੨੪||
तुम्बीकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीश्यामासप्तलानीलिकाकम्पिल्लकशङ्खिनीस्नेहास्तिक्तकटुकषाया अधोभागदोषहराः कृमिकफकुष्ठानिलहरा दुष्टव्रणशोधनाश्च ||१२४||
🔊 Audio coming soon
ਤੁਮ੍ਬ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਮਾਹ- ਤੁਮ੍ਬੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਮ੍ਬੀ ਤਿਕ੍ਤਾਲਾਬੁਃ, ਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਃ ‘ਕੋਸ਼ਮ੍ਬ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਦਨ੍ਤੀ ਦਨ੍ਤਿਨੀ, ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਸ਼ਮ੍ਬਰੀ, ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵਦ੍ਧਦਾਰੁਕਃ, ਸਪ੍ਤਲਾ ਸਾਤਲੇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਨੀਲਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀਫਲਿਕਾ, ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਰੀਫਲਿਕਾ, ਅਨ੍ਯੇ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਮਾਹੁਃ| ਅਧੋਭਾਗਦੋਸਹਰਾ ਇਤਿ ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਦੋਸਹਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨੪||
Adhikarana ੧੦੭ (੧੨੫) · Śloka ੧੨੫
ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਤੈਲਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮੀਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਲੇਖਨਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਂ ਚ ||੧੨੫||
यवतिक्तातैलं सर्वदोषप्रशमनमीषत्तिक्तमग्निदीपनं लेखनं मेध्यं पथ्यं च ||१२५||
🔊 Audio coming soon
ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਤੈਲਮਾਹ- ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਤਿਕ੍ਤਾ ਯਵਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇਸੁ ਜਾਯਤੇ ਤਿਕ੍ਤਸਪ੍ਤਾਸ੍ਟਪਤ੍ਰਾ ‘ਯਵੇਨ੍ਤਿਕਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ||੧੨੫||
Adhikarana ੧੦੮ (੧੨੬) · Śloka ੧੨੬
ਏਕੈਸਿਕਾਤੈਲਂ ਮਧੁਰਮਤਿਸ਼ੀਤਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਮਨਿਲਪ੍ਰਕੋਪਣਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਵਰ੍ਧਨਂ ਚ ||੧੨੬||
एकैषिकातैलं मधुरमतिशीतं पित्तहरमनिलप्रकोपणं श्लेष्माभिवर्धनं च ||१२६||
🔊 Audio coming soon
ਏਕੈਸਿਕਾਤੈਲਮਾਹ- ਏਕੈਸਿਕਾਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਸਿਕਾ ਅਵਿਦ੍ਧਕਰਣੀ ‘ਪਾਠਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਤ੍ਰਿਵਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਝਟਃ||੧੨੬||
Adhikarana ੧੦੯ (੧੨੭) · Śloka ੧੨੭
ਸਹਕਾਰਤੈਲਮੀਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤਮਤਿਸੁਗਨ੍ਧਿ ਵਾਤਕਫਹਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਮਧੁਰਕਸਾਯਂ ਰਸਵਨ੍ਨਾਤਿਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਚ ||੧੨੭||
सहकारतैलमीषत्तिक्तमतिसुगन्धि वातकफहरं रूक्षं मधुरकषायं रसवन्नातिपित्तकरं च ||१२७||
🔊 Audio coming soon
ਆਮ੍ਰਤੈਲਮਾਹ- ਸਹਕਾਰਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹਕਾਰਤੈਲਮਾਮ੍ਰਤੈਲਮ੍| ਤਚ੍ਚ ‘ਆਮ੍ਰਸ੍ਯ ਤਰੁਣਫਲਵਨ੍ਤਭਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਤ ਏਵ ਜਾਤਮ੍’ ਇਤਿ ਗਯੀ, ‘ਤਤ੍ਫਲਮਜ੍ਜਸ੍ਨੇਹਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੧੨੭||
Adhikarana ੧੧੦ (੧੨੮) · Śloka ੧੨੮
ਫਲੋਦ੍ਭਵਾਨਿ ਤੈਲਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨੀਹ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ | ਗੁਣਾਨ੍ ਕਰ੍ਮ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਫਲਾਨੀਵ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੨੮||
फलोद्भवानि तैलानि यान्युक्तानीह कानिचित् | गुणान् कर्म च विज्ञाय फलानीव विनिर्दिशेत् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
ਫਲਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਫਲਗੁਣਾਤਿਦੇਸ਼ਂ ਤੈਲੇਪ੍ਯਾਹ- ਫਲੋਦ੍ਭਵਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਜਗਤਿ| ਫਲਾਨੀਵੇਤਿ ਫਲਸਦਸ਼ਗੁਣਾਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ ਇਹ ਤੈਲਵਰ੍ਗੇ ਯਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਫਲੋਦ੍ਭਵਾਨਿ ਤੈਲਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤਾਵਦੁਕ੍ਤਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਮੇਵ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ, ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਤੁ ਫਲਤੈਲਾਨਿ ਫਲਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨ੍ ਕਰ੍ਮ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਫਲਾਨੀਵ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨੀਹ ਕਾਨਿਚਿਤ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਯਾਨੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੇਸਂ ਚ ਸਮਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸੁਬੋਧਮ੍||੧੨੮||
Adhikarana ੧੧੧ (੧੨੯) · Śloka ੧੨੯
ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸਮਾਸਾਤ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ | ਸਰ੍ਵੇ ਤੈਲਗੁਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਨਿਲਨਾਸ਼ਨਾਃ ||੧੨੯||
यावन्तः स्थावराः स्नेहाः समासात्परिकीर्तिताः | सर्वे तैलगुणा ज्ञेयाः सर्वे चानिलनाशनाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਤਿਲਤੈਲਗੁਣਤ੍ਵਮਾਹ- ਯਾਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇ ਤੈਲਗੁਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਇਤਿ ਏਤੇਨ ਤਿਲਤੈਲੇ ਯੇ ਕੇਚਿਦ੍ਧਰ੍ਮਾਃ ਯਾਨਿ ਚ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯਪਰੇਸ੍ਵਪਿ ਤੈਲੇਸੁ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਤਿਲਤੈਲਧਰ੍ਮਾਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤਿਲਤੈਲਕਰ੍ਮਾਣਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਵਸਾਧਾਰਣੀਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾਮਾਹੁਃ||੧੨੯||
Adhikarana ੧੧੨ (੧੩੦) · Śloka ੧੩੦
ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਤੈਲੇਭ੍ਯਸ੍ਤਿਲਤੈਲਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ | ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੈਲਤ੍ਵਮਿਤਰੇਸ੍ਵਪਿ ||੧੩੦||
सर्वेभ्यस्त्विह तैलेभ्यस्तिलतैलं विशिष्यते | निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वमितरेष्वपि ||१३०||
🔊 Audio coming soon
ਤਿਲਤੈਲਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਕਥਨਦ੍ਵਾਰੇਣੇਤਰੇਸਾਂ ਤੈਲਾਨਾਮਪਿ ਤੈਲਤ੍ਵਮਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਰਿਤਿ ਯਥਾ ਤੈਲਂ ਤਿਲਾਨਾਂ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਥੈਵੈਰਣ੍ਡਾਦਿਤੈਲਮਪੀਤਿ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਸਾਮ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਿਲਤੈਲਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਿਲਤੈਲਧਰ੍ਮੈਸ਼੍ਚ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍||੧੩੦||
Adhikarana ੧੧੩ (੧੩੧) · Śloka ੧੩੧
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾਨਾਂ ਚ ਵਸਾਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਨੋ ਗੁਰੂਸ੍ਣਮਧੁਰਾ ਵਾਤਘ੍ਨਾਃ, ਜਾਙ੍ਗਲੈਕਸ਼ਫਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਦੀਨਾਂ ਲਘੁਸ਼ੀਤਕਸਾਯਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ, ਪ੍ਰਤੁਦਵਿਸ੍ਕਿਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਾਃ | ਤਤ੍ਰ ਘਤਤੈਲਵਸਾਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਨੋ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਗੁਰੁਵਿਪਾਕਾ ਵਾਤਹਰਾਸ਼੍ਚ ||੧੩੧|| ਇਤਿ ਤੈਲਵਰ੍ਗਃ |
ग्राम्यानूपौदकानां च वसामेदोमज्जानो गुरूष्णमधुरा वातघ्नाः, जाङ्गलैकशफक्रव्यादादीनां लघुशीतकषाया रक्तपित्तघ्नाः, प्रतुदविष्किराणां श्लेष्मघ्नाः | तत्र घृततैलवसामेदोमज्जानो यथोत्तरं गुरुविपाका वातहराश्च ||१३१|| इति तैलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਨੇਹਸਮਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਸਾਦਿਗੁਣਕਰ੍ਮਾਹ- ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾ ਗਵੋਸ੍ਟ੍ਰਬਸ੍ਤਾਦਯਃ, ਆਨੂਪਾ ਮਹਿਸਾਦਯਃ, ਔਦਕਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ| ਜਾਙ੍ਗਲੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਏਣਾਦਯਃ, ਏਕਸ਼ਫਾ ਅਸ਼੍ਵਾਦਯਃ, ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ| ਪ੍ਰਤੁਦੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤੁਦਾਃ ਕਪੋਤਪਾਰਾਵਤਾਦਯਃ, ਵਿਸ੍ਕਿਰਾ ਲਾਵਾਦਯਃ||੧੩੧||
Adhikarana ੧੧੪ (੧੩੨) · Śloka ੧੩੨
ਅਥ ਮਧੁਵਰ੍ਗਃ | ਮਧੁ ਤੁ ਮਧੁਰਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ਼ੀਤਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਲਘੁ ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਲੇਖਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਰੋਪਣਂ(ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ) ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਮੇਹਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਸ੍ਣਾਕਮਿਵਿਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਹ੍ਲਾਦਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਚ; ਤਤ੍ਤੁ ਲਘੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਘ੍ਨਂ, ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯਭਾਵਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਮ੍ ||੧੩੨||
अथ मधुवर्गः | मधु तु मधुरं कषायानुरसं रूक्षं शीतमग्निदीपनं वर्ण्यं स्वर्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं वाजीकरणं सन्धानं शोधनं रोपणं(सङ्ग्राहि ) चक्षुष्यं प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदोमेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्दितृष्णाकृमिविषप्रशमनं ह्लादि त्रिदोषप्रशमनं च; तत्तु लघुत्वात् कफघ्नं, पैच्छिल्यान्माधुर्यात् कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम् ||१३२||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਮਧ੍ਵਾਹ, ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸ੍ਵਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਧ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਕ੍ਸਦੀਪਨਲਘੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਂ, ਨਵਮੇਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਮਿਤਿ| ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਕਰਮ੍| ਲੇਖਨਂ ਪਤ੍ਤਲੀਕਰਣਮ੍| ਹਦ੍ਯਂ ਹਦਯਪ੍ਰਿਯਂ ਹਿਤਂ ਚ| ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ| ਸ਼ੋਧਨਂ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਸ੍ਯ| ਰੋਪਣਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵ੍ਰਣਸ੍ਯ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਚਕ੍ਸੁਸੇ ਹਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਚਕ੍ਸੁਸੋਰ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਚ| ਹ੍ਲਾਦਿ ਸੁਖਕਾਰਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੈਤ੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵੈਰ੍ਵਾਤਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਚ ਕਫਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਤਥਾਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣੋਭਯਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਤ੍ਵਮ੍||੧੩੨||
Adhikarana ੧੧੫ (੧੩੩) · Śloka ੧੩੩
ਪੌਤ੍ਤਿਕਂ ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਛਾਤ੍ਰਮੇਵ ਚ | ਆਰ੍ਘ੍ਯਮੌਦ੍ਦਾਲਕਂ ਦਾਲਮਿਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਮਧੁਜਾਤਯਃ ||੧੩੩||
पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्रमेव च | आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
ਤਦ੍ਭੇਦਾਨਾਹ- ਪੌਤ੍ਤਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਮਹਤ੍ਯੋ ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਪੁਤ੍ਤਿਕਾਃ, ਤਦ੍ਭਵਂ ਪੌਤ੍ਤਿਕਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਮਸ਼ਕੋਪਮਾ ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਾਃ ਪੁਤ੍ਤਿਕਾਃ’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਭ੍ਰਮਰਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ, ਤਦ੍ਭਵਂ ਭ੍ਰਾਮਰਮ੍| ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਏਵ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਃ, ਤਦ੍ਭਵਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮ੍| ਪਿਙ੍ਗਲਵਰ੍ਣਾ ਮਹਤ੍ਯੋ ਮਕ੍ਸਿਕਾਸ੍ਤਦ੍ਭਵਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਾ ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਪੀਤਕਪਿਙ੍ਗਲਾ ‘ਬਗ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਯਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਛਤ੍ਰਕਾਕਾਰਂ ਹੈਮਵਤੇ ਵਨੇ ਮਾਲਵਵਨੇ ਚ ਤਚ੍ਛਾਤ੍ਰਮ੍| “ਮਧੂਕਵਕ੍ਸਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯੋ ਜਰਤ੍ਕਾਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮੋਦ੍ਭਵਾਃ| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਧ੍ਯਂ ਮਧੁ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸ਼੍ਵੇਤਕਂ ਮਾਲਵੇ ਜਨਾਃ|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤੁਣ੍ਡਾਸ੍ਤੁ ਯਾਃ ਪੀਤਵਰ੍ਣਾਃ ਸਟ੍ਪਦਸਨ੍ਨਿਭਾਃ| ਅਰ੍ਘਾ ਨਾਮ ਚ ਤਦ੍ਭੂਤਮਾਰ੍ਘ੍ਯਮਿਤ੍ਯਪਰੇ ਜਗੁਃ”- ਇਤਿ| ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਮਧੂਨ੍ਯੁਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇਨ੍ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਘ੍ਯਾਤ੍”- ਇਤਿ| ਉਦ੍ਦਾਲਕਾਃ ਕਪਿਲਕੀਟਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵਲ੍ਮੀਕੇਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਮਧੁ ਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਭਵਮੌਦ੍ਦਾਲਕਮ੍| ਦਾਲਮਿਤਿ ਦਲਂ ਪਤ੍ਰਂ, ਤਦੁਪਰਿਸ੍ਥਿਤਂ ਦਾਲਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਪਿਲਾ ਏਵ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤਰਾ ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਕ੍ਸਕੋਟਰੋਦ੍ਭਵਾ ‘ਦਲਾ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਦ੍ਭਵਂ ਦਾਲਮਿਤਿ||੧੩੩||
Adhikarana ੧੧੬ (੧੩੪-੧੩੯) · Śloka ੧੪੦
ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਪੌਤ੍ਤਿਕਂ ਤੇਸੁ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਂ ਸਵਿਸਾਨ੍ਵਯਾਤ੍ | ਵਾਤਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਕਚ੍ਛੇਦਿ ਵਿਦਾਹਿ ਮਦਕਨ੍ਮਧੁ ||੧੩੪|| ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦੁਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਗੁਰੁਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍ | ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਲਘੁ ਲੇਖਨਮ੍ ||੧੩੫|| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਘੁਤਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਪ੍ਰਵਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ | ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਸੁ ਚ ਰੋਗੇਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੩੬|| ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਂ ਗੁਰੁ ਹਿਮਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਿਤ੍ | ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਮੇਹਕਮਿਘ੍ਨਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛਾਤ੍ਰਂ ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੧੩੭|| ਆਰ੍ਘ੍ਯਂ ਮਧ੍ਵਤਿਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਪਰਮ੍ | ਕਸਾਯਂ ਕਟੁ ਪਾਕੇ ਚ ਬਲ੍ਯਂ ਤਿਕ੍ਤਮਵਾਤਕਤ੍ ||੧੩੮|| ਔਦ੍ਦਾਲਕਂ ਰੁਚਿਕਰਂ ਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਕੁਸ੍ਠਵਿਸਾਪਹਮ੍ | ਕਸਾਯਮਮ੍ਲਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ ਕਟੁਪਾਕਿ ਚ ||੧੩੯|| ਛਰ੍ਦਿਮੇਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਮਧੁ ਰੂਕ੍ਸਂ ਦਲੋਦ੍ਭਵਮ੍ |੧੪੦|
विशेषात्पौत्तिकं तेषु रूक्षोष्णं सविषान्वयात् | वातासृक्पित्तकृच्छेदि विदाहि मदकृन्मधु ||१३४|| पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद्भ्रामरं गुरुसञ्ज्ञितम् | क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम् ||१३५|| तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् | श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः ||१३६|| स्वादुपाकं गुरु हिमं पिच्छिलं रक्तपित्तजित् | श्वित्रमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम् ||१३७|| आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् | कषायं कटु पाके च बल्यं तिक्तमवातकृत् ||१३८|| औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् | कषायमम्लमुष्णं च पित्तकृत् कटुपाकि च ||१३९|| छर्दिमेहप्रशमनं मधु रूक्षं दलोद्भवम् |१४०|
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਗੁਣਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਿਸਾਨ੍ਵਯਾਦਿਤਿ ਸਵਿਸਪੁਸ੍ਪਾਹਾਰਮਕ੍ਸਿਕਾਸਮ੍ਭਤ੍ਵਾਤ੍| ਛੇਦਿ ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਮਦਕਦਿਤਿ ਵਿਸਾਨ੍ਵਯਤ੍ਵਾਦੇਵ ਵਿਸਮਦਕਤ੍||੧੩੪-੧੩੯||-
Adhikarana ੧੧੭ (੧੪੦) · Śloka ੧੪੧
ਬਂਹਣੀਯਂ ਮਧੁ ਨਵਂ ਨਾਤਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਸਮਮ੍ ||੧੪੦|| ਮੇਦਃਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਪਹਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਪੁਰਾਣਮਤਿਲੇਖਨਮ੍ |੧੪੧|
बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं समम् ||१४०|| मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् |१४१|
🔊 Audio coming soon
ਨਵਪੁਰਾਣਯੋਰ੍ਗੁਣਮਾਹ- ਬਂਹਣੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ਯਾਚ੍ਚ੍ਯਾਵਿਤਸ੍ਯਾਲ੍ਪਕਾਲਸ੍ਥਾਪਿਤਤ੍ਵੇਨ ਨਵਤ੍ਵਮ੍, ਏਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਮ੍||੧੪੦||-
Adhikarana ੧੧੮ (੧੪੧) · Śloka ੧੪੧
ਦੋਸਤ੍ਰਯਹਰਂ ਪਕ੍ਵਮਾਮਮਮ੍ਲਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍ ||੧੪੧||
दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ||१४१||
🔊 Audio coming soon
ਪਕ੍ਵਾਮਯੋਰ੍ਗੁਣਮਾਹ- ਦੋਸਤ੍ਰਯਹਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਘਨੀਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇਕੇ; ‘ਅਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਨਿਸੇਧਾਨ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤਮੇਤਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧੁਨਃ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਮਾਮਤ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੧੪੧||
Adhikarana ੧੧੯ (੧੪੨) · Śloka ੧੪੨
ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਯੋਗੈਰ੍ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਾਮਯਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ | ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੋਗਵਾਹਿ ਪਰਂ ਮਧੁ ||੧੪੨||
तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून् | नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ||१४२||
🔊 Audio coming soon
ਅਨੇਕਕਰ੍ਮਕਾਰਿਣੀਂ ਯੋਗਵਾਹਿਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਗੈਰਿਤਿ ਔਸਧਸਮੂਹੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਾਦਗ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਂਯੋਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਦਕ੍ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਂ, ਤੇਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਪਰਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਮਧ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪੨||
Adhikarana ੧੨੦ (੧੪੩-੧੪੫) · Śloka ੧੪੫
ਤਤ੍ਤੁ ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਪਰਸਾਨਾਂ ਮਕ੍ਸਿਕਾਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੁਸ੍ਣੋਪਚਾਰਮ੍ ||੧੪੩|| ਉਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸਾਨ੍ਵਯਤਯਾ ਮਧੁ | ਉਸ੍ਣਾਰ੍ਤਮੁਸ੍ਣੈਰੁਸ੍ਣੇ ਵਾ ਤਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਵਿਸਮ੍ ||੧੪੪|| ਤਤ੍ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨੌਸਧੀਨਾਂ ਰਸਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚ | ਉਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚ ਤਥਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸੇਣ ਜਲੇਨ ਚਾਪਿ ||੧੪੫||
तत्तु नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां पुष्परसानां मक्षिकासम्भवत्वाच्चानुष्णोपचारम् ||१४३|| उष्णैर्विरुध्यते सर्वं विषान्वयतया मधु | उष्णार्तमुष्णैरुष्णे वा तन्निहन्ति यथा विषम् ||१४४|| तत्सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यान्नानौषधीनां रससम्भवाच्च | उष्णैर्विरुध्येत विशेषतश्च तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि ||१४५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਮੁਕ੍ਤਾਯਾਮਪਿ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮਾਗਤਾਯਾਮਨੁਸ੍ਣੋਪਚਾਰਤਾਯਾਂ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਧੁ ਅਨੁਸ੍ਣੋਪਚਾਰਂ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਪੁਸ੍ਪਰਸਾਨਾਂ ਮਕ੍ਸਿਕਾਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍, ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਂ; ‘ਪੁਸ੍ਪਰਸਵਿਸਮਕ੍ਸਿਕਾਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਪੁਸ੍ਪਰਸਵਿਸਸਞ੍ਚਾਰਿਣ੍ਯੋ ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਪੁਸ੍ਪਰਸਵਿਸਮਕ੍ਸਿਕਾਃ| ‘ਅਨੁਸ੍ਣੋਪਚਾਰਂ ਯੋਗਵਾਹਿ ਚ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤਾਯਾਃ| (ਮਕ੍ਸਿਕਾ ਹਿ ਪੁਸ੍ਪਰਸਸਞ੍ਚਾਰਿਣ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਂ ਮਧ੍ਵਪਿ ਵੀਰ੍ਯੇਣੋਸ੍ਣਂ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧੂਸ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਨੋਪਚਰ੍ਯਤੇ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਸਵਦਿਤਿ ਭਾਵਃ|) ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਉਸ੍ਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣੈਰਿਤਿ ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਃ, ਨ ਤੂਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯੈਃ| ਵਿਸਾਨ੍ਵਯਤਯਾ ਵਿਸਾਹਾਰਮਕ੍ਸਿਕਾਪ੍ਰਸਵਤਯਾ| ਉਸ੍ਣਾਰ੍ਤਂ ਘਰ੍ਮਪੀਡਿਤਮ੍| ਉਸ੍ਣੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਹ| ਉਸ੍ਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ਵਾ| ਉਕ੍ਤਮੇਵ ਸੁਖਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਹ੍ਯੁਸ੍ਣੇਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ ਨਵਨੀਤਸ੍ਤ੍ਯਾਨਘਤਜਲਕੁਸੁਮਾਨਿ| ਸ਼ੀਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਸ਼ੀਤੇਨਾਪਿ ਕੇਨਚਿਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ- ਤਥਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸੇਣ ਜਲੇਨ ਚਾਪਿ; ਖਜਲੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ; ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਾਰ੍ਘ੍ਯਮੁਸ੍ਣੇਨ ਸਹ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ||੧੪੩-੧੪੫||
Adhikarana ੧੨੧ (੧੪੬) · Śloka ੧੪੬
