૪૫. દ્રવદ્રવ્યવિધ્યધ્યાયઃ

અથાત ઇત્યાદિ| દ્રવદ્રવ્યાણિ પાનીયક્ષીરાદીનિ, તેષાં વિધિર્વિધાનં ભેદ ઇત્યર્થઃ||૧-૨||

પાનીયમિત્યાદિ| અન્તરીક્ષાદાગતમાન્તરીક્ષં, ન પુનસ્તત્ર ભવં; કુતઃ? મેઘજત્વાત્; તત્ર જાતં ચેત્યેકે| અનિર્દેશરસમ્ અવ્યક્તરસમપ્રકટરસમિત્યર્થઃ, અત્યલ્પરસત્વાત્; ન પુનસ્તસ્ય રસો નાસ્તિ| અમૃતમિતિ અમૃતમિવેત્યર્થઃ, અમૃતત્વં પુનરસ્ય દોષપ્રકોપસ્યાકરણાત્; ‘અમૃતં બ્રહ્મરૂપમ્’ ઇત્યન્યે| જીવનં પ્રાણધારણં, ‘સૌમ્યધાતુવૃદ્ધિકરમ્’ ઇતિ કેચિત્, ‘ઓજોવૃદ્ધિકરમ્’ ઇત્યન્યે| તર્પણં તૃપ્તિજનકમ્| ધારણમિતિ શસ્ત્રપાતાદિવ્યથાસુ મૂર્ચ્છતાં શરીરં દધાતીતિ ધારણમ્| આશ્વાસજનનમિતિ માર્ગાદિશુષ્કદેહાનાં પ્રાણજનનમ્| શ્રમેત્યાદિ પ્રશમનશબ્દઃ શ્રમાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે, શ્રમાદીનાં પ્રશમનમિત્યર્થઃ; બહ્વાયાસકૃતં કષ્ટં શ્રમઃ; અલ્પાયાસકૃતઃ શ્રમ એવ ક્લમઃ; મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા, સ ચ વિષમદ્યશોણિતોત્થો વિકારઃ; તન્દ્રાનિદ્રયોઃ કફવાતકૃતયોરપિ પ્રશમનં સ્પર્શેન, યા તુ સ્વાભાવિકી નિદ્રા તાં કરોત્યેવ પીતં સત્; તન્દ્રા નિદ્રાભેદઃ, નિદ્રા પ્રસિદ્ધૈવ| એકાન્તતઃ પથ્યતમમિતિ એકાન્તતોઽતિશયેનેત્યર્થઃ, તર્હિ તમપ્પ્રત્યયઃ કથં? ઉચ્યતે- સ્વાર્થિકત્વાત્; એતેનાતિશયેન પથ્યમિત્યર્થઃ; ‘અન્યેષામાકાશગુણભૂયિષ્ઠભૂમિસલિલાનાં પથ્યાનાં પ્રકૃષ્ટં પથ્યં પથ્યતમમ્; એકાન્તગ્રહણેન સર્વકાલદેશપુરુષવ્યાધિષુ પ્રયોગોઽસ્ય દ્યોત્યતે’ ઇત્યેકે; ‘તમપ્પ્રત્યયેન સ્વસ્થસ્યાતિશયેન હિતમિત્યભિહિતમ્’ ઇત્યપરે||૩||

તસ્યાનિર્દેશ્યરસસ્યાપિ નિર્દેશ્યરસત્વે કારણં નિર્દિશન્નાહ- તદિત્યાદિ| તદેવાવનિપતિતમાન્તરિક્ષં જલં ભૂમિપ્રાપ્તમ્| અન્યતમં મધુરાદિષ્વેકતમમ્| ઉપલભતે પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ| સ્થાનવિશેષાત્ દેશભેદાદિત્યર્થઃ| કે પુનસ્તે સ્થાનવિશેષા ઇત્યાહ- નદીત્યાદિ| નદ્યો ગઙ્ગાદ્યાઃ; નદાઃ સિન્ધુશોણાદયઃ; સરો દિવ્યખ્યાતં પુરુષવ્યાપારં વિના; પુરુષવ્યાપારકૃતસ્તડાગઃ, ‘તલાવ’ ઇતિ લોકે, કેચિદ્વિપર્યયેણાર્થમાહુઃ; વાપી ઇષ્ટકાદિભિર્બદ્ધા સસોપાનતીર્થા ‘પુષ્કરિણી’ ઇતિ લોકે; કૂપો મૃત્તિકેષ્ટકાદિભિર્બદ્ધોઽસોપાનઃ; ચુણ્ટી અવબદ્ધકૂપઃ, અન્યે ‘ભુઆ ગિરિપલ્વલં વા’ ઇત્યાહુઃ, ભુઆ નદ્યાઃ સમીપે તત્કાલકૃતા લઘુકૂપિકા, પલ્વલમખાતગર્ત ઇતિ; પ્રસ્રવણમુચ્ચપ્રદેશાત્ પ્રસ્રવજ્જલસ્થાનં પર્વતાશ્રિતમ્; ઉદ્ભિદં પુનર્નિમ્નપ્રદેશાદૂર્ધ્વોત્તિષ્ઠજ્જલસ્થાનં; વિકિરં વાલુકાદિ વિકીર્ય ગૃહ્યમાણોદકસ્થાનં; કેદારઃ પ્રસિદ્ધઃ; પલ્વલમાનૂપદેશજં તૃણાદિચ્છન્નં સરઃ| આદિગ્રહણાત્ હ્રદસમુદ્રાદિગ્રહણમ્||૪||

પરમતમાહ- તત્રેત્યાદિ||૫||

તન્નિરાકૃત્ય સ્વમતમાહ- તત્ત્વિત્યાદિ| કૃત ઇતિ જનિતઃ| ઉત્કર્ષાપકર્ષેણેતિ વૃદ્ધિહ્રાસાભ્યામ્| સ્વલક્ષણભૂયિષ્ઠાયાં પૃથિવ્યામાત્મગુણબહુલાયામ્ | ‘તત્ર પૃથિવ્યમ્બુગુણબાહુલ્યાન્મધુર’ ઇત્યાદિના રસવિજ્ઞાનીય ઉક્તસ્ય સામાન્યવિધેરુત્સર્ગાખ્યસ્ય ‘તત્ર સ્વલક્ષણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમાવમ્લમ્’ ઇત્યાદિકો વિશેષવિધિરપવાદાખ્યોઽત્ર પ્રોક્તઃ| અન્યે તુ ભૂતદ્વયગુણસંયોગં રસવિશેષહેતુમાહુઃ| તથાહિ- ‘તત્ર સ્વલક્ષણોદકભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમૌ મધુરં, પૃથિવ્યનિલભૂયિષ્ઠાયામમ્લં, જલાગ્નિગુણભૂયિષ્ઠાયાં લવણં, વાય્વગ્નિગુણભૂયિષ્ઠાયાં કટુકં, પૃથિવ્યનિલગુણભૂયિષ્ઠાયાં કષાયમ્, આકાશગુણભૂયિષ્ઠાયામવ્યક્તરસમ્’ ઇતિ||૬||

તત્રેત્યાદિ| ધારાભિઃ પતતીતિ ધારમ્| કરા વર્ષોપલાઃ, તેષાં તોયં કારમ્| તૌષારમ્ અવશ્યાયજં નિશાજલમ્| તદેવ સંહતાવયવત્વેન સ્ફટિકશિલાશકલસદૃશાવયવં હિમં, તદ્ભવં હૈમમ્| તદિત્યાદિ| ગાઙ્ગમાકાશાધિષ્ઠાનં, સામુદ્રં પુનરવન્યધિષ્ઠાનમ્| તત્રેત્યાદિ| એતેન ‘ગાઙ્ગમાશ્વયુજ એવ ગ્રહીતવ્યં ન ભાદ્રપદે માસિ’ ઇત્યુક્તં ભવતિ| તયોરિતિ તયોર્ગાઙ્ગસામુદ્રયોરિત્યર્થઃ| કથં પરીક્ષણમિત્યાહ- શાલ્યોદનેત્યાદિ| અવિદગ્ધમ્ અવિવર્ણમ્| રૂપ્યમયે ભાજનેઽમ્લરસે સામુદ્રતોયં વિના શાલ્યન્નં ન કોથમેતિ| દિનસ્ય રાત્રેશ્ચ પઞ્ચદશો ભાગો મુહૂર્તઃ| અવગન્તવ્યં જ્ઞાતવ્યમિત્યર્થઃ| વર્ણાન્યત્વે ઇત્યાદિ| પ્રક્લેદઃ કોથઃ| તન્નોપાદેયમિતિ દોષલત્વાત્| સામુદ્રમિત્યાદિ| એતેન સામુદ્રસ્યાનુપાદેયસ્યાપિ કદાચિદેવોપાદેયતા દર્શિતા| આન્તરિક્ષસ્ય ગ્રહણોપાયં દર્શયન્નાહ- શુચીત્યાદિ| શુચિરનુપહતઃ| હર્મ્યતલપરિભ્રષ્ટમિતિ ધવલગૃહોપરિભૂમિકાયાઃ સકાશાદધઃ પતદ્ગૃહીતમ્| તદિત્યાદિ કૌપમિત્યાદિકં સર્વં પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતમ્||૭||

તત્રેત્યાદિ| અત્ર વર્ષાશબ્દો વર્ષાન્તે આશ્વયુજે વર્તતે ન તુ ભાદ્રપદે, તત્રાન્તરિક્ષજલસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્; તદુક્તં- “બલાહકાદ્યાઃ સમદાઃ કીટા લૂતાશ્ચ ખેચરાઃ| તદ્વિષોત્સર્ગસંસર્ગાદગ્રાહ્યં તત્તદા જલમ્” ઇતિ| તર્હિ ભાદ્રપદે કિં પાતવ્યમ્? અત્રોચ્યતે- ભાદ્રપદે માસ્યાકાશગુણભૂયિષ્ઠભૂમ્યાશ્રિતમાન્તરિક્ષવદ્ભવતીતિ તત્પયઃ પેયમિતિ| અન્યે પુનસ્તપ્તશીતમમ્ભો ભાદ્રપદે પાયયન્તિ, પૂર્વસ્થાપિતં માહેન્દ્રં વા; અન્યે તુ ‘વર્ષાસ્વાન્તરિક્ષમૌદ્ભિદં કૌપં વા’ ઇતિ પઠન્તિ, તચ્ચ કૌપં વિદાહપરિહારાર્થં સક્ષૌદ્રં પેયમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| શરદિ સર્વં ‘પાતવ્યમ્’ ઇતિ શેષઃ| પ્રસન્નત્વાદિતિ પ્રસન્નત્વં નિર્દોષત્વમગસ્ત્યોદયાત્| પ્રાવૃષિ ચૌણ્ટ્યમનવમનભિવૃષ્ટં સર્વં ચેતિ અનવં પુરાતનં, તચ્ચ સારસં તાડાગં વા; અનભિવૃષ્ટમનાભસં, તચ્ચ કૌપમ્| પરં યત્ર ન વૃષ્ટો દેવસ્તદા સર્વમેવ પાતવ્યં યદિ વા સંસ્કૃતં ભવેત્ ક્વથનાદિભિઃ; સર્વત્રૈવાભિનવસ્ય જલસ્ય પ્રવિષ્ટત્વાત્| અન્યે તુ ‘અનવમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘અનભિનવમ્’ ઇતિ પઠન્તિ; અત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૮||

ઇદાનીં નવસ્ય સલિલસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરપ્રયોગે બાહ્યાભ્યન્તરાનેવ ચ રોગાન્નિર્દિશન્નાહ- કીટેત્યાદિ| કીટાદિભિઃ સહ કોથશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે, કોથઃ શટિતત્વં; કીટાઃ સવિષા વૃશ્ચિકાદયઃ, શવો મૃતપ્રાણિશરીરં, પ્રદૂષિતં વિકૃતીકૃતમ્| તૃણપર્ણોત્કરયુતમિતિ તૃણપર્ણાનામુત્કરઃ સમૂહસ્તેન યુતમ્| કલુષં મલિનમ્| વિષસંયુતમિતિ સ્થાવરજઙ્ગમવિષયુક્તમિત્યર્થઃ| વર્ષાસ્વિતિ આશ્વયુજં વિહાયાષાઢશ્રાવણભાદ્રપદા ગૃહ્યન્તે| વર્ષાશબ્દોઽયં પ્રાવૃષિ વર્ષાસુ ચ વર્તતે| તદાહ- “વર્ષાસુ ચતુરો માસાન્ માત્રાવદુદકં પિબેત્” ઇતિ| બાહ્યાભ્યન્તરાન્ રોગાનિતિ બાહ્યાઃ કુષ્ઠાદયઃ, આભ્યન્તરાસ્તૂદરાદયઃ; તે ચ યથાસઙ્ખ્યમવગાહપાનાભ્યાં જ્ઞેયાઃ||૯-૧૦||

વ્યાપન્નલક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| પડ્કઃ કર્દમઃ; શૈવાલં શૈવલં; હઠઃ જલકુમ્ભિકા, ‘અભૂમિલગ્નમૂલસ્તૃણવિશેષઃ’ ઇત્યેકે| અવચ્છન્નમ્ આચ્છાદિતમ્| નાભિજુષ્ટં ન સ્પૃષ્ટમ્| ઉપસૃષ્ટં સંયુતમ્| વ્યાપન્નં દોષાક્રાન્તમ્| તાનેવ ષડ્દોષાન્નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ઔષ્ણ્યં ભૂબાષ્પજનિતં, ન પુનરગ્ન્યાતપકૃતમ્| દન્તગ્રાહિતા અતિશીતતાઽભિપ્રેતા| પઙ્કેત્યાદિ સિકતા વાલુકા| અનિષ્ટગન્ધતા વિસ્રાદિગન્ધતા| વ્યક્તરસતા રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યમધુરાદિરસતા| યદુપયુક્તમિત્યાદિ કફપ્રસેકઃ શ્લેષ્મસ્રવણમ્| વીર્યં ચાચિન્ત્યક્રિયાહેતુઃ| યદુપયુક્તમિત્યાદિ વિષ્ટમ્ભો ગુડ્ગુડાશબ્દઃ| ત એતે ઇતિ એતે પૂર્વોક્તાઃ ષડ્દોષાઃ| આન્તરિક્ષે ઇત્યસ્યોપલક્ષણત્વાદાકાશગુણભૂયિષ્ઠેઽપિ ન સમ્ભવન્તિ||૧૧||

