Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతః సిరావ్యధవిధిం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः सिराव्यधविधिं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
సిరావర్ణవిభక్త్యనంతరం జ్ఞాతవ్యధ్యావ్యధ్యసిరస్య సిరావ్యధవిధిర్యుజ్యత ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
బాలస్థవిరరూక్షక్షతక్షీణభీరుపరిశ్రాంతమద్యపాధ్వస్త్రీకర్శితవమితవిరిక్తాస్థాపితానువాసితజాగరితక్లీబకృశగర్భిణీనాం కాసశ్వాసశోషప్రవృద్ధజ్వరాక్షేపకపక్షాఘాతోపవాసపిపాసామూర్చ్ఛాప్రపీడితానాం చ సిరాం న విధ్యేత్ , యాశ్చావ్యధ్యాః, వ్యధ్యాశ్చాదృష్టాః, దృష్టాశ్చాయంత్రితాః, యంత్రితాశ్చానుత్థితా ఇతి ||3||
बालस्थविररूक्षक्षतक्षीणभीरुपरिश्रान्तमद्यपाध्वस्त्रीकर्शितवमितविरिक्तास्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगर्भिणीनां कासश्वासशोषप्रवृद्धज्वराक्षेपकपक्षाघातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत् , याश्चाव्यध्याः, व्यध्याश्चादृष्टाः, दृष्टाश्चायन्त्रिताः, यन्त्रिताश्चानुत्थिता इति ||३||
🔊 Audio coming soon
బాలేత్యాది|- బాలస్థవిరయోరసంపూర్ణక్షీణధాతుత్వాత్ సిరాం న విధ్యేత్| రూక్షక్షతక్షీణానాం వాతప్రకోపభయాత్ సిరాం న విధ్యేత్; క్షత ఇతి ఉరఃక్షతయుక్తః ఖడ్గాద్యభిహతో వా, క్షీణః క్షీణధాతుః; గయీ తు “క్షతేన క్షీణః క్షతక్షీణస్తస్యానిలవ్యాధిభయాన్న విధ్యేత్” ఇతి వ్యాఖ్యాతి| భీరోశ్చ తమోబహులత్వాల్లోహితదర్శనేన మూర్చ్ఛాభయాన్న విధ్యేత్| పరిశ్రాంతస్య శ్రమకుపితో వాతః శోణితావసేచనేనాతిప్రాబల్యం ప్రాప్య శరీరవ్యాపాదకః స్యాత్| మద్యపస్య మదవిక్షిప్తచిత్తస్యాతిమూర్చ్ఛాకరత్వాత్| అధ్వస్త్రీకర్శితస్య వాతప్రకోపభయాన్న విధ్యేత్| వాంతవిరిక్తయోరకృతసంసర్జనయోరపీతస్నేహయోర్వమనవిరేకానంతరమేవ వాతప్రకోపభయాత్ సిరాం న విధ్యేత్| ఆస్థాపితజాగరితయోర్మరుత్ప్రకోపభయాన్న విధ్యేత్, అనువాసితస్య మందేఽగ్నౌ భూయోఽగ్నిమాంద్యభయాత్, క్లీబస్య ప్రధానధాతుక్షయేణాల్పసత్త్వత్వేన చ నిశ్చితవినాశాత్, కృశస్య గర్భిణీనాం చోపక్షీణధాతుత్వాద్దేహసందేహభయాత్, కాసశ్వాసశోషిణామప్యపచీయమానధాతుత్వేన దేహసందేహభయాన్న విధ్యేత్| ప్రవృద్ధజ్వరస్యాసృక్స్రావేణ ప్రలాపాదిభయాత్ సిరాం న విధ్యేత్| యాశ్చావ్యధ్యా ఇతి అశేషావ్యధ్యప్రసంగేనోక్తమితి న పునరుక్తం||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
శోణితావసేకసాధ్యాశ్చ యే వికారాః ప్రాగభిహితాస్తేషు చాపక్వేష్వన్యేషు చానుక్తేషు యథాభ్యాసం యథాన్యాయం చ సిరాం విధ్యేత్ ||4||
शोणितावसेकसाध्याश्च ये विकाराः प्रागभिहितास्तेषु चापक्वेष्वन्येषु चानुक्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत् ||४||
🔊 Audio coming soon
శోణితావసేకసాధ్యా ఇతి “త్వగ్దోషా గ్రంథయః శోఫా” (సూ.14) ఇత్యాదినా శోణితవర్ణనీయే ఉక్తాః| తేషు చాపక్వేష్వితి యద్యపి రక్తాభావాత్ పక్వానాం రక్తస్రుతిర్న క్రియత ఇత్యర్థాదేవాపక్వగ్రహణం లభ్యతే, తథాఽపి బాహ్యోపక్రమేషు మధ్యే శోణితావసేకస్య ప్రాధాన్యఖ్యాపనాయాపక్వగ్రహణం కృతం| అన్యేషు చానుక్తేష్వితి యే విపాకాభిముఖాః శోణితావసేకసాధ్యేష్వనభిహితాస్తేష్విత్యర్థః| యథాభ్యాసమితి యథాసమీపమిత్యర్థః| యథాన్యాయమితి న్యాయస్య స్నేహస్వేదాదికస్యానతిక్రమేణేతి యథాన్యాయం||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
ప్రతిషిద్ధానామపి చ విషోపసర్గే ఆత్యయికే చ సిరావ్యధనమప్రతిషిద్ధం ||5||
प्रतिषिद्धानामपि च विषोपसर्गे आत्ययिके च सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కారణవశాన్నిషిద్ధానామపి శోణితావసేకం దర్శయన్నాహ- ప్రతిషిద్ధానామిత్యాది| ప్రతిషిద్ధానామపీతి బాలస్థవిరాదీనాం| ఆత్యయికే ఇతి అత్యయో వినాశో భవత్యస్మాదిత్యాత్యయికో విద్రధ్యాదిరనన్యసాధ్యః||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬
తత్ర స్నిగ్ధస్విన్నమాతురం యథాదోషప్రత్యనీకం ద్రవప్రాయమన్నం భుక్తవంతం యవాగూం పీతవంతం వా యథాకాలముపస్థాప్యాసీనం స్థితం వా ప్రాణానబాధమానో వస్త్రపట్టచర్మాంతర్వల్కలలతానామన్యతమేన యంత్రయిత్వా నాతిగాఢం నాతిశిథిలం శరీరప్రదేశమాసాద్య ప్రాప్తం శస్త్రమాదాయ సిరాం విధ్యేత్ ||6||
तत्र स्निग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यनीकं द्रवप्रायमन्नं भुक्तवन्तं यवागूं पीतवन्तं वा यथाकालमुपस्थाप्यासीनं स्थितं वा प्राणानबाधमानो वस्त्रपट्टचर्मान्तर्वल्कललतानामन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्रदेशमासाद्य प्राप्तं शस्त्रमादाय सिरां विध्येत् ||६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సిరావ్యధస్య పూర్వకర్మవిధిం ప్రదర్శ్య ప్రధానకర్మవిధిం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి వాక్యోపక్రమే| ఆతురమితి అత్రాతురగ్రహణం స్వస్థస్య రక్తం న స్రావయేదితి బోధనార్థం| ద్రవప్రాయమితి రక్తోత్క్లేశనార్థం ద్రవాధికమన్నం భుక్తవంతం| యవాగూం పీతవంతం వేతి సాత్మ్యాపేక్షయా| యథాకాలమితి వర్షాదిషు వ్యభ్రాదికాలానతిక్రమేణ| ఉపస్థాప్య సన్నిధానే స్థాపయిత్వా| ఆసీనం ఉపవిష్టం, స్థితం ఊర్ధ్వీభూతం| నాతిగాఢం నాతిశిథిలమితి నాతిగాఢముత్తమాంగే, నాతిశిథిలం శాఖాసు| శరీరప్రదేశమాసాద్యేతి మర్మరహితం శరీరప్రదేశం గృహీత్వేత్యర్థః| ప్రాప్తం శస్త్రమితి ఉపయుక్తం శస్త్రమిత్యర్థః||6||
Adhikarana ౬ (౭) · Śloka ౭
నైవాతిశీతే నాత్యుష్ణే న ప్రవాతే న చాభ్రితే | సిరాణాం వ్యధనం కార్యమరోగే వా కదాచన ||7||
नैवातिशीते नात्युष्णे न प्रवाते न चाभ्रिते | सिराणां व्यधनं कार्यमरोगे वा कदाचन ||७||
🔊 Audio coming soon
నైవేత్యాది| అభ్రిత ఇతి అభ్రాణి సంజాతాని యత్ర దినే తదభ్రితం దినం, తస్మిన్నిత్యర్థః||7||
Adhikarana ౭ (౮) · Śloka ౮
తత్ర వ్యధ్యసిరం పురుషం ప్రత్యాదిత్యముఖమరత్నిమాత్రోచ్ఛ్రితే ఉపవేశ్యాసనే సక్థ్నోరాకుంచితయోర్నివేశ్య కూర్పరే సంధిద్వయస్యోపరి హస్తావంతర్గూఢాంగుష్ఠకృతముష్టీ మన్యయోః స్థాపయిత్వా యంత్రణశాటకం గ్రీవాముష్ట్యోరుపరి పరిక్షిప్యాన్యేన పురుషేణ పశ్చాత్స్థితేన వామహస్తేనోత్తానేన శాటకాంతద్వయం గ్రాహయిత్వా తతో బ్రూయాత్- దక్షిణహస్తేన సిరోత్థాపనార్థం నాత్యాయతశిథిలం యంత్రమావేష్టయేతి, అసృక్స్రావణార్థం చ యంత్రం పృష్ఠమధ్యే పీడయేతి, కర్మపురుషం చ వాయుపూర్ణముఖం స్థాపయేత్ ; ఏష ఉత్తమాంగగతానామంతర్ముఖవర్జానాం సిరాణాం వ్యధనే యంత్రణవిధిః | పాదవ్యధ్యసిరస్య పాదం సమే స్థానే సుస్థితం స్థాపయిత్వాఽన్యం పాదమీషత్సంకుచితముచ్చైః కృత్వా వ్యధ్యసిరం పాదం జానుసంధేరధః శాటకేనావేష్ట్య హస్తాభ్యాం ప్రపీడ్య గుల్ఫం వ్యధ్యప్రదేశస్యోపరి చతురంగులే ప్లోతాదీనామన్యతమేన బద్ధ్వా వా పాదసిరాం విధ్యేత్ | అథోపరిష్ఠాద్ధస్తౌ గూఢాంగుష్ఠకృతముష్టీ సమ్యగాసనే స్థాపయిత్వా సుఖోపవిష్టస్య పూర్వవద్యంత్రం బద్ధ్వా హస్తసిరాం విధ్యేత్ | గృధ్రసీవిశ్వాచ్యోః సంకుచితజానుకూర్పరస్య | శ్రోణీపృష్ఠస్కంధేషూన్నామితపృష్ఠస్యావాక్శిరస్కస్యోపవిష్టస్య | విస్ఫూర్జితపృష్ఠస్య విధ్యేత్ | ఉదరోరసోః ప్రసారితోరస్కస్యోన్నామితశిరస్కస్య విస్ఫూర్జితదేహస్య | బాహుభ్యామవలంబమానదేహస్య పార్శ్వయోః | అనామితమేఢ్రస్య మేఢ్రే | ఉన్నమితవిదష్టజిహ్వాగ్రస్యాధోజిహ్వాయాం | అతివ్యాత్తాననస్య తాలుని దంతమూలేషు చ | ఏవం యంత్రోపాయానన్యాంశ్చ సిరోత్థాపనహేతూన్ బుద్ధ్యాఽవేక్ష్య శరీరవశేన వ్యాధివశేన చ విదధ్యాత్ ||8||
तत्र व्यध्यसिरं पुरुषं प्रत्यादित्यमुखमरत्निमात्रोच्छ्रिते उपवेश्यासने सक्थ्नोराकुञ्चितयोर्निवेश्य कूर्परे सन्धिद्वयस्योपरि हस्तावन्तर्गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी मन्ययोः स्थापयित्वा यन्त्रणशाटकं ग्रीवामुष्ट्योरुपरि परिक्षिप्यान्येन पुरुषेण पश्चात्स्थितेन वामहस्तेनोत्तानेन शाटकान्तद्वयं ग्राहयित्वा ततो ब्रूयात्- दक्षिणहस्तेन सिरोत्थापनार्थं नात्यायतशिथिलं यन्त्रमावेष्टयेति, असृक्स्रावणार्थं च यन्त्रं पृष्ठमध्ये पीडयेति, कर्मपुरुषं च वायुपूर्णमुखं स्थापयेत् ; एष उत्तमाङ्गगतानामन्तर्मुखवर्जानां