४५. द्रवद्रव्यविध्यध्यायः

अथात इत्यादि| द्रवद्रव्याणि पानीयक्षीरादीनि, तेषां विधिर्विधानं भेद इत्यर्थः||१-२||

पानीयमित्यादि| अन्तरीक्षादागतमान्तरीक्षं, न पुनस्तत्र भवं; कुतः? मेघजत्वात्; तत्र जातं चेत्येके| अनिर्देशरसम् अव्यक्तरसमप्रकटरसमित्यर्थः, अत्यल्परसत्वात्; न पुनस्तस्य रसो नास्ति| अमृतमिति अमृतमिवेत्यर्थः, अमृतत्वं पुनरस्य दोषप्रकोपस्याकरणात्; ‘अमृतं ब्रह्मरूपम्’ इत्यन्ये| जीवनं प्राणधारणं, ‘सौम्यधातुवृद्धिकरम्’ इति केचित्, ‘ओजोवृद्धिकरम्’ इत्यन्ये| तर्पणं तृप्तिजनकम्| धारणमिति शस्त्रपातादिव्यथासु मूर्च्छतां शरीरं दधातीति धारणम्| आश्वासजननमिति मार्गादिशुष्कदेहानां प्राणजननम्| श्रमेत्यादि प्रशमनशब्दः श्रमादिभिः सह प्रत्येकमभिसम्बध्यते, श्रमादीनां प्रशमनमित्यर्थः; बह्वायासकृतं कष्टं श्रमः; अल्पायासकृतः श्रम एव क्लमः; मदः पूगफलेनेव मत्तता, स च विषमद्यशोणितोत्थो विकारः; तन्द्रानिद्रयोः कफवातकृतयोरपि प्रशमनं स्पर्शेन, या तु स्वाभाविकी निद्रा तां करोत्येव पीतं सत्; तन्द्रा निद्राभेदः, निद्रा प्रसिद्धैव| एकान्ततः पथ्यतममिति एकान्ततोऽतिशयेनेत्यर्थः, तर्हि तमप्प्रत्ययः कथं? उच्यते- स्वार्थिकत्वात्; एतेनातिशयेन पथ्यमित्यर्थः; ‘अन्येषामाकाशगुणभूयिष्ठभूमिसलिलानां पथ्यानां प्रकृष्टं पथ्यं पथ्यतमम्; एकान्तग्रहणेन सर्वकालदेशपुरुषव्याधिषु प्रयोगोऽस्य द्योत्यते’ इत्येके; ‘तमप्प्रत्ययेन स्वस्थस्यातिशयेन हितमित्यभिहितम्’ इत्यपरे||३||

तस्यानिर्देश्यरसस्यापि निर्देश्यरसत्वे कारणं निर्दिशन्नाह- तदित्यादि| तदेवावनिपतितमान्तरिक्षं जलं भूमिप्राप्तम्| अन्यतमं मधुरादिष्वेकतमम्| उपलभते प्राप्नोतीत्यर्थः| स्थानविशेषात् देशभेदादित्यर्थः| के पुनस्ते स्थानविशेषा इत्याह- नदीत्यादि| नद्यो गङ्गाद्याः; नदाः सिन्धुशोणादयः; सरो दिव्यख्यातं पुरुषव्यापारं विना; पुरुषव्यापारकृतस्तडागः, ‘तलाव’ इति लोके, केचिद्विपर्ययेणार्थमाहुः; वापी इष्टकादिभिर्बद्धा ससोपानतीर्था ‘पुष्करिणी’ इति लोके; कूपो मृत्तिकेष्टकादिभिर्बद्धोऽसोपानः; चुण्टी अवबद्धकूपः, अन्ये ‘भुआ गिरिपल्वलं वा’ इत्याहुः, भुआ नद्याः समीपे तत्कालकृता लघुकूपिका, पल्वलमखातगर्त इति; प्रस्रवणमुच्चप्रदेशात् प्रस्रवज्जलस्थानं पर्वताश्रितम्; उद्भिदं पुनर्निम्नप्रदेशादूर्ध्वोत्तिष्ठज्जलस्थानं; विकिरं वालुकादि विकीर्य गृह्यमाणोदकस्थानं; केदारः प्रसिद्धः; पल्वलमानूपदेशजं तृणादिच्छन्नं सरः| आदिग्रहणात् ह्रदसमुद्रादिग्रहणम्||४||

परमतमाह- तत्रेत्यादि||५||

तन्निराकृत्य स्वमतमाह- तत्त्वित्यादि| कृत इति जनितः| उत्कर्षापकर्षेणेति वृद्धिह्रासाभ्याम्| स्वलक्षणभूयिष्ठायां पृथिव्यामात्मगुणबहुलायाम् | ‘तत्र पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुर’ इत्यादिना रसविज्ञानीय उक्तस्य सामान्यविधेरुत्सर्गाख्यस्य ‘तत्र स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लम्’ इत्यादिको विशेषविधिरपवादाख्योऽत्र प्रोक्तः| अन्ये तु भूतद्वयगुणसंयोगं रसविशेषहेतुमाहुः| तथाहि- ‘तत्र स्वलक्षणोदकभूयिष्ठायां भूमौ मधुरं, पृथिव्यनिलभूयिष्ठायामम्लं, जलाग्निगुणभूयिष्ठायां लवणं, वाय्वग्निगुणभूयिष्ठायां कटुकं, पृथिव्यनिलगुणभूयिष्ठायां कषायम्, आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम्’ इति||६||

तत्रेत्यादि| धाराभिः पततीति धारम्| करा वर्षोपलाः, तेषां तोयं कारम्| तौषारम् अवश्यायजं निशाजलम्| तदेव संहतावयवत्वेन स्फटिकशिलाशकलसदृशावयवं हिमं, तद्भवं हैमम्| तदित्यादि| गाङ्गमाकाशाधिष्ठानं, सामुद्रं पुनरवन्यधिष्ठानम्| तत्रेत्यादि| एतेन ‘गाङ्गमाश्वयुज एव ग्रहीतव्यं न भाद्रपदे मासि’ इत्युक्तं भवति| तयोरिति तयोर्गाङ्गसामुद्रयोरित्यर्थः| कथं परीक्षणमित्याह- शाल्योदनेत्यादि| अविदग्धम् अविवर्णम्| रूप्यमये भाजनेऽम्लरसे सामुद्रतोयं विना शाल्यन्नं न कोथमेति| दिनस्य रात्रेश्च पञ्चदशो भागो मुहूर्तः| अवगन्तव्यं ज्ञातव्यमित्यर्थः| वर्णान्यत्वे इत्यादि| प्रक्लेदः कोथः| तन्नोपादेयमिति दोषलत्वात्| सामुद्रमित्यादि| एतेन सामुद्रस्यानुपादेयस्यापि कदाचिदेवोपादेयता दर्शिता| आन्तरिक्षस्य ग्रहणोपायं दर्शयन्नाह- शुचीत्यादि| शुचिरनुपहतः| हर्म्यतलपरिभ्रष्टमिति धवलगृहोपरिभूमिकायाः सकाशादधः पतद्गृहीतम्| तदित्यादि कौपमित्यादिकं सर्वं प्रागेव व्याख्यातम्||७||

तत्रेत्यादि| अत्र वर्षाशब्दो वर्षान्ते आश्वयुजे वर्तते न तु भाद्रपदे, तत्रान्तरिक्षजलस्य निषिद्धत्वात्; तदुक्तं- “बलाहकाद्याः समदाः कीटा लूताश्च खेचराः| तद्विषोत्सर्गसंसर्गादग्राह्यं तत्तदा जलम्” इति| तर्हि भाद्रपदे किं पातव्यम्? अत्रोच्यते- भाद्रपदे मास्याकाशगुणभूयिष्ठभूम्याश्रितमान्तरिक्षवद्भवतीति तत्पयः पेयमिति| अन्ये पुनस्तप्तशीतमम्भो भाद्रपदे पाययन्ति, पूर्वस्थापितं माहेन्द्रं वा; अन्ये तु ‘वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं कौपं वा’ इति पठन्ति, तच्च कौपं विदाहपरिहारार्थं सक्षौद्रं पेयमिति व्याख्यानयन्ति| शरदि सर्वं ‘पातव्यम्’ इति शेषः| प्रसन्नत्वादिति प्रसन्नत्वं निर्दोषत्वमगस्त्योदयात्| प्रावृषि चौण्ट्यमनवमनभिवृष्टं सर्वं चेति अनवं पुरातनं, तच्च सारसं ताडागं वा; अनभिवृष्टमनाभसं, तच्च कौपम्| परं यत्र न वृष्टो देवस्तदा सर्वमेव पातव्यं यदि वा संस्कृतं भवेत् क्वथनादिभिः; सर्वत्रैवाभिनवस्य जलस्य प्रविष्टत्वात्| अन्ये तु ‘अनवम्’ इत्यस्य स्थाने ‘अनभिनवम्’ इति पठन्ति; अत्रापि स एवार्थः||८||

इदानीं नवस्य सलिलस्य बाह्याभ्यन्तरप्रयोगे बाह्याभ्यन्तरानेव च रोगान्निर्दिशन्नाह- कीटेत्यादि| कीटादिभिः सह कोथशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, कोथः शटितत्वं; कीटाः सविषा वृश्चिकादयः, शवो मृतप्राणिशरीरं, प्रदूषितं विकृतीकृतम्| तृणपर्णोत्करयुतमिति तृणपर्णानामुत्करः समूहस्तेन युतम्| कलुषं मलिनम्| विषसंयुतमिति स्थावरजङ्गमविषयुक्तमित्यर्थः| वर्षास्विति आश्वयुजं विहायाषाढश्रावणभाद्रपदा गृह्यन्ते| वर्षाशब्दोऽयं प्रावृषि वर्षासु च वर्तते| तदाह- “वर्षासु चतुरो मासान् मात्रावदुदकं पिबेत्” इति| बाह्याभ्यन्तरान् रोगानिति बाह्याः कुष्ठादयः, आभ्यन्तरास्तूदरादयः; ते च यथासङ्ख्यमवगाहपानाभ्यां ज्ञेयाः||९-१०||

व्यापन्नलक्षणमाह- तत्रेत्यादि| पड्कः कर्दमः; शैवालं शैवलं; हठः जलकुम्भिका, ‘अभूमिलग्नमूलस्तृणविशेषः’ इत्येके| अवच्छन्नम् आच्छादितम्| नाभिजुष्टं न स्पृष्टम्| उपसृष्टं संयुतम्| व्यापन्नं दोषाक्रान्तम्| तानेव षड्दोषान्निर्दिशन्नाह- तत्रेत्यादि| औष्ण्यं भूबाष्पजनितं, न पुनरग्न्यातपकृतम्| दन्तग्राहिता अतिशीतताऽभिप्रेता| पङ्केत्यादि सिकता वालुका| अनिष्टगन्धता विस्रादिगन्धता| व्यक्तरसता रसनेन्द्रियग्राह्यमधुरादिरसता| यदुपयुक्तमित्यादि कफप्रसेकः श्लेष्मस्रवणम्| वीर्यं चाचिन्त्यक्रियाहेतुः| यदुपयुक्तमित्यादि विष्टम्भो गुड्गुडाशब्दः| त एते इति एते पूर्वोक्ताः षड्दोषाः| आन्तरिक्षे इत्यस्योपलक्षणत्वादाकाशगुणभूयिष्ठेऽपि न सम्भवन्ति||११||