વ્યાપન્નાનાં પ્રસન્નતોપાયં દર્શયન્નાહ- વ્યાપન્નાનામિત્યાદિ| અગ્નિક્વથનં મહાદોષદુષ્ટસ્ય, સૂર્યાતપપ્રતાપનમલ્પદોષે, તપ્તાયઃપિણ્ડાદિનિર્વાપણં મધ્યદોષે| લોષ્ટ્રઃ કઠિનો મૃન્મયઃ| નિર્વાપણં જલે નિઃક્ષેપણમિત્યર્થઃ| પ્રસાદનં ચ કર્તવ્યમિતિ અગ્નિક્વથનાદિસ્વરૂપં પ્રસાદનં નાન્યત્| ગન્ધાપનયને ઉપાયમાહ- નાગેત્યાદિ| નાગો નાગકેશરઃ, ચમ્પકો રાજચમ્પકઃ, ઉત્પલં સૌગન્ધિકં; પ્રભૃતિગ્રહણાત્ કેતકીમલ્લિકાદિપુષ્પાણિ||૧૨||

તદુદકં ગુણવદપિ કિમ્મયપાત્રસ્થં પેયમિત્યાહ- સૌવર્ણે ઇત્યાદિ| પુષ્પાવતંસં પુષ્પસુગન્ધીકૃતમ્||૧૩||

વ્યાપન્નાદિવર્જનમાહ- વ્યાપન્નમિત્યાદિ| અનાર્તવમિતિ ઋતુવિશેષાનુપયોગ્યમ્, અનૃતુવૃષ્ટમિતિ કેચિત્| અપ્રસાધિતમિતિ ક્વથનાદ્યસંસ્કૃતમ્||૧૪-૧૬||

તત્રેત્યાદિ| કતકં શશકપુરીષપ્રતિમં ફલં; ગોમેદકઃ પુષ્પરાગાભો મણિઃ, મત્કોલમિતિ કેચિત્; બિસગ્રન્થિઃ પદ્મમૂલં; શૈવાલમૂલં પ્રસિદ્ધમ્; મુક્તા મૌક્તિકં; મણિઃ સ્ફટિકાદિઃ| એતેન રૂપદોષાપયનોપાયો દર્શિતઃ| અન્યે તુ બિસગ્રન્થીત્યસ્યાગ્રે ‘પર્ણીમૂલં’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર પર્ણી પાનીયપૃષ્ઠજા, તસ્યા મૂલં જટા||૧૭||

પઞ્ચેત્યાદિ| નિક્ષેપણં યત્ર જલં નિક્ષિપ્યતે સ્થાપ્યતે, તેન ભૂમ્યાદિસ્પર્શાભાવાદ્દોષાન્તરાનુદયઃ| ફલકં શાલ્મલીકાષ્ઠાદિવિરચિતં, ત્ર્યષ્ટકમ્ અષ્ટાસ્રદણ્ડત્રયસંયોગઃ, મુઞ્જવલયો મુઞ્જાદિવિરચિતો વલયાકારઃ, ઉદકમઞ્ચિકા આકાશાન્તરાલે નિરન્તરનિહિતવેત્રવેણ્વાદિવિરચિતા વેત્રગૃહાદ્યભિધાના, શિક્યં મુઞ્જાદિવિરચિતં પ્રસિદ્ધમ્||૧૮||

સપ્તેત્યાદિ| ઉદકપ્રક્ષેપણમિતિ સલિલપૂર્ણે ભાજને વસ્ત્રાદિપીડિતે આકણ્ઠમપરશીતસલિલનિક્ષેપઃ| યષ્ટિકાભ્રામણં યન્ત્રયષ્ટ્યાદિભ્રામણમ્| વ્યજનમિતિ વ્યજનાદિના વાતલીકરણમ્| વસ્ત્રોદ્ધરણં વસ્ત્રેણ ગાલનમ્| વાલુકાપ્રક્ષેપણમ્ ઉદકપાત્રસ્ય વાલુકામધ્યે નિક્ષેપણમ્| શિક્યાવલમ્બનં પ્રસિદ્ધમ્||૧૯||

કીદૃશં પુનરુપાદેયં ભૌમમિત્યાહ- નિર્ગન્ધમિત્યાદિ| શુચિ અનુપહતમ્| લઘુ ચેતિ ચકારઃ સમસ્તગુણવત્ત્વેઽત્યન્તગુણકારિ, અલ્પગુણવત્ત્વે ત્વલ્પગુણકારીતિ તારતમ્યસૂચકઃ| હૃદ્યં ચેત્યત્ર તુ ક્વથિતજલસ્ય હૃદયાપ્રિયત્વેઽપ્યુપગ્રહણાર્થમ| ગુણવત્ પ્રશસ્તગુણોપેતમ્||૨૦||

ઇદાનીં જાઙ્ગલપશ્ચિમદેશસ્થાનૂપપૂર્વદેશસ્થસાધારણમધ્યદેશસ્થાનાં નદીનાં ગુણાન્નિર્દિશન્નાહ- તત્ર નદ્ય ઇત્યાદિ| પશ્ચિમાભિમુખા જાઙ્ગલપશ્ચિમદેશસ્થાઃ પશ્ચિમસમુદ્રગાઃ, પૂર્વાભિમુખાઃ આનૂપદેશસ્થાઃ પૂર્વસમુદ્રગાઃ, દક્ષિણાભિમુખાઃ મધ્યદેશસ્થાઃ| શૈલાદિભેદેન ગુણાન્નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| મલયપ્રભવા ઇતિ મલયપ્રભવા હિ નદ્યો દ્વિવિધા ભવન્તિ- પાષાણસિકતાવાહિન્યઃ, અપાષાણસિકતાવાહિન્યશ્ચ; તત્ર પાષાણસિકતાવાહિન્યઃ પથ્યાઃ, અપાષાણસિકતાવાહિન્યઃ કૃમીન્ જનયન્તિ| હિમવત્પ્રભવા ઇતિ તા અપિ દ્વિવિધાઃ- હિમવદુપરિભાગપ્રભવાઃ પથ્યાઃ, અધોભાગપ્રભવાસ્તુ હૃદ્રોગાદિહેતવઃ| વિશિષ્ટદેશાશ્રિતપર્વતપ્રભવાણાં નદીનાં સલિલગુણં દર્શયન્નાહ- પ્રાચ્યેત્યદિ| અવન્તી ઉજ્જયિની તયોપલક્ષિતો દેશસ્તસ્ય પૂર્વસ્યાં જાતાઃ પ્રાચ્યાવન્ત્યાઃ, પશ્ચિમસ્યાં જાતા અપરાવન્ત્યાઃ શૈલાઃ, તેષુ યા નદ્યઃ; એતેન વિશિષ્ટદેશાશ્રિતપર્વતપ્રભવાણાં નદીનાં સલિલગુણ ઉક્તઃ| ‘ઉજ્જયિન્યુપલક્ષિતે દેશે યાઃ પ્રાચીં પશ્ચિમાં ચાભિમુખં યાન્તિ તાઃ પ્રાચ્યાવન્ત્યા અપરાવન્ત્યાશ્ચ, ન તુ ઉજ્જયિનીપ્રભવેષુ પર્વતેષુ’ ઇત્યન્યે| અયમર્થો ગયદાસેન દૂષિતઃ| પારિયાત્રેત્યાદિ પારિયાત્રઃ પર્વતભેદઃ, તત્ર પ્રભવા નદ્યો દ્વિવિધાઃ- તડાગજા દરીજાશ્ચ; તત્ર તડાગજાઃ પથ્યાઃ, દરીજા દોષલાઃ||૨૧||

નદીનાં ધન્વાનૂપસાધારણશૈલાશ્રયાણાં સર્વાસામેવ શેષીભૂતં વિશેષં દર્શયન્નાહ- નદ્ય ઇત્યાદિ||૨૨||

ઇદાનીં વિશિષ્ટદેશપ્રભવાણાં નદીનાં ગુણવિશેષં દર્શયન્નાહ- પ્રાયેણેત્યાદિ| મરુષુ પ્રસિદ્ધેષુ મરુદેશેષુ, નતુ જાઙ્ગલશબ્દાભિહિતેષુ| પૌરુષેયા વૃષ્યા ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘ઈષત્કષાયા મધુરા લઘુપાકા બલે હિતાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૨૩||

ભૌમાનાં દિનાપેક્ષં ગ્રહણકાલં નિયમયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રત્યૂષસિ પ્રભાતે| સ એવ ચાપાં પરો ગુણ ઇતિ સ ચ શૈત્યામલત્વલક્ષણોઽપાં પરમો ગુણ ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘શૈત્યં ચાપાં પરો ગુણઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર ચકારોઽમલસૂચનાર્થઃ||૨૪||

તત્ર ભૌમાનામર્કસોમકરસંસ્કારજગુણેનાન્તરિક્ષતુલ્યત્વં તદલાભે ઉપાદાનાયાહ- દિવેત્યાદિ| અર્કગ્રહણે સિદ્ધે દિવાગ્રહણં સમસ્તદિનપ્રાપ્ત્યર્થં, કિરણગ્રહણં દુર્દિનવ્યુદાસાર્થમ્| દિવાનિશીતિવચનાત્ સરોઽપિ ચન્દ્રાર્કકરસમ્બદ્ધં સત્યપ્યર્કે ચન્દ્રસમ્બન્ધાદરૂક્ષં, સત્યપિ ચન્દ્રેઽર્કસમ્બન્ધાદનભિષ્યન્દિ| દોષાન્ વ્યાધીન્ ઝટિતિ યદભિષ્યન્દતે ઉત્પાદયતિ તદભિષ્યન્દિ, વિપર્યયેણાનભિષ્યન્દિ| નિશાગ્રહણં સમસ્તરાત્રિપ્રાપ્ત્યર્થમ્| યદ્યપિ પૌર્ણમાસ્યામેવ સકલરાત્રૌ ચન્દ્રસમ્બન્ધો નાન્યાસુ, તથાઽપિ એકયાઽપિ પૌર્ણમાસ્યા રાત્ર્યાઽતિશાયી સંસ્કારઃ કૃતોઽન્યાસ્વપ્યનુવર્તતે| એતેનાતિશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષં નિન્દિતમિત્યુક્તં ભવતિ||૨૫||

કિઙ્ગુણં પુનર્ગગનામ્બુ યેનૈતત્તુલ્યમુચ્યત ઇત્યાહ- ગગનામ્બ્વિત્યાદિ| બલ્યમુપચયૌજઃશક્તિકરત્વાત્| વિશિષ્ટરસાદ્યુત્પાદનાદ્રસાયનં સ્વસ્થાતુરોપયોગિ| મેધ્યં પવિત્રમ્| પાત્રાપેક્ષિ તતઃ પરમિતિ અતિશ્રેષ્ઠભાજને ગૃહીતમધિકં ગુણં કરોતીત્યર્થઃ| અન્યે તુ મેધ્યસ્થાને શીતમિતિ પઠન્તિ| પૂર્વં દોષશમનાદિ નોક્તમધુના અગસ્ત્યોદયદર્શનવિશેષપ્રભાવાદુક્તમ્||૨૬||

ચન્દ્રકાન્તમણિપ્રભવજલસ્ય ગુણમાહ- રક્ષોઘ્નમિતાદિ| રક્ષોઘ્નં રાક્ષસભયહરમ્| હ્લાદિ સુખાવહમ્| ચન્દ્રકાન્તોદ્ભવમિતિ ચન્દ્રકાન્તમણિપ્રભવમ્| ઇદં તુ ચન્દ્રકિરણાનુપ્રવેશાન્નાભસં, મણિપ્રાદુર્ભૂતત્વાદ્ભૌમમિત્યુભયાત્મકમ્||૨૭||

શીતોષ્ણવિષયમાહ- મૂર્ચ્છેત્યાદિ| પિત્તોષ્ણદાહેષ્વિતિ ઉષ્ણે શરદિ ગ્રીષ્મે ચ| મદાત્યયે મદ્યવિકારે| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ| પરીતેષુ યુક્તેષુ| તમકઃ શ્વાસો મોહો વા| વમથૌ છર્દિરોગે||૨૮||-

પાર્શ્વેત્યાદિ| સ્તિમિતે કોષ્ઠે આમકોષ્ઠે ઇત્યર્થઃ| સદ્યઃશુદ્ધે ઇતિ યસ્મિન્ દિને શોધનં કૃતં તત્રેત્યેકે, અપરે તુ સપ્તાહમિત્યાહુઃ| યદ્યપ્યૌષ્ણ્યં સ્પર્શદોષ ઉક્તસ્તથાઽપ્યવસ્થાયાં વ્યવહારાર્થત્વેનોપાદેયમ્; અન્યે તુ પૂર્વમૌષ્ણ્યં ભૂબાષ્પજનિતમેવ દોષત્વેનોક્તમ્, ઇદં ત્વગ્ન્યાતપકૃતમિતિ સમાદધતિ||૨૯-૩૦||

સમસ્તનદીનાં શેષગુણમાહ- નાદેયમિત્યાદિ| દ્વિવિધં કૌપં સક્ષારમવ્યક્તરસં ચ; યત્ સક્ષારં તત્ પિત્તલં, ઇતરન્ન પિત્તલમ્||૩૧-૩૬||-

આનૂપધન્વસાધારણગુણૈર્નિર્દિશન્નાહ- અનેકેત્યાદિ| અત્ર સ્પર્શરૂપરસગન્ધવીર્યવિપાકાઃ પ્રાગુક્તા દોષા જ્ઞેયાઃ| એભિરિતિ એભિઃ પૂર્વોક્તૈઃ સ્પર્શાદિભિરિત્યર્થઃ| અવિદાહિ અદાહકારીત્યર્થઃ||૩૭-૩૮||-