सिराणां व्यधने यन्त्रणविधिः | पादव्यध्यसिरस्य पादं समे स्थाने सुस्थितं स्थापयित्वाऽन्यं पादमीषत्सङ्कुचितमुच्चैः कृत्वा व्यध्यसिरं पादं जानुसन्धेरधः शाटकेनावेष्ट्य हस्ताभ्यां प्रपीड्य गुल्फं व्यध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोतादीनामन्यतमेन बद्ध्वा वा पादसिरां विध्येत् | अथोपरिष्ठाद्धस्तौ गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी सम्यगासने स्थापयित्वा सुखोपविष्टस्य पूर्ववद्यन्त्रं बद्ध्वा हस्तसिरां विध्येत् | गृध्रसीविश्वाच्योः सङ्कुचितजानुकूर्परस्य | श्रोणीपृष्ठस्कन्धेषून्नामितपृष्ठस्यावाक्शिरस्कस्योपविष्टस्य | विस्फूर्जितपृष्ठस्य विध्येत् | उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नामितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य | बाहुभ्यामवलम्बमानदेहस्य पार्श्वयोः | अनामितमेढ्रस्य मेढ्रे | उन्नमितविदष्टजिह्वाग्रस्याधोजिह्वायाम् | अतिव्यात्ताननस्य तालुनि दन्तमूलेषु च | एवं यन्त्रोपायानन्यांश्च सिरोत्थापनहेतून् बुद्ध्याऽवेक्ष्य शरीरवशेन व्याधिवशेन च विदध्यात् ||८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముత్తమాంగసక్థిపాణిద్వయపృష్ఠోదరవక్షోమేఢ్రజిహ్వాదిషు సిరాణాం యేన ప్రకారేణోత్థాపనం తం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| అరత్నిమాత్రోచ్ఛ్రితే ఇతి కనిష్ఠాంగులిప్రమితహస్తమాత్రోచ్ఛ్రిత ఇత్యర్థః| సంధిద్వయస్యోపరీతి జానుసంధిద్వయస్యోపరి కూర్పరే నివేశ్యేత్యర్థః| కర్మపురుషమితి యస్య సిరావ్యధనం కర్మ క్రియతే స కర్మపురుషః| అంతర్ముఖవర్జానామితి ముఖాంతర్గతవర్జితానామిత్యర్థః| తత్ర పాదవ్యధ్యేత్యాది| ప్లోతాదీనామితి ప్లోతం వస్త్రం, ఆదిశబ్దాద్వల్కలాదీనాం గ్రహణం| అథోపరిష్ఠాదిత్యాది| పూర్వవదితి వ్యధ్యప్రదేశస్యోపరి చతురంగుల ఇత్యర్థః| గృధ్రసీత్యాది గృధ్రస్యాం సంకుచితజానోః, విశ్వాచ్యాం సంకుచితకూర్పరస్య, సిరాం విధ్యేదితి పూర్వవాక్యాత్ సంబధ్యతే| శ్రోణీపృష్ఠస్కంధేష్వితి సిరామితి పూర్వతరవాక్యాత్ సంబధ్యతే| కీదృశస్య పురుషస్యేత్యాశంక్య విశేషణత్రయమాహ - ఉన్నామితపృష్ఠస్యేత్యాది| విస్ఫూర్జితమాయామితం పృష్ఠం యేన సః, తథా| ఉదరోరసోః ప్రసారితోరస్కస్యోన్నమితశిరస్కస్య విస్ఫూర్జితదేహస్య ‘సిరాం విధ్యేత్’ ఇతి శేషః| విస్ఫూర్జితదేహస్యేతి ఆయామితమధ్యశరీరస్యేత్యర్థః| అవనామితమేఢ్రస్యేతి స్తబ్ధమేవావనామితం మేఢ్రం యస్య స తథా, తస్య మేఢ్రే ‘సిరాం విధ్యేత్’ ఇతి శేషః| అనుక్తానామపి యంత్రణప్రకారాణాం బుద్ధ్యా వీక్షణేన కరణీయతాం దర్శయన్నాహ- ఏవమిత్యాది||8||
Adhikarana ౮ (౯) · Śloka ౯
మాంసలేష్వవకాశేషు యవమాత్రం శస్త్రం నిదధ్యాత్, అతోఽన్యథాఽర్ధయవమాత్రం వ్రీహిమాత్రం వా వ్రీహిముఖేన, అస్థ్నాముపరి కుఠారికయా విధ్యేదర్ధయవమాత్రం ||9||
मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं शस्त्रं निदध्यात्, अतोऽन्यथाऽर्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा व्रीहिमुखेन, अस्थ्नामुपरि कुठारिकया विध्येदर्धयवमात्रम् ||९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రదేశవిశేషేణ శస్త్రప్రణిధానప్రమాణం శస్త్రవిశేషం చ దర్శయన్నాహ- మాంసలేష్విత్యాది| మాంసలేషు జఠరస్ఫిగాదిషు, యవమాత్రం యవప్రమాణం| వ్రీహిరత్ర ప్రధానకల్పనయా శూకధాన్యం, తత్రాపి రక్తశాలిరేవ||9||
Adhikarana ౯ (౧౦) · Śloka ౧౦
వ్యభ్రే వర్షాసు విధ్యేత్తు గ్రీష్మకాలే తు శీతలే | హేమంతకాలే మధ్యాహ్నే శస్త్రకాలాస్త్రయః స్మృతాః ||10||
व्यभ्रे वर्षासु विध्येत्तु ग्रीष्मकाले तु शीतले | हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
నిత్యగస్య కాలస్య శీతోష్ణవర్షాభేదేన త్రివిధత్వాంత్రిష్వపి కాలేషు విశేషమాహ- వ్యభ్రే ఇత్యాది| విగతాని అభ్రాణి యస్మిన్ దినే తద్ వ్యభ్రం దినం తస్మిన్ వ్యభ్రే దినే, వర్షాసు వర్షాకాలే, సిరాం విధ్యేదిత్యర్థః| గ్రీష్మకాలే తు శీతలే ఇతి తృతీయప్రహరానంతరమిత్యర్థః| హేమంతకాల ఇతి హేమంతగ్రహణం శీతకాలోపలక్షణం| ఏతచ్చాత్యంతికవ్యాధివశేన, న పునః స్వస్థస్య; తస్య హి శరదాదిసాధారణ ఏవైకః కాల ఇతి||10||