व्यापन्नानां प्रसन्नतोपायं दर्शयन्नाह- व्यापन्नानामित्यादि| अग्निक्वथनं महादोषदुष्टस्य, सूर्यातपप्रतापनमल्पदोषे, तप्तायःपिण्डादिनिर्वापणं मध्यदोषे| लोष्ट्रः कठिनो मृन्मयः| निर्वापणं जले निःक्षेपणमित्यर्थः| प्रसादनं च कर्तव्यमिति अग्निक्वथनादिस्वरूपं प्रसादनं नान्यत्| गन्धापनयने उपायमाह- नागेत्यादि| नागो नागकेशरः, चम्पको राजचम्पकः, उत्पलं सौगन्धिकं; प्रभृतिग्रहणात् केतकीमल्लिकादिपुष्पाणि||१२||

तदुदकं गुणवदपि किम्मयपात्रस्थं पेयमित्याह- सौवर्णे इत्यादि| पुष्पावतंसं पुष्पसुगन्धीकृतम्||१३||

व्यापन्नादिवर्जनमाह- व्यापन्नमित्यादि| अनार्तवमिति ऋतुविशेषानुपयोग्यम्, अनृतुवृष्टमिति केचित्| अप्रसाधितमिति क्वथनाद्यसंस्कृतम्||१४-१६||

तत्रेत्यादि| कतकं शशकपुरीषप्रतिमं फलं; गोमेदकः पुष्परागाभो मणिः, मत्कोलमिति केचित्; बिसग्रन्थिः पद्ममूलं; शैवालमूलं प्रसिद्धम्; मुक्ता मौक्तिकं; मणिः स्फटिकादिः| एतेन रूपदोषापयनोपायो दर्शितः| अन्ये तु बिसग्रन्थीत्यस्याग्रे ‘पर्णीमूलं’ इति पठन्ति; तत्र पर्णी पानीयपृष्ठजा, तस्या मूलं जटा||१७||

पञ्चेत्यादि| निक्षेपणं यत्र जलं निक्षिप्यते स्थाप्यते, तेन भूम्यादिस्पर्शाभावाद्दोषान्तरानुदयः| फलकं शाल्मलीकाष्ठादिविरचितं, त्र्यष्टकम् अष्टास्रदण्डत्रयसंयोगः, मुञ्जवलयो मुञ्जादिविरचितो वलयाकारः, उदकमञ्चिका आकाशान्तराले निरन्तरनिहितवेत्रवेण्वादिविरचिता वेत्रगृहाद्यभिधाना, शिक्यं मुञ्जादिविरचितं प्रसिद्धम्||१८||

सप्तेत्यादि| उदकप्रक्षेपणमिति सलिलपूर्णे भाजने वस्त्रादिपीडिते आकण्ठमपरशीतसलिलनिक्षेपः| यष्टिकाभ्रामणं यन्त्रयष्ट्यादिभ्रामणम्| व्यजनमिति व्यजनादिना वातलीकरणम्| वस्त्रोद्धरणं वस्त्रेण गालनम्| वालुकाप्रक्षेपणम् उदकपात्रस्य वालुकामध्ये निक्षेपणम्| शिक्यावलम्बनं प्रसिद्धम्||१९||

कीदृशं पुनरुपादेयं भौममित्याह- निर्गन्धमित्यादि| शुचि अनुपहतम्| लघु चेति चकारः समस्तगुणवत्त्वेऽत्यन्तगुणकारि, अल्पगुणवत्त्वे त्वल्पगुणकारीति तारतम्यसूचकः| हृद्यं चेत्यत्र तु क्वथितजलस्य हृदयाप्रियत्वेऽप्युपग्रहणार्थम| गुणवत् प्रशस्तगुणोपेतम्||२०||

इदानीं जाङ्गलपश्चिमदेशस्थानूपपूर्वदेशस्थसाधारणमध्यदेशस्थानां नदीनां गुणान्निर्दिशन्नाह- तत्र नद्य इत्यादि| पश्चिमाभिमुखा जाङ्गलपश्चिमदेशस्थाः पश्चिमसमुद्रगाः, पूर्वाभिमुखाः आनूपदेशस्थाः पूर्वसमुद्रगाः, दक्षिणाभिमुखाः मध्यदेशस्थाः| शैलादिभेदेन गुणान्निर्दिशन्नाह- तत्रेत्यादि| मलयप्रभवा इति मलयप्रभवा हि नद्यो द्विविधा भवन्ति- पाषाणसिकतावाहिन्यः, अपाषाणसिकतावाहिन्यश्च; तत्र पाषाणसिकतावाहिन्यः पथ्याः, अपाषाणसिकतावाहिन्यः कृमीन् जनयन्ति| हिमवत्प्रभवा इति ता अपि द्विविधाः- हिमवदुपरिभागप्रभवाः पथ्याः, अधोभागप्रभवास्तु हृद्रोगादिहेतवः| विशिष्टदेशाश्रितपर्वतप्रभवाणां नदीनां सलिलगुणं दर्शयन्नाह- प्राच्येत्यदि| अवन्ती उज्जयिनी तयोपलक्षितो देशस्तस्य पूर्वस्यां जाताः प्राच्यावन्त्याः, पश्चिमस्यां जाता अपरावन्त्याः शैलाः, तेषु या नद्यः; एतेन विशिष्टदेशाश्रितपर्वतप्रभवाणां नदीनां सलिलगुण उक्तः| ‘उज्जयिन्युपलक्षिते देशे याः प्राचीं पश्चिमां चाभिमुखं यान्ति ताः प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्च, न तु उज्जयिनीप्रभवेषु पर्वतेषु’ इत्यन्ये| अयमर्थो गयदासेन दूषितः| पारियात्रेत्यादि पारियात्रः पर्वतभेदः, तत्र प्रभवा नद्यो द्विविधाः- तडागजा दरीजाश्च; तत्र तडागजाः पथ्याः, दरीजा दोषलाः||२१||

नदीनां धन्वानूपसाधारणशैलाश्रयाणां सर्वासामेव शेषीभूतं विशेषं दर्शयन्नाह- नद्य इत्यादि||२२||

इदानीं विशिष्टदेशप्रभवाणां नदीनां गुणविशेषं दर्शयन्नाह- प्रायेणेत्यादि| मरुषु प्रसिद्धेषु मरुदेशेषु, नतु जाङ्गलशब्दाभिहितेषु| पौरुषेया वृष्या इत्यर्थः| अन्ये तु ‘ईषत्कषाया मधुरा लघुपाका बले हिताः’ इति पठन्ति||२३||

भौमानां दिनापेक्षं ग्रहणकालं नियमयन्नाह- तत्रेत्यादि| प्रत्यूषसि प्रभाते| स एव चापां परो गुण इति स च शैत्यामलत्वलक्षणोऽपां परमो गुण इत्यर्थः| अन्ये तु ‘शैत्यं चापां परो गुणः’ इति पठन्ति| तत्र चकारोऽमलसूचनार्थः||२४||

तत्र भौमानामर्कसोमकरसंस्कारजगुणेनान्तरिक्षतुल्यत्वं तदलाभे उपादानायाह- दिवेत्यादि| अर्कग्रहणे सिद्धे दिवाग्रहणं समस्तदिनप्राप्त्यर्थं, किरणग्रहणं दुर्दिनव्युदासार्थम्| दिवानिशीतिवचनात् सरोऽपि चन्द्रार्ककरसम्बद्धं सत्यप्यर्के चन्द्रसम्बन्धादरूक्षं, सत्यपि चन्द्रेऽर्कसम्बन्धादनभिष्यन्दि| दोषान् व्याधीन् झटिति यदभिष्यन्दते उत्पादयति तदभिष्यन्दि, विपर्ययेणानभिष्यन्दि| निशाग्रहणं समस्तरात्रिप्राप्त्यर्थम्| यद्यपि पौर्णमास्यामेव सकलरात्रौ चन्द्रसम्बन्धो नान्यासु, तथाऽपि एकयाऽपि पौर्णमास्या रात्र्याऽतिशायी संस्कारः कृतोऽन्यास्वप्यनुवर्तते| एतेनातिशीतोष्णस्निग्धरूक्षं निन्दितमित्युक्तं भवति||२५||

किङ्गुणं पुनर्गगनाम्बु येनैतत्तुल्यमुच्यत इत्याह- गगनाम्ब्वित्यादि| बल्यमुपचयौजःशक्तिकरत्वात्| विशिष्टरसाद्युत्पादनाद्रसायनं स्वस्थातुरोपयोगि| मेध्यं पवित्रम्| पात्रापेक्षि ततः परमिति अतिश्रेष्ठभाजने गृहीतमधिकं गुणं करोतीत्यर्थः| अन्ये तु मेध्यस्थाने शीतमिति पठन्ति| पूर्वं दोषशमनादि नोक्तमधुना अगस्त्योदयदर्शनविशेषप्रभावादुक्तम्||२६||

चन्द्रकान्तमणिप्रभवजलस्य गुणमाह- रक्षोघ्नमितादि| रक्षोघ्नं राक्षसभयहरम्| ह्लादि सुखावहम्| चन्द्रकान्तोद्भवमिति चन्द्रकान्तमणिप्रभवम्| इदं तु चन्द्रकिरणानुप्रवेशान्नाभसं, मणिप्रादुर्भूतत्वाद्भौममित्युभयात्मकम्||२७||

शीतोष्णविषयमाह- मूर्च्छेत्यादि| पित्तोष्णदाहेष्विति उष्णे शरदि ग्रीष्मे च| मदात्यये मद्यविकारे| भ्रमश्चक्रारूढस्येव| परीतेषु युक्तेषु| तमकः श्वासो मोहो वा| वमथौ छर्दिरोगे||२८||-

पार्श्वेत्यादि| स्तिमिते कोष्ठे आमकोष्ठे इत्यर्थः| सद्यःशुद्धे इति यस्मिन् दिने शोधनं कृतं तत्रेत्येके, अपरे तु सप्ताहमित्याहुः| यद्यप्यौष्ण्यं स्पर्शदोष उक्तस्तथाऽप्यवस्थायां व्यवहारार्थत्वेनोपादेयम्; अन्ये तु पूर्वमौष्ण्यं भूबाष्पजनितमेव दोषत्वेनोक्तम्, इदं त्वग्न्यातपकृतमिति समादधति||२९-३०||

समस्तनदीनां शेषगुणमाह- नादेयमित्यादि| द्विविधं कौपं सक्षारमव्यक्तरसं च; यत् सक्षारं तत् पित्तलं, इतरन्न पित्तलम्||३१-३६||-