ઉષ્ણોદકગુણમાહ- કફેત્યાદિ| પથ્યં હિતમ્| ઉષ્ણોદકમર્ધાવશિષ્ટમુદકમ્||૩૯||-

ઉષ્ણોદકભેદમાહ- યદિત્યાદિ| નિર્વેગં નિશ્ચલમ્||૪૦||-

પર્યુષિતમુષ્ણોદકં ન દાતવ્યમિત્યાહ- ન ચેત્યાદિ| પર્યુષિતં રાત્ર્યુષિતમ્||૪૧||-

શૃતશીતવિષયમાહ- મદ્યપાનાદિત્યાદિ| પૂર્વં મદાત્યયે શીતમ્, અત્ર તુ મદાત્યયસમુદ્ભૂતે રોગે શૃતશીતં; મદાત્યયે મદાત્યયસમુદ્ભૂતે રોગે ચોભયસ્મિન્નપિ શૃતશીતં પ્રયોક્તવ્યમિત્યર્થઃ||૪૨||-

ઉદકપ્રસઙ્ગેન નારિકેલફલસલિલસ્યાપિ ગુણં નિદર્શયન્નાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| નારિકેલોદકમીષત્પક્વાર્દ્રનારિકેલફલાન્તર્વર્તિ સલિલમિત્યર્થઃ| જેજ્ઝટસ્તુ ‘લઘુ’ ઇતિ પઠતિ, લઘુત્વં ચ શીઘ્રપરિણામિત્વમિચ્છતિ||૪૩||-

અધુના શૃતશીતસ્ય શેષવિષયમાહ- દાહેત્યાદિ||૪૪||-

કેષુ રોગેષુ જલં મન્દં પેયમિત્યાહ- અરોચકે ઇત્યાદિ| યાવત્ પ્રતિષેધયિતુમશક્યં તાવદાચરેદિતિ મન્દાર્થઃ| અયં પાનીયવર્ગો નિબન્ધકારૈર્વિપરીતક્રમેણ પઠિતઃ| અસ્માભિસ્તુ યથૈવ ગુરુભિઃ કથિતસ્તથૈવ ક્રમેણ વ્યાખ્યાતઃ| ઇતિ પાનીયવર્ગઃ||૪૫-૪૬||

ઇદાનીં ક્ષીરસ્યાષ્ટવિધાં યોનિમાહ- ગવ્યમિત્યાદિ| કરેણુર્હસ્તિની| અશ્વાયાશ્ચ નાર્યાશ્ચ કરેણૂનાં ચેતિ ચકારત્રયમનુક્તસમાનજાતીયક્ષીરાણાં સમુચ્ચયાર્થં, તેનાશ્વતરીખરીમૃગીખઙ્ગિનીક્ષીરાણામપિ ગ્રહણમ્| તત્ પુનર્ભૂયસા નોપયુજ્યત ઇતિ ન કૃતં સાક્ષાત્તદ્ગ્રહણમ્||૪૭||

સર્વેષામેવ ક્ષીરાણાં દશવિધં ગુણં નિર્દિશન્નાહ- તત્ત્વિત્યાદિ| તત્ત્વનેકૌષધિરસપ્રસાદમિતિ તુશબ્દઃ પુનરર્થે, ઓષધિશબ્દેન સર્વદ્રવ્યાણિ ન તુ ફલપાકાવસાનાઃ, રસઃ સારઃ કિટ્ટભાવ(ગ)રહિત ઓજઃશુક્રાદિવત્, એતેન શુક્લત્વં દ્યોત્યતે| પ્રાણદમગ્નિસોમાદિધારણાદુપચયાદિકરણાદ્વા| પિચ્છિલં વિશદવિપરીતમ્| શ્લક્ષ્ણં ખરવિપરીતમ્| એવમિદં ક્ષીરં દશગુણયુક્તં ભવતિ| જેજ્ઝટસ્તુ “તત્ત્વનેકૌષધિરસપ્રસાદઃ ક્ષીરતાં ગતઃ| સર્વપ્રાણભૃતાં તસ્માત્ સાત્મ્યં ક્ષીરમિહોચ્યતે” ઇતિ પઠતિ, વ્યારવ્યાનયતિ ચ- ક્ષીરતાં ગતઃ ક્ષીરત્વં પ્રાપ્તઃ| પ્રાણભૃતાં પ્રાણિનાં જરાયુજાનામ્| સાત્મ્યં નામ સુસ્વં યત્ કરોતિ તદુચ્યતે||૪૮||

સર્વેષામેવ સમાનગુણાનાં ક્ષીરાણાં સમાનકર્મ નિર્દેષ્ટુમાહ- તત્રેત્યાદિ| સર્વમ્ અષ્ટવિધમપાત્યર્થઃ| પ્રાણિનાં જરાયુજાનામ્| જાતિસાત્મ્યાત્ મનુષ્યાદિજાતિસુખકરત્વાત્| માનસેષુ વિકારેષુ રજસ્તમઃસંસર્ગજેષુ| જીર્ણજ્વરેત્યાદિ જીર્ણશબ્દમેકે જ્વરેણ સહ સમ્બધ્નન્તિ, અન્યે તુ ક્લમાન્તૈર્જ્વરાદિભિઃ સહ, જીર્ણત્વેનૈતેષુ પ્રાયેણ વાતપિત્તાનુબન્ધો ભવતીત્યાહુઃ| હરશબ્દો જ્વરાદિભિઃ ક્લમાન્તૈઃ સર્વૈઃ સહ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| કાસેતિ કાસોઽત્ર કફકાસં ત્યક્ત્વા, શોષોઽત્ર મુખકણ્ઠતાલૂનાં, ક્ષયો રાજયક્ષ્મા, ગુલ્મોદરયોર્વાતપૈત્તિકયોઃ, મૂર્ચ્છાભ્રમમદપિપાસાસુ કફામરહિતાસુ, હૃદયદોષાણાં વાતપિત્તપ્રાયાણાં, પાણ્ડુરોગે વાતપિત્તપ્રાયે, ગ્રહણીપ્રદોષે જીર્ણાવસ્થાયામ્, અર્શસ્સુ રક્તપિત્તપ્રબલેષુ, અતિસારે વાતપિત્તશોણિતપ્રાયે પક્વાવસ્થાયાં, પ્રવાહિકાયાં વાતપિત્તપ્રબલાયાં, ગર્ભસ્રાવે આમાન્વયાદિના; રક્તપિત્તે કફપ્રધાને, અગ્નિમાન્દ્યે ચ ન દેયમ્| બલ્યં માંસોપચયકરમ્, અન્યે ઓજસો વર્ધનમિતિ; તન્મતે ‘ઓજસો વર્ધનમ્’ ઇતિ પાઠોઽગ્રે ન ભવતિ| વૃષ્યં શુક્રજનકં, વાજીકરણં શુક્રપ્રવર્તનમ્, એતેન જનકપ્રવર્તકમિત્યુક્તમ્| રસાયનં સતતોપયોગાત્| મેધ્યં મેધાજનકં પવિત્રં વા| પાપ્માપહં પાપોપશમનં વિશેષતો ગવ્યમ્| વયઃસ્થાપનં જરયા વિના| આયુષ્યં આયુષે હિતમ્| સન્ધાનં ભગ્નસ્ય| વમનવિરેચનાસ્થાપનમિતિ વમનં વમનદ્રવ્યસંયોગિ; વિરેચનં સરત્વાન્મૃદુકોષ્ઠસ્ય, ‘રેચનદ્રવ્યસંયોગાદ્વિરેચનમ્’ ઇત્યન્યે; આસ્થાપનમ્ આસ્થાપનદ્રવ્યસંયોગિ, આસ્થાપનં નિરૂહણમિત્યનર્થાન્તરમ્| તુલ્યગુણત્વાચ્ચૌજસો વર્ધનમિતિ યાવન્ત એવૌજસો ગુણાસ્તાવન્ત એવ ક્ષીરસ્યાપિ, તેન તૈસ્તૈરેવાત્મગુણૈસ્તેષાં સમાનાનામોજસો ગુણાનામભિવર્ધનમ્| જેજ્ઝટસ્તુ ‘ગવ્યં તુ શીતં સ્નિગ્ધં મધુરમવિદાહી’ ઇતિ પઠતિ, શેષં તુ સમં; તન્મતે ગોક્ષીરસ્યૈવ ગુણાઃ||૪૯||

સામાન્યેન ક્ષીરસ્ય ગુણમભિધાય ગવ્યસ્યૈવ વિશિષ્ટં ગુણકર્મ નિર્દિશન્નાહ- ગોક્ષીરમિત્યાદિ| દોષધાતુમલસ્રોતસાં મન્દક્લેદપ્રાપ્તિજનકમલ્પાભિષ્યન્દિ||૫૦||-

અજાક્ષીરગુણમાહ- ગવ્યતુલ્યગુણમિત્યાદિ| ગુણશબ્દસ્તત્કાર્યે ફલે વર્તતે| અત્રાલ્પકાયત્વાદયઃ સ્વરૂપવિશેષેણ ન ક્ષીરપથ્યત્વે હેતવઃ, તેષામલ્પકાયત્વાદીનામવ્યાદિષ્વપિ સમ્ભવાત્; અતો દ્વયમેવ ક્ષીરપથ્યાપથ્યવિભાગે હેતુર્જાતિવિશેષો ભ્રમણાદિવિશેષશ્ચ| સર્વવ્યાધિહરં સર્વદોષહરમ્||૫૧-૫૨||-

ઇદાનીમૌષ્ટ્રક્ષીરગુણમાહ- રૂક્ષેત્યાદિ||૫૩||-

આવિકક્ષીરગુણમાહ- આવિકમિત્યાદિ| કફાવહં કફકરમ્| કેવલવાતેષ્વિતિ કેવલેષ્વનાવૃતેષુ, અસંયુક્તેષ્વપીત્યર્થઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “આવિકં મધુરં સ્નિગ્ધમુષ્ણં પિત્તકફાવહમ્| ગુરુ શુદ્ધેઽનિલે પથ્યં સેકશ્ચાનિલશોણિતે”- ઇતિ| શુદ્ધેઽનિલે અનાવૃતે, અનિલશોણિતે રક્તાવૃતે વાતે, સેકઃ પરિષેકઃ||૫૪||-

મહિષીક્ષીરમાહ- મહાભિષ્યન્દીત્યાદિ| દોષધાતુમલસ્રોતસામતિશયક્લેદપ્રાપ્તિજનકં મહાભિષ્યન્દિ| ગવ્યાત્ સ્નિગ્ધતરં ગોક્ષીરાત્ સ્નિગ્ધતરમિત્યર્થઃ||૫૫||-

અશ્વાદિક્ષીરમાહ- ઉષ્ણમિત્યાદિ| એકશફા અશ્વાદયઃ, શફઃ ખુરઃ| ‘શાખા બાહુજઙ્ઘે, તદ્વાતહરમ્’ ઇત્યેકે; ‘શાખા રક્તાદયો ધાતવઃ’ ઇત્યન્યે| ‘કાઞ્જિકસ્યેવ પ્રભાવાદાધારપ્રભાવાચ્ચ શાખાયાં હન્તિ, કોષ્ઠે કરોતી’ ઇત્યામનન્તિ||૫૬||-

માનુષં ક્ષીરમાહ- નાર્યાસ્ત્વિત્યાદિ| આશ્ચ્યોતનમક્ષિપૂરણમ્||૫૭||-

હસ્તિનીક્ષીરમાહ- હસ્તિન્યા ઇત્યાદિ| સ્થૈર્યકરં શરીરદાર્ઢ્યકરમ્, અન્યે ‘તારુણ્સ્થાપકમ્’ ઇત્યાહુઃ||૫૮||-

પ્રાભાતિકં ક્ષીરમાહ- પ્રાય ઇત્યાદિ| વિષ્ટમ્ભો ગુડગુડાશબ્દઃ||૫૯||-

આપરાહ્ણિકક્ષીરમાહ- દિવાકરેત્યાદિ| અપરાહ્ણો દિનાન્તભાગઃ| વૃદ્ધાનુમતૌ પાઠાવિમૌ||૬૦||-

આમક્ષીરમાહ- પય ઇત્યાદિ||૬૧||

પક્વસ્ય ગુણમાહ- તદિત્યાદિ| શૃતં પક્વમ્, આવર્તિતમિત્યર્થઃ| અનભિષ્યન્દિ કિઞ્ચિદભિષ્યન્દીત્યર્થઃ|૬૨|

સ્ત્રીક્ષીરે પાકનિષેધમાહ- વર્જયિત્વેત્યાદિ| સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યં વર્જયિત્વાઽન્યદુગ્ધાનિ શૃતાન્યેવ હિતાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ| તત્ સ્ત્રીભવં સ્તન્યમામમક્વથિતમેવ હિતમ્||૬૨||

તેષાં સર્વક્ષીરાણામેવ દોહનકાલધારાપાતોષ્ણાનાં ગુણવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- ધારોષ્ણમિત્યાદિ| ગુણવત્ ગુણાન્વિતં, વિપરીતમગુણવત્, અતોઽન્યથેતિ ધારોષ્ણં યન્ન ભવતિ|૬૩|

અતિપક્વમાહ- તદિત્યાદિ| બૃંહણં દેહવૃદ્ધિકરમ્||૬૩||

કીદૃશં ક્ષીરં વર્જ્યમિત્યાહ- અનિષ્ટેત્યાદિ| વિવર્ણં શુક્લાદ્વર્ણાન્તરમાપન્નમ્| વિરસં મધુરાદન્યરસમ્| વિગ્રથિતમમ્લાદિદ્રવ્યસંયોગેન વિગ્રથિતાવયવં, યલ્લોકે વિનષ્ટમિતિ પ્રસિદ્ધમ્||૬૪||

અથ દધિભેદાનાહ- દધીત્યાદિ| એતેન ત્રિપ્રકારં દધ્યુક્તમ્| સામાન્યદધિગુણમાહ- તદિત્યાદિ| ઉષ્ણમુષ્ણવીર્યમ્| વૃષ્યં શુક્રકરમ્| મઙ્ગલ્યં મઙ્ગલહેતુઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘દધિ તુ મધુરં સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ગુર્વમ્લમભિષ્યન્દિ શ્લેષ્મપિત્તશોફવર્ધનં કાર્શ્યાપહં રોચનં મઙ્ગલ્યં ચ, તદેવ ચોદ્ધૃતસારં ગ્રાહ્યનભિષ્યન્દિ ચ, સસરં કફમેદઃશુક્રકૃત્, ત્રિદોષકૃન્મન્દજાતમ્’ ઇતિ||૬૫||