Adhikarana ౧౦ (౧౧) · Śloka ౧౧
సమ్యక్శస్త్రనిపాతేన ధారయా యా స్రవేదసృక్ | ముహూర్తం రుద్ధా తిష్ఠేచ్చ సువిద్ధాం తాం వినిర్దిశేత్ ||11||
सम्यक्शस्त्रनिपातेन धारया या स्रवेदसृक् | मुहूर्तं रुद्धा तिष्ठेच्च सुविद्धां तां विनिर्दिशेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
సువిద్ధసిరాలక్షణమాహ- సమ్యగిత్యాది| ముహూర్తమితి ముహూర్తశబ్దః స్రవేదసృగిత్యత్ర చ సంబధ్యతే||11||
Adhikarana ౧౧ (౧౨) · Śloka ౧౨
యథా కుసుంభపుష్పేభ్యః పూర్వం స్రవతి పీతికా | తథా సిరాసు విద్ధాసు దుష్టమగ్రే ప్రవర్తతే ||12||
यथा कुसुम्भपुष्पेभ्यः पूर्वं स्रवति पीतिका | तथा सिरासु विद्धासु दुष्टमग्रे प्रवर्तते ||१२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సిరాయాం విద్ధాయాం సత్యాం పూర్వం దుష్టమేవ రక్తం ప్రవర్తత ఇతి దర్శయన్నాహ- యథేత్యాది||12||
Adhikarana ౧౨ (౧౩) · Śloka ౧౩
మూర్చ్ఛితస్యాతిభీతస్య శ్రాంతస్య తృషితస్య చ | న వహంతి సిరా విద్ధాస్తథాఽనుత్థితయంత్రితాః ||13||
मूर्च्छितस्यातिभीतस्य श्रान्तस्य तृषितस्य च | न वहन्ति सिरा विद्धास्तथाऽनुत्थितयन्त्रिताः ||१३||
🔊 Audio coming soon
సిరాణాం సమ్యగ్విద్ధానామప్యస్రవణే కారణం దర్శయన్నాహ- మూర్చ్ఛితస్యేత్యాది| అతిభీతాదిష్వతిభయాదిజనితవాతేన సిరాముఖనిరోధాత్, అనుత్థితయంత్రితానాం శోణితస్య ప్రవృత్తావభిముఖీభావాభావాన్న వహంతీతి| యద్యపి “మదమూర్చ్ఛాశ్రమార్తానాం” (సూ.14) ఇత్యాదినా| సూత్రస్థానోదితేనాయమర్థ ఉక్తస్తథాఽపి ప్రకరణాంతరత్వాన్న పౌనరుక్త్యం||13||
Adhikarana ౧౩ (౧౪) · Śloka ౧౪
క్షీణస్య బహుదోషస్య మూర్చ్ఛయాఽభిహతస్య చ | భూయోఽపరాహ్ణే విస్రావ్యా సాఽపరేద్యుస్త్ర్యహేఽపి వా ||14||
क्षीणस्य बहुदोषस्य मूर्च्छयाऽभिहतस्य च | भूयोऽपराह्णे विस्राव्या साऽपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
క్షీణస్యావశ్యస్రావణీయే శోణితే క్రమస్రావణం దర్శయన్నాహ- క్షీణస్యేత్యాది| మూర్చ్ఛయాఽభిహితస్యేతి అక్షీణస్యాపీత్యర్థః||14||
Adhikarana ౧౪ (౧౫) · Śloka ౧౫
రక్తం సశేషదోషం తు కుర్యాదపి విచక్షణః | న చాతినిఃస్రుతం కుర్యాచ్ఛేషం సంశమనైర్జయేత్ ||15||
रक्तं सशेषदोषं तु कुर्यादपि विचक्षणः | न चातिनिःस्रुतं कुर्याच्छेषं संशमनैर्जयेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
క్షీణేఽతిస్రావణస్య బహుదోషకరత్వాన్నిషేధం కుర్వన్నాహ- రక్తమిత్యాది||15||
Adhikarana ౧౫ (౧౬) · Śloka ౧౬
బలినో బహుదోషస్య వయఃస్థస్య శరీరిణః | పరం ప్రమాణమిచ్ఛంతి ప్రస్థం శోణితమోక్షణే ||16||
बलिनो बहुदोषस्य वयःस्थस्य शरीरिणः | परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे ||१६||
🔊 Audio coming soon
ప్రస్థం సార్ధత్రయోదశపలాని| తథా చోక్తం- “వమనే చ విరేకే చ తథా శోణితమోక్షణే| సార్ధత్రయోదశపలం ప్రస్థమాహుర్మనీషిణః”- ఇతి||16||
Adhikarana ౧౬ (౧౭) · Śloka ౧౭
తత్ర పాదదాహపాదహర్షచిప్పవిసర్పవాతశోణితవాతకంటకవిచర్చికాపాదదారీప్రభృతిషు క్షిప్రమర్మణ ఉపరిష్ఠాద్ ద్వ్యంగులే వ్రీహిముఖేన సిరాం విధ్యేత్, శ్లీపదే తచ్చికిత్సితే యథా వక్ష్యతే, క్రోష్టుకశిరః- ఖంజపంగులవాతవేదనాసు జంఘాయాం గుల్ఫస్యోపరి చతురంగులే, అపచ్యామింద్రబస్తేరధస్తాద్ ద్వ్యంగులే, జానుసంధేరుపర్యధో వా చతురంగులే గృధ్రస్యాం, ఊరుమూలసంశ్రితాం గలగండే, ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ; విశేషతస్తు వామబాహౌ కూర్పరసంధేరభ్యంతరతో బాహుమధ్యే ప్లీహ్ని కనిష్ఠికానామికయోర్మధ్యే వా, ఏవం దక్షిణబాహౌ యకృద్దాల్యే (కఫోదరే చ,) ఏతామేవ చ కాసశ్వాసయోరప్యాదిశంతి, గృధ్రస్యామివ విశ్వాచ్యాం, శ్రోణిం ప్రతి సమంతాద్ ద్వ్యంగులే ప్రవాహికాయాం శూలిన్యాం, పరివర్తికోపదంశశూకదోషశుక్రవ్యాపత్సు మేఢ్రమధ్యే, (వృషణయోః పార్శ్వే మూత్రవృద్ధ్యాం, నాభేరధశ్చతురంగులే సేవన్యా వామపార్శ్వే దకోదరే ,) వామపార్శ్వే కక్షాస్తనయోరంతరేఽంతర్విద్రధౌ పార్శ్వశూలే చ, బాహుశోషావబాహుకయోరప్యేకే వదంత్యంసయోరంతరే, త్రికసంధిమధ్యగతాం తృతీయకే, అధఃస్కంధసంధిగతామన్యతరపార్శ్వసంస్థితాం చతుర్థకే, హనుసంధిమధ్యగతామపస్మారే, శంఖకేశాంతసంధిగతామురోఽపాంగలలాటేషు చోన్మాదే, జిహ్వారోగేష్వధోజిహ్వాయాం దంతవ్యాధిషు చ, తాలుని తాలవ్యేషు, కర్ణయోరుపరి సమంతాత్ కర్ణశూలే తద్రోగేషు చ, గంధాగ్రహణే నాసారోగేషు చ నాసాగ్రే, తిమిరాక్షిపాకప్రభృతిష్వక్ష్యామయేషూపనాసికే లాలాట్యామపాంగ్యాం వా, ఏతా ఏవ శిరోరోగాధిమంథప్రభృతిషు రోగేష్వితి ||17||
तत्र पाददाहपादहर्षचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारीप्रभृतिषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्ठाद् द्व्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत्, श्लीपदे तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यते, क्रोष्टुकशिरः- खञ्जपङ्गुलवातवेदनासु जङ्घायां गुल्फस्योपरि चतुरङ्गुले, अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले, जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्यां, ऊरुमूलसंश्रितां गलगण्डे, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; विशेषतस्तु वामबाहौ कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीह्नि कनिष्ठिकानामिकयोर्मध्ये वा, एवं दक्षिणबाहौ यकृद्दाल्ये (कफोदरे च,) एतामेव च कासश्वासयोरप्यादिशन्ति, गृध्रस्यामिव विश्वाच्यां, श्रोणिं प्रति समन्ताद् द्व्यङ्गुले प्रवाहिकायां शूलिन्यां, परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्यापत्सु मेढ्रमध्ये, (वृषणयोः पार्श्वे मूत्रवृद्ध्यां, नाभेरधश्चतुरङ्गुले सेवन्या वामपार्श्वे दकोदरे ,) वामपार्श्वे कक्षास्तनयोरन्तरेऽन्तर्विद्रधौ पार्श्वशूले च, बाहुशोषावबाहुकयोरप्येके वदन्त्यंसयोरन्तरे, त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके, अधःस्कन्धसन्धिगतामन्यतरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके, हनुसन्धिमध्यगतामपस्मारे, शङ्खकेशान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटेषु चोन्मादे, जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायां दन्तव्याधिषु च, तालुनि तालव्येषु, कर्णयोरुपरि समन्तात् कर्णशूले तद्रोगेषु च, गन्धाग्रहणे नासारोगेषु च नासाग्रे, तिमिराक्षिपाकप्रभृतिष्वक्ष्यामयेषूपनासिके लालाट्यामपाङ्ग्यां वा, एता एव शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం నియతదేహదేశగతరోగవిశేషేణ వ్యధ్యానాం సిరాణాం దేహదేశవిశేషం నియమయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ప్రభృతిగ్రహణాదన్యేఽపి పాదరోగా రక్తానుబంధిదోషజాతా గృహ్యంతే| తచ్చికిత్సితే యథా వక్ష్యత ఇతి శ్లీపదచికిత్సితే యేన ప్రకారేణ వక్ష్యతే, తథా శ్లీపదే సిరాం విధ్యేదిత్యర్థః| క్రోష్టుకశిర ఇత్యాది| క్రోష్టుకశీర్షాదిషు వాతవేదనాసు జంఘాయాం సిరాం విధ్యేత్| తత్రాపి ప్రదేశవిశేషజ్ఞానాయాహ- గుల్ఫస్యోపరీత్యాది| అపచ్యామితి ఉత్పన్నమాత్రాయామిత్యర్థః, న తు రూఢాయాం, తస్యాం “పార్ష్ణిం ప్రతి ద్వే దశ చాంగులాని” (చి.18) ఇత్యాదినా చికిత్సితస్యోక్తత్వాత్| ఏతేనేత్యాది| యస్మాద్ధస్తయోరపి దాహాదయో రోగా భవంత్యతో బాహుగ్రహణం కృతం| కిం సర్వత్రైవ సక్థిబాహ్వోః సమానః సిరావ్యధ ఆహోస్విత్ కుత్రచిద్భిన్న ఇతి దర్శయన్నాహ- విశేషత ఇత్యాది| కూర్పరసంధేరిత్యత్ర సంధిశబ్దేన సంధిసమీప ఉచ్యతే, సంధౌ శస్త్రప్రణిధానస్య నిషిద్ధత్వాత్| యకృద్దాల్యే ఇతి యకృద్దాల్యుదరస్య సర్వావస్థాయామిత్యర్థః| ఏతామేవ దక్షిణబాహుమధ్యాశ్రితామిత్యర్థః| కాసశ్వాసయోరితి కఫోత్యయోః కఫావృతమారుతజన్యయోర్వా| గయీ తు “కాసశ్వాసయోరల్పయోర్మార్గవిశుద్ధ్యర్థం, నతూద్రిక్తయోః, తత్ర సిరావ్యధప్రతిషేధస్య ప్రాగేవ ప్రతిపాదితత్వాత్” ఇతి వ్యాఖ్యాతి| గృధ్రస్యామివ- విశ్వాచ్యాం యథా గృధ్రస్యాం జానుసంధేరుపర్యధో వా చతురంగులే, ఏవం విశ్వాచ్యాం కూర్పరసంధేరుపర్యధో వా చతురంగుల ఇత్యర్థః| శ్రోణిమిత్యాది| శూలిన్యామితి కాలేనానుబంధభూతరక్తావృతవాతకృతశూలయుక్తాయామిత్యర్థః| పరివర్తికా “మర్దనాత్ పీడనాద్వాయుః” (ని.13) ఇత్యాదిప్రోక్తలింగా| వృషణయోరిత్యాది| మూత్రవృద్ధ్యామితి పరిపక్వాయామిత్యర్థః| సేవన్యా వామపార్శ్వ ఇతి సేవనీప్రదేశాద్వామపార్శ్వే ఇత్యర్థః| వామపార్శ్వే ఇత్యాది| వృద్ధవాగ్భటే తు “విద్రధౌ పార్శ్వశూలే చ పార్శ్వకక్షాస్తనాంతరస్థాం” (అ.