ਉਸ੍ਣੇਨ ਮਧੁ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਮਨੇਸ੍ਵਵਚਾਰਿਤਮ੍ | ਅਪਾਕਾਦਨਵਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯੇਤ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ||੧੪੬||
उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् | अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्ववत् ||१४६||
🔊 Audio coming soon
ਵਮਨਵਿਸਯੇ ਉਸ੍ਣੇਨਾਪ੍ਯਵਿਰੋਧਮਾਹ- ਉਸ੍ਣੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਮਨੇ ਉਸ੍ਣਸ੍ਯ ਮਧੁਨਾ ਵਿਰੋਧੋ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਵਦ੍ਧਾ ਨ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਤੇ ਵਮਨਸ੍ਯਾਧੋਗਤਿਭਯਾਤ੍||੧੪੬||
Adhikarana ੧੨੨ (੧੪੭) · Śloka ੧੪੭
ਮਧ੍ਵਾਮਾਤ੍ਪਰਤਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਦਾਮਂ ਕਸ੍ਟਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ | ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਹਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਵਿਸਮ੍ ||੧੪੭|| ਇਤਿ ਮਧੁਵਰ੍ਗਃ |
मध्वामात्परतस्त्वन्यदामं कष्टं न विद्यते | विरुद्धोपक्रमत्वात्तत् सर्वं हन्ति यथा विषम् ||१४७|| इति मधुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਜੀਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਸਕਾਸ਼ਾਨ੍ਮਧ੍ਵਜੀਰ੍ਣਂ ਕਸ੍ਟਾਵਹਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਮਧ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਵਾਮਂ ਮਧ੍ਵਜੀਰ੍ਣਮ੍| ਪਰਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਆਮਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦੋਸ੍ਣੋਦਕਾਦਯ ਉਪਕ੍ਰਮਾਃ, ਤੇ ਚੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧੁਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਮ੍||੧੪੭||
Adhikarana ੧੨੩ (੧੪੮-੧੪੯) · Śloka ੧੫੦
ਅਥੇਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ | ਇਕ੍ਸਵੋ ਮਧੁਰਾ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾ ਗੁਰਵਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਬਲ੍ਯਾ ਵਸ੍ਯਾ ਮੂਤ੍ਰਲਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਃ ਕਮਿਕਫਕਰਾਸ਼੍ਚੇਤਿ | ਤੇ ਚਾਨੇਕਵਿਧਾਃ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ||੧੪੮|| ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕੋ ਭੀਰੁਕਸ਼੍ਚੈਵ ਵਂਸ਼ਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪੋਰਕਃ | ਕਾਨ੍ਤਾਰਸ੍ਤਾਪਸੇਕ੍ਸੁਸ਼੍ਚ ਕਾਸ੍ਠੇਕ੍ਸੁਃ ਸੂਚਿਪਤ੍ਰਕਃ ||੧੪੯|| ਨੈਪਾਲੋ ਦੀਰ੍ਘਪਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਨੀਲਪੋਰੋਥ ਕੋਸ਼ਕਤ੍ | ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਜਾਤਯਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍, ... |੧੫੦|
अथेक्षुवर्गः | इक्षवो मधुरा मधुरविपाका गुरवः शीताः स्निग्धा बल्या वृष्या मूत्रला रक्तपित्तप्रशमनाः कृमिकफकराश्चेति | ते चानेकविधाः | तद्यथा- ||१४८|| पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः श्वेतपोरकः | कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ||१४९|| नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् | इत्येता जातयः स्थौल्याद्, ... |१५०|
🔊 Audio coming soon
ਅਥੇਕ੍ਸੂਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਗੁਣਮਾਹ- ਇਕ੍ਸਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚੀ, ਤੇਨ ਭੋਰਦਸ਼ਤਪਤ੍ਰਪਾਣ੍ਡੁਕਵੇਤ੍ਰਕੋਦ੍ਰਵਕਚਣਿਪ੍ਰਭਤਯੋ ਬਹ੍ਵਯੋ ਜਾਤਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੇਵ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਜਾਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪੮-੧੪੯||-
Adhikarana ੧੨੪ (੧੫੦-੧੫੪) · Śloka ੧੫੫
... ਗੁਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍ ||੧੫੦|| ਸੁਸ਼ੀਤੋ ਮਧੁਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਂਹਣਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਃ ਸਰਃ | ਅਵਿਦਾਹੀ ਗੁਰੁਰ੍ਵਸ੍ਯਃ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕੋ ਭੀਰੁਕਸ੍ਤਥਾ ||੧੫੧|| ਆਭ੍ਯਾਂ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਕ੍ਸਾਰੋ ਵਂਸ਼ਕੋ ਮਤਃ | ਵਂਸ਼ਵਚ੍ਛ੍ਵੇਤਪੋਰਸ੍ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਃ ਸ ਵਾਤਹਾ ||੧੫੨|| ਕਾਨ੍ਤਾਰਤਾਪਸਾਵਿਕ੍ਸੂ ਵਂਸ਼ਕਾਨੁਗਤੌ ਮਤੌ | ਏਵਙ੍ਗੁਣਸ੍ਤੁ ਕਾਸ੍ਠੇਕ੍ਸੁਃ ਸ ਤੁ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਃ ||੧੫੩|| ਸੂਚੀਪਤ੍ਰੋ ਨੀਲਪੋਰੌ ਨੈਪਾਲੋ ਦੀਰ੍ਘਪਤ੍ਰਕਃ | ਵਾਤਲਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ ਸਕਸਾਯਾ ਵਿਦਾਹਿਨਃ ||੧੫੪|| ਕੋਸ਼ਕਾਰੋ ਗੁਰੁਃ ਸ਼ੀਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਾਪਹਃ |੧੫੫|
... गुणान् वक्ष्याम्यतः परम् ||१५०|| सुशीतो मधुरः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलः सरः | अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा ||१५१|| आभ्यां तुल्यगुणः किञ्चित्सक्षारो वंशको मतः | वंशवच्छ्वेतपोरस्तु किञ्चिदुष्णः स वातहा ||१५२|| कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगतौ मतौ | एवङ्गुणस्तु काष्ठेक्षुः स तु वातप्रकोपणः ||१५३|| सूचीपत्रो नीलपोरौ नैपालो दीर्घपत्रकः | वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः ||१५४|| कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः |१५५|
🔊 Audio coming soon
ਗੁਣਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੫੦-੧੫੪||-
Adhikarana ੧੨੫ (੧੫੫) · Śloka ੧੫੬
ਅਤੀਵ ਮਧੁਰੋ ਮੂਲੇ ਮਧ੍ਯੇ ਮਧੁਰ ਏਵ ਤੁ ||੧੫੫|| ਅਗ੍ਰੇਸ੍ਵਕ੍ਸਿਸੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਇਕ੍ਸੂਣਾਂ ਲਵਣੋ ਰਸਃ ||੧੫੬||
अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु ||१५५|| अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः ||१५६||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਮਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਅਤੀਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਰੇਸ੍ਵਕ੍ਸਿਸੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਇਤਿ ਇਕ੍ਸੂਣਾਮਕ੍ਸੀਣਿ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਸੁ ਪ੍ਰਰੋਹਜਨਨਸਮਰ੍ਥਾ ਅਙ੍ਕੁਰਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤ੍ਵਕ੍ਸੁ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤ੍ਵਕ੍ਸੁ ਵਲ੍ਕਲੇਸੁ||੧੫੫||-
Adhikarana ੧੨੬ (੧੫੭) · Śloka ੧੫੭
ਅਵਿਦਾਹੀ ਕਫਕਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਨਿਵਾਰਣਃ | ਵਕ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨੋ ਵਸ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤੋ ਰਸਃ ||੧੫੭||
अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः | वक्त्रप्रह्लादनो वृष्यो दन्तनिष्पीडितो रसः ||१५७||
🔊 Audio coming soon
ਦਨ੍ਤਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤੇਕ੍ਸੁਰਸਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਅਵਿਦਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਬਹਲ੍ਲਘੁਪਞ੍ਜਿਕਯੋਃ; ਜੇਜ੍ਝਟਸ੍ਤੁ- “ਕਫਕਚ੍ਚਾਵਿਦਾਹੀ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਬਰ੍ਹਣਃ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮਵੀਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦਨ੍ਤਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤੋ ਰਸਃ”- ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮਵੀਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਕ੍ਤਯਭਿਧਾਯਕਃ, ਨਤੁ ਸ਼ੀਤਾਦਿਵੀਰ੍ਯਵਾਚਕਃ| ਕਸ੍ਮਾਦਵਿਦਾਹੀ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਬਹਿਰਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਾਤਪਾਦ੍ਯਨੁਪਹਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੫੭||
Adhikarana ੧੨੭ (੧੫੮) · Śloka ੧੫੮
ਗੁਰੁਰ੍ਵਿਦਾਹੀ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ |੧੫੮|
गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्तु प्रकीर्तितः |१५८|
🔊 Audio coming soon
ਯਨ੍ਤ੍ਰਪੀਡਿਤੇਕ੍ਸੁਰਸਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਨ੍ਤ੍ਰਪੀਡਿਤਸ੍ਯ ਬਹਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਵਾਤਾਤਪਾਦਿਸਂਯੋਗੇ ਤ੍ਵਗਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪੀਡਨਾਚ੍ਚ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚਿਰਪਾਕਿਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਦਾਹੀਤਿ “ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਾਦਯ ਗੌਰਵਾਦ੍ਵਾ ਚਿਰੇਣ ਪਾਕਂ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਯੋਗਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਂ ਵਿਦਹਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਦਨ੍ਨਪਾਨਂ ਕਥਿਤਂ ਵਿਦਾਹਿ”- ਇਤਿ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਵਾਤਤੋਦਸ਼ੂਲਾ ਮਲਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ|੧੫੮|
Adhikarana ੧੨੮ (੧੫੮) · Śloka ੧੫੮
ਪਕ੍ਵੋ ਗੁਰੁਃ ਸਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ ||੧੫੮||
पक्वो गुरुः सरः स्निग्धः सतीक्ष्णः कफवातनुत् ||१५८||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਪਕ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੫੮||
Adhikarana ੧੨੯ (੧੫੯) · Śloka ੧੫੯
ਫਾਣਿਤਂ ਗੁਰੁ ਮਧੁਰਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਬਂਹਣਮਵਸ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਚ੍ਚ ||੧੫੯||
फाणितं गुरु मधुरमभिष्यन्दि बृंहणमवृष्यं त्रिदोषकृच्च ||१५९||
🔊 Audio coming soon
ਫਾਣਿਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਫਾਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਾਣਿਤਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਗੁਡਃ ‘ਕਾਕਵੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਅਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍||੧੫੯||
Adhikarana ੧੩੦ (੧੬੦) · Śloka ੧੬੦
ਗੁਡਃ ਸਕ੍ਸਾਰਮਧੁਰੋ ਨਾਤਿਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮੂਤ੍ਰਰਕ੍ਤਸ਼ੋਧਨੋ ਨਾਤਿਪਿਤ੍ਤਜਿਦ੍ਵਾਤਘ੍ਨੋ ਮੇਦਃਕਮਿਕਫਕਰੋ ਬਲ੍ਯੋ ਵਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ||੧੬੦||
गुडः सक्षारमधुरो नातिशीतः स्निग्धो मूत्ररक्तशोधनो नातिपित्तजिद्वातघ्नो मेदःकृमिकफकरो बल्यो वृष्यश्च ||१६०||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯੈਵ ਪਾਕਾਦਤਿਘਨਭਾਵਂ ਗਤਸ੍ਯ ਗੁਡਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਤਮਾਹ- ਗੁਡ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕ੍ਸਾਰ ਈਸਤ੍ਕ੍ਸਾਰਃ| ਏਤੇਨਿਰ੍ਮਲਗੁਡਗੁਣਾਃ||੧੬੦||
Adhikarana ੧੩੧ (੧੬੧) · Śloka ੧੬੧
ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਮਧੁਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵਾਤਘ੍ਨੋਸਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ |੧੬੧|
पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः |१६१|
🔊 Audio coming soon
ਨਿਰ੍ਮਲਗੁਡਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰ੍ਮਲੋ ਧਵਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੧੬੧|
Adhikarana ੧੩੨ (੧੬੧) · Śloka ੧੬੧
ਸਪੁਰਾਣੋਧਿਕਗੁਣੋ ਗੁਡਃ ਪਥ੍ਯਤਮਃ ਸ੍ਮਤਃ ||੧੬੧||
सपुराणोऽधिकगुणो गुडः पथ्यतमः स्मृतः ||१६१||
🔊 Audio coming soon
ਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਗੁਡਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪੁਰਾਣ ਈਸਤ੍ਪੁਰਾਣਃ||੧੬੧||
Adhikarana ੧੩੩ (੧੬੨) · Śloka ੧੬੨
ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਖਣ੍ਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਵਿਮਲਜਾਤਾ ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ੀਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਗੁਰੁਤਰਾ ਮਧੁਰਤਰਾ ਵਸ੍ਯਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਸ਼੍ਚ ||੧੬੨||
मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलजाता उत्तरोत्तरं शीताः स्निग्धाः गुरुतरा मधुरतरा वृष्या रक्तपित्तप्रशमनास्तृष्णाप्रशमनाश्च ||१६२||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਗੁਡਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਾਮਾਨ੍ਤਰਂ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਂ ਚਾਹ- ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਦ੍ਰਵਖਣ੍ਡਃ ‘ਖਣ੍ਡਦ੍ਰਵ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ਖਣ੍ਡਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ; ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸਿਤੋਪਲਾ ‘ਤਵਰਾਜ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਗੁਡਾਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਤਤਃ ਖਣ੍ਡਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤਿ ਵੈਮਲ੍ਯੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬੨||
Adhikarana ੧੩੪ (੧੬੩) · Śloka ੧੬੩
ਯਥਾ ਯਥੈਸਾਂ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਤਥਾ | ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨਿ ਸਰਤ੍ਵਂ ਚ ਤਥਾ ਤਥਾ ||੧੬੩||
यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा | स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वं च तथा तथा ||१६३||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵ ਸ੍ਪਸ੍ਟਯਤਿ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਮਿਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮ੍| ਗੌਰਵਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਾਰਿਤ੍ਵਂ, ਗੌਰਵਂ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ੍ਨੇਹਲਾਘਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੬੩||
Adhikarana ੧੩੫ (੧੬੪) · Śloka ੧੬੪
ਯੋ ਯੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਖਣ੍ਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਕੋ ਗੁਣਃ | ਤੇਨ ਤੇਨੈਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਸ੍ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣੋ ਗੁਣਃ ||੧੬੪||
यो यो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराणां स्वको गुणः | तेन तेनैव निर्देश्यस्तेषां विस्रावणो गुणः ||१६४||
🔊 Audio coming soon
ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਦੀਨਾਂ ਕਰਣੇਪਨੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਮਲਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਯੋ ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਕੋ ਗੁਣਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਤੇਨੈਵ ਸ੍ਵਕੀਯੇਨ ਸ੍ਵਕੀਯੇਨੈਵ ਗੁਣੇਨ| ਕੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣੋ ਗੁਣ ਇਤਿ; ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਃ ਕਥਨੀਯਃ| ਗੁਣਃ ਸਮਲਕ੍ਸਾਰੋਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਥਂ ਸਮਲਕ੍ਸਾਰੋ ਗੁਣਃ ਕਥ੍ਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਯੋ ਯਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਭਵਤਿ ਸ ਤੁ ਤਦ੍ਗੁਣ ਏਵ , ਤਤ੍ਸਮ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੬੪||
Adhikarana ੧੩੬ (੧੬੫) · Śloka ੧੬੫
ਸਾਰਸ੍ਥਿਤਾ ਸੁਵਿਮਲਾ ਨਿਃਕ੍ਸਾਰਾ ਚ ਯਥਾ ਯਥਾ | ਤਥਾ ਗੁਣਵਤੀ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਬੁਧੈਃ ||੧੬੫||
सारस्थिता सुविमला निःक्षारा च यथा यथा | तथा गुणवती सर्वा विज्ञेया शर्करा बुधैः ||१६५||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਮਾਹ- ਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੬੫||
Adhikarana ੧੩੭ (੧੬੬) · Śloka ੧੬੬
ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਪੁਨਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਹਰੀ ਰੂਕ੍ਸਾ ਛੇਦਨੀ ਪ੍ਰਸਾਦਨੀ ਕਸਾਯਮਧੁਰਾ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾ ਚ ||੧੬੬||
मधुशर्करा पुनश्छर्द्यतीसारहरी रूक्षा छेदनी प्रसादनी कषायमधुरा मधुरविपाका च ||१६६||
🔊 Audio coming soon
ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਮਾਹ- ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਕਾਤ੍ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਸ਼ੋਸਣਾਦ੍ਵਾ ਘਨੀਭੂਤਾਵਯਵਂ ਮਧੁ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ‘ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਛੇਦਨੀ ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤਾਨਾਂ ਭੇਦਕਾਰਿਣੀ||੧੬੬||
Adhikarana ੧੩੮ (੧੬੭) · Śloka ੧੬੭
ਯਵਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਮਧੁਰਕਸਾਯਾ ਤਿਕ੍ਤਾਨੁਰਸਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰੀ ਸਰਾ ਚੇਤਿ ||੧੬੭||
यवासशर्करा मधुरकषाया तिक्तानुरसा श्लेष्महरी सरा चेति ||१६७||
🔊 Audio coming soon
ਯਵਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਮਾਹ- ਯਵਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਾਸਕ੍ਵਾਥਪਾਕਘਨੀਭਾਵਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾ ਕਤਾ ਯਵਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ||੧੬੭||
Adhikarana ੧੩੯ (੧੬੮) · Śloka ੧੬੮
ਯਾਵਤ੍ਯਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਦਾਹਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਾਃ | ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਸਾਪਹਾਃ ||੧੬੮||
यावत्यः शर्कराः प्रोक्ताः सर्वा दाहप्रणाशनाः | रक्तपित्तप्रशमनाश्छर्दिमूर्च्छातृषापहाः ||१६८||
🔊 Audio coming soon
ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਮਾਹ- ਯਾਵਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੬੮||
Adhikarana ੧੪੦ (੧੬੯) · Śloka ੧੬੯
ਰੂਕ੍ਸਂ ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੋਤ੍ਥਂ ਫਾਣਿਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ | ਕਫਘ੍ਨਂ ਮਧੁਰਂ ਪਾਕੇ ਕਸਾਯਂ ਬਸ੍ਤਿਦੂਸਣਮ੍ ||੧੬੯|| ਇਤੀਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ |
रूक्षं मधूकपुष्पोत्थं फाणितं वातपित्तकृत् | कफघ्नं मधुरं पाके कषायं बस्तिदूषणम् ||१६९|| इतीक्षुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੋਤ੍ਥਫਾਣਿਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਰੂਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਦੂਸਣਮਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੇ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਕਾਰਿ||੧੬੯||
Adhikarana ੧੪੧ (੧੭੦) · Śloka ੧੭੧
ਅਥ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗਃ | ਸਰ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਮਦ੍ਯਮਮ੍ਲਂ ਰੋਚਨਦੀਪਨਮ੍ | ਭੇਦਨਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਬਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੧੭੦|| ਪਾਕੇ ਲਘੁ ਵਿਦਾਹ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਨਮ੍ | ਵਿਕਾਸਿ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ... |੧੭੧|
अथ मद्यवर्गः | सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं रोचनदीपनम् | भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ||१७०|| पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् | विकासि सृष्टविण्मूत्रं... |१७१|
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਮਦ੍ਯਾਨਿ ਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਂ ਪੈਸ੍ਟਿਕਂ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਗੌਡਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਹਿ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਅਮ੍ਲਮਿਤਿ ਲਵਣਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਰਸਤ੍ਵੇਪ੍ਯਮ੍ਲਸ੍ਯੋਤ੍ਕਟਤ੍ਵਾਦਮ੍ਲਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਮ੍ਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਨਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਾਟਵਕਰਮ੍| ਵਿਕਾਸਿ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਵਿਮੋਚਕਮ੍| ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਸ੍ਠਾਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮ੍| ਏਤੇ ਸਰ੍ਵਮਦ੍ਯਗੁਣਾਃ||੧੭੦||-
Adhikarana ੧੪੨ (੧੭੧-੧੭੩) · Śloka ੧੭੩
... ਸ਼ਣੁ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍ ||੧੭੧|| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਮਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧੁਰਾਨ੍ਵਯਤਸ੍ਤਥਾ | ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਸਤਤਂ ਬੁਧੈਰ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਸਿਧ੍ਯਤੇ ||੧੭੨|| ਮਧੁਰਂ ਤਦ੍ਧਿ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਲਘੁ | ਲਘੁਪਾਕਿ ਸਰਂ ਸ਼ੋਸਵਿਸਮਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੭੩||
... शृणु तस्य विशेषणम् ||१७१|| मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा | रक्तपित्तेऽपि सततं बुधैर्न प्रतिषिध्यते ||१७२|| मधुरं तद्धि रूक्षं च कषायानुरसं लघु | लघुपाकि सरं शोषविषमज्वरनाशनम् ||१७३||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਮਾਹ- ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਮਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਮਧੁਰਾਨ੍ਵਯਤੋ ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਾਤ੍||੧੭੧-੧੭੩||
Adhikarana ੧੪੩ (੧੭੪) · Śloka ੧੭੫
ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਾਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਖਾਰ੍ਜੂਰਂ ਵਾਤਕੋਪਨਮ੍ | ਤਦੇਵ ਵਿਸ਼ਦਂ ਰੁਚ੍ਯਂ ਕਫਘ੍ਨਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਂ ਲਘੁ ||੧੭੪|| ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਹਦ੍ਯਂ ਸੁਗਨ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਨਮ੍ |੧੭੫|
मार्द्वीकाल्पान्तरं किञ्चित् खार्जूरं वातकोपनम् | तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु ||१७४|| कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रियबोधनम् |१७५|
🔊 Audio coming soon
ਖਾਰ੍ਜੂਰਮਾਹ- ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਤੋਕਭੇਦਮ੍| ਕਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕਰਮ੍||੧੭੪||-
Adhikarana ੧੪੪ (੧੭੫) · Śloka ੧੭੬
ਕਾਸਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਨਿਲਾਪਹਾ ||੧੭੫|| ਸ੍ਤਨ੍ਯਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਹਿਤਾ ਸੁਰਾ ਬਂਹਣਦੀਪਨੀ |੧੭੬|
कासार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा ||१७५|| स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा बृंहणदीपनी |१७६|
🔊 Audio coming soon
ਸੁਰਾਗੁਣਮਾਹ- ਕਾਸਾਰ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਰਾ ਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਾ ਪਿਸ੍ਟਕਿਣ੍ਵਕਲ੍ਕੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਲੁਸਾ| ਏਤੇ ਸਰ੍ਵਸੁਰਾਗੁਣਾਃ||੧੭੫||-
Adhikarana ੧੪੫ (੧੭੬) · Śloka ੧੭੭
ਕਾਸਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵਿਨਾਸ਼ਨੀ ||੧੭੬|| ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਮੂਤ੍ਰਕਫਸ੍ਤਨ੍ਯਰਕ੍ਤਮਾਂਸਕਰੀ ਸੁਰਾ |੧੭੭|
कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविनाशनी ||१७६|| श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा |१७७|
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਵੇਤਸੁਰਾਗੁਣਮਾਹ- ਕਾਸਾਰ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵੇਤਸੁਰਾ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾਦਿਮੂਲਸ਼ਾਲਿਪਿਸ੍ਟਕਕਿਣ੍ਵਪ੍ਰਭਵਾ ‘ਕਤੋਲੀ’ ਇਤ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ||੧੭੬||-