અથ ત્રિપ્રકારસ્યાપિ દધ્નો ગુણમાહ- મહેત્યાદિ| મહાભિષ્યન્દીતિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્||૬૬||

મન્દજાતગુણમાહ- વિદાહીત્યાદિ| ત્રિદોષકૃદિતિ દોષાન્ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ કરોતીતિ દોષકૃદિતિ સિદ્ધે ત્રિગ્રહણમેતજ્જ્ઞાપયતિ યન્મન્દજાતં દધિ ત્રીનપિ દોષાન્ યૌગપદ્યેન તુલ્યબલસ્વેન ચ કોપયતિ, ન પુનઃ પરિપાઠ્યા હીનાધિકભાવેન વા|૬૭|

ગોદધ્યાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ||૬૭||-

અજાદધ્યાહ- દધ્યાજમિત્યાદિ||૬૮||-

મહિષીદધ્યાહ- વિપાકે ઇત્યાદિ| બલાસઃ શ્લેષ્મા| સ્નિગ્ધપદબલાસવર્ધનપદાભ્યાં સહ ‘વિશેષાત્’ ઇતિ સમ્બધ્યતે||૬૯||-

ઉષ્ટ્રીદધ્યાહ- વિપાકે ઇત્યાદિ| સક્ષારમીષત્ક્ષારમ્||૭૦||-

મેષીદધ્યાહ- કોપનમિત્યાદિ| દુર્નામાનિ અર્શાંસિ| દોષલમપથ્યત્વેન વિકારકારિ||૭૧||-

અશ્વાદધ્યાહ- દીપનીયમિત્યાદિ| વાડવમાશ્વમ્||૭૨||-

માનુષીદધ્યાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં શ્રેષ્ઠં ચક્ષુષ્યમિત્યર્થઃ| ગુણોત્તરં ગુણોત્કૃષ્ટમ્||૭૩||-

હસ્તિનીદધ્યાહ- લઘ્વિત્યાદિ||૭૪||-

સર્વેષાં ગોદધિ શ્રેષ્ઠમિત્યાહ- દધીનીત્યાદિ| એવમેતેન પ્રકારેણ, એવાવધારણે||૭૫||-

વસ્ત્રાદિગાલિતદધિગુણમાહ- વાતઘ્નમિત્યાદિ| સુપરિસ્રુતં સુષ્ઠુ ગાલિતં વસ્ત્રાદિભિઃ||૭૬||-

ક્વથિતક્ષીરજાતસ્ય દધ્નો ગુણમાહ- શૃતાદિત્યાદિ||૭૭||-

દધ્યવયવવિશેષાણાં ગુણવિશેષં દર્શયન્નાહ- દધ્ન ઇત્યાદિ| સરઃ દધ્ન ઉપરિતનો ભાગઃ સ્નેહબહુલઃ ‘તર’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| વહ્નેર્વિધમનઃ અગ્નિનાશનઃ| વૃષ્યઃ શુક્રવર્ધન ઇતિ ચોભયમતિવૃદ્ધિકરત્વપ્રાપ્તયે; એતેન જનકપ્રવર્તકમુક્તમ્||૭૮||-

ઉદ્ધૃતસ્નેહસ્ય દધ્નો ગુણમાહ- દધીત્યાદિ| અસારં સારરહિતમ્| વિષ્ટમ્ભીતિ સવાતતોદશૂલા મલસ્યાપ્રવૃત્તિર્વિષ્ટમ્ભઃ; અન્યે ‘વિષ્ટમ્ભો ગુડગુડાશબ્દઃ’ ઇતિ પ્રાહુઃ||૭૯||-

ઋતુભેદેન હેયોપાદેયતામાહ- શરદિત્યાદિ||૮૦||-

મસ્તુગુણમાહ- તૃષ્ણેત્યાદિ| મસ્તુ અધોદધિ જલમિશ્રં; તચ્ચ સપ્તવિધં દધિભેદાત્; અન્યે તુ દધિતક્રજભેદેન મસ્તુ દ્વિવિધમિચ્છન્તિ| મલં મૂત્રપુરીષમ્| ભક્તચ્છન્દં ભોજનાભિલાષમ્||૮૧-૮૩||

અથ તક્રગુણાનાહ- તક્રમિત્યાદિ| ગરં કૃત્રિમં વિષં, સદાભાવિનં વર્જયિત્વાઽન્યે વિષમજ્વરાઃ, પ્રસેકો લાલાસ્રાવઃ| સ્નેહવ્યાપત્ સ્નેહાતિયોગાયોગસમુત્થો વિકારઃ| અવૃષ્યમ્ અશુક્રલમ્| તચ્ચ તન્ત્રાન્તરે ત્રિવિધં- “રૂક્ષમર્ધોદ્ધૃતસ્નેહં યતશ્ચાનુદ્ધૃતં ઘૃતમ્| તક્રં દોષાગ્નિબલવિત્ત્રિવિધં તત્ પ્રયોજયેત્” (ચ. ચિ. અ. ૧૪)- ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે સર્વેષામેવૈતેષાં પૃથગ્ગુણોપવર્ણનં કૃતમ્||૮૪||

અથ કીદૃક્ તક્રં યસ્યાયં ગુણનિર્દેશઃ કૃતઃ? ઉચ્યતે- મન્થનાદીત્યાદિ| ઘોલમાહ- યત્ત્વિત્યાદિ| તત્તુ દધિગુણમેવ| સસ્નેહં સજલમુદશ્વિત્; તદ્ગુણાસ્તુ મતાન્તરાદ્બોદ્ધવ્યાઃ||૮૫||

તસ્ય તક્રસ્ય નિષેધવિષયમાહ- નૈવેત્યાદિ| ઉષ્ણકાલે શરદ્ગ્રીષ્મયોઃ||૮૬||

કેષુ પ્રશસ્તમિત્યાહ- શીતકાલ ઇત્યાદિ| માર્ગાવરોધે સ્રોતઃશોધકત્વાત્| દુષ્ટે ચ વાયૌ વિકૃતે વાતે; સ ચ પ્રાયઃ કોષ્ઠસ્થો જ્ઞેયઃ||૮૭||

તક્રસ્ય રસવિશેષેણ ગુણવિશેષમાહ- તદિત્યાદિ||૮૮||

સંયોગવિશેષેણ ત્રિદોષહરત્વમાહ- વાતે ઇત્યાદિ||૮૯||

તસ્ય હેત્વન્તરૈર્વિગ્રથિતસ્ય ઘનીભૂતાવયવસ્ય સ્વગુણાન્ નિર્દિશન્નાહ- ગ્રાહિણીત્યાદિ| વિનષ્ટં તક્રં ઘનાવયવં તક્રકૂર્ચિકા|૯૦|

ઇદાનીં તક્રાદ્દધિમસ્તુનસ્તથા તક્રમસ્તુનોઽપિ વિશેષં ગુણેષુ દર્શયન્નાહ- તક્રાદિત્યાદિ| મણ્ડો મસ્તુકઃ; કૂર્ચિકાભૂતં યદ્દધિ તક્રં ચ તાભ્યાં જાતો યો મણ્ડઃ સ તક્રાલ્લઘુતરઃ, પ્રાકૃતદધિજાતં પુનર્મસ્તુ લાઘવાત્તક્રસમમેવ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ, ‘દધિકૂર્ચિકતક્રજઃ’ ઇતિ| તક્ર પ્રાકૃતદધિજઃ, કૂર્ચિકીભૂતદધિજઃ, કૂર્ચિકીભૂતતક્રજ ઇતિ મસ્તુત્રયસઙ્ગ્રહઃ| ‘તક્રતુલ્યો દધિમણ્ડો વિષ્ટમ્ભારુચિનાશન’ ઇતિ ચ ક્વચિત્ પઠ્યતે| પ્રાકૃતમસ્તુ ચ ગ્રીષ્માદિવિદાહેન સુજાતસ્ય દધ્નોઽચ્છો ભાગ ઉચ્યતે||૯૦||

તક્રકૂર્ચિકાપ્રસ્તાવે ક્ષીરકૂર્ચિકામાહ- ગુરુરિત્યાદિ| કૂર્ચિકીભૂતક્ષીરસ્ય ઘનભાગઃ કિલાટઃ; યં લોકાઃ ક્ષીરાંશુમિત્યાહુઃ, સૂદાસ્તુ ‘કિલાટી’ ઇતિ| પુંસ્ત્વં શુક્રમ્|૯૧|

પીયૂષમોરટાવાહ- મધુરાવિત્યાદિ| તદ્વદિતિ કિલાટતુલ્યૌ| પીયૂષઃ સદ્યઃપ્રસૂતાયા ગોઃ ક્ષીરં સપ્તાહં યાવત્, તદેવ સપ્તાહાત્ પરતો યાવત્ પ્રસન્નતાં ન ગચ્છતિ તાવત્ ‘મોરટ’ ઇત્યુચ્યતે| જેજ્જટસ્તુ ‘વિનષ્ટક્ષીરભવં મસ્તુ મોરટમ્’ ઇત્યાહ||૯૧||

સદ્યસ્કં નવનીતમાહ- નવનીતમિત્યાદિ| સદ્યસ્કં સદ્યોભવમ્| સુકુમારં દેહસૌકુમાર્યકરમ્| સઙ્ગ્રાહિ પ્રભાવાત્તક્રાવયવસમ્બન્ધાચ્ચ, અત એવામ્લમ્| ચિરોત્થિતસ્ય નવનીતસ્ય ગુણમાહ- ગુર્વિત્યાદિ| બલકરમોજસ્કરમ્| બૃંહણં દેહોપચયકરમ્| વિશેષેણાતિશયેનેત્યર્થઃ||૯૨||

ક્ષીરમથનોત્થિતસ્ય નવનીતસ્ય ગુણમાહ- ક્ષીરોત્થમિત્યાદિ| દધ્યુત્થિતનવનીતાપેક્ષયા ઉત્કૃષ્ટે સ્નેહમાધુર્યે યસ્મિન્ તત્તથા| અતિશીતમપિ તદપેક્ષયૈવ| પ્રસાદનં ચેતિ રક્તપિત્તનેત્રરોગયોઃ| પ્રસાદનસ્થાને ‘વર્ણપ્રસાદનીયમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૯૩||

ક્ષીરોત્થનવનીતપ્રસઙ્ગેન ક્ષીરોત્થસન્તાનિકામાહ- સન્તાનિકેત્યાદિ| સન્તાનિકા ક્ષીરસ્યોપરિ સ્ત્યાનો ભાગઃ ક્ષીરસર ઇત્યર્થઃ| તર્પણી તૃપ્તિજનિકા||૯૪||

નનુ ચાષ્ટાનાં ક્ષીરાણાં નિર્દિષ્ટત્વાદિહ તક્રમસ્તુતક્રકૂર્ચિકાકિલાટપીયૂષમોરટનવનીતસન્તાનિકાદયઃ કસ્ય ક્ષીરસ્યોક્તા ઇત્યાહ- વિકલ્પ ઇત્યાદિ| વિકલ્પો ભેદઃ પ્રકારઃ| દધિ આદિર્યસ્ય સ દધ્યાદિઃ| ગવ્ય ઇતિ ગોરેવ| અભિવર્ણિતઃ કથિતઃ| ન પુનરજાવિપ્રભૃતીનાં, યતઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેભ્યઃ પ્રધાનમ્| તત્ કિમજાદીનાં દધ્યાદિ ન સમ્ભવતીત્યાહ- વિકલ્પાનિત્યાદિ| અવશિષ્ટાન્ ઉર્વરિતાન્| ક્ષીરવીર્યાદિતિ ક્ષીરવીર્યં ક્ષીરગુણ ઇત્યર્થઃ| યથાઽજાદીનાં ક્ષીરગુણસ્તદનુગુણસ્તત્તક્રાદિગુણો વાચ્ય ઇત્યર્થઃ||૯૫||

અથ ઘૃતમાહ- ઘૃતં ત્વિત્યાદિ| એતે સામાન્યઘૃતસ્ય ગુણાઃ, અન્યે તુ ગવ્યસ્યૈવેતિ ગુણશ્રેષ્ઠત્વાદિત્યાહુઃ| સૌમ્યત્વમુષ્ણેઽપિ યથાઽવિક્ષીરે, અત એવ શીતવીર્યમિત્યુક્તમ્| અનભિષ્યન્દીતિ અત્રેષદર્થે નઞ્; તેન, અલ્પાભિષ્યન્દીત્યર્થઃ; એતેન દોષધાતુમલસ્રોતસાં મન્દક્લેદપ્રાપ્તિજનનમ્| સ્નેહનં સ્નિગ્ધત્વાપાદકમ્| ઉદાવર્તાદિપ્રશમનં નિરામાણામેવ નતુ સામાનામ્| જ્વરસ્ય જીર્ણસ્ય પ્રશમનં શાન્તિકરમિત્યર્થઃ| સ્મૃત્યાદિભિર્બલાન્તૈઃ સહ કરશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| સ્મૃતિઃ અતીતસ્મરણમ્; અનાગતજ્ઞાનં મતિઃ; મેધા ગ્રન્થધારણશક્તિઃ; કાન્તિઃ શોભા; લાવણ્યં રૂપાતિશયઃ; સૌકુમાર્યં માર્દવમઙ્ગાનામ્; ઓજો હૃદિ સ્થિતં ધાતુધામ; તેજઃ પરાક્રમઃ, અન્યે પ્રભામાહુઃ, સા ચ મહાપઞ્જિકાયાં નિષિદ્ધા; બલમુપચયઃ| મેધ્યં પવિત્રમ્| વયઃસ્થાપનમિતિ યાવદેવાયુઃ પ્રમિતં તાવદેવાયુઃ સ્થાપયત્યનાબાધમ્| પાપાદીનિ હન્તિ પ્રભાવાત્| રક્ષોઘ્નં રાક્ષસભયહરમ્| ‘ત્રિદોષાપકર્ષણમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, સ તુ નાતિપ્રસિદ્ધઃ પાઠઃ| તત્રાપિ વાતપિત્તસમ્બદ્ધસ્યૈવ કફસ્ય હન્તૃત્વં, નતુ કેવલસ્ય||૯૬||