సం.సూ.36) ఇతి సామాన్యేనైవ పార్శ్వశబ్దోపాదానం కృతం, తస్మాదత్రాపి వామపార్శ్వగ్రహణం దక్షిణపార్శ్వోపలక్షణం, తేన దక్షిణపార్శ్వే యదా శూలవిద్రధీ భవతస్తదా దక్షిణపార్శ్వే కక్షాస్తనాంతరస్థాం సిరాం విధ్యేదిత్యర్థః| అస్యాగ్రే ‘ఏతామేవ కఫోదరే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, స పాఠో న సంగచ్ఛతే, యతో ‘దక్షిణబాహౌ యకృద్దాల్యే కఫోదరే చ’ ఇతి ప్రాగేవ కఫోదరే సిరావ్యధస్య ప్రతిపాదితత్వాత్| బాహుశోషేత్యాది| శోణితావృతవాతజనితయోర్బాహుశోషావబాహుకయోరప్యంసయోః సిరావ్యధః, నతు కేవలవాతకృతయోరిత్యేకే వదంతి, పరమతం చాప్రతిషిద్ధమనుమతమేవేతి జేజ్జటాచార్యః| గయీ తు “బాహుమధ్యే బాహుశోషావబాహుకయోరప్యేకే వదంత్యంసయోరంతరే” ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యాతి- బాహుశోషాఽవబాహుకయోర్బాహుమధ్యే కూర్పరాంసయోర్మధ్యే ఇత్యర్థః; మతాంతరమాహ- ఏకే వదంత్యంసయోరంతర ఇతి| నను చాన్యత్రావబాహుకాదితి సిరావ్యధప్రతిషేధాత్ కథమత్ర సిరావ్యధో విహితః? నైవం, అన్యత్రావబాహుకాదిత్యనేన వాతవ్యాధిచికిత్సితావేక్షణస్య ప్రతిషేధో, న తు సిరావ్యధస్యతి తత్రైవ వాతవ్యాధిచికిత్సితే వర్ణయిష్యామః| బాహుశోషే చ కేవలానిలజేఽప్యవస్థావశాత్ సిరావ్యధః; తథా హ్యుష్ణాంబులవణాదేర్వాతహరస్యోపయోగాత్ కుపితేన శోణితేనావృతో వాతో యదా వేదనాకారీ తదా సిరావ్యధ ఇతి| త్రికేత్యాది| అంసయోరంతర ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| తేనాంసయోరంతరే యస్త్రికసంధిస్తత్సమీపగతాం, న పునస్త్రికసంధిమధ్యగతాం, త్రికసంధేర్మర్మత్వాత్| అధ ఇత్యాది| స్కంధసంధేరధోగతాం వామదక్షిణపార్శ్వయోరేకతరపార్శ్వసంశ్రితాం సిరాం విధ్యేదితి సముదాయార్థః| హన్విత్యాది| హనుసంధిమధ్యగతాం హనుసమీపసంధిమధ్యగతామిత్యర్థః| శంఖేత్యాది| కేచిదత్ర ‘ఉన్మాదేఽపస్మారే చ’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపస్మారస్య పాఠో న సంగచ్ఛతే, తథాచ వాగ్భటః- “ఉరోఽపాంగలలాటస్థామున్మాదేఽపస్మృతౌ పునః| హనుసంధౌ సముద్భూతాం సిరాం భ్రూమధ్యగామినీం”- (వా.సూ.27) ఇతి| జిహ్వేత్యాది| జిహ్వారోగేషు కంటకాదిషు, దంతవ్యాధిషు కృమిదంతాదిషు| తాలు నీత్యాది| తాలవ్యేష్వితి తాలుభవేషు వికారేషు| కర్ణయోరిత్యాది అత్రోపరిగ్రహణమధోనివృత్త్యర్థం, విధురమర్మాశ్రితత్వాదధోభాగస్య| కర్ణశూల ఇతి రక్తావృతానిలజే ఇత్యర్థః| కర్ణరోగద్వారేణైవ కర్ణశూలే ప్రాప్తే తదుపాదానం విశేషార్థం| తద్రోగేషు కర్ణరోగేషు| గంధేత్యాది| నాసారోగద్వారేణైవ గంధాగ్రహణే ప్రాప్తే విశేషార్థముపాదానం| తిమిరేత్యాది| పాకోఽక్షిపాకః| ఉపనాసికే నాసాసమీపస్థే సిరే| అపాంగ్యా భ్రూపుచ్ఛాంతస్థా| శిరోరోగాధిమంథప్రభృతిషు రోగేష్వితి ప్రభృతిగ్రహణాత్ క్షుద్రరోగే పఠితారూంషికాదేరపి గ్రహణం| సర్వేషు పూర్వోక్తేషు రక్తానుబంధజేషు రక్తజేషు వా సిరావ్యధో నాన్యాదృశేషు||17||
Adhikarana ౧౭ (౧౮) · Śloka ౧౮
దుష్టవ్యధా వింశతిః- దుర్విద్ధాఽతివిద్వా కుంచితా పిచ్చితా కుట్టితాఽప్రస్రుతాఽత్యుదీర్ణాఽంతే విద్ధా పరిశుష్కా కూణితా వేపితాఽనుత్థితవిద్ధా శస్త్రహతా తిర్యగ్విద్ధావిద్ధాఽవ్యధ్యా విద్రుతా ధేనుకా పునః పునర్విద్ధా సిరాస్నాయ్వస్థిసంధిమర్మసు చేతి ||18||
दुष्टव्यधा विंशतिः- दुर्विद्धाऽतिविद्वा कुञ्चिता पिच्चिता कुट्टिताऽप्रस्रुताऽत्युदीर्णाऽन्ते विद्धा परिशुष्का कूणिता वेपिताऽनुत्थितविद्धा शस्त्रहता तिर्यग्विद्धाविद्धाऽव्यध्या विद्रुता धेनुका पुनः पुनर्विद्धा सिरास्नाय्वस्थिसन्धिमर्मसु चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