Adhikarana ੧੪੬ (੧੭੭) · Śloka ੧੭੮
ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਤੋਦਸ਼ੂਲਪ੍ਰਮਰ੍ਦਨੀ ||੧੭੭|| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ ਕਫਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਵਿਬਨ੍ਧਾਨਾਹਨਾਸ਼ਨੀ |੧੭੮|
छर्द्यरोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमर्दनी ||१७७|| प्रसन्ना कफवातार्शोविबन्धानाहनाशनी |१७८|
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਗੁਣਮਾਹ- ਛਰ੍ਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੋਦਃ ਪੀਡਾ, ਸ਼ੂਲਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਮੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ ਸੁਰਾਯਾ ਮਣ੍ਡ ਉਪਰ੍ਯਚ੍ਛੋ ਭਾਗਃ| ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਆਨਾਹ ਉਦਰਾਪੂਰਃ||੧੭੭||-
Adhikarana ੧੪੭ (੧੭੮) · Śloka ੧੭੯
ਪਿਤ੍ਤਲਾਲ੍ਪਕਫਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਯਵੈਰ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣੀ |੧੭੮| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਨੀ ਸੁਰਾ ਗੁਰ੍ਵੀ... ||੧੭੯||
पित्तलाऽल्पकफा रूक्षा यवैर्वातप्रकोपणी |१७८| विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी... ||१७९||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਸ੍ਟਸੁਰਾਂ ਕਥਯਿਤ੍ਵਾ ਕੁਧਾਨ੍ਯਸੁਰਾਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਦ੍ਯਵਯਵਿਕਾਤਿਯਵਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਵਾਤਤੋਦਸ਼ੂਲਾ ਮਲਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਮਾਹੁਃ| ਯਵਕਿਣ੍ਵੇਨ ਸੁਰੇਯਮ੍||੧੭੮||-
Adhikarana ੧੪੮ (੧੭੮) · Śloka ੧੭੮
... ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਤੁ ਮਧੂਲਕਮ੍ ||੧੭੮||
... श्लेष्मलं तु मधूलकम् ||१७८||
🔊 Audio coming soon
ਮਧੂਲਕਮਾਹ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਤੁ ਮਧੂਲਕਮਿਤਿ| ਮਧੂਲਕਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਗੋਧੂਮੋ ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ‘ਪੀਸ਼ੀਕਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਮਰ੍ਕਟਹਸ੍ਤਤਣਂ ਵਾ, ਤਤ੍ਫਲਕਿਣ੍ਵਂ ਮਧੂਲਕਮ੍; ‘ਅਸਞ੍ਜਾਤਮਦ੍ਯਂ ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੋਤ੍ਥਮ੍’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਝਟਃ||੧੭੮||
Adhikarana ੧੪੯ (੧੭੯) · Śloka ੧੭੯
ਰੂਕ੍ਸਾ ਨਾਤਿਕਫਾ ਵਸ੍ਯਾ ਪਾਚਨੀ ਚਾਕ੍ਸਿਕੀ ਸ੍ਮਤਾ ||੧੭੯||
रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता ||१७९||
🔊 Audio coming soon
ਆਕ੍ਸਿਕੀਂ ਸੁਰਾਮਾਹ- ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਦਿ| ਅਕ੍ਸਸ੍ਯ ਬਿਭੀਤਕਸ੍ਯ ਵਲ੍ਕਲੈਃ ਸਹ ਕਤਾ ਆਕ੍ਸਿਕੀ; ‘ਵਲ੍ਕਿਕੀ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੧੭੯||
Adhikarana ੧੫੦ (੧੮੦) · Śloka ੧੮੦
ਤ੍ਰਿਦੋਸੋ ਭੇਦ੍ਯਵਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕੋਹਲੋ ਵਦਨਪ੍ਰਿਯਃ |੧੮੦|
त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः |१८०|
🔊 Audio coming soon
ਕੋਹਲਗੁਣਮਾਹ- ਤ੍ਰਿਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਸਕ੍ਤੁਕਤਃ ਕੋਹਲਃ ‘ਕੌਹਲਿਕਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਭਕ੍ਤਸੁਰਾਮਾਹੁਃ, ਯਾਮੇਵ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਾਃ ‘ਕਾਞ੍ਚਨਾਲੀ’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ|੧੮੦| -
Adhikarana ੧੫੧ (੧੮੦) · Śloka ੧੮੧
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੁਸ੍ਣੋ ਜਗਲਃ ਪਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਤਟ੍ਕਫਸ਼ੋਫਕਤ੍ ||੧੮੦|| ਹਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਟੋਪਦੁਰ੍ਨਾਮਾਨਿਲਸ਼ੋਸਹਤ੍ |੧੮੧|
ग्राह्युष्णो जगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफकृत् ||१८०|| हृद्यः प्रवाहिकाटोपदुर्नामानिलशोषहृत् |१८१|
🔊 Audio coming soon
ਜਗਲਗੁਣਮਾਹ- ਗ੍ਰਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਗਲੋਧਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਬਹਿਸ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਕਿਣ੍ਵਭਕ੍ਤਸੁਰਾ ਜਗਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ’| ਸ਼ੋਫਹਾ ਲੇਪੇਨ| ਸ਼ੋਸਃ ਕ੍ਸਯਃ||੧੮੦||-
Adhikarana ੧੫੨ (੧੮੧) · Śloka ੧੮੨
ਬਕ੍ਕਸੋ ਹਤਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀ ਵਾਤਕੋਪਨਃ ||੧੮੧|| ਦੀਪਨਃ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੋ ਵਿਸ਼ਦੋਲ੍ਪਮਦੋ ਗੁਰੁਃ |੧੮੨|
बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी वातकोपनः ||१८१|| दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विशदोऽल्पमदो गुरुः |१८२|
🔊 Audio coming soon
ਬਕ੍ਕਸਗੁਣਮਾਹ- ਬਕ੍ਕਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਕ੍ਕਸੋ ਜਗਲ ਏਵਾਦ੍ਰਵਃ ਕਿਣ੍ਵੌਸਧਮਾਤ੍ਰਮ੍||੧੮੧||-
Adhikarana ੧੫੩ (੧੮੨) · Śloka ੧੮੨
ਕਸਾਯੋ ਮਧੁਰਃ ਸ਼ੀਧੁਰ੍ਗੌਡਃ ਪਾਚਨਦੀਪਨਃ ||੧੮੨||
कषायो मधुरः शीधुर्गौडः पाचनदीपनः ||१८२||
🔊 Audio coming soon
ਗੁਡਸ਼ੀਧੁਮਾਹ- ਕਸਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਧੁਃ ਸਸ੍ਯਕ ਇਕ੍ਸੁਰਸੇਨ ਕ੍ਵਥਿਤੇਨ ਧਾਤਕ੍ਯਾਦਿਬਦ੍ਧਪਾਸ਼ਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗੁਡਘਤਾਵਾਪਃ ਸਸ੍ਯਕਵਾਚ੍ਯਃ||੧੮੨||
Adhikarana ੧੫੪ (੧੮੩) · Śloka ੧੮੩
ਸ਼ਾਰ੍ਕਰੋ ਮਧੁਰੋ ਰੁਚ੍ਯੋ ਦੀਪਨੋ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਃ | ਵਾਤਘ੍ਨੋ ਮਧੁਰਃ ਪਾਕੇ ਹਦ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਨਃ ||੧੮੩||
शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो बस्तिशोधनः | वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रियबोधनः ||१८३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਸ਼ੀਧੁਮਾਹ- ਸ਼ਾਰ੍ਕਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਖਣ੍ਡਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਸ਼ੀਧੁਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਨਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਾਟਵਜਨਕਃ||੧੮੩||
Adhikarana ੧੫੫ (੧੮੪) · Śloka ੧੮੪
ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪਕ੍ਵਰਸਃ ਸ਼ੀਧੁਰ੍ਬਲਵਰ੍ਣਕਰਃ ਸਰਃ | ਸ਼ੋਫਘ੍ਨੋ ਦੀਪਨੋ ਹਦ੍ਯੋ ਰੁਚ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ ||੧੮੪||
तद्वत् पक्वरसः शीधुर्बलवर्णकरः सरः | शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः ||१८४||
🔊 Audio coming soon
ਪਕ੍ਵਰਸਸ਼ੀਧੁਮਾਹ- ਤਦ੍ਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਵਤ੍| ਪਕ੍ਵਰਸਃ ਪਕ੍ਵੇਨੇਕ੍ਸੁਰਸਾਦਿਨਾ ਕਤਃ||੧੮੪||
Adhikarana ੧੫੬ (੧੮੫) · Śloka ੧੮੫
ਕਰ੍ਸ਼ਨਃ ਸ਼ੀਤਰਸਿਕਃ ਸ਼੍ਵਯਥੂਦਰਨਾਸ਼ਨਃ | ਵਰ੍ਣਕਜ੍ਜਰਣਃ ਸ੍ਵਰ੍ਯੋ ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨੋਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ ||੧੮੫||
कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदरनाशनः | वर्णकृज्जरणः स्वर्यो विबन्धघ्नोऽर्शसां हितः ||१८५||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਕ੍ਵਰਸਸ਼ੀਧੁਗੁਣਮਾਹ- ਕਰ੍ਸ਼ਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਰਸਿਕਸ੍ਤ੍ਵਪਕ੍ਵਰਸਕਤਃ| ਜਰਣੋਨ੍ਨਾਦਿਪਰਿਣਾਮਕਾਰੀ||੧੮੫||
Adhikarana ੧੫੭ (੧੮੬) · Śloka ੧੮੬
ਆਕ੍ਸਿਕਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਘ੍ਨੋ ਵ੍ਰਣ੍ਯਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਕੋ ਲਘੁਃ | ਕਸਾਯਮਧੁਰਃ ਸੀਧੁਃ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋਸਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ ||੧੮੬||
आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नो व्रण्यः सङ्ग्राहको लघुः | कषायमधुरः सीधुः पित्तघ्नोऽसृक्प्रसादनः ||१८६||
🔊 Audio coming soon
ਆਕ੍ਸਿਕਸ਼ੀਧੁਮਾਹ- ਆਕ੍ਸਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਿਭੀਤਕਕ੍ਵਾਥਗੁਡਕਤੋ ਧਾਤਕੀਕੁਸੁਮਾਦਿਕਤਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਸ਼ੀਧਰਾਕ੍ਸਿਕਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦਪਰਮਦ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਵ੍ਰਣੇ ਚਾਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ; ਗ੍ਰਾਹਿਤ੍ਵਮਪ੍ਯੇਵਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍||੧੮੬||
Adhikarana ੧੫੮ (੧੮੭) · Śloka ੧੮੭
ਜਾਮ੍ਬਵੋ ਬਦ੍ਧਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਸ੍ਤੁਵਰੋ ਵਾਤਕੋਪਨਃ |੧੮੭|
जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः |१८७|
🔊 Audio coming soon
ਜਾਮ੍ਬਵਸ਼ੀਧੁਮਾਹ- ਜਾਮ੍ਬਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਮ੍ਬੂਫਲਰਸਤੁਮ੍ਬਰੁਕ੍ਵਾਥਗੁਡਧਾਤਕ੍ਯਾਦਿਕਤਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ਜਾਮ੍ਬਵਃ ਸ਼ੀਧੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਬਦ੍ਧਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਃ| ਤੁਵਰਃ ਕਸਾਯਃ|੧੮੭|
Adhikarana ੧੫੯ (੧੮੭) · Śloka ੧੮੮
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸੁਰਾਸਵੋ ਹਦ੍ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਲਃ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ ||੧੮੭|| ਮੁਖਪ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਥਿਰਮਦੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋਨਿਲਨਾਸ਼ਨਃ |੧੮੮|
तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ||१८७|| मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः |१८८|
🔊 Audio coming soon
ਆਸਵਮਾਹ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਰਾਸਵਃ ਸੁਰਯਾ ਸੂਯਤੇ ਤੋਯਕਾਰ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਃ ਸੁਰਾਸਵਃ| ਸਃ ਸ੍ਥਿਰਮਦਸ਼੍ਚਿਰਕਾਲਮਤ੍ਤਤਾਕਾਰੀ||੧੮੭||-
Adhikarana ੧੬੦ (੧੮੮) · Śloka ੧੮੯
ਲਘੁਰ੍ਮਧ੍ਵਾਸਵਸ਼੍ਛੇਦੀ ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਵਿਸਾਪਹਃ ||੧੮੮|| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਸਾਯਃ ਸ਼ੋਫਘ੍ਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰਵਾਤਕਤ੍ |੧੮੯|
लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः ||१८८|| तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् |१८९|
🔊 Audio coming soon
ਮਧ੍ਵਾਸਵਮਾਹ- ਲਘੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਵਾਸਵੋ ਮਧੁਗੁਡਾਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧਾਨਮ੍||੧੮੮||-
Adhikarana ੧੬੧ (੧੮੯) · Śloka ੧੯੦
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਕਸਾਯੋ ਮਦਕਦ੍ਦੁਰ੍ਨਾਮਕਫਗੁਲ੍ਮਹਤ੍ ||੧੮੯|| ਕਮਿਮੇਦੋਨਿਲਹਰੋ ਮੈਰੇਯੋ ਮਧੁਰੋ ਗੁਰੁਃ |੧੯੦|
तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् ||१८९|| कृमिमेदोनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः |१९०|
🔊 Audio coming soon
ਮੈਰੇਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕਤ੍ਰਿਯੋਨਿਮਾਸਵਮਾਹ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਮੈਰੇਯੋ ਨਾਮ ਸੁਰਾਸਵਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਯੋਰੇਕੀਕਤ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਨ੍ਧਾਨਾਨ੍ਮੈਰੇਯਃ| ਸੁਰਾ ਪੈਸ੍ਟੀ, ਆਸਵਸ਼੍ਚ ਗੁਡਯੋਨਿਃ, ਮਧੁ ਚ ਦੇਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਯੋਨਿਤ੍ਵਮ੍| ਯਦਿ ਵਾ ਪੈਸ੍ਟੀ ਮਧ੍ਵਾਸਵੋ ਗੁਡਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਨ੍ਧਾਨਾਤ੍ਤ੍ਰਿਯੋਨਿਤ੍ਵੇਨ ਮੈਰੇਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ||੧੮੯||-
Adhikarana ੧੬੨ (੧੯੦) · Śloka ੧੯੦
ਬਲ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯੋ ਹਦ੍ਯਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੁਰਸਾਸਵਃ ||੧੯੦||
बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो हृद्यश्चेक्षुरसासवः ||१९०||