સામાન્યેન ઘૃતગુણમભિધાય ગવ્યઘૃતસ્ય વિશેષગુણમાહ- વિપાકે ઇત્યાદિ| ચક્ષુષ્યમગ્ર્યમિતિ સર્વચક્ષુષ્યશ્રેષ્ઠમિત્યર્થઃ| ગુણોત્તરં ગુણોત્કૃષ્ટમ્||૯૭||

આજં ઘૃતમાહ- આજમિત્યાદિ||૯૮||

માહિષઘૃતમાહ- મધુરમિત્યાદિ||૯૯||

ઔષ્ટ્રઘૃતમાહ- ઔષ્ટ્રમિત્યાદિ||૧૦૦||

આવિકઘૃતમાહ- પાકે ઇત્યાદિ||૧૦૧||

આશ્વઘૃતમાહ- પાકે ઇત્યાદિ| ઐકશફં ઘૃતમશ્વાયા ઘૃતમિત્યર્થઃ||૧૦૨||

માનુષીઘૃતમાહ- ચક્ષુષ્યમિત્યાદિ| ચક્ષુષ્યમગ્ર્યં સર્વચક્ષુષ્યશ્રેષ્ઠમ્||૧૦૩||

હાસ્તિનઘૃતમાહ- કષાયમિત્યાદિ| કારેણવં હાસ્તિનમ્||૧૦૪||

ક્ષીરોત્થઘૃતગુણમાહ- ક્ષીરઘૃતમિત્યાદિ| ક્ષીરમથનાત્ સમુદ્ભૂતનવનીતોત્થિતં ઘૃતં ક્ષીરઘૃતમ્| સઙ્ગ્રાહિ પ્રભાવાત્| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ| મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ||૧૦૫||

ઘૃતમણ્ડસ્ય ગુણમાહ- સર્પિર્મણ્ડસ્ત્વિત્યાદિ| વિલીનઘૃતસ્ય ઘનીભૂત ઉપરિતનો ભાગો મણ્ડઃ||૧૦૬||

પુરાણઘૃતગુણમાહ- સર્પિરિત્યાદિ| પુરાણં દશવર્ષસ્થિતમ્| વિષરુધિરમદ્યજા મદાસ્ત્રયઃ, ગરઃ સંયોગવિષમ્| પૂરણેઽક્ષિપૂરણે| એકાદશશતમિતિ એકાદશોત્તરં શતમિત્યર્થઃ| ભૂતૈઃ પ્રાણિભિઃ| આચાર્યસ્તુ ‘કૌમ્ભં તુ શતવત્સરમ્’ ઇત્યાહ| અયં પાઠો નિબન્ધેષુ ન દૃશ્યતે, અસ્માભિસ્તુ બહુવૈદ્યપઠિતત્વાત્ પઠિતઃ||૧૦૭-૧૧૧||

જઙ્ગમસ્નેહોત્તમં ઘૃતં નિર્દિશ્ય સ્થાવરસ્નેહોત્તમં તૈલં ગુણકર્મભ્યાં નિર્દિશન્નાહ- તૈલમિત્યાદિ| તિલેષુ ભવં તૈલં તિલતૈલમ્| આગ્નેયમુષ્ણમિતિ પ્રભા આગ્નેયી ન ચોષ્ણા, ક્ષાર ઉષ્ણઃ સૌમ્યશ્ચ, મત્સ્યા ઉષ્ણા ન ત્વાગ્નેયાઃ, અત એવાગ્નેયમુષ્ણમિત્યુભયમુક્તમ્| બૃંહણં ધાતુપુષ્ટિકરત્વેન શરીરદાર્ઢ્યાવહત્વાત્; ન ચ લેખનત્વમપ્યસ્ય વિરુદ્ધં, મેદોહરત્વાત્| ન ખલુ તૈલં મેદોઘ્નમપિ માંસં ન કરોતિ, પ્રતિનિયતશક્તિત્વાદ્દ્રવ્યાણામ્| પ્રીણનં તૃપ્તિજનકમ્| વ્યવાયિ અપરિણતમેવ વ્યાપ્ય દેહં પચ્યતે| સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મસ્રોતોનુસારિ| વિશદં નિર્મલમ્| વિકાસિ સન્ધિબન્ધવિમોચકમ્| વૃષ્યં શુક્રલમ્, અન્યે તુ ધાતુપોષણકરણાદ્વૃષ્યં, સદ્યઃ પુનરવૃષ્યમેવ| યદુક્તં જાતૂકર્ણેન- ‘અશુક્રાર્થે તૈલલવણમ્’ ઇતિ| ત્વક્પ્રસાદનમભ્યઙ્ગે ભોજને ચ| વર્ણો ગૌરાદિઃ| બલકરમુત્સાહકરમ્| ચક્ષુષ્યં પરિણામે, ન તુ પૂરણેન| લેખનં મેદોહરમ્| અનિલબલાસક્ષયકરમિતિ મિલિતવાતબલાસયોઃ ક્ષયકરં, ન કેવલસ્ય વાતસ્ય ન ચ કેવલસ્ય શ્લેષ્મણઃ; અથવા ક્ષયો માર્ગઃ, અનિલબલાસસ્રોતઃશોધનમિત્યર્થઃ| અશિતપિત્તજનનમ્ જલ્પતનૂકરણપિત્તયોર્જનકં, શિતં હિ તનૂકરણં, નઞીષદર્થે, તેનાલ્પતનૂકરણમિતિ લભ્યતે; કેચિદશિતમિતિ પૃથક્ પઠન્તિ, તચ્ચ મહાપઞ્જિકાયાં દૂષિતમ્| છિન્નં દ્વિધાભૂતં, ભિન્નં વિદારિતં, વિદ્ધં સૂચ્યાદિભિઃ, ઉત્પિષ્ટં ચૂર્ણિતં, ચ્યુતં સ્થાનાદધોગતં, મથિતં વિલોડિતં, ક્ષતમુરઃક્ષતાદિ, પિઞ્ચિતં ચિપ્પટીભૂતં ‘ચિર્પિતં’ ઇતિ લોકે, ભગ્નં સન્ધિમુક્તાદિભેદં, સ્ફુટિતં બહુધા ખણ્ડીભૂતં, વિશ્લિષ્ટં સન્ધિવિશ્લેષમાત્રયુક્તં, દારિતં સ્ફાટિ(ડિ)તમિત્યર્થઃ, અભિહતં લગુડાદિભિઃ, દુર્ભગ્નં ચૂર્ણિતાતિપાતિતં મજ્જાનુગતાદિકં કૃચ્છ્રસાધ્યં દુષ્ટં ભગ્નં, મૃગવ્યાલવિદષ્ટં દુષ્ટમૃગભક્ષિતમ્| પરિષેકઃ અઙ્ગોપરિ તૈલધારાદિનિપાતઃ, અભ્યઙ્ગઃ પ્રસિદ્ધઃ, અવગાહોઽપક્રીડનમ્ | અન્નપાનવિધાવિતિ વિધૌ સંસ્કરણે||૧૧૨-૧૧૩||

એરણ્ડતૈલસ્ય ગુણકર્માણ્યાહ- એરણ્ડતૈલમિત્યાદિ| અધોભાગદોષહરં વિરેચનેન દોષહરમિત્યર્થઃ||૧૧૪||

નિમ્બાદિફલસ્નેહગુણાનાહ- નિમ્બેત્યાદિ| જીમૂતકો દેવદાલી, વૃક્ષકઃ કુટજઃ, કૃતવેધનઃ કોશાતકી, અર્કઃ પ્રસિદ્ધઃ, કમ્પિલ્લકો રેચનિકઃ, હસ્તિકર્ણો મહાપર્ણો ‘ભૂપલાશ’ ઇત્યુચ્યતે, અન્યે રક્તૈરણ્ડમાહુઃ, પૃથ્વીકા કૃષ્ણજીરકઃ, પીલુઃ પ્રસિદ્ધઃ, કરઞ્જો વૃક્ષકરઞ્જઃ, ઇઙ્ગુદી કણ્ટકી(ક)વૃક્ષઃ પ્રસિદ્ધઃ, અન્યે પુત્રજીવકમાહુઃ, શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનફલં, સુવર્ચલા સૂર્યાવર્તઃ, વિડઙ્ગઃ કૃમિહા, જ્યોતીષ્મતિ કાકમર્દનિકા| નિમ્બતૈલં તન્ત્રાન્તરે પલિતહરમુક્તમ્, ઇહાપિ સામાન્યેન શિરોરોગાપહરત્વેન પલિતહરત્વમુચ્યતે||૧૧૫||

એષુ કેષાઞ્ચિત્ સામાન્યગુણાદ્વિશેષં નિર્દિશન્નાહ- વાતઘ્નમિત્યાદિ| ક્ષૌમમિતિ અતસીભવમ્||૧૧૬-૧૧૯||

કટૂન્યભિધાય મધુરાણિ નિર્દિશન્નાહ- કિરાતેત્યાદિ| અતિમુક્તક આવાન્તકઃ, કોલો બદરમજ્જા, અક્ષોડ ઉત્તરાપથે પ્રસિદ્ધઃ, જીવન્તી સ્વર્ણજીવન્તીફલં, પ્રિયાલઃ પ્રસિદ્ધો મધુરામ્લફલઃ, કર્બુદારઃ કાઞ્ચનારઃ; સૂર્યવલ્લી અર્કપુષ્પી, ‘સૂર્યાવર્તભેદઃ’ ઇત્યન્યે, સુવર્ચલાયાઃ પૂર્વમેવ પઠિતત્વાત્; ત્રપુસં કર્કટીફલં ‘ત્રિષુડી’ ઇતિ લોકે, એર્વારુર્ગ્રીષ્મકર્કટિકા, કર્કારુ વાડવં ત્રપુસમ્| પ્રભૃતિગ્રહણાત્ કાલિઙ્ગાદીનાં ગ્રહણમ્| અગ્નિસાદનાનિ અગ્નિમાન્દ્યકરાણિ| કિરાતતિક્તકાદીનાં તિક્તાનામપિ મધુરાણિ તૈલાનિ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટત્વાત્||૧૨૦||

મધૂકાદીનાં તૈલાન્યાહ- મધૂકેત્યાદિ| પલાશઃ કિંશુકઃ||૧૨૧||

તુવરકાદિતૈલમાહ- તુવરકેત્યાદિ| તુવરકં પશ્ચિમાર્ણવતીરજાતમાહુઃ| તદુક્તં- “પત્રૈસ્તુ કેશરાકારૈઃ કપિત્થસદૃશૈઃ ફલૈઃ| વૃક્ષસ્તુવરકો નામ પશ્ચિમાર્ણવતીરજઃ”- ઇતિ| ઉભયતોભાગદોષહરે ચેતિ વમનેન વિરેચનેન ચેત્યર્થઃ||૧૨૨||

સારસ્નેહાનાહ- સરલેત્યાદિ| સરલાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ| ગણ્ડીરઃ સારપ્રધાનસ્તરુવિશેષઃ| સારસ્ત્વન્તર્ગતઃ પ્રધાનભૂતોઽવયવવિશેષઃ||૧૨૩||

તુમ્બ્યાદીનાં સ્નેહમાહ- તુમ્બીત્યાદિ| તુમ્બી તિક્તાલાબુઃ, કોશામ્રઃ ‘કોશમ્બ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, દન્તી દન્તિની, દ્રવન્તી શમ્બરી, શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ, સપ્તલા સાતલેતિ પ્રસિદ્ધા, નીલિની શ્રીફલિકા, કમ્પિલ્લકઃ પ્રસિદ્ધઃ, શઙ્ખિની શ્વેતશ્રીફલિકા, અન્યે યવતિક્તાભેદમાહુઃ| અધોભાગદોષહરા ઇતિ વિરેચનેન દોષહરા ઇત્યર્થઃ||૧૨૪||

યવતિક્તાતૈલમાહ- યવતિક્તાતૈલમિત્યાદિ| યવતિક્તા યવક્ષેત્રેષુ જાયતે તિક્તસપ્તાષ્ટપત્રા ‘યવેન્તિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા||૧૨૫||

એકૈષિકાતૈલમાહ- એકૈષિકાતૈલમિત્યાદિ| એકૈષિકા અવિદ્ધકરણી ‘પાઠા’ ઇતિ લોકે, ત્રિવૃદિતિ જેજ્ઝટઃ||૧૨૬||

આમ્રતૈલમાહ- સહકારતૈલમિત્યાદિ| સહકારતૈલમામ્રતૈલમ્| તચ્ચ ‘આમ્રસ્ય તરુણફલવૃન્તભઙ્ગમાત્રત એવ જાતમ્’ ઇતિ ગયી, ‘તત્ફલમજ્જસ્નેહઃ’ ઇત્યન્યે||૧૨૭||

ફલાનામાનન્ત્યાત્ ફલગુણાતિદેશં તૈલેઽપ્યાહ- ફલોદ્ભવાનીત્યાદિ| ઇહ જગતિ| ફલાનીવેતિ ફલસદૃશગુણાઃ કર્માણિ ચેત્યર્થઃ; અથવા ઇહ તૈલવર્ગે યાનિ કાનિચિત્ ફલોદ્ભવાનિ તૈલાન્યુક્તાનિ તાનિ તાવદુક્તગુણકર્મભ્યામેવ જ્ઞેયાનિ, શેષાણિ તુ ફલતૈલાનિ ફલસ્ય ગુણાન્ કર્મ ચ વિજ્ઞાય ફલાનીવ વિનિર્દિશેદિત્યર્થઃ| કેચિત્તુ ‘યાન્યુક્તાનીહ કાનિચિત્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘યાનીત્યુક્તાનિ કાનિચિત્’ ઇતિ પઠન્તિ, શેષં ચ સમમ્| તચ્ચ સુબોધમ્||૧૨૮||