आनूपधन्वसाधारणगुणैर्निर्दिशन्नाह- अनेकेत्यादि| अत्र स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकाः प्रागुक्ता दोषा ज्ञेयाः| एभिरिति एभिः पूर्वोक्तैः स्पर्शादिभिरित्यर्थः| अविदाहि अदाहकारीत्यर्थः||३७-३८||-

उष्णोदकगुणमाह- कफेत्यादि| पथ्यं हितम्| उष्णोदकमर्धावशिष्टमुदकम्||३९||-

उष्णोदकभेदमाह- यदित्यादि| निर्वेगं निश्चलम्||४०||-

पर्युषितमुष्णोदकं न दातव्यमित्याह- न चेत्यादि| पर्युषितं रात्र्युषितम्||४१||-

शृतशीतविषयमाह- मद्यपानादित्यादि| पूर्वं मदात्यये शीतम्, अत्र तु मदात्ययसमुद्भूते रोगे शृतशीतं; मदात्यये मदात्ययसमुद्भूते रोगे चोभयस्मिन्नपि शृतशीतं प्रयोक्तव्यमित्यर्थः||४२||-

उदकप्रसङ्गेन नारिकेलफलसलिलस्यापि गुणं निदर्शयन्नाह- स्निग्धमित्यादि| नारिकेलोदकमीषत्पक्वार्द्रनारिकेलफलान्तर्वर्ति सलिलमित्यर्थः| जेज्झटस्तु ‘लघु’ इति पठति, लघुत्वं च शीघ्रपरिणामित्वमिच्छति||४३||-

अधुना शृतशीतस्य शेषविषयमाह- दाहेत्यादि||४४||-

केषु रोगेषु जलं मन्दं पेयमित्याह- अरोचके इत्यादि| यावत् प्रतिषेधयितुमशक्यं तावदाचरेदिति मन्दार्थः| अयं पानीयवर्गो निबन्धकारैर्विपरीतक्रमेण पठितः| अस्माभिस्तु यथैव गुरुभिः कथितस्तथैव क्रमेण व्याख्यातः| इति पानीयवर्गः||४५-४६||

इदानीं क्षीरस्याष्टविधां योनिमाह- गव्यमित्यादि| करेणुर्हस्तिनी| अश्वायाश्च नार्याश्च करेणूनां चेति चकारत्रयमनुक्तसमानजातीयक्षीराणां समुच्चयार्थं, तेनाश्वतरीखरीमृगीखङ्गिनीक्षीराणामपि ग्रहणम्| तत् पुनर्भूयसा नोपयुज्यत इति न कृतं साक्षात्तद्ग्रहणम्||४७||

सर्वेषामेव क्षीराणां दशविधं गुणं निर्दिशन्नाह- तत्त्वित्यादि| तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादमिति तुशब्दः पुनरर्थे, ओषधिशब्देन सर्वद्रव्याणि न तु फलपाकावसानाः, रसः सारः किट्टभाव(ग)रहित ओजःशुक्रादिवत्, एतेन शुक्लत्वं द्योत्यते| प्राणदमग्निसोमादिधारणादुपचयादिकरणाद्वा| पिच्छिलं विशदविपरीतम्| श्लक्ष्णं खरविपरीतम्| एवमिदं क्षीरं दशगुणयुक्तं भवति| जेज्झटस्तु “तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादः क्षीरतां गतः| सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते” इति पठति, व्यारव्यानयति च- क्षीरतां गतः क्षीरत्वं प्राप्तः| प्राणभृतां प्राणिनां जरायुजानाम्| सात्म्यं नाम सुस्वं यत् करोति तदुच्यते||४८||

सर्वेषामेव समानगुणानां क्षीराणां समानकर्म निर्देष्टुमाह- तत्रेत्यादि| सर्वम् अष्टविधमपात्यर्थः| प्राणिनां जरायुजानाम्| जातिसात्म्यात् मनुष्यादिजातिसुखकरत्वात्| मानसेषु विकारेषु रजस्तमःसंसर्गजेषु| जीर्णज्वरेत्यादि जीर्णशब्दमेके ज्वरेण सह सम्बध्नन्ति, अन्ये तु क्लमान्तैर्ज्वरादिभिः सह, जीर्णत्वेनैतेषु प्रायेण वातपित्तानुबन्धो भवतीत्याहुः| हरशब्दो ज्वरादिभिः क्लमान्तैः सर्वैः सह प्रत्येकमभिसम्बध्यते| कासेति कासोऽत्र कफकासं त्यक्त्वा, शोषोऽत्र मुखकण्ठतालूनां, क्षयो राजयक्ष्मा, गुल्मोदरयोर्वातपैत्तिकयोः, मूर्च्छाभ्रममदपिपासासु कफामरहितासु, हृदयदोषाणां वातपित्तप्रायाणां, पाण्डुरोगे वातपित्तप्राये, ग्रहणीप्रदोषे जीर्णावस्थायाम्, अर्शस्सु रक्तपित्तप्रबलेषु, अतिसारे वातपित्तशोणितप्राये पक्वावस्थायां, प्रवाहिकायां वातपित्तप्रबलायां, गर्भस्रावे आमान्वयादिना; रक्तपित्ते कफप्रधाने, अग्निमान्द्ये च न देयम्| बल्यं मांसोपचयकरम्, अन्ये ओजसो वर्धनमिति; तन्मते ‘ओजसो वर्धनम्’ इति पाठोऽग्रे न भवति| वृष्यं शुक्रजनकं, वाजीकरणं शुक्रप्रवर्तनम्, एतेन जनकप्रवर्तकमित्युक्तम्| रसायनं सततोपयोगात्| मेध्यं मेधाजनकं पवित्रं वा| पाप्मापहं पापोपशमनं विशेषतो गव्यम्| वयःस्थापनं जरया विना| आयुष्यं आयुषे हितम्| सन्धानं भग्नस्य| वमनविरेचनास्थापनमिति वमनं वमनद्रव्यसंयोगि; विरेचनं सरत्वान्मृदुकोष्ठस्य, ‘रेचनद्रव्यसंयोगाद्विरेचनम्’ इत्यन्ये; आस्थापनम् आस्थापनद्रव्यसंयोगि, आस्थापनं निरूहणमित्यनर्थान्तरम्| तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनमिति यावन्त एवौजसो गुणास्तावन्त एव क्षीरस्यापि, तेन तैस्तैरेवात्मगुणैस्तेषां समानानामोजसो गुणानामभिवर्धनम्| जेज्झटस्तु ‘गव्यं तु शीतं स्निग्धं मधुरमविदाही’ इति पठति, शेषं तु समं; तन्मते गोक्षीरस्यैव गुणाः||४९||

सामान्येन क्षीरस्य गुणमभिधाय गव्यस्यैव विशिष्टं गुणकर्म निर्दिशन्नाह- गोक्षीरमित्यादि| दोषधातुमलस्रोतसां मन्दक्लेदप्राप्तिजनकमल्पाभिष्यन्दि||५०||-

अजाक्षीरगुणमाह- गव्यतुल्यगुणमित्यादि| गुणशब्दस्तत्कार्ये फले वर्तते| अत्राल्पकायत्वादयः स्वरूपविशेषेण न क्षीरपथ्यत्वे हेतवः, तेषामल्पकायत्वादीनामव्यादिष्वपि सम्भवात्; अतो द्वयमेव क्षीरपथ्यापथ्यविभागे हेतुर्जातिविशेषो भ्रमणादिविशेषश्च| सर्वव्याधिहरं सर्वदोषहरम्||५१-५२||-

इदानीमौष्ट्रक्षीरगुणमाह- रूक्षेत्यादि||५३||-

आविकक्षीरगुणमाह- आविकमित्यादि| कफावहं कफकरम्| केवलवातेष्विति केवलेष्वनावृतेषु, असंयुक्तेष्वपीत्यर्थः| अन्ये त्वेवं पठन्ति- “आविकं मधुरं स्निग्धमुष्णं पित्तकफावहम्| गुरु शुद्धेऽनिले पथ्यं सेकश्चानिलशोणिते”- इति| शुद्धेऽनिले अनावृते, अनिलशोणिते रक्तावृते वाते, सेकः परिषेकः||५४||-

महिषीक्षीरमाह- महाभिष्यन्दीत्यादि| दोषधातुमलस्रोतसामतिशयक्लेदप्राप्तिजनकं महाभिष्यन्दि| गव्यात् स्निग्धतरं गोक्षीरात् स्निग्धतरमित्यर्थः||५५||-

अश्वादिक्षीरमाह- उष्णमित्यादि| एकशफा अश्वादयः, शफः खुरः| ‘शाखा बाहुजङ्घे, तद्वातहरम्’ इत्येके; ‘शाखा रक्तादयो धातवः’ इत्यन्ये| ‘काञ्जिकस्येव प्रभावादाधारप्रभावाच्च शाखायां हन्ति, कोष्ठे करोती’ इत्यामनन्ति||५६||-

मानुषं क्षीरमाह- नार्यास्त्वित्यादि| आश्च्योतनमक्षिपूरणम्||५७||-

हस्तिनीक्षीरमाह- हस्तिन्या इत्यादि| स्थैर्यकरं शरीरदार्ढ्यकरम्, अन्ये ‘तारुण्स्थापकम्’ इत्याहुः||५८||-

प्राभातिकं क्षीरमाह- प्राय इत्यादि| विष्टम्भो गुडगुडाशब्दः||५९||-

आपराह्णिकक्षीरमाह- दिवाकरेत्यादि| अपराह्णो दिनान्तभागः| वृद्धानुमतौ पाठाविमौ||६०||-

आमक्षीरमाह- पय इत्यादि||६१||

पक्वस्य गुणमाह- तदित्यादि| शृतं पक्वम्, आवर्तितमित्यर्थः| अनभिष्यन्दि किञ्चिदभिष्यन्दीत्यर्थः|६२|

स्त्रीक्षीरे पाकनिषेधमाह- वर्जयित्वेत्यादि| स्त्रियाः स्तन्यं वर्जयित्वाऽन्यदुग्धानि शृतान्येव हितानि भवन्तीत्यर्थः| तत् स्त्रीभवं स्तन्यमाममक्वथितमेव हितम्||६२||

तेषां सर्वक्षीराणामेव दोहनकालधारापातोष्णानां गुणविशेषं निर्दिशन्नाह- धारोष्णमित्यादि| गुणवत् गुणान्वितं, विपरीतमगुणवत्, अतोऽन्यथेति धारोष्णं यन्न भवति|६३|

अतिपक्वमाह- तदित्यादि| बृंहणं देहवृद्धिकरम्||६३||

कीदृशं क्षीरं वर्ज्यमित्याह- अनिष्टेत्यादि| विवर्णं शुक्लाद्वर्णान्तरमापन्नम्| विरसं मधुरादन्यरसम्| विग्रथितमम्लादिद्रव्यसंयोगेन विग्रथितावयवं, यल्लोके विनष्टमिति प्रसिद्धम्||६४||