🔊 Audio coming soon
ਇਕ੍ਸੁਰਸਾਸਵਮਾਹ- ਬਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਮਦ੍ਵੀਕੇਕ੍ਸੁਰਸਾਸਵਃ’ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਮਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਮਦ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਯਂ ਤ੍ਵਾਸਵਃ||੧੯੦||
Adhikarana ੧੬੩ (੧੯੧) · Śloka ੧੯੧
ਸ਼ੀਧੁਰ੍ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੋਤ੍ਥੋ ਵਿਹਾਹ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲਪ੍ਰਦਃ | ਰੂਕ੍ਸਃ ਕਸਾਯਃ ਕਫਹਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣਃ ||੧੯੧||
शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विहाह्यग्निबलप्रदः | रूक्षः कषायः कफहृद्वातपित्तप्रकोपणः ||१९१||
🔊 Audio coming soon
ਪੁਸ੍ਪਯੋਨਿਂ ਸ਼ੀਧੁਮਾਹ- ਸ਼ੀਧੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੋਤ੍ਥੇ ਕੇਚਿਦ੍ਗੁਡਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੀਧੁਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਡਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੧੯੧||
Adhikarana ੧੬੪ (੧੯੨) · Śloka ੧੯੨
ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦ੍ਰਸਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਾਸਵਾਨ੍ |੧੯੨|
निर्दिशेद्रसतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् |१९२|
🔊 Audio coming soon
ਅਨੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਯਾਹ- ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਨ੍ਦਾਦ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਕਾਣ੍ਡਤ੍ਵਗਾਸਵਾ ਅਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|੧੯੨|
Adhikarana ੧੬੫ (੧੯੨) · Śloka ੧੯੩
ਨਵਂ ਮਦ੍ਯਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਗੁਰੁ ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਨਮ੍ ||੧੯੨|| ਅਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧਿ ਵਿਰਸਮਹਦ੍ਯਂ ਚ ਵਿਦਾਹਿ ਚ |੧੯੩|
नवं मद्यमभिष्यन्दि गुरु वातादिकोपनम् ||१९२|| अनिष्टगन्धि विरसमहृद्यं च विदाहि च |१९३|
🔊 Audio coming soon
ਨਵਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਮਾਹ- ਨਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਵਤ੍ਵਮਜਾਤਰਸਪ੍ਰਸਾਦਤ੍ਵੇਨ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਨਤੀਤਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਨਵਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧੯੨||-
Adhikarana ੧੬੬ (੧੯੩) · Śloka ੧੯੪
ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਦੀਪਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਰੋਚਿਸ੍ਣੁ ਕਮਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੯੩|| ਸ੍ਫੁਟਸ੍ਰੋਤਸ੍ਕਰਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍ |੧੯੪|
सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम् ||१९३|| स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् |१९४|
🔊 Audio coming soon
ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਸੁਗਨ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਚਿਸ੍ਣੁ ਸਾਧੁ ਰੋਚਤੇ, ਤਪ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਰੁਚਿਕਰਮ੍| ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਜਾਤਰਸਪ੍ਰਸਾਦਨਤ੍ਵੇਨ ਗਨ੍ਧਾਦਿਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ; ‘ਅਤੀਤਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਜੀਰ੍ਣਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੯੩||-
Adhikarana ੧੬੭ (੧੯੪-੧੯੫) · Śloka ੧੯੬
ਅਰਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਧਿਕੋ ਗੁਣੈਃ ||੧੯੪|| ਬਹੁਦੋਸਹਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਮਨਸ਼੍ਚ ਸਃ | ਦੀਪਨਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸਰਃ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਨਃ ||੧੯੫|| ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨੋਦਰਪ੍ਲੀਹਜ੍ਵਰਾਜੀਰ੍ਣਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ |੧੯੬|
अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ||१९४|| बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः | दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः ||१९५|| शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः |१९६|
🔊 Audio coming soon
ਆਸਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਾਰਿਸ੍ਟਗੁਣਮਾਹ- ਅਰਿਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਃ ਅਭਯਾਚਿਤ੍ਰਕਾਦਿਸਂਯੋਗਃ| ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਮਦ੍ਯਾਦਧਿਕਕਰ੍ਮਤਾ| ਬਹੁਦੋਸਹਰਸ਼੍ਚੈਵੇਤਿ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵਾਚੀ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਮਨ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਭਾਸ੍ਯਂ- ਕਫਵਾਤਘ੍ਨ ਇਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਨ ਇਤਿ ਨਞੀਸਦਰ੍ਥੇ, ਤੇਨੇਸਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਬਹੁਵ੍ਯਾਧਿਹਰ ਇਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯ ਤੁ ਭਾਸ੍ਯਂ- ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨੋਦਰਾਦੀਨਾਂ ਹਿਤ ਇਤਿ; ਸ਼ੂਲਾਦਿਕੇ ਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧੯੪-੧੯੫||-
Adhikarana ੧੬੮ (੧੯੬) · Śloka ੧੯੬
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਤੋ ਗੁਲ੍ਮਕਫਰੋਗਹਰਃ ਸ੍ਮਤਃ ||੧੯੬||
पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः ||१९६||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦ੍ਯਰਿਸ੍ਟਮਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ||੧੯੬||
Adhikarana ੧੬੯ (੧੯੭) · Śloka ੧੯੭
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਰਿਸ੍ਟਾ ਰੋਗਹਰਾਃ ਪਥਕ੍ |੧੯੭|
चिकित्सितेषु वक्ष्यन्तेऽरिष्टा रोगहराः पृथक् |१९७|
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੇਸਾਰਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮਾਹ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|੧੯੭|
Adhikarana ੧੭੦ (੧੯੭) · Śloka ੧੯੮
ਅਰਿਸ੍ਟਾਸਵਸ਼ੀਧੂਨਾਂ ਗੁਣਾਨ੍ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੯੭|| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ |੧੯੮|
अरिष्टासवशीधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् ||१९७|| बुद्ध्या यथास्वं संस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् |१९८|
🔊 Audio coming soon
ਅਨੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ- ਅਰਿਸ੍ਟਾਸਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਧੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਮਦ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਮਰਿਸ੍ਟਂ, ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਧਾਨ ਆਸਵਃ, ਉਭਯਪ੍ਰਧਾਨਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਰੋਗਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਹਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿ ਏਤੇਨਾਰਿਸ੍ਟਾਦਿ ਵਿਧੀਯਤੇ , ਅਤਸ੍ਤਦਨੁਰੂਪਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮ ਵਾਚ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯੭||-
Adhikarana ੧੭੧ (੧੯੮-੨੦੨) · Śloka ੨੦੩
ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਿਦਾਹਿ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਵਿਰਸਂ ਕਮਿਲਂ ਗੁਰੁ ||੧੯੮|| ਅਹਦ੍ਯਂ ਤਰੁਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਂ ਦੁਰ੍ਭਾਜਨਸ੍ਥਿਤਮ੍ | ਅਲ੍ਪੌਸਧਂ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਮਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚ ਯਤ੍ ||੧੯੯|| ਤਦ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਮਦ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੇਸਂ ਤੁ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍ | ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ ਸ੍ਤੋਕਸਮ੍ਭਾਰਂ ਤਰੁਣਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਗੁਰੁ ||੨੦੦|| ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਿ ਤਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਜਰਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ | ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਿ ਬਹਲਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਂ ਵਿਦਾਹਿ ਚ ||੨੦੧|| ਅਹਦ੍ਯਂ ਪੇਲਵਂ ਪੂਤਿ ਕਮਿਲਂ ਵਿਰਸਂ ਚ ਯਤ੍ | ਤਥਾ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਚਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨਿਲਕੋਪਨਮ੍ ||੨੦੨|| ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਰੁਪੇਤਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍ |੨੦੩|
सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धं विरसं कृमिलं गुरु ||१९८|| अहृद्यं तरुणं तीक्ष्णमुष्णं दुर्भाजनस्थितम् | अल्पौषधं पर्युषितमत्यच्छं पिच्छिलं च यत् ||१९९|| तद्वर्ज्यं सर्वथा मद्यं किञ्चिच्छेषं तु यद्भवेत् | तत्र यत् स्तोकसम्भारं तरुणं पिच्छिलं गुरु ||२००|| कफप्रकोपि तन्मद्यं दुर्जरं च विशेषतः | पित्तप्रकोपि बहलं तीक्ष्णमुष्णं विदाहि च ||२०१|| अहृद्यं पेलवं पूति कृमिलं विरसं च यत् | तथा पर्युषितं चापि विद्यादनिलकोपनम् ||२०२|| सर्वदोषैरुपेतं तु सर्वदोषप्रकोपणम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
ਮਦ੍ਯਦੋਸਾਨਾਹ- ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਘਨਮ੍| ਵਿਦਾਹੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਿਦਾਹਿ “ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਃ ਪਾਕਮਗਚ੍ਛਨ੍ ਮਧ੍ਯਮਾਯਾਮੇਵ ਪਾਕਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚਿਰਕਾਲਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਰਾਂ ਯਾਤਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਸ ਵਿਦਾਹਯੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵੋ ਭਣ੍ਯਤੇ” ਇਤ੍ਯਾਗਮਿਕਾਃ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵਿਦਾਹਿ ਵਿਵਿਧਸਨ੍ਤਾਪਕਾਰਿ’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਕੁਤ੍ਸਿਤਗਨ੍ਧਮ੍| ਵਿਰਸਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਰਸਮਨਿਸ੍ਟਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਮਿਲਂ ਕਮਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਗੁਰੁ ਚਿਰਪਾਕਿ| ਅਹਦ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਤਰੁਣਂ ਨਵਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮੁਖੇ ਦੁਃਖੋਤ੍ਪਾਦਕਮ੍| ਉਸ੍ਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਃ| ਦੁਰ੍ਭਾਜਨਸ੍ਥਿਤਂ ਕੁਤ੍ਸਿਤਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮ੍| ਅਲ੍ਪੌਸਧਂ ਸ੍ਤੋਕਧਾਤਕ੍ਯਾਦਿਕਮ੍| ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਸਨ੍ਧਾਨਭਾਣ੍ਡਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਣ੍ਡੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯੁਸਿਤਮ੍| ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਮ੍ ਅਤਿਤਨੁ| ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍| ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਰ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ| ਸ੍ਤੋਕਸਮ੍ਭਾਰਾਦਿਦੋਸਫਲਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤੋਕਸਮ੍ਭਾਰਮ੍ ਅਲ੍ਪੌਸਧਮ੍| ਪੇਲਵਮ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਤਰੁਣਮਾਹੁਃ| ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਃ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਭਿਃ||੧੯੮-੨੦੨||-