దుష్టో వ్యధో యాసాం తా దుష్టవ్యధాః| కతిసంఖ్యా ఇత్యాహ- వింశతిః| కథం వింశతిరిత్యాహ- దుర్విద్ధేత్యాది||18||
Adhikarana ౧౮ (౧౯) · Śloka ౧౯
తత్ర యా సూక్ష్మశస్త్రవిద్ధాఽవ్యక్తమసృక్ స్రవతి రుజాశోఫవతీ చ సా దుర్విద్ధా, ప్రమాణాతిరిక్తవిద్ధాయామంతః ప్రవిశతి శోణితం శోణితాతిప్రవృత్తిర్వా సాఽతివిద్ధా, కుంచితాయామప్యేవం, కుంఠశస్త్రప్రమథితా పృథులీభావమాపన్నా పిచ్చితా, అనాసాదితా పునః పునరంతయోశ్చ బహుశః శస్త్రాభిహతా కుట్టితా, శీతభయమూర్చ్ఛాభిరప్రవృత్తశోణితా అప్రస్రుతా, తీక్ష్ణమహాముఖశస్త్రవిద్ధాఽత్యుదీర్ణా, అల్పరక్తస్రావిణ్యంతేవిద్ధా, క్షీణశోణితస్యానిలపూర్ణా పరిశుష్కా, చతుర్భాగాసాదితా కించిత్ప్రవృత్తశోణితా కూణితా, దుఃస్థానబంధనాద్వేపమానాయాః శోణితసమ్మోహో భవతి సా వేపితా, అనుత్థితవిద్ధాయామప్యేవం, ఛిన్నాఽతిప్రవృత్తశోణితా క్రియాసంగకరీ శస్త్రహతా, తిర్యక్ప్రణిహితశస్త్రా కించిచ్ఛేషా తిర్యగ్విద్ధా, బహుశః క్షతా హీనశస్త్రప్రణిధానేనావిద్ధా, అశస్త్రకృత్యా అవ్యధ్యా, అనవస్థితవిద్ధా విద్రుతా, ప్రదేశస్య బహుశోఽవఘట్టనాదారోహద్వ్యధా ముహుర్ముహుః శోణితస్రావా ధేనుకా, సూక్ష్మశస్త్రవ్యధనాద్బహుశో భిన్నా పునః పునర్విద్ధా, స్నాయ్వస్థిసిరాసంధిమర్మసు విద్ధా రుజాం శోఫం వైకల్యం మరణం చాపాదయతి ||19||
तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्धाऽव्यक्तमसृक् स्रवति रुजाशोफवती च सा दुर्विद्धा, प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोणितं शोणितातिप्रवृत्तिर्वा साऽतिविद्धा, कुञ्चितायामप्येवं, कुण्ठशस्त्रप्रमथिता पृथुलीभावमापन्ना पिच्चिता, अनासादिता पुनः पुनरन्तयोश्च बहुशः शस्त्राभिहता कुट्टिता, शीतभयमूर्च्छाभिरप्रवृत्तशोणिता अप्रस्रुता, तीक्ष्णमहामुखशस्त्रविद्धाऽत्युदीर्णा, अल्परक्तस्राविण्यन्तेविद्धा, क्षीणशोणितस्यानिलपूर्णा परिशुष्का, चतुर्भागासादिता किञ्चित्प्रवृत्तशोणिता कूणिता, दुःस्थानबन्धनाद्वेपमानायाः शोणितसम्मोहो भवति सा वेपिता, अनुत्थितविद्धायामप्येवं, छिन्नाऽतिप्रवृत्तशोणिता क्रियासङ्गकरी शस्त्रहता, तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किञ्चिच्छेषा तिर्यग्विद्धा, बहुशः क्षता हीनशस्त्रप्रणिधानेनाविद्धा, अशस्त्रकृत्या अव्यध्या, अनवस्थितविद्धा विद्रुता, प्रदेशस्य बहुशोऽवघट्टनादारोहद्व्यधा मुहुर्मुहुः शोणितस्रावा धेनुका, सूक्ष्मशस्त्रव्यधनाद्बहुशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा, स्नाय्वस्थिसिरासन्धिमर्मसु विद्धा रुजां शोफं वैकल्यं मरणं चापादयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దుష్టవ్యధానాం వివరణమాహ- తత్రేత్యాది| అవ్యక్తమితి అల్పతయా అస్పష్టం| అంతః ప్రవిశతీతి శరీరాభ్యంతరం ప్రవిశతీత్యర్థః| కుంచితాయామితి కుటిలీభూతాయామిత్యర్థః| పృథులీభావమాపన్నేతి కుంఠశస్త్రాభిపాతేన చిప్పటతయా ప్రసరం ప్రాప్తా| అనాసాదితా అప్రాప్తా| చతుర్భాగాసాదితేతి చతుర్భాగేన ప్రాప్తా| వేపమానాయా ఇతి కంపమానాయాః| శోణితసమ్మోహః శోణితాప్రవృత్తిః| ఛిన్నేతి ద్విధాభూతా| క్రియాసంగకరీతి గమనాదిక్రియావినాశకరీ| ప్రదేశస్యేతి సిరావ్యధనప్రదేశస్య, బహుశో ఘట్టనాదితి బహూన్ వారాన్ తాడనాత్| ఆరోహద్వ్యధా ఉపర్యుపర్యారోపితశస్త్రపదా, అత ఏవ తైః శస్త్రపదైర్ధేనుస్తనేరివ స్రవణాద్ ధేనుకా| బహుశో భిన్నేతి ‘ఏకస్థానే ఏవ’ ఇతి శేషః| ఆసు వ్యాపత్సు ప్రాగేవ వ్యాపత్కారణప్రతిషేధః, జాతాసు తత్కారణవిపరీతగుణాచరణం, తత్కారణజేషు వికారేషు యథాస్వం శమనేన ప్రశమనమితి||19||
Adhikarana ౧౯ (౨౦) · Śloka ౨౦
భవంతి చాత్ర- సిరాసు శిక్షితో నాస్తి చలా హ్యేతాః స్వభావతః | మత్స్యవత్ పరివర్తంతే తస్మాద్యత్నేన తాడయేత్ ||20||
भवन्ति चात्र- सिरासु शिक्षितो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः | मत्स्यवत् परिवर्तन्ते तस्माद्यत्नेन ताडयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సిరావ్యధనే యత్నం దర్శయన్నాహ- సిరాస్విత్యాది| శిక్షితోఽభ్యాసేన నిపుణః సిరాసు నాస్తి, మత్స్యవచ్చలనాత్; తస్మాత్తద్వ్యధే యత్నో విధేయ ఇత్యర్థః||20||