अथ दधिभेदानाह- दधीत्यादि| एतेन त्रिप्रकारं दध्युक्तम्| सामान्यदधिगुणमाह- तदित्यादि| उष्णमुष्णवीर्यम्| वृष्यं शुक्रकरम्| मङ्गल्यं मङ्गलहेतुः| अन्ये त्वेवं पठन्ति- ‘दधि तु मधुरं सृष्टमूत्रपुरीषं गुर्वम्लमभिष्यन्दि श्लेष्मपित्तशोफवर्धनं कार्श्यापहं रोचनं मङ्गल्यं च, तदेव चोद्धृतसारं ग्राह्यनभिष्यन्दि च, ससरं कफमेदःशुक्रकृत्, त्रिदोषकृन्मन्दजातम्’ इति||६५||

अथ त्रिप्रकारस्यापि दध्नो गुणमाह- महेत्यादि| महाभिष्यन्दीति पूर्ववद्व्याख्येयम्||६६||

मन्दजातगुणमाह- विदाहीत्यादि| त्रिदोषकृदिति दोषान् वातपित्तश्लेष्माणः करोतीति दोषकृदिति सिद्धे त्रिग्रहणमेतज्ज्ञापयति यन्मन्दजातं दधि त्रीनपि दोषान् यौगपद्येन तुल्यबलस्वेन च कोपयति, न पुनः परिपाठ्या हीनाधिकभावेन वा|६७|

गोदध्याह- स्निग्धमित्यादि||६७||-

अजादध्याह- दध्याजमित्यादि||६८||-

महिषीदध्याह- विपाके इत्यादि| बलासः श्लेष्मा| स्निग्धपदबलासवर्धनपदाभ्यां सह ‘विशेषात्’ इति सम्बध्यते||६९||-

उष्ट्रीदध्याह- विपाके इत्यादि| सक्षारमीषत्क्षारम्||७०||-

मेषीदध्याह- कोपनमित्यादि| दुर्नामानि अर्शांसि| दोषलमपथ्यत्वेन विकारकारि||७१||-

अश्वादध्याह- दीपनीयमित्यादि| वाडवमाश्वम्||७२||-

मानुषीदध्याह- स्निग्धमित्यादि| चक्षुष्यमग्र्यं श्रेष्ठं चक्षुष्यमित्यर्थः| गुणोत्तरं गुणोत्कृष्टम्||७३||-

हस्तिनीदध्याह- लघ्वित्यादि||७४||-

सर्वेषां गोदधि श्रेष्ठमित्याह- दधीनीत्यादि| एवमेतेन प्रकारेण, एवावधारणे||७५||-

वस्त्रादिगालितदधिगुणमाह- वातघ्नमित्यादि| सुपरिस्रुतं सुष्ठु गालितं वस्त्रादिभिः||७६||-

क्वथितक्षीरजातस्य दध्नो गुणमाह- शृतादित्यादि||७७||-

दध्यवयवविशेषाणां गुणविशेषं दर्शयन्नाह- दध्न इत्यादि| सरः दध्न उपरितनो भागः स्नेहबहुलः ‘तर’ इति प्रसिद्धः| वह्नेर्विधमनः अग्निनाशनः| वृष्यः शुक्रवर्धन इति चोभयमतिवृद्धिकरत्वप्राप्तये; एतेन जनकप्रवर्तकमुक्तम्||७८||-

उद्धृतस्नेहस्य दध्नो गुणमाह- दधीत्यादि| असारं साररहितम्| विष्टम्भीति सवाततोदशूला मलस्याप्रवृत्तिर्विष्टम्भः; अन्ये ‘विष्टम्भो गुडगुडाशब्दः’ इति प्राहुः||७९||-

ऋतुभेदेन हेयोपादेयतामाह- शरदित्यादि||८०||-

मस्तुगुणमाह- तृष्णेत्यादि| मस्तु अधोदधि जलमिश्रं; तच्च सप्तविधं दधिभेदात्; अन्ये तु दधितक्रजभेदेन मस्तु द्विविधमिच्छन्ति| मलं मूत्रपुरीषम्| भक्तच्छन्दं भोजनाभिलाषम्||८१-८३||

अथ तक्रगुणानाह- तक्रमित्यादि| गरं कृत्रिमं विषं, सदाभाविनं वर्जयित्वाऽन्ये विषमज्वराः, प्रसेको लालास्रावः| स्नेहव्यापत् स्नेहातियोगायोगसमुत्थो विकारः| अवृष्यम् अशुक्रलम्| तच्च तन्त्रान्तरे त्रिविधं- “रूक्षमर्धोद्धृतस्नेहं यतश्चानुद्धृतं घृतम्| तक्रं दोषाग्निबलवित्त्रिविधं तत् प्रयोजयेत्” (च. चि. अ. १४)- इति| तन्त्रान्तरे सर्वेषामेवैतेषां पृथग्गुणोपवर्णनं कृतम्||८४||

अथ कीदृक् तक्रं यस्यायं गुणनिर्देशः कृतः? उच्यते- मन्थनादीत्यादि| घोलमाह- यत्त्वित्यादि| तत्तु दधिगुणमेव| सस्नेहं सजलमुदश्वित्; तद्गुणास्तु मतान्तराद्बोद्धव्याः||८५||

तस्य तक्रस्य निषेधविषयमाह- नैवेत्यादि| उष्णकाले शरद्ग्रीष्मयोः||८६||

केषु प्रशस्तमित्याह- शीतकाल इत्यादि| मार्गावरोधे स्रोतःशोधकत्वात्| दुष्टे च वायौ विकृते वाते; स च प्रायः कोष्ठस्थो ज्ञेयः||८७||

तक्रस्य रसविशेषेण गुणविशेषमाह- तदित्यादि||८८||

संयोगविशेषेण त्रिदोषहरत्वमाह- वाते इत्यादि||८९||

तस्य हेत्वन्तरैर्विग्रथितस्य घनीभूतावयवस्य स्वगुणान् निर्दिशन्नाह- ग्राहिणीत्यादि| विनष्टं तक्रं घनावयवं तक्रकूर्चिका|९०|

इदानीं तक्राद्दधिमस्तुनस्तथा तक्रमस्तुनोऽपि विशेषं गुणेषु दर्शयन्नाह- तक्रादित्यादि| मण्डो मस्तुकः; कूर्चिकाभूतं यद्दधि तक्रं च ताभ्यां जातो यो मण्डः स तक्राल्लघुतरः, प्राकृतदधिजातं पुनर्मस्तु लाघवात्तक्रसममेव| अन्ये त्वेवं पठन्ति, ‘दधिकूर्चिकतक्रजः’ इति| तक्र प्राकृतदधिजः, कूर्चिकीभूतदधिजः, कूर्चिकीभूततक्रज इति मस्तुत्रयसङ्ग्रहः| ‘तक्रतुल्यो दधिमण्डो विष्टम्भारुचिनाशन’ इति च क्वचित् पठ्यते| प्राकृतमस्तु च ग्रीष्मादिविदाहेन सुजातस्य दध्नोऽच्छो भाग उच्यते||९०||

तक्रकूर्चिकाप्रस्तावे क्षीरकूर्चिकामाह- गुरुरित्यादि| कूर्चिकीभूतक्षीरस्य घनभागः किलाटः; यं लोकाः क्षीरांशुमित्याहुः, सूदास्तु ‘किलाटी’ इति| पुंस्त्वं शुक्रम्|९१|

पीयूषमोरटावाह- मधुरावित्यादि| तद्वदिति किलाटतुल्यौ| पीयूषः सद्यःप्रसूताया गोः क्षीरं सप्ताहं यावत्, तदेव सप्ताहात् परतो यावत् प्रसन्नतां न गच्छति तावत् ‘मोरट’ इत्युच्यते| जेज्जटस्तु ‘विनष्टक्षीरभवं मस्तु मोरटम्’ इत्याह||९१||

सद्यस्कं नवनीतमाह- नवनीतमित्यादि| सद्यस्कं सद्योभवम्| सुकुमारं देहसौकुमार्यकरम्| सङ्ग्राहि प्रभावात्तक्रावयवसम्बन्धाच्च, अत एवाम्लम्| चिरोत्थितस्य नवनीतस्य गुणमाह- गुर्वित्यादि| बलकरमोजस्करम्| बृंहणं देहोपचयकरम्| विशेषेणातिशयेनेत्यर्थः||९२||

क्षीरमथनोत्थितस्य नवनीतस्य गुणमाह- क्षीरोत्थमित्यादि| दध्युत्थितनवनीतापेक्षया उत्कृष्टे स्नेहमाधुर्ये यस्मिन् तत्तथा| अतिशीतमपि तदपेक्षयैव| प्रसादनं चेति रक्तपित्तनेत्ररोगयोः| प्रसादनस्थाने ‘वर्णप्रसादनीयम्’ इति केचित् पठन्ति||९३||

क्षीरोत्थनवनीतप्रसङ्गेन क्षीरोत्थसन्तानिकामाह- सन्तानिकेत्यादि| सन्तानिका क्षीरस्योपरि स्त्यानो भागः क्षीरसर इत्यर्थः| तर्पणी तृप्तिजनिका||९४||

ननु चाष्टानां क्षीराणां निर्दिष्टत्वादिह तक्रमस्तुतक्रकूर्चिकाकिलाटपीयूषमोरटनवनीतसन्तानिकादयः कस्य क्षीरस्योक्ता इत्याह- विकल्प इत्यादि| विकल्पो भेदः प्रकारः| दधि आदिर्यस्य स दध्यादिः| गव्य इति गोरेव| अभिवर्णितः कथितः| न पुनरजाविप्रभृतीनां, यतः श्रेष्ठः सर्वेभ्यः प्रधानम्| तत् किमजादीनां दध्यादि न सम्भवतीत्याह- विकल्पानित्यादि| अवशिष्टान् उर्वरितान्| क्षीरवीर्यादिति क्षीरवीर्यं क्षीरगुण इत्यर्थः| यथाऽजादीनां क्षीरगुणस्तदनुगुणस्तत्तक्रादिगुणो वाच्य इत्यर्थः||९५||

अथ घृतमाह- घृतं त्वित्यादि| एते सामान्यघृतस्य गुणाः, अन्ये तु गव्यस्यैवेति गुणश्रेष्ठत्वादित्याहुः| सौम्यत्वमुष्णेऽपि यथाऽविक्षीरे, अत एव शीतवीर्यमित्युक्तम्| अनभिष्यन्दीति अत्रेषदर्थे नञ्; तेन, अल्पाभिष्यन्दीत्यर्थः; एतेन दोषधातुमलस्रोतसां मन्दक्लेदप्राप्तिजननम्| स्नेहनं स्निग्धत्वापादकम्| उदावर्तादिप्रशमनं निरामाणामेव नतु सामानाम्| ज्वरस्य जीर्णस्य प्रशमनं शान्तिकरमित्यर्थः| स्मृत्यादिभिर्बलान्तैः सह करशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते| स्मृतिः अतीतस्मरणम्; अनागतज्ञानं मतिः; मेधा ग्रन्थधारणशक्तिः; कान्तिः शोभा; लावण्यं रूपातिशयः; सौकुमार्यं मार्दवमङ्गानाम्; ओजो हृदि स्थितं धातुधाम; तेजः पराक्रमः, अन्ये प्रभामाहुः, सा च महापञ्जिकायां निषिद्धा; बलमुपचयः| मेध्यं पवित्रम्| वयःस्थापनमिति यावदेवायुः प्रमितं तावदेवायुः स्थापयत्यनाबाधम्| पापादीनि हन्ति प्रभावात्| रक्षोघ्नं राक्षसभयहरम्| ‘त्रिदोषापकर्षणम्’ इति केचित् पठन्ति, स तु नातिप्रसिद्धः पाठः| तत्रापि वातपित्तसम्बद्धस्यैव कफस्य हन्तृत्वं, नतु केवलस्य||९६||