Adhikarana ੧੭੨ (੨੦੩) · Śloka ੨੦੪
ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਂ ਜਾਤਰਸਂ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ||੨੦੩|| ਰੁਚ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਸੁਰਭਿ ਮਦ੍ਯਂ ਸੇਵ੍ਯਂ ਮਦਾਵਹਮ੍ |੨੦੪|
चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् ||२०३|| रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् |२०४|
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨਾਹ- ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍| ਸੁਰਭਿ ਸੁਗਨ੍ਧਿ| ਮਦਾਵਹਂ ਹਰ੍ਸਕਾਰਿ| ਪੂਰ੍ਵਦੋਸਾਨ੍ਵਿਤਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍; ਏਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਂ ਸੇਵ੍ਯਮ੍||੨੦੩||-
Adhikarana ੧੭੩ (੨੦੪-੨੦੫) · Śloka ੨੦੫
ਤਸ੍ਯਾਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਵੀਰ੍ਯਤਃ ||੨੦੪|| ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚ ਵਿਕਾਸਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਮੇਤ੍ਯ ਹਦਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਧਮਨੀਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਗਤਮ੍ | ਵਿਚਾਲ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚੇਤਾਂਸਿ ਵੀਰ੍ਯਂ ਮਦਯਤੇਚਿਰਾਤ੍ ||੨੦੫||
तस्यानेकप्रकारस्य मद्यस्य रसवीर्यतः ||२०४|| सौक्ष्म्यादौष्ण्याच्च तैक्ष्ण्याच्च विकासित्वाच्च वह्निना समेत्य हृदयं प्राप्य धमनीरूर्ध्वमागतम् | विचाल्येन्द्रियचेतांसि वीर्यं मदयतेऽचिरात् ||२०५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਯਥਾ ਮਦ੍ਯਂ ਮਦਯਤਿ ਤਦਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਏਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਹਦਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਚਿਰੇਣ ਮਦਯਤਿ ਹਰ੍ਸਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਂ ਮਦ੍ਵੀਕਾਦਿਯੋਨਿਭੇਦੇਨ, ਤਥਾ ਰਸਵੀਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚ; ਰਸਾ ਲਵਣਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ, ਵੀਰ੍ਯਮੁਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਦਿ| ਕਥਂ ਮਦਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਚਾਲ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚੇਤਾਂਸੀਤਿ; ਵਿਚਾਲ੍ਯ ਕ੍ਸੋਭਯਿਤ੍ਵਾ , ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਚੇਤੋ ਮਨਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਵੀਰ੍ਯਂ? ਧਮਨੀਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਗਤਮਿਤਿ| ਕਥਂ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਧਮਨੀਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਮੇਤ੍ਯ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ, ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਵਹ੍ਨੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਥਂ ਪੁਨਸ੍ਤਨ੍ਮਦ੍ਯਵੀਰ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚੇਤਾਂਸਿ ਮਦਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਆਗ੍ਨੇਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਚਿਰੇਣ ਮਦ੍ਯਵੀਰ੍ਯਂ ਮਦਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਚਿਰਕਾਰਿ ਭਵਤਿ| ਮਦ੍ਯਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯਾਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵੇਪਰਮਪਿ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਵਿਕਾਸਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ|- ਵਿਕਾਸਿ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਵਿਮੋਚਨਕਾਰਿ| ਚਕਾਰੇਣਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਲਾਘਵਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨੇ ਹੇਤੁਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੨੦੪-੨੦੫||-
Adhikarana ੧੭੪ (੨੦੬) · Śloka ੨੦੬
ਚਿਰੇਣ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਪੁਂਸਿ ਪਾਨਤੋ ਜਾਯਤੇ ਮਦਃ | ਅਚਿਰਾਦ੍ਵਾਤਿਕੇ ਦਸ੍ਟਃ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਚ ||੨੦੬||
चिरेण श्लैष्मिके पुंसि पानतो जायते मदः | अचिराद्वातिके दृष्टः, पैत्तिके शीघ्रमेव च ||२०६||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਾਰੀਰਦੋਸੇਣ ਮਦਭੇਦਮਾਹ- ਚਿਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਕੇ| ਵਾਤਿਕੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਕੇ| ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਕੇ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼੍ਚ||੨੦੬||
Adhikarana ੧੭੫ (੨੦੭-੨੦੯) · Śloka ੨੦੯
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੇ ਸ਼ੌਚਦਾਕ੍ਸਿਣ੍ਯਹਰ੍ਸਮਣ੍ਡਨਲਾਲਸਃ | ਗੀਤਾਧ੍ਯਯਨਸੌਭਾਗ੍ਯਸੁਰਤੋਤ੍ਸਾਹਕਨ੍ਮਦਃ ||੨੦੭|| ਰਾਜਸੇ ਦੁਃਖਸ਼ੀਲਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਤ੍ਯਾਗਂ ਸਸਾਹਸਮ੍ | ਕਲਹਂ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਤੁ ਕਰੋਤਿ ਪੁਰੁਸੇ ਮਦਃ ||੨੦੮|| ਅਸ਼ੌਚਨਿਦ੍ਰਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਾਗਮ੍ਯਾਗਮਨਲੋਲਤਾਃ | ਅਸਤ੍ਯਭਾਸਣਂ ਚਾਪਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਤਾਮਸੇ ਮਦਃ ||੨੦੯||
सात्त्विके शौचदाक्षिण्यहर्षमण्डनलालसः | गीताध्ययनसौभाग्यसुरतोत्साहकृन्मदः ||२०७|| राजसे दुःखशीलत्वमात्मत्यागं ससाहसम् | कलहं सानुबन्धं तु करोति पुरुषे मदः ||२०८|| अशौचनिद्रामात्सर्यागम्यागमनलोलताः | असत्यभाषणं चापि कुर्याद्धि तामसे मदः ||२०९||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਨਸਦੋਸੇਣ ਮਦਭੇਦਮਾਹ- ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਕੇ| ਦਾਕ੍ਸਿਣ੍ਯਂ ਪਰਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਲਾਲਸਃ ਅਭਿਲਾਸੁਕਃ| ਸੁਰਤੋਤ੍ਸਾਹੋ ਮੈਥੁਨੋਦ੍ਯਮਃ| ਰਾਜਸੇ ਰਜਃਪ੍ਰਕਤਿਕੇ| ਦੁਃਖਸ਼ੀਲਤ੍ਵਂ ਦੁਃਖਸੇਵਿਤ੍ਵਮ੍| ਆਤ੍ਮਤ੍ਯਾਗਂ ਸਸਾਹਸਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਕਾਰਿ ਸਾਹਸਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਮਦ੍ਯਕਾਰ੍ਯੋ ਮਦੋ ਮਤ੍ਤਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ਼ੌਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਮਸੇ ਤਾਮਸਪ੍ਰਕਤਿਕੇ| ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਪਰਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ, ਲੋਲਤਾ ਅਭਿਲਾਸਃ||੨੦੭-੨੦੯||
Adhikarana ੧੭੬ (੨੧੦) · Śloka ੨੧੧
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਛੇਦਨਂ ਭੁਕ੍ਤਪਾਚਨਮ੍ | ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਜਰਣਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਾਣ੍ਡੁਕ੍ਰਿਮਿਹਰਂ ਲਘੁ ||੨੧੦|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਮੂਤ੍ਰਲਂ ਹਦ੍ਯਂ ਕਫਘ੍ਨਂ ਕਟੁਪਾਕਿ ਚ |੨੧੧|
रक्तपित्तकरं शुक्तं छेदनं भुक्तपाचनम् | वैस्वर्यं जरणं श्लेष्मपाण्डुक्रिमिहरं लघु ||२१०|| तीक्ष्णोष्णं मूत्रलं हृद्यं कफघ्नं कटुपाकि च |२११|
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਯਨ੍ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਸ਼ੁਚੌ ਭਾਣ੍ਡੇ ਸਗੁਡਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਧਾਨ੍ਯਰਾਸ਼ੌ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ; ਤਚ੍ਚੇਕ੍ਸੁਰਸਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪਪੀਲੁਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਕਸਾਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਸੂਯਤੇ, ਕਨ੍ਦਾਦ੍ਯਾਸੁਤਮਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਮਾਹੁਰਨ੍ਯੇ| ਛੇਦਨਂ ਕਫਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਵਰਤ੍ਵੋਤ੍ਪਾਦਕਮ੍| ਜਰਣਮਾਮਸ੍ਯ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਕਟਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧੦||-
Adhikarana ੧੭੭ (੨੧੧) · Śloka ੨੧੧
ਤਦ੍ਵਤ੍ਤਦਾਸੁਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਰੋਚਨਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੨੧੧||
तद्वत्तदासुतं सर्वं रोचनं च विशेषतः ||२११||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਤਾਨਾਂ ਕਨ੍ਦਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਗੁਣਮਾਹ- ਤਦ੍ਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਤਵਤ੍| ਤਦਾਸੁਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਤਂ ਕਨ੍ਦਾਦਿਕਮ੍||੨੧੧||
Adhikarana ੧੭੮ (੨੧੨) · Śloka ੨੧੨
ਗੌਡਾਨਿ ਰਸਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਚ | ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਗੁਰੁਤਰਾਣ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕਰਾਣਿ ਚ ||੨੧੨||
गौडानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च | यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਨਿਭੇਦੇਨ ਗੁਣਮਾਹ- ਗੌਡਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੌਡਾਨਿ ਗੁਡੋਦ੍ਭਵਾਨਿ; “ਗੁਡਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸਤੈਲੇਨ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਤੁ ਯਤ੍| ਕਨ੍ਦਸ਼ਾਕਫਲੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਗੁਡਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਰਸਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨਿ ਇਕ੍ਸੁਰਸਾਦਿਕਤਾਨਿ| ਗੁਡਸ਼ੁਕ੍ਤਵਦਿਕ੍ਸੁਰਸਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਧੇਯਮ੍| ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਤੁ “ਜਮ੍ਬੀਰਸ੍ਯ ਫਲਰਸਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਸਂਯੁਤਮ੍| ਮਧੁਭਾਣ੍ਡੇ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯਰਾਸ਼ੌ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍|| ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣ ਤਜ੍ਜਾਤਰਸਂ ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਮੁਦਾਹਤਮ੍|”- ਇਤਿ| (ਮਧੁਭਾਣ੍ਡੇ ਇਤਿ ਮਧੁਪੂਰ੍ਣਪ੍ਰਾਯੇ ਭਾਣ੍ਡੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ ਮਧੂਨਿ ਕਤ੍ਵਾ ਭਾਣ੍ਡੇ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|) ਮਦ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ; ਤਤ੍ਰ ਮਦ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ- “ਸਰ੍ਵਂ ਮਦ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਰਸਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਸ਼ਾਦ੍ਯਦਾ| ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਯਰਸਮਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਚਕਾਰੇਣ ਧਾਨ੍ਯਯੋਨਿਸ਼ੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਯੋ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਃ; ਮਦ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਤਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਰਸਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਗੁਰੁ, ਤਦਪੇਕ੍ਸਯਾ ਗੌਡਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ||੨੧੨||
Adhikarana ੧੭੯ (੨੧੩) · Śloka ੨੧੩
ਤੁਸਾਮ੍ਬੁ ਦੀਪਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਕਮਿਰੋਗਨੁਤ੍ | ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਵਿਕਾਰਘ੍ਨਂ ਭੇਦਿ ਸੌਵੀਰਕਂ ਤਥਾ ||੨੧੩||
तुषाम्बु दीपनं हृद्यं हृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं भेदि सौवीरकं तथा ||२१३||
🔊 Audio coming soon
ਤੁਸਾਮ੍ਬੁਸੌਵੀਰਕਯੋਰ੍ਗੁਣਮਾਹ- ਤੁਸਾਮ੍ਬ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਞ੍ਜਿਕਭੇਦਾਵੇਤੌ| ਤੁਸਾਮ੍ਬੁਸੌਵੀਰਕੇ ਵਿਰੇਚਨਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤੇ ਅਪਿ ਸਨ੍ਧਾਨਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਧਿਕਗੁਣਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੇਹੋਕ੍ਤੇ||੨੧੩||