સર્વેષાં સ્થાવરાણાં સ્નેહાનાં તિલતૈલગુણત્વમાહ- યાવન્ત ઇત્યાદિ| સર્વે તૈલગુણા જ્ઞેયા ઇતિ એતેન તિલતૈલે યે કેચિદ્ધર્માઃ યાનિ ચ કાનિચિત્ કર્માણિ તાન્યપરેષ્વપિ તૈલેષુ વર્તન્ત ઇત્યુક્તં, ન તુ સર્વે તિલતૈલધર્માઃ સર્વાણિ તિલતૈલકર્માણિ; અન્યે તુ ગુણશબ્દેન સર્વસાધારણીં સ્નિગ્ધતામાહુઃ||૧૨૯||

તિલતૈલપ્રાધાન્યકથનદ્વારેણેતરેષાં તૈલાનામપિ તૈલત્વમાહ- સર્વેભ્યસ્ત્વિત્યાદિ| નિષ્પત્તેરિતિ યથા તૈલં તિલાનાં નિષ્પદ્યતે તથૈવૈરણ્ડાદિતૈલમપીતિ નિષ્પત્તિસામ્યાદિત્યર્થઃ| તદ્ગુણત્વાચ્ચેતિ કૈશ્ચિત્તિલતૈલકર્મભિઃ કૈશ્ચિત્તિલતૈલધર્મૈશ્ચ સમાનત્વાત્||૧૩૦||

સ્નેહસમાનત્વાદ્વસાદિગુણકર્માહ- ગ્રામ્યેત્યાદિ| ગ્રામ્યા ગવોષ્ટ્રબસ્તાદયઃ, આનૂપા મહિષાદયઃ, ઔદકા મત્સ્યાદયઃ| જાઙ્ગલેત્યાદિ જાઙ્ગલા એણાદયઃ, એકશફા અશ્વાદયઃ, ક્રવ્યાદા વ્યાઘ્રાદયઃ| પ્રતુદેત્યાદિ પ્રતુદાઃ કપોતપારાવતાદયઃ, વિષ્કિરા લાવાદયઃ||૧૩૧||

ઇદાનીં મધ્વાહ, તસ્ય સામાન્યં સ્વગુણં નિર્દિશન્નાહ- મધ્વિત્યાદિ| રૂક્ષદીપનલઘુત્વાદિગુણયુક્તં પુરાણં, નવમેતદ્વિપરીતમિતિ| સુકુમારં સૌકુમાર્યકરમ્| લેખનં પત્તલીકરણમ્| હૃદ્યં હૃદયપ્રિયં હિતં ચ| વાજીકરણં શુક્રલમ્| સન્ધાનં ભગ્નસ્ય| શોધનં દુષ્ટવ્રણસ્ય| રોપણં શુદ્ધવ્રણસ્ય| ચક્ષુષ્યં ચક્ષુષે હિતમ્| પ્રસાદનં ચક્ષુષોર્દેહસ્ય ચ| હ્લાદિ સુખકારિ| ત્રિદોષશમનમિતિ યદ્યપિ શૈત્યરૌક્ષ્યલાઘવૈર્વાતકારિત્વં મધુરત્વાદિના ચ કફકારિત્વં તથાઽપિ દ્રવ્યગુણોભયપ્રભાવાત્ત્રિદોષઘ્નત્વમ્||૧૩૨||

તદ્ભેદાનાહ- પૌત્તિકમિત્યાદિ| પિઙ્ગલા મહત્યો મક્ષિકાઃ પુત્તિકાઃ, તદ્ભવં પૌત્તિકમ્; અન્યે ‘મશકોપમા મક્ષિકાઃ કૃષ્ણવર્ણાઃ પુત્તિકાઃ’ ઇતિ વદન્તિ| ભ્રમરાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, તદ્ભવં ભ્રામરમ્| મક્ષિકાઃ પિઙ્ગલા એવ સ્વલ્પાઃ ક્ષુદ્રાઃ, તદ્ભવં ક્ષૌદ્રમ્| પિઙ્ગલવર્ણા મહત્યો મક્ષિકાસ્તદ્ભવં માક્ષિકમ્; અન્યે ‘અત્યલ્પા મક્ષિકાઃ’ ઇત્યાહુઃ| પીતકપિઙ્ગલા ‘બગ’ ઇતિ લોકે યત્ કુર્વન્તિ છત્રકાકારં હૈમવતે વને માલવવને ચ તચ્છાત્રમ્| “મધૂકવૃક્ષપુષ્પેભ્યો જરત્કાર્વાશ્રમોદ્ભવાઃ| સ્રવન્ત્યાર્ધ્યં મધુ પ્રાહુઃ શ્વેતકં માલવે જનાઃ|| તીક્ષ્ણતુણ્ડાસ્તુ યાઃ પીતવર્ણાઃ ષટ્પદસન્નિભાઃ| અર્ઘા નામ ચ તદ્ભૂતમાર્ઘ્યમિત્યપરે જગુઃ”- ઇતિ| ઉષ્ણેન સહાર્ઘ્યં ન વિરુધ્યતે| યદુક્તં- “મધૂન્યુષ્ણૈર્વિરુધ્યન્તેઽન્યત્રાર્ઘ્યાત્”- ઇતિ| ઉદ્દાલકાઃ કપિલકીટાઃ સ્વલ્પાઃ પ્રાયશો વલ્મીકેષ્વન્તર્મધુ ચિન્વન્તિ, તદ્ભવમૌદ્દાલકમ્| દાલમિતિ દલં પત્રં, તદુપરિસ્થિતં દાલમ્; અન્યે તુ કપિલા એવ સ્વલ્પતરા મક્ષિકાઃ પ્રાયેણ વૃક્ષકોટરોદ્ભવા ‘દલા’ ઇત્યુચ્યન્તે, તદ્ભવં દાલમિતિ||૧૩૩||

તેષાં પ્રત્યેકં ગુણમાહ- વિશેષાદિત્યાદિ| સવિષાન્વયાદિતિ સવિષપુષ્પાહારમક્ષિકાસમ્ભત્વાત્| છેદિ મેદોગ્રન્થ્યાદીનામ્| મદકૃદિતિ વિષાન્વયત્વાદેવ વિષમદકૃત્||૧૩૪-૧૩૯||-

નવપુરાણયોર્ગુણમાહ- બૃંહણીયમિત્યાદિ| આશયાચ્ચ્યાવિતસ્યાલ્પકાલસ્થાપિતત્વેન નવત્વમ્, એતદ્વિપર્યયેણ પુરાણત્વમ્||૧૪૦||-

પક્વામયોર્ગુણમાહ- દોષત્રયહરમિત્યાદિ| પક્વત્વમગ્નિસંયોગાત્, ઘનીભાવાદિત્યેકે; ‘અગ્નિસંયોગનિષેધાન્નિન્દિતમેતત્, તસ્માન્મધુનઃ કાલવિશેષસ્થિત્યા પરિણામાત્ પક્વત્વમામત્વં ચ જ્ઞેયમ્’ ઇત્યન્યે||૧૪૧||

અનેકકર્મકારિણીં યોગવાહિતાં દર્શયન્નાહ- તદ્યુક્તમિત્યાદિ| યોગૈરિતિ ઔષધસમૂહૈરિત્યર્થઃ| યાદૃગ્દ્રવ્યેણ સંયોજ્યન્તે તાદૃક્ કર્મ કુર્વન્તીતિ યોગવાહિત્વં, તેષાં મધ્યે પરમુત્કૃષ્ટં મધ્વિત્યર્થઃ||૧૪૨||

ઇદાનીમુક્તાયામપિ હિતાહિતીયે પ્રક્રમાગતાયામનુષ્ણોપચારતાયાં હેતું દર્શયન્નાહ- તત્ત્વિત્યાદિ| તન્મધુ અનુષ્ણોપચારં ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ| કસ્માદિત્યાહ- પુષ્પરસાનાં મક્ષિકાસમ્ભવત્વાત્, કિમ્ભૂતાનાં નાનાદ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકવિરુદ્ધાનાં; ‘પુષ્પરસવિષમક્ષિકાસમ્ભવત્વાત્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; પુષ્પરસવિષસઞ્ચારિણ્યો મક્ષિકાઃ પુષ્પરસવિષમક્ષિકાઃ| ‘અનુષ્ણોપચારં યોગવાહિ ચ’ ઇતિ કેચિદ્દ્વયં પઠન્તિ; તન્ન, પૂર્વમુક્તત્વાદ્યોગવાહિતાયાઃ| (મક્ષિકા હિ પુષ્પરસસઞ્ચારિણ્યસ્તત્સમ્ભવં મધ્વપિ વીર્યેણોષ્ણં ભવતિ, તસ્માન્મધૂષ્ણદ્રવ્યેણ નોપચર્યતે યુજ્યતે, ઉષ્ણેન સહ વિરુદ્ધત્વાદ્ વિષવદિતિ ભાવઃ|) ઉષ્ણેન સહ વિરોધે હેતુમાહ- ઉષ્ણૈરિત્યાદિ| ઉષ્ણૈરિતિ ઉષ્ણસ્પર્શૈઃ, ન તૂષ્ણવીર્યૈઃ| વિષાન્વયતયા વિષાહારમક્ષિકાપ્રસવતયા| ઉષ્ણાર્તં ઘર્મપીડિતમ્| ઉષ્ણૈર્દ્રવ્યૈઃ સહ| ઉષ્ણે દેશે કાલે વા| ઉક્તમેવ સુખબોધનાર્થમાહ- તદિત્યાદિ| સુકુમારં હ્યુષ્ણેન વિરુધ્યતે; યથા નવનીતસ્ત્યાનઘૃતજલકુસુમાનિ| શીતસ્યાપિ સ્વભાવતઃ શીતેનાપિ કેનચિદ્વિરોધમાહ- તથાઽન્તરીક્ષેણ જલેન ચાપિ; ખજલેન સ્વભાવતઃ; અપિશબ્દાદાર્ઘ્યમુષ્ણેન સહ ન વિરુધ્યતે||૧૪૩-૧૪૫||

વમનવિષયે ઉષ્ણેનાપ્યવિરોધમાહ- ઉષ્ણેનેત્યાદિ| યદ્યપિ વમને ઉષ્ણસ્ય મધુના વિરોધો નોક્તઃ, તથાઽપિ વૃદ્ધા ન પ્રયુઞ્જતે વમનસ્યાધોગતિભયાત્||૧૪૬||

અન્યેભ્યોઽજીર્ણેભ્યઃ સકાશાન્મધ્વજીર્ણં કષ્ટાવહમિત્યાહ- મધ્વિત્યાદિ| મધ્વામં મધ્વજીર્ણમ્| પરત ઊર્ધ્વમ્| આમસ્ય સ્વેદોષ્ણોદકાદય ઉપક્રમાઃ, તે ચોષ્ણત્વાન્મધુનો વિરુદ્ધાઃ| સર્વં પ્રાણિનમ્||૧૪૭||

અથેક્ષૂણાં સામાન્યં ગુણમાહ- ઇક્ષવ ઇત્યાદિ| ઇતિશબ્દઃ પ્રકારવાચી, તેન ભોરદશતપત્રપાણ્ડુકવેત્રકોદ્રવકચણિપ્રભૃતયો બહ્વયો જાતયો ગૃહ્યન્તે| સ્થૌલ્યાદિતિ સ્થૌલ્યાત્ સામાન્યાદેવ દ્વાદશજાતયો ભવન્તીત્યર્થઃ||૧૪૮-૧૪૯||-

ગુણાનિત્યાદિ||૧૫૦-૧૫૪||-

તેષામવયવવિશેષેણ ગુણવિશેષમાહ- અતીવેત્યાદિ| અગ્રેષ્વક્ષિષુ વિજ્ઞેય ઇતિ ઇક્ષૂણામક્ષીણિ પર્વસન્ધિષુ પ્રરોહજનનસમર્થા અઙ્કુરાઃ| અન્યે ‘ત્વક્ષુ ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, ત્વક્ષુ વલ્કલેષુ||૧૫૫||-

દન્તનિષ્પીડિતેક્ષુરસસ્ય ગુણમાહ- અવિદાહીત્યાદિ|- બૃહલ્લઘુપઞ્જિકયોઃ; જેજ્ઝટસ્તુ- “કફકૃચ્ચાવિદાહી ચ રક્તપિત્તનિબર્હણઃ| શર્કરાસમવીર્યસ્તુ દન્તનિષ્પીડિતો રસઃ”- ઇતિ પઠતિ| શર્કરાસમવીર્ય ઇત્યત્ર વીર્યશબ્દઃ શક્તયભિધાયકઃ, નતુ શીતાદિવીર્યવાચકઃ| કસ્માદવિદાહી? ઉચ્યતે- બહિરસ્થાયિત્વેન વાતાતપાદ્યનુપહતત્વાત્||૧૫૭||

યન્ત્રપીડિતેક્ષુરસસ્ય ગુણમાહ- ગુરુરિત્યાદિ| યન્ત્રપીડિતસ્ય બહિશ્ચિરસ્થિત્યા વાતાતપાદિસંયોગે ત્વગાદિભિઃ સહ પીડનાચ્ચ ગુરુત્વાદયો ભવન્તિ| ગુરુત્વં ચિરપાકિત્વમ્| વિદાહીતિ “દ્રવ્યસ્વભાવાદય ગૌરવાદ્વા ચિરેણ પાકં જઠરાગ્નિયોગાત્| પિત્તપ્રકોપં વિદહત્ કરોતિ તદન્નપાનં કથિતં વિદાહિ”- ઇતિ| વિષ્ટમ્ભો ગુડગુડાશબ્દઃ, અન્યે તુ સવાતતોદશૂલા મલસ્યાપ્રવૃત્તિર્વિષ્ટમ્ભઃ|૧૫૮|

તસ્યાગ્નિપક્વસ્ય ગુણમાહ- પક્વ ઇત્યાદિ||૧૫૮||

ફાણિતસ્ય ગુણમાહ- ફાણિતમિત્યાદિ| ફાણિતં ક્ષુદ્રગુડઃ ‘કાકવી’ ઇતિ લોકે| અસ્ય ત્રિદોષકરત્વં પ્રભાવાત્||૧૫૯||

તસ્યૈવ પાકાદતિઘનભાવં ગતસ્ય ગુડસઞ્જ્ઞા, તમાહ- ગુડ ઇત્યાદિ| સક્ષાર ઈષત્ક્ષારઃ| એતેઽનિર્મલગુડગુણાઃ||૧૬૦||