सामान्येन घृतगुणमभिधाय गव्यघृतस्य विशेषगुणमाह- विपाके इत्यादि| चक्षुष्यमग्र्यमिति सर्वचक्षुष्यश्रेष्ठमित्यर्थः| गुणोत्तरं गुणोत्कृष्टम्||९७||

आजं घृतमाह- आजमित्यादि||९८||

माहिषघृतमाह- मधुरमित्यादि||९९||

औष्ट्रघृतमाह- औष्ट्रमित्यादि||१००||

आविकघृतमाह- पाके इत्यादि||१०१||

आश्वघृतमाह- पाके इत्यादि| ऐकशफं घृतमश्वाया घृतमित्यर्थः||१०२||

मानुषीघृतमाह- चक्षुष्यमित्यादि| चक्षुष्यमग्र्यं सर्वचक्षुष्यश्रेष्ठम्||१०३||

हास्तिनघृतमाह- कषायमित्यादि| कारेणवं हास्तिनम्||१०४||

क्षीरोत्थघृतगुणमाह- क्षीरघृतमित्यादि| क्षीरमथनात् समुद्भूतनवनीतोत्थितं घृतं क्षीरघृतम्| सङ्ग्राहि प्रभावात्| भ्रमः चक्रारूढस्येव| मूर्च्छा चेतनाच्युतिः||१०५||

घृतमण्डस्य गुणमाह- सर्पिर्मण्डस्त्वित्यादि| विलीनघृतस्य घनीभूत उपरितनो भागो मण्डः||१०६||

पुराणघृतगुणमाह- सर्पिरित्यादि| पुराणं दशवर्षस्थितम्| विषरुधिरमद्यजा मदास्त्रयः, गरः संयोगविषम्| पूरणेऽक्षिपूरणे| एकादशशतमिति एकादशोत्तरं शतमित्यर्थः| भूतैः प्राणिभिः| आचार्यस्तु ‘कौम्भं तु शतवत्सरम्’ इत्याह| अयं पाठो निबन्धेषु न दृश्यते, अस्माभिस्तु बहुवैद्यपठितत्वात् पठितः||१०७-१११||

जङ्गमस्नेहोत्तमं घृतं निर्दिश्य स्थावरस्नेहोत्तमं तैलं गुणकर्मभ्यां निर्दिशन्नाह- तैलमित्यादि| तिलेषु भवं तैलं तिलतैलम्| आग्नेयमुष्णमिति प्रभा आग्नेयी न चोष्णा, क्षार उष्णः सौम्यश्च, मत्स्या उष्णा न त्वाग्नेयाः, अत एवाग्नेयमुष्णमित्युभयमुक्तम्| बृंहणं धातुपुष्टिकरत्वेन शरीरदार्ढ्यावहत्वात्; न च लेखनत्वमप्यस्य विरुद्धं, मेदोहरत्वात्| न खलु तैलं मेदोघ्नमपि मांसं न करोति, प्रतिनियतशक्तित्वाद्द्रव्याणाम्| प्रीणनं तृप्तिजनकम्| व्यवायि अपरिणतमेव व्याप्य देहं पच्यते| सूक्ष्मं सूक्ष्मस्रोतोनुसारि| विशदं निर्मलम्| विकासि सन्धिबन्धविमोचकम्| वृष्यं शुक्रलम्, अन्ये तु धातुपोषणकरणाद्वृष्यं, सद्यः पुनरवृष्यमेव| यदुक्तं जातूकर्णेन- ‘अशुक्रार्थे तैललवणम्’ इति| त्वक्प्रसादनमभ्यङ्गे भोजने च| वर्णो गौरादिः| बलकरमुत्साहकरम्| चक्षुष्यं परिणामे, न तु पूरणेन| लेखनं मेदोहरम्| अनिलबलासक्षयकरमिति मिलितवातबलासयोः क्षयकरं, न केवलस्य वातस्य न च केवलस्य श्लेष्मणः; अथवा क्षयो मार्गः, अनिलबलासस्रोतःशोधनमित्यर्थः| अशितपित्तजननम् जल्पतनूकरणपित्तयोर्जनकं, शितं हि तनूकरणं, नञीषदर्थे, तेनाल्पतनूकरणमिति लभ्यते; केचिदशितमिति पृथक् पठन्ति, तच्च महापञ्जिकायां दूषितम्| छिन्नं द्विधाभूतं, भिन्नं विदारितं, विद्धं सूच्यादिभिः, उत्पिष्टं चूर्णितं, च्युतं स्थानादधोगतं, मथितं विलोडितं, क्षतमुरःक्षतादि, पिञ्चितं चिप्पटीभूतं ‘चिर्पितं’ इति लोके, भग्नं सन्धिमुक्तादिभेदं, स्फुटितं बहुधा खण्डीभूतं, विश्लिष्टं सन्धिविश्लेषमात्रयुक्तं, दारितं स्फाटि(डि)तमित्यर्थः, अभिहतं लगुडादिभिः, दुर्भग्नं चूर्णितातिपातितं मज्जानुगतादिकं कृच्छ्रसाध्यं दुष्टं भग्नं, मृगव्यालविदष्टं दुष्टमृगभक्षितम्| परिषेकः अङ्गोपरि तैलधारादिनिपातः, अभ्यङ्गः प्रसिद्धः, अवगाहोऽपक्रीडनम् | अन्नपानविधाविति विधौ संस्करणे||११२-११३||

एरण्डतैलस्य गुणकर्माण्याह- एरण्डतैलमित्यादि| अधोभागदोषहरं विरेचनेन दोषहरमित्यर्थः||११४||

निम्बादिफलस्नेहगुणानाह- निम्बेत्यादि| जीमूतको देवदाली, वृक्षकः कुटजः, कृतवेधनः कोशातकी, अर्कः प्रसिद्धः, कम्पिल्लको रेचनिकः, हस्तिकर्णो महापर्णो ‘भूपलाश’ इत्युच्यते, अन्ये रक्तैरण्डमाहुः, पृथ्वीका कृष्णजीरकः, पीलुः प्रसिद्धः, करञ्जो वृक्षकरञ्जः, इङ्गुदी कण्टकी(क)वृक्षः प्रसिद्धः, अन्ये पुत्रजीवकमाहुः, शिग्रुः शोभाञ्जनफलं, सुवर्चला सूर्यावर्तः, विडङ्गः कृमिहा, ज्योतीष्मति काकमर्दनिका| निम्बतैलं तन्त्रान्तरे पलितहरमुक्तम्, इहापि सामान्येन शिरोरोगापहरत्वेन पलितहरत्वमुच्यते||११५||

एषु केषाञ्चित् सामान्यगुणाद्विशेषं निर्दिशन्नाह- वातघ्नमित्यादि| क्षौममिति अतसीभवम्||११६-११९||

कटून्यभिधाय मधुराणि निर्दिशन्नाह- किरातेत्यादि| अतिमुक्तक आवान्तकः, कोलो बदरमज्जा, अक्षोड उत्तरापथे प्रसिद्धः, जीवन्ती स्वर्णजीवन्तीफलं, प्रियालः प्रसिद्धो मधुराम्लफलः, कर्बुदारः काञ्चनारः; सूर्यवल्ली अर्कपुष्पी, ‘सूर्यावर्तभेदः’ इत्यन्ये, सुवर्चलायाः पूर्वमेव पठितत्वात्; त्रपुसं कर्कटीफलं ‘त्रिषुडी’ इति लोके, एर्वारुर्ग्रीष्मकर्कटिका, कर्कारु वाडवं त्रपुसम्| प्रभृतिग्रहणात् कालिङ्गादीनां ग्रहणम्| अग्निसादनानि अग्निमान्द्यकराणि| किराततिक्तकादीनां तिक्तानामपि मधुराणि तैलानि प्रत्यक्षदृष्टत्वात्||१२०||

मधूकादीनां तैलान्याह- मधूकेत्यादि| पलाशः किंशुकः||१२१||

तुवरकादितैलमाह- तुवरकेत्यादि| तुवरकं पश्चिमार्णवतीरजातमाहुः| तदुक्तं- “पत्रैस्तु केशराकारैः कपित्थसदृशैः फलैः| वृक्षस्तुवरको नाम पश्चिमार्णवतीरजः”- इति| उभयतोभागदोषहरे चेति वमनेन विरेचनेन चेत्यर्थः||१२२||

सारस्नेहानाह- सरलेत्यादि| सरलादयः प्रसिद्धाः| गण्डीरः सारप्रधानस्तरुविशेषः| सारस्त्वन्तर्गतः प्रधानभूतोऽवयवविशेषः||१२३||

तुम्ब्यादीनां स्नेहमाह- तुम्बीत्यादि| तुम्बी तिक्तालाबुः, कोशाम्रः ‘कोशम्ब’ इति प्रसिद्धः, दन्ती दन्तिनी, द्रवन्ती शम्बरी, श्यामा वृद्धदारुकः, सप्तला सातलेति प्रसिद्धा, नीलिनी श्रीफलिका, कम्पिल्लकः प्रसिद्धः, शङ्खिनी श्वेतश्रीफलिका, अन्ये यवतिक्ताभेदमाहुः| अधोभागदोषहरा इति विरेचनेन दोषहरा इत्यर्थः||१२४||

यवतिक्तातैलमाह- यवतिक्तातैलमित्यादि| यवतिक्ता यवक्षेत्रेषु जायते तिक्तसप्ताष्टपत्रा ‘यवेन्तिका’ इति प्रसिद्धा||१२५||

एकैषिकातैलमाह- एकैषिकातैलमित्यादि| एकैषिका अविद्धकरणी ‘पाठा’ इति लोके, त्रिवृदिति जेज्झटः||१२६||

आम्रतैलमाह- सहकारतैलमित्यादि| सहकारतैलमाम्रतैलम्| तच्च ‘आम्रस्य तरुणफलवृन्तभङ्गमात्रत एव जातम्’ इति गयी, ‘तत्फलमज्जस्नेहः’ इत्यन्ये||१२७||

फलानामानन्त्यात् फलगुणातिदेशं तैलेऽप्याह- फलोद्भवानीत्यादि| इह जगति| फलानीवेति फलसदृशगुणाः कर्माणि चेत्यर्थः; अथवा इह तैलवर्गे यानि कानिचित् फलोद्भवानि तैलान्युक्तानि तानि तावदुक्तगुणकर्मभ्यामेव ज्ञेयानि, शेषाणि तु फलतैलानि फलस्य गुणान् कर्म च विज्ञाय फलानीव विनिर्दिशेदित्यर्थः| केचित्तु ‘यान्युक्तानीह कानिचित्’ इत्यस्य स्थाने ‘यानीत्युक्तानि कानिचित्’ इति पठन्ति, शेषं च समम्| तच्च सुबोधम्||१२८||