Adhikarana ౨౦ (౨౧) · Śloka ౨౧
అజానతా గృహీతే తు శస్త్రే కాయనిపాతితే | భవంతి వ్యాపదశ్చైతా బహవశ్చాప్యుపద్రవాః ||21||
अजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते | भवन्ति व्यापदश्चैता बहवश्चाप्युपद्रवाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శస్త్రకర్మానిపుణవైద్యాద్వ్యాపత్సంభవం దర్శయన్నాహ- అజానతా ఇత్యాది||21||
Adhikarana ౨౧ (౨౨) · Śloka ౨౨
స్నేహాదిభిః క్రియాయోగైర్న తథా లేపనైరపి | యాంత్యాశు వ్యాధయః శాంతిం యథా సమ్యక్ సిరావ్యధాత్ ||22||
स्नेहादिभिः क्रियायोगैर्न तथा लेपनैरपि | यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం స్నేహాదికర్మణః సిరావ్యధస్య గుణోత్కర్షం ప్రతిపాదయన్నాహ- స్నేహాదిభిరిత్యాది||22||
Adhikarana ౨౨ (౨౩) · Śloka ౨౩
సిరావ్యధశ్చికిత్సార్ధం శల్యతంత్రే ప్రకీర్తితః | యథా ప్రణిహితః సమ్యగ్బస్తిః కాయచికిత్సితే ||23||
सिराव्यधश्चिकित्सार्धं शल्यतन्त्रे प्रकीर्तितः | यथा प्रणिहितः सम्यग्बस्तिः कायचिकित्सिते ||२३||
🔊 Audio coming soon
అధునా సిరావ్యధస్య చికిత్సార్ధత్వం దర్శయన్నాహ- సిరేత్యాది| చికిత్సార్ధమితి చికిత్సామధ్యే ప్రధానమిత్యర్థః; అపరేఽర్ధశబ్దం సంఖ్యావాచకమాహుః| (“మాంసమేదోఽస్థిమజ్జానః శోణితస్యావసేచనాత్| ధమన్యశ్చ విశుద్ధ్యంతి దుష్టరక్తాస్త్వచశ్చ యాః|| రసస్వేదాదినిష్యందాద్విశుద్ధ్యంతి న పుష్కలం ” - ఇతి)||23||
Adhikarana ౨౩ (౨౪) · Śloka ౨౪
తత్ర స్నిగ్ధస్విన్నవాంతవిరిక్తాస్థాపితానువసితసిరావిద్ధైః పరిహర్తవ్యాని- క్రోధాయాసమైథునదివాస్వప్నవాగ్వ్యాయామయానాధ్యయనస్థానాసనచంక్రమణశీతవాతాతపవిరుద్ధాసాత్మ్యాజీర్ణాన్యాబలలాభాత్ , మాసమేకే మన్యంతే | ఏతేషాం విస్తరముపరిష్ఠాద్వక్ష్యామః ||24||
तत्र स्निग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवसितसिराविद्धैः परिहर्तव्यानि- क्रोधायासमैथुनदिवास्वप्नवाग्व्यायामयानाध्ययनस्थानासनचङ्क्रमणशीतवातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णान्याबललाभात् , मासमेके मन्यन्ते | एतेषां विस्तरमुपरिष्ठाद्वक्ष्यामः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం స్నిగ్ధాదిభిః పురుషైః క్రోధాదీని సామాన్యేన పరిహర్తవ్యానీతి దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| స్థానం ఊర్ధ్వీభవనం, ఆసనం ఉపవేశనం| ఏతేషాం క్రోధాయాసాదీనాం పంచదశానాం| ఉపరిష్ఠాత్ ఆతురోపద్రవచికిత్సితే||24||
Adhikarana ౨౪ (౨౫) · Śloka ౨౫
సిరావిషాణతుంబైస్తు జలౌకాభిః పదైస్తథా | అవగాఢం యథాపూర్వం నిర్హరేద్దుష్టశోణితం ||25||
सिराविषाणतुम्बैस्तु जलौकाभिः पदैस्तथा | अवगाढं यथापूर्वं निर्हरेद्दुष्टशोणितम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సిరావిషాణాదీనాం రక్తావసేచనోపాయానాం యథాపూర్వం గురుతాం దర్శయన్నాహ- సిరావిషాణేత్యాది| పదైః ప్రచ్ఛన్నైః | అవగాఢం అభ్యంతరాశ్రయం| యథాపూర్వం పూర్వానతిక్రమేణ; ఏతేనోత్తానం పదైః, అవగాఢం జలౌకోభిః, అవగాఢతరం తుంబైః, అవగాఢతమం విషాణేన; సార్వాంగికమవగాఢతమం చ సిరాభిరితి||25||
Adhikarana ౨౫ (౨౬) · Śloka ౨౬
అవగాఢే జలౌకా స్యాత్ ప్రచ్ఛన్నం పిండితే హితం | సిరాఽంగవ్యాపకే రక్తే శృంగాలాబూ త్వచి స్థితే ||26||
अवगाढे जलौका स्यात् प्रच्छन्नं पिण्डिते हितम् | सिराऽङ्गव्यापके रक्ते शृङ्गालाबू त्वचि स्थिते ||२६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సిరావిషాణతుంబజలౌకఃప్రచ్ఛన్నానాం విషయం కశ్చిదాహ- అవగాఢే ఇత్యాది||26||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౮
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే సిరావ్యధవిధిశారీరం నామాష్టమోఽధ్యాయః ||8||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिराव्यधविधिशारीरं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానేఽష్టమోఽధ్యాయః||8||