નિર્મલગુડસ્ય ગુણમાહ- પિત્તઘ્ન ઇત્યાદિ| શુદ્ધો નિર્મલો ધવલ ઇત્યર્થઃ|૧૬૧|

પુરાણસ્ય ગુડસ્ય ગુણમાહ- સેત્યાદિ| સપુરાણ ઈષત્પુરાણઃ||૧૬૧||

તસ્ય ગુડસ્ય સંસ્કારવિશેષેણ નામાન્તરં ગુણાન્તરં ચાહ- મત્સ્યણ્ડિકેત્યાદિ| મત્સ્યણ્ડિકા દ્રવખણ્ડઃ ‘ખણ્ડદ્રવ’ ઇતિ લોકે; ખણ્ડઃ પ્રસિદ્ધઃ; શર્કરા સિતોપલા ‘તવરાજ’ ઇતિ લોકે| ગુડાન્મત્સ્યણ્ડિકા તતઃ ખણ્ડસ્તતઃ શર્કરેતિ વૈમલ્યોત્કર્ષે શૈત્યાદિપ્રકર્ષ ઇત્યર્થઃ||૧૬૨||

પૂર્વોક્તમેવ સ્પષ્ટયતિ- યથેત્યાદિ| એષામિક્ષુવિકારાણામ્| ગૌરવં વાતપિત્તહારિત્વં, ગૌરવં મધુરવિપાકિત્વમિત્યન્યે| અન્યે તુ ‘સ્નેહલાઘવશૈત્યાનિ’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૬૩||

મત્સ્યણ્ડિકાદીનાં કરણેઽપનીયમાનસ્ય મલસ્ય ગુણમાહ- યો ય ઇત્યાદિ| સ્વકો ગુણઃ શીતાદિરિત્યર્થઃ| તેન તેનૈવ સ્વકીયેન સ્વકીયેનૈવ ગુણેન| કો નિર્દેશ્ય ઇત્યાહ- તેષાં વિસ્રાવણો ગુણ ઇતિ; નિર્દેશ્યઃ કથનીયઃ| ગુણઃ સમલક્ષારોઽવયવવિશેષઃ| કથં સમલક્ષારો ગુણઃ કથ્યતે? ઉચ્યતે- યો યત્સમ્બન્ધી ભવતિ સ તુ તદ્ગુણ એવ , તત્સમ્ભૂતત્વાત્||૧૬૪||

શર્કરાયા ઉત્કર્ષમાહ- સારેત્યાદિ||૧૬૫||

મધુશર્કરાગુણમાહ- મધુશર્કરેત્યાદિ| પાકાત્ કાલાન્તરશોષણાદ્વા ઘનીભૂતાવયવં મધુ શર્કરાતુલ્યત્વાત્ ‘મધુશર્કરા’ ઇત્યુચ્યતે| છેદની કફાદીનાં પિણ્ડીભૂતાનાં ભેદકારિણી||૧૬૬||

યવાસશર્કરાગુણમાહ- યવાસશર્કરેત્યાદિ| યવાસક્વાથપાકઘનીભાવાચ્છર્કરા કૃતા યવાસશર્કરા||૧૬૭||

અવશિષ્ટશર્કરાગુણમાહ- યાવત્ય ઇત્યાદિ||૧૬૮||

મધૂકપુષ્પોત્થફાણિતસ્ય ગુણમાહ- રૂક્ષમિત્યાદિ| બસ્તિદૂષણમિતિ મૂત્રાશયે વાતાદિપ્રકોપકારિ||૧૬૯||

અથ મદ્યાનિ ગુણકર્મભ્યાં નિર્દિશન્નાહ- સર્વમિત્યાદિ| સર્વં પૈષ્ટિકં માર્દ્વીકં ગૌડં ચ ત્રિવિધં હિ મદ્યમ્| અમ્લમિતિ લવણવર્જ્યં પઞ્ચરસત્વેઽપ્યમ્લસ્યોત્કટત્વાદમ્લકાર્યકારિત્વાચ્ચામ્લમિત્યુક્તમ્| ઇન્દ્રિયબોધનમ્ ઇન્દ્રિયપાટવકરમ્| વિકાસિ સન્ધિબન્ધવિમોચકમ્| સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં વિષ્ઠામૂત્રપ્રવર્તકમ્| એતે સર્વમદ્યગુણાઃ||૧૭૦||-

માર્દ્વીકમાહ- માર્દ્વીકમિત્યાદિ| માર્દ્વીકમવિદાહિત્વાદિતિ માર્દ્વીકં દ્રાક્ષોદ્ભવમ્| મધુરાન્વયતો મધુરદ્રવ્યપ્રભવત્વાત્||૧૭૧-૧૭૩||

ખાર્જૂરમાહ- માર્દ્વીકેત્યાદિ| અલ્પાન્તરં સ્તોકભેદમ્| કર્શનં કાર્શ્યકરમ્||૧૭૪||-

સુરાગુણમાહ- કાસાર્શ ઇત્યાદિ| સુરા લોહિતવર્ણા પિષ્ટકિણ્વકલ્કેન કિઞ્ચિત્કલુષા| એતે સર્વસુરાગુણાઃ||૧૭૫||-

શ્વેતસુરાગુણમાહ- કાસાર્શ ઇત્યાદિ| શ્વેતસુરા શ્વેતપુનર્નવાદિમૂલશાલિપિષ્ટકકિણ્વપ્રભવા ‘કતોલી’ ઇત પ્રસિદ્ધા||૧૭૬||-

પ્રસન્નાગુણમાહ- છર્દીત્યાદિ| તોદઃ પીડા, શૂલં દ્વાદશપ્રકારમુક્તલક્ષણમ્| પ્રસન્ના સુરાયા મણ્ડ ઉપર્યચ્છો ભાગઃ| વિબન્ધો વાતાદીનામપ્રવૃત્તિઃ| આનાહ ઉદરાપૂરઃ||૧૭૭||-

પિષ્ટસુરાં કથયિત્વા કુધાન્યસુરામાહ- પિત્તલેત્યાદિ| યવૈરિતિ બહુવચનાદ્યવયવિકાતિયવા ગૃહ્યન્તે| સવાતતોદશૂલા મલસ્યાપ્રવૃત્તિર્વિષ્ટમ્ભઃ, અન્યે ગુડગુડાશબ્દમાહુઃ| યવકિણ્વેન સુરેયમ્||૧૭૮||-

મધૂલકમાહ- શ્લેષ્મલં તુ મધૂલકમિતિ| મધૂલકઃ સ્વલ્પગોધૂમો મધ્યદેશે ‘પીશીકા’ ઇતિ ખ્યાતાઃ, મર્કટહસ્તતૃણં વા, તત્ફલકિણ્વં મધૂલકમ્; ‘અસઞ્જાતમદ્યં મધૂકપુષ્પોત્થમ્’ ઇતિ જેજ્ઝટઃ||૧૭૮||

આક્ષિકીં સુરામાહ- રૂક્ષેત્યદિ| અક્ષસ્ય બિભીતકસ્ય વલ્કલૈઃ સહ કૃતા આક્ષિકી; ‘વલ્કિકી’ ઇતિ કેચિત્, અત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૧૭૯||

કોહલગુણમાહ- ત્રિદોષ ઇત્યાદિ| યવસક્તુકૃતઃ કોહલઃ ‘કૌહલિકા’ ઇતિ લોકે, અન્યે પુનર્ભક્તસુરામાહુઃ, યામેવ પૌણ્ડ્રાઃ ‘કાઞ્ચનાલી’ ઇત્યાહુઃ|૧૮૦| -

જગલગુણમાહ- ગ્રાહીત્યાદિ| જગલોઽધઃ કિટ્ટં મદ્યસ્ય યો બહિસ્ત્યજ્યતે| અન્યે ‘કિણ્વભક્તસુરા જગલમિત્યુચ્યતે’| શોફહા લેપેન| શોષઃ ક્ષયઃ||૧૮૦||-

બક્કસગુણમાહ- બક્કસ ઇત્યાદિ| બક્કસો જગલ એવાદ્રવઃ કિણ્વૌષધમાત્રમ્||૧૮૧||-

ગુડશીધુમાહ- કષાય ઇત્યાદિ| શીધુઃ સસ્યક ઇક્ષુરસેન ક્વથિતેન ધાતક્યાદિબદ્ધપાશઃ કાલાન્તરેણ નિષ્પન્નઃ કિઞ્ચિદ્ગુડઘૃતાવાપઃ સસ્યકવાચ્યઃ||૧૮૨||

શાર્કરશીધુમાહ- શાર્કર ઇત્યાદિ| ગુડશર્કરયા ખણ્ડશર્કરયા વા ક્રિયત ઇતિ શાર્કરશીધુઃ| ઇન્દ્રિયબોધનઃ ઇન્દ્રિયપાટવજનકઃ||૧૮૩||

પક્વરસશીધુમાહ- તદ્વદિત્યાદિ| તદ્વત્ શાર્કરવત્| પક્વરસઃ પક્વેનેક્ષુરસાદિના કૃતઃ||૧૮૪||

અપક્વરસશીધુગુણમાહ- કર્શન ઇત્યાદિ| શીતરસિકસ્ત્વપક્વરસકૃતઃ| જરણોઽન્નાદિપરિણામકારી||૧૮૫||

આક્ષિકશીધુમાહ- આક્ષિક ઇત્યાદિ| બિભીતકક્વાથગુડકૃતો ધાતકીકુસુમાદિકૃતસંસ્કારઃ શીધરાક્ષિકઃ| દ્રવ્યપ્રભાવાદપરમદ્યાપેક્ષયા પ્રાયશઃ પાણ્ડુરોગે વ્રણે ચાવિરુદ્ધાઃ; ગ્રાહિત્વમપ્યેવં વાચ્યમ્||૧૮૬||

જામ્બવશીધુમાહ- જામ્બવ ઇત્યાદિ| જમ્બૂફલરસતુમ્બરુક્વાથગુડધાતક્યાદિકૃતસંસ્કારો જામ્બવઃ શીધુરુક્તઃ| બદ્ધનિસ્યન્દો બદ્ધમૂત્રઃ| તુવરઃ કષાયઃ|૧૮૭|

આસવમાહ- તીક્ષ્ણ ઇત્યાદિ| સુરાસવઃ સુરયા સૂયતે તોયકાર્યં ક્રિયતે યસ્મિન્ સઃ સુરાસવઃ| સઃ સ્થિરમદશ્ચિરકાલમત્તતાકારી||૧૮૭||-

મધ્વાસવમાહ- લઘુરિત્યાદિ| મધ્વાસવો મધુગુડાભ્યાં સન્ધાનમ્||૧૮૮||-

મૈરેયસઞ્જ્ઞકત્રિયોનિમાસવમાહ- તીક્ષ્ણ ઇત્યાદિ| તત્ર મૈરેયો નામ સુરાસવયોઃ પ્રત્યેકનિષ્પાદિતયોરેકીકૃત્ય પુનઃ સન્ધાનાન્મૈરેયઃ| સુરા પૈષ્ટી, આસવશ્ચ ગુડયોનિઃ, મધુ ચ દેયમિતિ ત્રિયોનિત્વમ્| યદિ વા પૈષ્ટી મધ્વાસવો ગુડશ્ચેતિ સન્ધાનાત્ત્રિયોનિત્વેન મૈરેયો દ્વિવિધો ભવતિ||૧૮૯||-

ઇક્ષુરસાસવમાહ- બલ્ય ઇત્યાદિ| ‘મૃદ્વીકેક્ષુરસાસવઃ’ ઇતિ દ્વયમન્યે પઠન્તિ| માર્દ્વીકં મદ્યમુક્તમ્, અયં ત્વાસવઃ||૧૯૦||

પુષ્પયોનિં શીધુમાહ- શીધુરિત્યાદિ| અત્ર મધૂકપુષ્પોત્થે કેચિદ્ગુડં નેચ્છન્તિ, શીધુત્વાદ્ગુડમિચ્છન્ત્યન્યે||૧૯૧||

અનુક્તસઙ્ગ્રહાયાહ- નિર્દિશેદિત્યાદિ| કન્દાદ્યુપલક્ષણં, તેન કાણ્ડત્વગાસવા અપિ ગૃહ્યન્તે|૧૯૨|

નવમદ્યસ્ય દોષમાહ- નવમિત્યાદિ| નવત્વમજાતરસપ્રસાદત્વેન, અન્યે તુ ‘અનતીતસંવત્સરં નવમ્’ ઇત્યાહુઃ||૧૯૨||-

જીર્ણસ્ય ગુણમાહ- સુગન્ધીત્યાદિ| રોચિષ્ણુ સાધુ રોચતે, તૃપ્તસ્યાપિ રુચિકરમ્| પુરાણત્વં જાતરસપ્રસાદનત્વેન ગન્ધાદિસમ્પત્ત્યા; ‘અતીતસંવત્સરં જીર્ણમ્’ ઇત્યન્યે વદન્તિ||૧૯૩||-

આસવપ્રસઙ્ગેન તત્સદૃશારિષ્ટગુણમાહ- અરિષ્ટ ઇત્યાદિ| દ્રવ્યસંયોગઃ અભયાચિત્રકાદિસંયોગઃ| સંસ્કારાચ્ચ મદ્યાદધિકકર્મતા| બહુદોષહરશ્ચૈવેતિ દોષશબ્દો વ્યાધિવાચી| દોષાણાં શમન ઇત્યસ્ય ભાષ્યં- કફવાતઘ્ન ઇતિ| પિત્તાવિરોધન ઇતિ નઞીષદર્થે, તેનેષત્ પિત્તં હન્તીતિ મન્યતે| બહુવ્યાધિહર ઇત્યેતસ્ય તુ ભાષ્યં- શૂલાધ્માનોદરાદીનાં હિત ઇતિ; શૂલાદિકે હિત ઇત્યર્થઃ, અન્યે ‘કફવાતઘ્નત્વં વિશેષતઃ’ ઇત્યાહુઃ||૧૯૪-૧૯૫||-