सर्वेषां स्थावराणां स्नेहानां तिलतैलगुणत्वमाह- यावन्त इत्यादि| सर्वे तैलगुणा ज्ञेया इति एतेन तिलतैले ये केचिद्धर्माः यानि च कानिचित् कर्माणि तान्यपरेष्वपि तैलेषु वर्तन्त इत्युक्तं, न तु सर्वे तिलतैलधर्माः सर्वाणि तिलतैलकर्माणि; अन्ये तु गुणशब्देन सर्वसाधारणीं स्निग्धतामाहुः||१२९||

तिलतैलप्राधान्यकथनद्वारेणेतरेषां तैलानामपि तैलत्वमाह- सर्वेभ्यस्त्वित्यादि| निष्पत्तेरिति यथा तैलं तिलानां निष्पद्यते तथैवैरण्डादितैलमपीति निष्पत्तिसाम्यादित्यर्थः| तद्गुणत्वाच्चेति कैश्चित्तिलतैलकर्मभिः कैश्चित्तिलतैलधर्मैश्च समानत्वात्||१३०||

स्नेहसमानत्वाद्वसादिगुणकर्माह- ग्राम्येत्यादि| ग्राम्या गवोष्ट्रबस्तादयः, आनूपा महिषादयः, औदका मत्स्यादयः| जाङ्गलेत्यादि जाङ्गला एणादयः, एकशफा अश्वादयः, क्रव्यादा व्याघ्रादयः| प्रतुदेत्यादि प्रतुदाः कपोतपारावतादयः, विष्किरा लावादयः||१३१||

इदानीं मध्वाह, तस्य सामान्यं स्वगुणं निर्दिशन्नाह- मध्वित्यादि| रूक्षदीपनलघुत्वादिगुणयुक्तं पुराणं, नवमेतद्विपरीतमिति| सुकुमारं सौकुमार्यकरम्| लेखनं पत्तलीकरणम्| हृद्यं हृदयप्रियं हितं च| वाजीकरणं शुक्रलम्| सन्धानं भग्नस्य| शोधनं दुष्टव्रणस्य| रोपणं शुद्धव्रणस्य| चक्षुष्यं चक्षुषे हितम्| प्रसादनं चक्षुषोर्देहस्य च| ह्लादि सुखकारि| त्रिदोषशमनमिति यद्यपि शैत्यरौक्ष्यलाघवैर्वातकारित्वं मधुरत्वादिना च कफकारित्वं तथाऽपि द्रव्यगुणोभयप्रभावात्त्रिदोषघ्नत्वम्||१३२||

तद्भेदानाह- पौत्तिकमित्यादि| पिङ्गला महत्यो मक्षिकाः पुत्तिकाः, तद्भवं पौत्तिकम्; अन्ये ‘मशकोपमा मक्षिकाः कृष्णवर्णाः पुत्तिकाः’ इति वदन्ति| भ्रमराः प्रसिद्धाः, तद्भवं भ्रामरम्| मक्षिकाः पिङ्गला एव स्वल्पाः क्षुद्राः, तद्भवं क्षौद्रम्| पिङ्गलवर्णा महत्यो मक्षिकास्तद्भवं माक्षिकम्; अन्ये ‘अत्यल्पा मक्षिकाः’ इत्याहुः| पीतकपिङ्गला ‘बग’ इति लोके यत् कुर्वन्ति छत्रकाकारं हैमवते वने मालववने च तच्छात्रम्| “मधूकवृक्षपुष्पेभ्यो जरत्कार्वाश्रमोद्भवाः| स्रवन्त्यार्ध्यं मधु प्राहुः श्वेतकं मालवे जनाः|| तीक्ष्णतुण्डास्तु याः पीतवर्णाः षट्पदसन्निभाः| अर्घा नाम च तद्भूतमार्घ्यमित्यपरे जगुः”- इति| उष्णेन सहार्घ्यं न विरुध्यते| यदुक्तं- “मधून्युष्णैर्विरुध्यन्तेऽन्यत्रार्घ्यात्”- इति| उद्दालकाः कपिलकीटाः स्वल्पाः प्रायशो वल्मीकेष्वन्तर्मधु चिन्वन्ति, तद्भवमौद्दालकम्| दालमिति दलं पत्रं, तदुपरिस्थितं दालम्; अन्ये तु कपिला एव स्वल्पतरा मक्षिकाः प्रायेण वृक्षकोटरोद्भवा ‘दला’ इत्युच्यन्ते, तद्भवं दालमिति||१३३||

तेषां प्रत्येकं गुणमाह- विशेषादित्यादि| सविषान्वयादिति सविषपुष्पाहारमक्षिकासम्भत्वात्| छेदि मेदोग्रन्थ्यादीनाम्| मदकृदिति विषान्वयत्वादेव विषमदकृत्||१३४-१३९||-

नवपुराणयोर्गुणमाह- बृंहणीयमित्यादि| आशयाच्च्यावितस्याल्पकालस्थापितत्वेन नवत्वम्, एतद्विपर्ययेण पुराणत्वम्||१४०||-

पक्वामयोर्गुणमाह- दोषत्रयहरमित्यादि| पक्वत्वमग्निसंयोगात्, घनीभावादित्येके; ‘अग्निसंयोगनिषेधान्निन्दितमेतत्, तस्मान्मधुनः कालविशेषस्थित्या परिणामात् पक्वत्वमामत्वं च ज्ञेयम्’ इत्यन्ये||१४१||

अनेककर्मकारिणीं योगवाहितां दर्शयन्नाह- तद्युक्तमित्यादि| योगैरिति औषधसमूहैरित्यर्थः| यादृग्द्रव्येण संयोज्यन्ते तादृक् कर्म कुर्वन्तीति योगवाहित्वं, तेषां मध्ये परमुत्कृष्टं मध्वित्यर्थः||१४२||

इदानीमुक्तायामपि हिताहितीये प्रक्रमागतायामनुष्णोपचारतायां हेतुं दर्शयन्नाह- तत्त्वित्यादि| तन्मधु अनुष्णोपचारं भवतीति सम्बन्धः| कस्मादित्याह- पुष्परसानां मक्षिकासम्भवत्वात्, किम्भूतानां नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां; ‘पुष्परसविषमक्षिकासम्भवत्वात्’ इत्यन्ये पठन्ति; पुष्परसविषसञ्चारिण्यो मक्षिकाः पुष्परसविषमक्षिकाः| ‘अनुष्णोपचारं योगवाहि च’ इति केचिद्द्वयं पठन्ति; तन्न, पूर्वमुक्तत्वाद्योगवाहितायाः| (मक्षिका हि पुष्परससञ्चारिण्यस्तत्सम्भवं मध्वपि वीर्येणोष्णं भवति, तस्मान्मधूष्णद्रव्येण नोपचर्यते युज्यते, उष्णेन सह विरुद्धत्वाद् विषवदिति भावः|) उष्णेन सह विरोधे हेतुमाह- उष्णैरित्यादि| उष्णैरिति उष्णस्पर्शैः, न तूष्णवीर्यैः| विषान्वयतया विषाहारमक्षिकाप्रसवतया| उष्णार्तं घर्मपीडितम्| उष्णैर्द्रव्यैः सह| उष्णे देशे काले वा| उक्तमेव सुखबोधनार्थमाह- तदित्यादि| सुकुमारं ह्युष्णेन विरुध्यते; यथा नवनीतस्त्यानघृतजलकुसुमानि| शीतस्यापि स्वभावतः शीतेनापि केनचिद्विरोधमाह- तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि; खजलेन स्वभावतः; अपिशब्दादार्घ्यमुष्णेन सह न विरुध्यते||१४३-१४५||

वमनविषये उष्णेनाप्यविरोधमाह- उष्णेनेत्यादि| यद्यपि वमने उष्णस्य मधुना विरोधो नोक्तः, तथाऽपि वृद्धा न प्रयुञ्जते वमनस्याधोगतिभयात्||१४६||

अन्येभ्योऽजीर्णेभ्यः सकाशान्मध्वजीर्णं कष्टावहमित्याह- मध्वित्यादि| मध्वामं मध्वजीर्णम्| परत ऊर्ध्वम्| आमस्य स्वेदोष्णोदकादय उपक्रमाः, ते चोष्णत्वान्मधुनो विरुद्धाः| सर्वं प्राणिनम्||१४७||

अथेक्षूणां सामान्यं गुणमाह- इक्षव इत्यादि| इतिशब्दः प्रकारवाची, तेन भोरदशतपत्रपाण्डुकवेत्रकोद्रवकचणिप्रभृतयो बह्वयो जातयो गृह्यन्ते| स्थौल्यादिति स्थौल्यात् सामान्यादेव द्वादशजातयो भवन्तीत्यर्थः||१४८-१४९||-

गुणानित्यादि||१५०-१५४||-

तेषामवयवविशेषेण गुणविशेषमाह- अतीवेत्यादि| अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इति इक्षूणामक्षीणि पर्वसन्धिषु प्ररोहजननसमर्था अङ्कुराः| अन्ये ‘त्वक्षु च’ इति पठन्ति, त्वक्षु वल्कलेषु||१५५||-

दन्तनिष्पीडितेक्षुरसस्य गुणमाह- अविदाहीत्यादि|- बृहल्लघुपञ्जिकयोः; जेज्झटस्तु- “कफकृच्चाविदाही च रक्तपित्तनिबर्हणः| शर्करासमवीर्यस्तु दन्तनिष्पीडितो रसः”- इति पठति| शर्करासमवीर्य इत्यत्र वीर्यशब्दः शक्तयभिधायकः, नतु शीतादिवीर्यवाचकः| कस्मादविदाही? उच्यते- बहिरस्थायित्वेन वातातपाद्यनुपहतत्वात्||१५७||

यन्त्रपीडितेक्षुरसस्य गुणमाह- गुरुरित्यादि| यन्त्रपीडितस्य बहिश्चिरस्थित्या वातातपादिसंयोगे त्वगादिभिः सह पीडनाच्च गुरुत्वादयो भवन्ति| गुरुत्वं चिरपाकित्वम्| विदाहीति “द्रव्यस्वभावादय गौरवाद्वा चिरेण पाकं जठराग्नियोगात्| पित्तप्रकोपं विदहत् करोति तदन्नपानं कथितं विदाहि”- इति| विष्टम्भो गुडगुडाशब्दः, अन्ये तु सवाततोदशूला मलस्याप्रवृत्तिर्विष्टम्भः|१५८|

तस्याग्निपक्वस्य गुणमाह- पक्व इत्यादि||१५८||

फाणितस्य गुणमाह- फाणितमित्यादि| फाणितं क्षुद्रगुडः ‘काकवी’ इति लोके| अस्य त्रिदोषकरत्वं प्रभावात्||१५९||

तस्यैव पाकादतिघनभावं गतस्य गुडसञ्ज्ञा, तमाह- गुड इत्यादि| सक्षार ईषत्क्षारः| एतेऽनिर्मलगुडगुणाः||१६०||