Adhikarana ੧੮੦ (੨੧੪-੨੧੬) · Śloka ੨੧੬
ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਧਾਨ੍ਯਯੋਨਿਤ੍ਵਾਜ੍ਜੀਵਨਂ ਦਾਹਨਾਸ਼ਨਮ੍ | ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪਾਨਾਤ੍ਤੁ ਪਵਨਕਫਤਸ੍ਣਾਹਰਂ ਲਘੁ ||੨੧੪|| ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚ ਨਿਰ੍ਹਰੇਦਾਸ਼ੁ ਕਫਂ ਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣਾਤ੍ | ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮਲਸ਼ੋਸਕ੍ਲਮਾਪਹਮ੍ ||੨੧੫|| ਦੀਪਨਂ ਜਰਣਂ ਭੇਦਿ ਹਿਤਮਾਸ੍ਥਾਪਨੇਸੁ ਚ | ਸਮੁਦ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਚ ਜਨਾਨਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੨੧੬|| ਇਤਿ ਮਧ੍ਯਵਰ੍ਗਃ |
धान्याम्लं धान्ययोनित्वाज्जीवनं दाहनाशनम् | स्पर्शात् पानात्तु पवनकफतृष्णाहरं लघु ||२१४|| तैक्ष्ण्याच्च निर्हरेदाशु कफं गण्डूषधारणात् | मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यमलशोषक्लमापहम् ||२१५|| दीपनं जरणं भेदि हितमास्थापनेषु च | समुद्रमाश्रितानां च जनानां सात्म्यमुच्यते ||२१६|| इति मध्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਾਹ- ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਸ਼ਾਲਿਜੂਰ੍ਣਾਹ੍ਵਕੋਦ੍ਰਵਾਦਿਕਤਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਜੀਵਨਂ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾ ਦਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਾਹਨਾਸ਼ਨਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍| ਪਾਨਾਤ੍ਤੁ ਪਵਨਕਫਤਸ੍ਣਾਹਰਮਿਤਿ ਪਾਨਾਤ੍ ਸਵਾਯੁਂ ਕਫਂ, ਤਯੋਸ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਚ ਹਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ੍ਯ| ਜਰਣਂ ਪਾਚਨਮ੍| ਆਸ੍ਥਾਪਨੇਸੁ ਨਿਰੂਹੇਸੁ||੨੧੪-੨੧੬||
Adhikarana ੧੮੧ (੨੧੭-੨੧੯) · Śloka ੨੧੯
ਅਥ ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ | ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਗੋਮਹਿਸ੍ਯਜਾਵਿਗਜਹਯਖਰੋਸ੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਯੁਸ੍ਣਾਨਿ ਕਟੂਨਿ ਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਲਵਣਾਨੁਰਸਾਨਿ ਲਘੂਨਿ ਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਕਫਵਾਤਕਮਿਮੇਦੋਵਿਸਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਦਰਕੁਸ੍ਠਸ਼ੋਫਾਰੋਚਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਹਰਾਣਿ ਹਦ੍ਯਾਨਿ ਦੀਪਨਾਨਿ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ||੨੧੭|| ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਕਟੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਵਣਾਨੁਰਸਂ ਲਘੁ | ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਮਿਮੇਦੋਵਿਸਾਪਹਮ੍ ||੨੧੮|| ਅਰ੍ਸ਼ੋਜਠਰਗੁਲ੍ਮਘ੍ਨਂ ਸ਼ੋਫਾਰੋਚਕਨਾਸ਼ਨਮ੍ | ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਹਰਂ ਭੇਦਿ ਹਦ੍ਯਂ ਦੀਪਨਪਾਚਨਮ੍ ||੨੧੯||
अथ मूत्राणि | मूत्राणि गोमहिष्यजाविगजहयखरोष्ट्राणां तीक्ष्णान्युष्णानि कटूनि तिक्तानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृमिमेदोविषगुल्मार्शदरकुष्ठशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यानि दीपनानि च सामान्यतः ||२१७|| भवतश्चात्र- तत् सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु | शोधनं कफवातघ्नं कृमिमेदोविषापहम् ||२१८|| अर्शोजठरगुल्मघ्नं शोफारोचकनाशनम् | पाण्डुरोगहरं भेदि हृद्यं दीपनपाचनम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਮੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਮੂਤ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟਾਨਾਮਪਿ ਮੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਮਾਹ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਮਲਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਾਣਿ| ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਦ੍ਵਿਰੁਕ੍ਤਮ੍||੨੧੭-੨੧੯||
Adhikarana ੧੮੨ (੨੨੦-੨੨੧) · Śloka ੨੨੧
ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਕਟੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਸਕ੍ਸਾਰਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਾਤਲਮ੍ | ਲਘ੍ਵਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍ ||੨੨੦|| ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਨਾਹਵਿਰੇਕਾਸ੍ਥਾਪਨਾਦਿਸੁ | ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਗਵ੍ਯਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੨੨੧||
गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वान्न वातलम् | लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तलं कफवातनुत् ||२२०|| शूलगुल्मोदरानाहविरेकास्थापनादिषु | मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२१||
🔊 Audio coming soon
ਗੋਮੂਤ੍ਰਗੁਣਮਾਹ- ਗੋਮੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਗੋਰੇਵ ਨ ਤੁ ਵਸਭਸ੍ਯ, ਮਹਿਸੀਸਾਹਚਰ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਹਿ ਤਤ੍ਰ ਮਹਿਸੇਤਿ ਪਾਠਃ; ਅਥਵਾ ਵਦ੍ਧਵ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਤ੍ਯੇਕੇ; ਆਚਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਗੋਮਹਿਸ੍ਯਜਾਵੀਨਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ, ਗਜਹਯਖਰੋਸ੍ਟ੍ਰਮਾਨੁਸਾਣਾਂ ਪੁਨਃ ਪੁਂਸਾਮ੍, ਅਨੁਕ੍ਤਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕੇ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਪਾਠੇ ਉਭਯੋਰਪਿ ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਿ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯੈਵੇਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਤਵਨ੍ਤਃ||੨੨੦-੨੨੧||
Adhikarana ੧੮੩ (੨੨੨) · Śloka ੨੨੨
ਦੁਰ੍ਨਾਮੋਦਰਸ਼ੂਲੇਸੁ ਕੁਸ੍ਠਮੇਹਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸੁ | ਆਨਾਹਸ਼ੋਫਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਚ ਮਾਹਿਸਮ੍ ||੨੨੨||
दुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु | आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ||२२२||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਹਿਸਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਦੁਰ੍ਨਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਮਨਾਦੀਨਾਮ੍||੨੨੨||
Adhikarana ੧੮੪ (੨੨੩) · Śloka ੨੨੩
ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਪਹਂ ਸ਼ੋਫਕਾਮਲਾਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨੁਤ੍ | ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਂ ਛਾਗਮੀਸਨ੍ਮਾਰੁਤਕੋਪਨਮ੍ ||੨੨੩||
कासश्वासापहं शोफकामलापाण्डुरोगनुत् | कटुतिक्तान्वितं छागमीषन्मारुतकोपनम् ||२२३||
🔊 Audio coming soon
ਛਾਗਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਪਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੨੩||
Adhikarana ੧੮੫ (੨੨੪) · Śloka ੨੨੪
ਕਾਸਪ੍ਲੀਹੋਦਰਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੋਸਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਹੇ ਹਿਤਮ੍ | ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾਤਘ੍ਨਮਾਵਿਕਮ੍ ||੨੨੪||
कासप्लीहोदरश्वासशोषवर्चोग्रहे हितम् | सक्षारं तिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम् ||२२४||
🔊 Audio coming soon
ਮੈਸਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਕਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੨੪||
Adhikarana ੧੮੬ (੨੨੫) · Śloka ੨੨੫
ਦੀਪਨਂ ਕਟੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਵਾਤਚੇਤੋਵਿਕਾਰਨੁਤ੍ | ਆਸ਼੍ਵਂ ਕਫਹਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕਮਿਦਦ੍ਰੁਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੨੨੫||
दीपनं कटु तीक्ष्णोष्णं वातचेतोविकारनुत् | आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते ||२२५||
🔊 Audio coming soon
ਆਸ਼੍ਵਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਦੀਪਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤੋਵਿਕਾਰ ਉਨ੍ਮਾਦਾਦਯਃ||੨੨੫||
Adhikarana ੧੮੭ (੨੨੬) · Śloka ੨੨੬
ਸਤਿਕ੍ਤਂ ਲਵਣਂ ਭੇਦਿ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਨਮ੍ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕ੍ਸਾਰੇ ਕਿਲਾਸੇ ਚ ਨਾਗਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੨੨੬||
सतिक्तं लवणं भेदि वातघ्नं पित्तकोपनम् | तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२६||
🔊 Audio coming soon
ਗਜਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਸਤਿਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਲਾਸਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰਂ ਕੁਸ੍ਠਮ੍||੨੨੬||
Adhikarana ੧੮੮ (੨੨੭) · Śloka ੨੨੭
ਗਰਚੇਤੋਵਿਕਾਰਘ੍ਨਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਗ੍ਰਹਣਿਰੋਗਨੁਤ੍ | ਦੀਪਨਂ ਗਾਰ੍ਦਭਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕਮਿਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍ ||੨੨੭||
गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत् | दीपनं गार्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम् ||२२७||
🔊 Audio coming soon
ਗਰ੍ਦਭਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਗਰਚੇਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰਃ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਵਿਸਮ੍||੨੨੭||
Adhikarana ੧੮੯ (੨੨੮) · Śloka ੨੨੮
ਸ਼ੋਫਕੁਸ੍ਠੋਦਰੋਨ੍ਮਾਦਮਾਰੁਤਕ੍ਰਿਮਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ | ਅਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਂ ਕਾਰਭਂ ਮੂਤ੍ਰਂ... |੨੨੮|
शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुतक्रिमिनाशनम् | अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं... |२२८|
🔊 Audio coming soon
ਕਾਰਭਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਸ਼ੋਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰਭਮ੍ ਔਸ੍ਟ੍ਰਮ੍|੨੨੮|
Adhikarana ੧੯੦ (੨੨੮) · Śloka ੨੨੮
... ਮਾਨੁਸਂ ਚ ਵਿਸਾਪਹਮ੍ ||੨੨੮||
... मानुषं च विषापहम् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਨੁਸਮੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਮਾਨੁਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰਭਂ ਮਾਨੁਸਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਸਾਪਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਨੁਸਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇਨੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮਪਿ ‘ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਸੂਚਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਵਤਮ੍||੨੨੮||
Adhikarana ੧੯੧ (੨੨੯) · Śloka ੨੨੯
ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਮਾਸਾਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਤੁ | ਕਾਲਦੇਸ਼ਵਿਭਾਗਜ੍ਞੋ ਨਪਤੇਰ੍ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ||੨੨੯||
द्रवद्रव्याणि सर्वाणि समासात् कीर्तितानि तु | कालदेशविभागज्ञो नृपतेर्दातुमर्हति ||२२९||
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਾਨੁਕ੍ਤਦ੍ਰਵਾਣਾਮੂਹਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਜ੍ਞ ਇਤਿ ‘ਵੈਦ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੨੨੯||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੪੫
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੫||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ||४५||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੫||