પિપ્પલ્યાદ્યરિષ્ટમાહ- પિપ્પલ્યાદીત્યાદિ||૧૯૬||

શેષારિષ્ટાનાં સ્થાનમાહ- ચિકિત્સિતેષ્વિત્યાદિ|૧૯૭|

અનુક્તસઙ્ગ્રહમાહ- અરિષ્ટાસવેત્યાદિ| શીધુશબ્દેનાત્ર મદ્યમાહુઃ| દ્રવ્યપ્રધાનમરિષ્ટં, દ્રવપ્રધાન આસવઃ, ઉભયપ્રધાનં મદ્યમ્| બુદ્ધ્યા અવેક્ષ્ય જ્ઞાત્વા, યથાસ્વમિતિ યદ્યસ્ય રોગાદ્યપેક્ષયા હિતં દ્રવ્યસંસ્કારાદિ એતેનારિષ્ટાદિ વિધીયતે , અતસ્તદનુરૂપં ગુણકર્મ વાચ્યમિત્યર્થઃ||૧૯૭||-

મદ્યદોષાનાહ- સાન્દ્રમિત્યાદિ| સાન્દ્રં ઘનમ્| વિદાહોઽસ્યાસ્તીતિ વિદાહિ “જઠરાગ્નિસંયોગાદ્યઃ પાકમગચ્છન્ મધ્યમાયામેવ પાકાવસ્થાયાં વિદહ્યમાનઃ પિત્તં કુર્વંશ્ચિરકાલમવતિષ્ઠતે ન શીઘ્રં જરાં યાતિ ગુરુત્વાદ્વસ્તુસ્વભાવાદ્વા સ વિદાહયુક્તો ભાવો ભણ્યતે” ઇત્યાગમિકાઃ; અન્યે ‘વિદાહિ વિવિધસન્તાપકારિ’ ઇત્યાહુઃ| દુર્ગન્ધં કુત્સિતગન્ધમ્| વિરસં વિરુદ્ધરસમનિષ્ટરસમિત્યર્થઃ| કૃમિલં કૃમિયુક્તમ્| ગુરુ ચિરપાકિ| અહૃદ્યમ્ અપ્રિયમ્| તરુણં નવમ્| તીક્ષ્ણં મુખે દુઃખોત્પાદકમ્| ઉષ્ણં સ્પર્શતઃ| દુર્ભાજનસ્થિતં કુત્સિતપાત્રસ્થમ્| અલ્પૌષધં સ્તોકધાતક્યાદિકમ્| પર્યુષિતં સન્ધાનભાણ્ડાદન્યસ્મિન્ ભાણ્ડે રાત્ર્યુષિતમ્| અત્યચ્છમ્ અતિતનુ| પિચ્છિલં શ્લેષ્મસ્પર્શવત્| સર્વથા સર્વૈઃ પ્રકારૈઃ| સ્તોકસમ્ભારાદિદોષફલમાહ- તત્રેત્યાદિ| સ્તોકસમ્ભારમ્ અલ્પૌષધમ્| પેલવમ્ અચ્છમ્, અન્યે તરુણમાહુઃ| સર્વદોષૈરિતિ સર્વદોષૈઃ સાન્દ્રાદિભિઃ||૧૯૮-૨૦૨||-

દોષાનભિધાયેદાનીં મદ્યસ્ય ગુણાનાહ- ચિરસ્થિતમિત્યાદિ| પ્રસન્નં નિર્મલમ્| સુરભિ સુગન્ધિ| મદાવહં હર્ષકારિ| પૂર્વદોષાન્વિતં વર્જ્યમ્; એતદ્ગુણાન્વિતં સેવ્યમ્||૨૦૩||-

ઇદાનીં યથા મદ્યં મદયતિ તદાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય એવંવિધસ્ય મદ્યસ્ય, વીર્યં શક્તિઃ, હૃદયં પ્રાપ્યાચિરેણ મદયતિ હર્ષયતીતિ સમ્બન્ધઃ| અનેકપ્રકારત્વં મૃદ્વીકાદિયોનિભેદેન, તથા રસવીર્યતશ્ચ; રસા લવણવર્જ્યાઃ, વીર્યમુષ્ણરૂક્ષાદિ| કથં મદયતીત્યાહ- વિચાલ્યેન્દ્રિયચેતાંસીતિ; વિચાલ્ય ક્ષોભયિત્વા , ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ, ચેતો મનઃ| કિંવિશિષ્ટં વીર્યં? ધમનીરૂર્ધ્વમાગતમિતિ| કથં પુનરસ્ય ધમનીભિરૂર્ધ્વગમનં ભવતીત્યાહ- વહ્નિના સમેત્ય મિલિત્વા, સ્વભાવેનૈવ વહ્નેરૂર્ધ્વગામિત્વાત્| કથં પુનસ્તન્મદ્યવીર્યં સૂક્ષ્માણીન્દ્રિયચેતાંસિ મદયતીત્યાહ- સૌક્ષ્મ્યાદિતિ| ઊર્ધ્વગામિત્વે દ્વિતીયં હેતુમાહ- ઔષ્ણ્યાદિતિ| આગ્નેયદ્રવ્યસ્ય સ્વભાવેનૈવોર્ધ્વગામિત્વાત્| કુતઃ પુનરચિરેણ મદ્યવીર્યં મદયતીત્યાહ- તૈક્ષ્ણ્યાદિતિ| તીક્ષ્ણં હિ દ્રવ્યમચિરકારિ ભવતિ| મદ્યવીર્યસ્યાચિરકારિત્વેઽપરમપિ હેતુમાહ- વિકાસિત્વાદિતિ|- વિકાસિ સન્ધિબન્ધવિમોચનકારિ| ચકારેણાનુક્તમપિ લાઘવમૂર્ધ્વગમને હેતુઃ સમુચ્ચીયતે||૨૦૪-૨૦૫||-

શારીરદોષેણ મદભેદમાહ- ચિરેણેત્યાદિ| શ્લૈષ્મિકે શ્લેષ્મપ્રકૃતિકે| વાતિકે વાતપ્રકૃતિકે| પૈત્તિકે પિત્તપ્રકૃતિકે| શીઘ્રમેવ ચેતિ ચકારાત્તીક્ષ્ણશ્ચ||૨૦૬||

માનસદોષેણ મદભેદમાહ- સાત્ત્વિક ઇત્યાદિ| સાત્ત્વિકે સત્ત્વપ્રકૃતિકે| દાક્ષિણ્યં પરાપેક્ષિણી પ્રકૃતિઃ| લાલસઃ અભિલાષુકઃ| સુરતોત્સાહો મૈથુનોદ્યમઃ| રાજસે રજઃપ્રકૃતિકે| દુઃખશીલત્વં દુઃખસેવિત્વમ્| આત્મત્યાગં સસાહસં દેહનાશકારિ સાહસમ્| અનુબન્ધં નિરન્તરમ્| મદ્યકાર્યો મદો મત્તતેત્યર્થઃ| અશૌચેત્યાદિ| તામસે તામસપ્રકૃતિકે| માત્સર્યં પરાસહિષ્ણુતા, લોલતા અભિલાષઃ||૨૦૭-૨૦૯||

શુક્તાદિકર્માણિ દર્શયન્નાહ- રક્તપિત્તકરમિત્યાદિ| શુક્તં ચુક્રમુચ્યતે; યદુક્તં- “યન્મસ્ત્વાદિ શુચૌ ભાણ્ડે સગુડક્ષૌદ્રકાઞ્જિકમ્| ધાન્યરાશૌ ત્રિરાત્રસ્થં શુક્તં ચુક્રં તદુચ્યતે” ઇતિ; તચ્ચેક્ષુરસમધૂકપુષ્પપીલુપ્રભૃતિભિઃ કષાયવ્યતિરેકેણાસૂયતે, કન્દાદ્યાસુતમપિ શુક્તમાહુરન્યે| છેદનં કફગ્રન્થ્યાદીનામ્| વૈસ્વર્યં વિસ્વરત્વોત્પાદકમ્| જરણમામસ્ય| શ્લેષ્મપાણ્ડુઃ શ્લેષ્મોત્કટઃ પાણ્ડુરોગ ઇત્યર્થઃ||૨૧૦||-

શુક્તસન્ધિતાનાં કન્દાદીનામપિ શુક્તગુણમાહ- તદ્વદિત્યાદિ| તદ્વત્ શુક્તવત્| તદાસુતં શુક્તસન્ધિતં કન્દાદિકમ્||૨૧૧||

શુક્તસ્ય યોનિભેદેન ગુણમાહ- ગૌડાનીત્યાદિ| ગૌડાનિ ગુડોદ્ભવાનિ; “ગુડામ્બુના સતૈલેન સન્ધાનં કાઞ્જિકં તુ યત્| કન્દશાકફલૈર્યુક્તં ગુડશુક્તં તદુચ્યતે”- ઇતિ| રસશુક્તાનિ ઇક્ષુરસાદિકૃતાનિ| ગુડશુક્તવદિક્ષુરસશુક્તં સન્ધેયમ્| મધુશુક્તં તુ “જમ્બીરસ્ય ફલરસં પિપ્પલીમૂલસંયુતમ્| મધુભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય ધાન્યરાશૌ નિધાપયેત્|| ત્ર્યહેણ તજ્જાતરસં મધુશુક્તમુદાહૃતમ્|”- ઇતિ| (મધુભાણ્ડે ઇતિ મધુપૂર્ણપ્રાયે ભાણ્ડે ઇત્યર્થઃ; અથવા મધૂનિ કૃત્વા ભાણ્ડે નિક્ષિપ્યેતિ યોજ્યમ્|) મદ્યશુક્તમિતિ પાઠાન્તરં; તત્ર મદ્યશુક્તલક્ષણમુચ્યતે- “સર્વં મદ્યં પઞ્ચરસં કાલાન્તરવશાદ્યદા| ત્યક્ત્વાઽન્યરસમમ્લત્વં યાતિ શુક્તં તદુચ્યતે” ઇતિ| ચકારેણ ધાન્યયોનિશુક્તમપ્યસ્તીતિ સમુચ્ચીયતે| યથાપૂર્વં યો યઃ પૂર્વઃ; મદ્યશુક્તાપેક્ષયા રસશુક્તં ગુરુ, તદપેક્ષયા ગૌડમિત્યર્થઃ| દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનનમભિષ્યન્દિ||૨૧૨||

તુષામ્બુસૌવીરકયોર્ગુણમાહ- તુષામ્બ્વિત્યાદિ| કાઞ્જિકભેદાવેતૌ| તુષામ્બુસૌવીરકે વિરેચનાધ્યાયોક્તે અપિ સન્ધાનસામાન્યાદધિકગુણકર્મદર્શનાયેહોક્તે||૨૧૩||

ધાન્યામ્લમાહ- ધાન્યામ્લમિત્યાદિ| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકં શાલિજૂર્ણાહ્વકોદ્રવાદિકૃતં મદ્યમ્| જીવનં પ્રાણધારણં શાલ્યા દિકૃતત્વાત્| દાહનાશનં સ્પર્શાત્| પાનાત્તુ પવનકફતૃષ્ણાહરમિતિ પાનાત્ સવાયું કફં, તયોસ્તૃષ્ણાં ચ હરતીત્યર્થઃ| શોષો મુખસ્ય| જરણં પાચનમ્| આસ્થાપનેષુ નિરૂહેષુ||૨૧૪-૨૧૬||

અથ મૂત્રાણ્યુચ્યન્તે- મૂત્રાણીત્યાદિ| અષ્ટાનામપિ મૂત્રાણાં સામાન્યગુણમાહ- તીક્ષ્ણાનીત્યાદિ| શોધનાનિ મલશુદ્ધિકરાણિ| તત્ સર્વમિત્યાદિ| પદ્યોક્તત્વાન્ન દ્વિરુક્તમ્||૨૧૭-૨૧૯||

ગોમૂત્રગુણમાહ- ગોમૂત્રમિત્યાદિ| ગોમૂત્રં ગોરેવ ન તુ વૃષભસ્ય, મહિષીસાહચર્યાત્, ન હિ તત્ર મહિષેતિ પાઠઃ; અથવા વૃદ્ધવ્યવહારાદિત્યેકે; આચાર્યાસ્તુ ગોમહિષ્યજાવીનાં સ્ત્રીણાં, ગજહયખરોષ્ટ્રમાનુષાણાં પુનઃ પુંસામ્, અનુક્તવ્યક્તિકે તુ મૂત્રપાઠે ઉભયોરપિ મૂત્રાણિ ગ્રાહ્યાણિ, યત્ર તુ વ્યક્તયા સ્ત્રીપુરુષનિર્દેશસ્તત્ર તસ્યૈવેતિ નિર્ણીતવન્તઃ||૨૨૦-૨૨૧||

માહિષમૂત્રમાહ- દુર્નામેત્યાદિ| અવિશુદ્ધિર્વમનાદીનામ્||૨૨૨||

છાગમૂત્રમાહ- કાસશ્વાસાપહમિત્યાદિ||૨૨૩||

મૈષમૂત્રમાહ- કાસેત્યાદિ||૨૨૪||

આશ્વમૂત્રમાહ- દીપનમિત્યાદિ| ચેતોવિકાર ઉન્માદાદયઃ||૨૨૫||

ગજમૂત્રમાહ- સતિક્તમિત્યાદિ| કિલાસં પાણ્ડુરં કુષ્ઠમ્||૨૨૬||

ગર્દભમૂત્રમાહ- ગરચેત ઇત્યાદિ| ગરઃ કૃત્રિમં વિષમ્||૨૨૭||

કારભમૂત્રમાહ- શોફેત્યાદિ| કારભમ્ ઔષ્ટ્રમ્|૨૨૮|

માનુષમૂત્રમાહ- માનુષમિત્યાદિ| કારભં માનુષં ચ મૂત્રં વિષાપહમિત્યર્થઃ| માનુષમષ્ટાનાં મૂત્રાણાં મધ્યેઽનુદ્દિષ્ટમપિ ‘તત્ સર્વમ્’ ઇત્યનેનૈવ પૂર્વોક્તેન સૂચિતત્વાદ્વિવૃતમ્||૨૨૮||

ઉક્તાનુક્તદ્રવાણામૂહાર્થમાહ- દ્રવદ્રવ્યાણીત્યાદિ| દેશકાલવિભાગજ્ઞ ઇતિ ‘વૈદ્ય’ ઇતિ શેષઃ||૨૨૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૫||