निर्मलगुडस्य गुणमाह- पित्तघ्न इत्यादि| शुद्धो निर्मलो धवल इत्यर्थः|१६१|

पुराणस्य गुडस्य गुणमाह- सेत्यादि| सपुराण ईषत्पुराणः||१६१||

तस्य गुडस्य संस्कारविशेषेण नामान्तरं गुणान्तरं चाह- मत्स्यण्डिकेत्यादि| मत्स्यण्डिका द्रवखण्डः ‘खण्डद्रव’ इति लोके; खण्डः प्रसिद्धः; शर्करा सितोपला ‘तवराज’ इति लोके| गुडान्मत्स्यण्डिका ततः खण्डस्ततः शर्करेति वैमल्योत्कर्षे शैत्यादिप्रकर्ष इत्यर्थः||१६२||

पूर्वोक्तमेव स्पष्टयति- यथेत्यादि| एषामिक्षुविकाराणाम्| गौरवं वातपित्तहारित्वं, गौरवं मधुरविपाकित्वमित्यन्ये| अन्ये तु ‘स्नेहलाघवशैत्यानि’ इति पठन्ति||१६३||

मत्स्यण्डिकादीनां करणेऽपनीयमानस्य मलस्य गुणमाह- यो य इत्यादि| स्वको गुणः शीतादिरित्यर्थः| तेन तेनैव स्वकीयेन स्वकीयेनैव गुणेन| को निर्देश्य इत्याह- तेषां विस्रावणो गुण इति; निर्देश्यः कथनीयः| गुणः समलक्षारोऽवयवविशेषः| कथं समलक्षारो गुणः कथ्यते? उच्यते- यो यत्सम्बन्धी भवति स तु तद्गुण एव , तत्सम्भूतत्वात्||१६४||

शर्कराया उत्कर्षमाह- सारेत्यादि||१६५||

मधुशर्करागुणमाह- मधुशर्करेत्यादि| पाकात् कालान्तरशोषणाद्वा घनीभूतावयवं मधु शर्करातुल्यत्वात् ‘मधुशर्करा’ इत्युच्यते| छेदनी कफादीनां पिण्डीभूतानां भेदकारिणी||१६६||

यवासशर्करागुणमाह- यवासशर्करेत्यादि| यवासक्वाथपाकघनीभावाच्छर्करा कृता यवासशर्करा||१६७||

अवशिष्टशर्करागुणमाह- यावत्य इत्यादि||१६८||

मधूकपुष्पोत्थफाणितस्य गुणमाह- रूक्षमित्यादि| बस्तिदूषणमिति मूत्राशये वातादिप्रकोपकारि||१६९||

अथ मद्यानि गुणकर्मभ्यां निर्दिशन्नाह- सर्वमित्यादि| सर्वं पैष्टिकं मार्द्वीकं गौडं च त्रिविधं हि मद्यम्| अम्लमिति लवणवर्ज्यं पञ्चरसत्वेऽप्यम्लस्योत्कटत्वादम्लकार्यकारित्वाच्चाम्लमित्युक्तम्| इन्द्रियबोधनम् इन्द्रियपाटवकरम्| विकासि सन्धिबन्धविमोचकम्| सृष्टविण्मूत्रं विष्ठामूत्रप्रवर्तकम्| एते सर्वमद्यगुणाः||१७०||-

मार्द्वीकमाह- मार्द्वीकमित्यादि| मार्द्वीकमविदाहित्वादिति मार्द्वीकं द्राक्षोद्भवम्| मधुरान्वयतो मधुरद्रव्यप्रभवत्वात्||१७१-१७३||

खार्जूरमाह- मार्द्वीकेत्यादि| अल्पान्तरं स्तोकभेदम्| कर्शनं कार्श्यकरम्||१७४||-

सुरागुणमाह- कासार्श इत्यादि| सुरा लोहितवर्णा पिष्टकिण्वकल्केन किञ्चित्कलुषा| एते सर्वसुरागुणाः||१७५||-

श्वेतसुरागुणमाह- कासार्श इत्यादि| श्वेतसुरा श्वेतपुनर्नवादिमूलशालिपिष्टककिण्वप्रभवा ‘कतोली’ इत प्रसिद्धा||१७६||-

प्रसन्नागुणमाह- छर्दीत्यादि| तोदः पीडा, शूलं द्वादशप्रकारमुक्तलक्षणम्| प्रसन्ना सुराया मण्ड उपर्यच्छो भागः| विबन्धो वातादीनामप्रवृत्तिः| आनाह उदरापूरः||१७७||-

पिष्टसुरां कथयित्वा कुधान्यसुरामाह- पित्तलेत्यादि| यवैरिति बहुवचनाद्यवयविकातियवा गृह्यन्ते| सवाततोदशूला मलस्याप्रवृत्तिर्विष्टम्भः, अन्ये गुडगुडाशब्दमाहुः| यवकिण्वेन सुरेयम्||१७८||-

मधूलकमाह- श्लेष्मलं तु मधूलकमिति| मधूलकः स्वल्पगोधूमो मध्यदेशे ‘पीशीका’ इति ख्याताः, मर्कटहस्ततृणं वा, तत्फलकिण्वं मधूलकम्; ‘असञ्जातमद्यं मधूकपुष्पोत्थम्’ इति जेज्झटः||१७८||

आक्षिकीं सुरामाह- रूक्षेत्यदि| अक्षस्य बिभीतकस्य वल्कलैः सह कृता आक्षिकी; ‘वल्किकी’ इति केचित्, अत्रापि स एवार्थः||१७९||

कोहलगुणमाह- त्रिदोष इत्यादि| यवसक्तुकृतः कोहलः ‘कौहलिका’ इति लोके, अन्ये पुनर्भक्तसुरामाहुः, यामेव पौण्ड्राः ‘काञ्चनाली’ इत्याहुः|१८०| -

जगलगुणमाह- ग्राहीत्यादि| जगलोऽधः किट्टं मद्यस्य यो बहिस्त्यज्यते| अन्ये ‘किण्वभक्तसुरा जगलमित्युच्यते’| शोफहा लेपेन| शोषः क्षयः||१८०||-

बक्कसगुणमाह- बक्कस इत्यादि| बक्कसो जगल एवाद्रवः किण्वौषधमात्रम्||१८१||-

गुडशीधुमाह- कषाय इत्यादि| शीधुः सस्यक इक्षुरसेन क्वथितेन धातक्यादिबद्धपाशः कालान्तरेण निष्पन्नः किञ्चिद्गुडघृतावापः सस्यकवाच्यः||१८२||

शार्करशीधुमाह- शार्कर इत्यादि| गुडशर्करया खण्डशर्करया वा क्रियत इति शार्करशीधुः| इन्द्रियबोधनः इन्द्रियपाटवजनकः||१८३||

पक्वरसशीधुमाह- तद्वदित्यादि| तद्वत् शार्करवत्| पक्वरसः पक्वेनेक्षुरसादिना कृतः||१८४||

अपक्वरसशीधुगुणमाह- कर्शन इत्यादि| शीतरसिकस्त्वपक्वरसकृतः| जरणोऽन्नादिपरिणामकारी||१८५||

आक्षिकशीधुमाह- आक्षिक इत्यादि| बिभीतकक्वाथगुडकृतो धातकीकुसुमादिकृतसंस्कारः शीधराक्षिकः| द्रव्यप्रभावादपरमद्यापेक्षया प्रायशः पाण्डुरोगे व्रणे चाविरुद्धाः; ग्राहित्वमप्येवं वाच्यम्||१८६||

जाम्बवशीधुमाह- जाम्बव इत्यादि| जम्बूफलरसतुम्बरुक्वाथगुडधातक्यादिकृतसंस्कारो जाम्बवः शीधुरुक्तः| बद्धनिस्यन्दो बद्धमूत्रः| तुवरः कषायः|१८७|

आसवमाह- तीक्ष्ण इत्यादि| सुरासवः सुरया सूयते तोयकार्यं क्रियते यस्मिन् सः सुरासवः| सः स्थिरमदश्चिरकालमत्तताकारी||१८७||-

मध्वासवमाह- लघुरित्यादि| मध्वासवो मधुगुडाभ्यां सन्धानम्||१८८||-

मैरेयसञ्ज्ञकत्रियोनिमासवमाह- तीक्ष्ण इत्यादि| तत्र मैरेयो नाम सुरासवयोः प्रत्येकनिष्पादितयोरेकीकृत्य पुनः सन्धानान्मैरेयः| सुरा पैष्टी, आसवश्च गुडयोनिः, मधु च देयमिति त्रियोनित्वम्| यदि वा पैष्टी मध्वासवो गुडश्चेति सन्धानात्त्रियोनित्वेन मैरेयो द्विविधो भवति||१८९||-

इक्षुरसासवमाह- बल्य इत्यादि| ‘मृद्वीकेक्षुरसासवः’ इति द्वयमन्ये पठन्ति| मार्द्वीकं मद्यमुक्तम्, अयं त्वासवः||१९०||

पुष्पयोनिं शीधुमाह- शीधुरित्यादि| अत्र मधूकपुष्पोत्थे केचिद्गुडं नेच्छन्ति, शीधुत्वाद्गुडमिच्छन्त्यन्ये||१९१||

अनुक्तसङ्ग्रहायाह- निर्दिशेदित्यादि| कन्दाद्युपलक्षणं, तेन काण्डत्वगासवा अपि गृह्यन्ते|१९२|

नवमद्यस्य दोषमाह- नवमित्यादि| नवत्वमजातरसप्रसादत्वेन, अन्ये तु ‘अनतीतसंवत्सरं नवम्’ इत्याहुः||१९२||-

जीर्णस्य गुणमाह- सुगन्धीत्यादि| रोचिष्णु साधु रोचते, तृप्तस्यापि रुचिकरम्| पुराणत्वं जातरसप्रसादनत्वेन गन्धादिसम्पत्त्या; ‘अतीतसंवत्सरं जीर्णम्’ इत्यन्ये वदन्ति||१९३||-

आसवप्रसङ्गेन तत्सदृशारिष्टगुणमाह- अरिष्ट इत्यादि| द्रव्यसंयोगः अभयाचित्रकादिसंयोगः| संस्काराच्च मद्यादधिककर्मता| बहुदोषहरश्चैवेति दोषशब्दो व्याधिवाची| दोषाणां शमन इत्यस्य भाष्यं- कफवातघ्न इति| पित्ताविरोधन इति नञीषदर्थे, तेनेषत् पित्तं हन्तीति मन्यते| बहुव्याधिहर इत्येतस्य तु भाष्यं- शूलाध्मानोदरादीनां हित इति; शूलादिके हित इत्यर्थः, अन्ये ‘कफवातघ्नत्वं विशेषतः’ इत्याहुः||१९४-१९५||-

पिप्पल्याद्यरिष्टमाह- पिप्पल्यादीत्यादि||१९६||

शेषारिष्टानां स्थानमाह- चिकित्सितेष्वित्यादि|१९७|

अनुक्तसङ्ग्रहमाह- अरिष्टासवेत्यादि| शीधुशब्देनात्र मद्यमाहुः| द्रव्यप्रधानमरिष्टं, द्रवप्रधान आसवः, उभयप्रधानं मद्यम्| बुद्ध्या अवेक्ष्य ज्ञात्वा, यथास्वमिति यद्यस्य रोगाद्यपेक्षया हितं द्रव्यसंस्कारादि एतेनारिष्टादि विधीयते , अतस्तदनुरूपं गुणकर्म वाच्यमित्यर्थः||१९७||-

मद्यदोषानाह- सान्द्रमित्यादि| सान्द्रं घनम्| विदाहोऽस्यास्तीति विदाहि “जठराग्निसंयोगाद्यः पाकमगच्छन् मध्यमायामेव पाकावस्थायां विदह्यमानः पित्तं कुर्वंश्चिरकालमवतिष्ठते न शीघ्रं जरां याति गुरुत्वाद्वस्तुस्वभावाद्वा स विदाहयुक्तो भावो भण्यते” इत्यागमिकाः; अन्ये ‘विदाहि विविधसन्तापकारि’ इत्याहुः| दुर्गन्धं कुत्सितगन्धम्| विरसं विरुद्धरसमनिष्टरसमित्यर्थः| कृमिलं कृमियुक्तम्| गुरु चिरपाकि| अहृद्यम् अप्रियम्| तरुणं नवम्| तीक्ष्णं मुखे दुःखोत्पादकम्| उष्णं स्पर्शतः| दुर्भाजनस्थितं कुत्सितपात्रस्थम्| अल्पौषधं स्तोकधातक्यादिकम्| पर्युषितं सन्धानभाण्डादन्यस्मिन् भाण्डे रात्र्युषितम्| अत्यच्छम् अतितनु| पिच्छिलं श्लेष्मस्पर्शवत्| सर्वथा सर्वैः प्रकारैः| स्तोकसम्भारादिदोषफलमाह- तत्रेत्यादि| स्तोकसम्भारम् अल्पौषधम्| पेलवम् अच्छम्, अन्ये तरुणमाहुः| सर्वदोषैरिति सर्वदोषैः सान्द्रादिभिः||१९८-२०२||-

दोषानभिधायेदानीं मद्यस्य गुणानाह- चिरस्थितमित्यादि| प्रसन्नं निर्मलम्| सुरभि सुगन्धि| मदावहं हर्षकारि| पूर्वदोषान्वितं वर्ज्यम्; एतद्गुणान्वितं सेव्यम्||२०३||-

इदानीं यथा मद्यं मदयति तदाह- तस्येत्यादि| तस्य एवंविधस्य मद्यस्य, वीर्यं शक्तिः, हृदयं प्राप्याचिरेण मदयति हर्षयतीति सम्बन्धः| अनेकप्रकारत्वं मृद्वीकादियोनिभेदेन, तथा रसवीर्यतश्च; रसा लवणवर्ज्याः, वीर्यमुष्णरूक्षादि| कथं मदयतीत्याह- विचाल्येन्द्रियचेतांसीति; विचाल्य क्षोभयित्वा , इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, चेतो मनः| किंविशिष्टं वीर्यं? धमनीरूर्ध्वमागतमिति| कथं पुनरस्य धमनीभिरूर्ध्वगमनं भवतीत्याह- वह्निना समेत्य मिलित्वा, स्वभावेनैव वह्नेरूर्ध्वगामित्वात्| कथं पुनस्तन्मद्यवीर्यं सूक्ष्माणीन्द्रियचेतांसि मदयतीत्याह- सौक्ष्म्यादिति| ऊर्ध्वगामित्वे द्वितीयं हेतुमाह- औष्ण्यादिति| आग्नेयद्रव्यस्य स्वभावेनैवोर्ध्वगामित्वात्| कुतः पुनरचिरेण मद्यवीर्यं मदयतीत्याह- तैक्ष्ण्यादिति| तीक्ष्णं हि द्रव्यमचिरकारि भवति| मद्यवीर्यस्याचिरकारित्वेऽपरमपि हेतुमाह- विकासित्वादिति|- विकासि सन्धिबन्धविमोचनकारि| चकारेणानुक्तमपि लाघवमूर्ध्वगमने हेतुः समुच्चीयते||२०४-२०५||-

शारीरदोषेण मदभेदमाह- चिरेणेत्यादि| श्लैष्मिके श्लेष्मप्रकृतिके| वातिके वातप्रकृतिके| पैत्तिके पित्तप्रकृतिके| शीघ्रमेव चेति चकारात्तीक्ष्णश्च||२०६||

मानसदोषेण मदभेदमाह- सात्त्विक इत्यादि| सात्त्विके सत्त्वप्रकृतिके| दाक्षिण्यं परापेक्षिणी प्रकृतिः| लालसः अभिलाषुकः| सुरतोत्साहो मैथुनोद्यमः| राजसे रजःप्रकृतिके| दुःखशीलत्वं दुःखसेवित्वम्| आत्मत्यागं ससाहसं देहनाशकारि साहसम्| अनुबन्धं निरन्तरम्| मद्यकार्यो मदो मत्ततेत्यर्थः| अशौचेत्यादि| तामसे तामसप्रकृतिके| मात्सर्यं परासहिष्णुता, लोलता अभिलाषः||२०७-२०९||

शुक्तादिकर्माणि दर्शयन्नाह- रक्तपित्तकरमित्यादि| शुक्तं चुक्रमुच्यते; यदुक्तं- “यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्डे सगुडक्षौद्रकाञ्जिकम्| धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्तं चुक्रं तदुच्यते” इति; तच्चेक्षुरसमधूकपुष्पपीलुप्रभृतिभिः कषायव्यतिरेकेणासूयते, कन्दाद्यासुतमपि शुक्तमाहुरन्ये| छेदनं कफग्रन्थ्यादीनाम्| वैस्वर्यं विस्वरत्वोत्पादकम्| जरणमामस्य| श्लेष्मपाण्डुः श्लेष्मोत्कटः पाण्डुरोग इत्यर्थः||२१०||-

शुक्तसन्धितानां कन्दादीनामपि शुक्तगुणमाह- तद्वदित्यादि| तद्वत् शुक्तवत्| तदासुतं शुक्तसन्धितं कन्दादिकम्||२११||

शुक्तस्य योनिभेदेन गुणमाह- गौडानीत्यादि| गौडानि गुडोद्भवानि; “गुडाम्बुना सतैलेन सन्धानं काञ्जिकं तु यत्| कन्दशाकफलैर्युक्तं गुडशुक्तं तदुच्यते”- इति| रसशुक्तानि इक्षुरसादिकृतानि| गुडशुक्तवदिक्षुरसशुक्तं सन्धेयम्| मधुशुक्तं तु “जम्बीरस्य फलरसं पिप्पलीमूलसंयुतम्| मधुभाण्डे विनिक्षिप्य धान्यराशौ निधापयेत्|| त्र्यहेण तज्जातरसं मधुशुक्तमुदाहृतम्|”- इति| (मधुभाण्डे इति मधुपूर्णप्राये भाण्डे इत्यर्थः; अथवा मधूनि कृत्वा भाण्डे निक्षिप्येति योज्यम्|) मद्यशुक्तमिति पाठान्तरं; तत्र मद्यशुक्तलक्षणमुच्यते- “सर्वं मद्यं पञ्चरसं कालान्तरवशाद्यदा| त्यक्त्वाऽन्यरसमम्लत्वं याति शुक्तं तदुच्यते” इति| चकारेण धान्ययोनिशुक्तमप्यस्तीति समुच्चीयते| यथापूर्वं यो यः पूर्वः; मद्यशुक्तापेक्षया रसशुक्तं गुरु, तदपेक्षया गौडमित्यर्थः| दोषधातुमलस्रोतसां क्लेदप्राप्तिजननमभिष्यन्दि||२१२||

तुषाम्बुसौवीरकयोर्गुणमाह- तुषाम्ब्वित्यादि| काञ्जिकभेदावेतौ| तुषाम्बुसौवीरके विरेचनाध्यायोक्ते अपि सन्धानसामान्यादधिकगुणकर्मदर्शनायेहोक्ते||२१३||

धान्याम्लमाह- धान्याम्लमित्यादि| धान्याम्लं काञ्जिकं शालिजूर्णाह्वकोद्रवादिकृतं मद्यम्| जीवनं प्राणधारणं शाल्या दिकृतत्वात्| दाहनाशनं स्पर्शात्| पानात्तु पवनकफतृष्णाहरमिति पानात् सवायुं कफं, तयोस्तृष्णां च हरतीत्यर्थः| शोषो मुखस्य| जरणं पाचनम्| आस्थापनेषु निरूहेषु||२१४-२१६||

अथ मूत्राण्युच्यन्ते- मूत्राणीत्यादि| अष्टानामपि मूत्राणां सामान्यगुणमाह- तीक्ष्णानीत्यादि| शोधनानि मलशुद्धिकराणि| तत् सर्वमित्यादि| पद्योक्तत्वान्न द्विरुक्तम्||२१७-२१९||

गोमूत्रगुणमाह- गोमूत्रमित्यादि| गोमूत्रं गोरेव न तु वृषभस्य, महिषीसाहचर्यात्, न हि तत्र महिषेति पाठः; अथवा वृद्धव्यवहारादित्येके; आचार्यास्तु गोमहिष्यजावीनां स्त्रीणां, गजहयखरोष्ट्रमानुषाणां पुनः पुंसाम्, अनुक्तव्यक्तिके तु मूत्रपाठे उभयोरपि मूत्राणि ग्राह्याणि, यत्र तु व्यक्तया स्त्रीपुरुषनिर्देशस्तत्र तस्यैवेति निर्णीतवन्तः||२२०-२२१||

माहिषमूत्रमाह- दुर्नामेत्यादि| अविशुद्धिर्वमनादीनाम्||२२२||

छागमूत्रमाह- कासश्वासापहमित्यादि||२२३||

मैषमूत्रमाह- कासेत्यादि||२२४||

आश्वमूत्रमाह- दीपनमित्यादि| चेतोविकार उन्मादादयः||२२५||

गजमूत्रमाह- सतिक्तमित्यादि| किलासं पाण्डुरं कुष्ठम्||२२६||

गर्दभमूत्रमाह- गरचेत इत्यादि| गरः कृत्रिमं विषम्||२२७||

कारभमूत्रमाह- शोफेत्यादि| कारभम् औष्ट्रम्|२२८|

मानुषमूत्रमाह- मानुषमित्यादि| कारभं मानुषं च मूत्रं विषापहमित्यर्थः| मानुषमष्टानां मूत्राणां मध्येऽनुद्दिष्टमपि ‘तत् सर्वम्’ इत्यनेनैव पूर्वोक्तेन सूचितत्वाद्विवृतम्||२२८||

उक्तानुक्तद्रवाणामूहार्थमाह- द्रवद्रव्याणीत्यादि| देशकालविभागज्ञ इति ‘वैद्य’ इति शेषः||२२९||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां सूत्रस्थाने पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः||४५||