Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧਿਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातः सिराव्यधविधिं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਿਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਧ੍ਯਾਵ੍ਯਧ੍ਯਸਿਰਸ੍ਯ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧਿਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਬਾਲਸ੍ਥਵਿਰਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਭੀਰੁਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਮਦ੍ਯਪਾਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੀਕਰ੍ਸ਼ਿਤਵਮਿਤਵਿਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਥਾਪਿਤਾਨੁਵਾਸਿਤਜਾਗਰਿਤਕ੍ਲੀਬਕਸ਼ਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੋਸਪ੍ਰਵਦ੍ਧਜ੍ਵਰਾਕ੍ਸੇਪਕਪਕ੍ਸਾਘਾਤੋਪਵਾਸਪਿਪਾਸਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਨਾਂ ਚ ਸਿਰਾਂ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ , ਯਾਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ, ਵ੍ਯਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਦਸ੍ਟਾਃ, ਦਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ, ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਸ਼੍ਚਾਨੁਤ੍ਥਿਤਾ ਇਤਿ ||੩||
बालस्थविररूक्षक्षतक्षीणभीरुपरिश्रान्तमद्यपाध्वस्त्रीकर्शितवमितविरिक्तास्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगर्भिणीनां कासश्वासशोषप्रवृद्धज्वराक्षेपकपक्षाघातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत् , याश्चाव्यध्याः, व्यध्याश्चादृष्टाः, दृष्टाश्चायन्त्रिताः, यन्त्रिताश्चानुत्थिता इति ||३||
🔊 Audio coming soon
ਬਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਬਾਲਸ੍ਥਵਿਰਯੋਰਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਿਰਾਂ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਭਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਂ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍; ਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਉਰਃਕ੍ਸਤਯੁਕ੍ਤਃ ਖਡ੍ਗਾਦ੍ਯਭਿਹਤੋ ਵਾ, ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਃ; ਗਯੀ ਤੁ “ਕ੍ਸਤੇਨ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਭਯਾਨ੍ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍” ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਭੀਰੋਸ਼੍ਚ ਤਮੋਬਹੁਲਤ੍ਵਾਲ੍ਲੋਹਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭਯਾਨ੍ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਮਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਚਨੇਨਾਤਿਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਾਦਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਮਦ੍ਯਪਸ੍ਯ ਮਦਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੀਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਭਯਾਨ੍ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਵਾਨ੍ਤਵਿਰਿਕ੍ਤਯੋਰਕਤਸਂਸਰ੍ਜਨਯੋਰਪੀਤਸ੍ਨੇਹਯੋਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਭਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਂ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਆਸ੍ਥਾਪਿਤਜਾਗਰਿਤਯੋਰ੍ਮਰੁਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਭਯਾਨ੍ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਅਨੁਵਾਸਿਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਭੂਯੋਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਭਯਾਤ੍, ਕ੍ਲੀਬਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇਣਾਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਤ੍ਵੇਨ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍, ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਂ ਚੋਪਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ਦੇਹਸਨ੍ਦੇਹਭਯਾਤ੍, ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੋਸਿਣਾਮਪ੍ਯਪਚੀਯਮਾਨਧਾਤੁਤ੍ਵੇਨ ਦੇਹਸਨ੍ਦੇਹਭਯਾਨ੍ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਪ੍ਰਲਾਪਾਦਿਭਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਂ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਯਾਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਅਸ਼ੇਸਾਵ੍ਯਧ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਾਸ੍ਤੇਸੁ ਚਾਪਕ੍ਵੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਯਥਾਭ੍ਯਾਸਂ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਚ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ ||੪||
शोणितावसेकसाध्याश्च ये विकाराः प्रागभिहितास्तेषु चापक्वेष्वन्येषु चानुक्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत् ||४||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ “ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਸ਼ੋਫਾ” (ਸੂ.੧੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੇ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤੇਸੁ ਚਾਪਕ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਕ੍ਤਾਭਾਵਾਤ੍ ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰੁਤਿਰ੍ਨ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦੇਵਾਪਕ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਬਾਹ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਯਾਪਕ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਕਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਯੇ ਵਿਪਾਕਾਭਿਮੁਖਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਨਭਿਹਿਤਾਸ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਭ੍ਯਾਸਮਿਤਿ ਯਥਾਸਮੀਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮਿਤਿ ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿਕਸ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮ੍||੪||
Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫
ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਚ ਵਿਸੋਪਸਰ੍ਗੇ ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਚ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮ੍ ||੫||
प्रतिषिद्धानामपि च विषोपसर्गे आत्ययिके च सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਕਾਰਣਵਸ਼ਾਨ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪੀਤਿ ਬਾਲਸ੍ਥਵਿਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਇਤਿ ਅਤ੍ਯਯੋ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਯਯਿਕੋ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਿਰਨਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ||੫||
Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਾਤੁਰਂ ਯਥਾਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਮਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਯਵਾਗੂਂ ਪੀਤਵਨ੍ਤਂ ਵਾ ਯਥਾਕਾਲਮੁਪਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਸੀਨਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨਬਾਧਮਾਨੋ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਟ੍ਟਚਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਵਲ੍ਕਲਲਤਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਯਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾ ਨਾਤਿਗਾਢਂ ਨਾਤਿਸ਼ਿਥਿਲਂ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮਾਦਾਯ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ ||੬||
तत्र स्निग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यनीकं द्रवप्रायमन्नं भुक्तवन्तं यवागूं पीतवन्तं वा यथाकालमुपस्थाप्यासीनं स्थितं वा प्राणानबाधमानो वस्त्रपट्टचर्मान्तर्वल्कललतानामन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्रदेशमासाद्य प्राप्तं शस्त्रमादाय सिरां विध्येत् ||६||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਕਰ੍ਮਵਿਧਿਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਕਰ੍ਮਵਿਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇ| ਆਤੁਰਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਤੁਰਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਨ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦਿਤਿ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵਾਧਿਕਮਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮ੍| ਯਵਾਗੂਂ ਪੀਤਵਨ੍ਤਂ ਵੇਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਯਥਾਕਾਲਮਿਤਿ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਭ੍ਰਾਦਿਕਾਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਉਪਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧਾਨੇ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ| ਆਸੀਨਮ੍ ਉਪਵਿਸ੍ਟਂ, ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਭੂਤਮ੍| ਨਾਤਿਗਾਢਂ ਨਾਤਿਸ਼ਿਥਿਲਮਿਤਿ ਨਾਤਿਗਾਢਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗੇ, ਨਾਤਿਸ਼ਿਥਿਲਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ| ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਾਸਾਦ੍ਯੇਤਿ ਮਰ੍ਮਰਹਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਂ ਗਹੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਉਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬||
Adhikarana ੬ (੭) · Śloka ੭
ਨੈਵਾਤਿਸ਼ੀਤੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਨ ਪ੍ਰਵਾਤੇ ਨ ਚਾਭ੍ਰਿਤੇ | ਸਿਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਰੋਗੇ ਵਾ ਕਦਾਚਨ ||੭||
नैवातिशीते नात्युष्णे न प्रवाते न चाभ्रिते | सिराणां व्यधनं कार्यमरोगे वा कदाचन ||७||
🔊 Audio coming soon
ਨੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭ੍ਰਿਤ ਇਤਿ ਅਭ੍ਰਾਣਿ ਸਞ੍ਜਾਤਾਨਿ ਯਤ੍ਰ ਦਿਨੇ ਤਦਭ੍ਰਿਤਂ ਦਿਨਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||
Adhikarana ੭ (੮) · Śloka ੮
ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਧ੍ਯਸਿਰਂ ਪੁਰੁਸਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਮੁਖਮਰਤ੍ਨਿਮਾਤ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੇ ਉਪਵੇਸ਼੍ਯਾਸਨੇ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰਾਕੁਞ੍ਚਿਤਯੋਰ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਕੂਰ੍ਪਰੇ ਸਨ੍ਧਿਦ੍ਵਯਸ੍ਯੋਪਰਿ ਹਸ੍ਤਾਵਨ੍ਤਰ੍ਗੂਢਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਤਮੁਸ੍ਟੀ ਮਨ੍ਯਯੋਃ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਸ਼ਾਟਕਂ ਗ੍ਰੀਵਾਮੁਸ੍ਟ੍ਯੋਰੁਪਰਿ ਪਰਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਰੁਸੇਣ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਨ ਵਾਮਹਸ੍ਤੇਨੋਤ੍ਤਾਨੇਨ ਸ਼ਾਟਕਾਨ੍ਤਦ੍ਵਯਂ ਗ੍ਰਾਹਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਦਕ੍ਸਿਣਹਸ੍ਤੇਨ ਸਿਰੋਤ੍ਥਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਨਾਤ੍ਯਾਯਤਸ਼ਿਥਿਲਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਵੇਸ੍ਟਯੇਤਿ, ਅਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪਸ੍ਠਮਧ੍ਯੇ ਪੀਡਯੇਤਿ, ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਂ ਚ ਵਾਯੁਪੂਰ੍ਣਮੁਖਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ ; ਏਸ ਉਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਗਤਾਨਾਮਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਵਰ੍ਜਾਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਧਨੇ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਵਿਧਿਃ | ਪਾਦਵ੍ਯਧ੍ਯਸਿਰਸ੍ਯ ਪਾਦਂ ਸਮੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਸੁਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾਨ੍ਯਂ ਪਾਦਮੀਸਤ੍ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਮੁਚ੍ਚੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਧ੍ਯਸਿਰਂ ਪਾਦਂ ਜਾਨੁਸਨ੍ਧੇਰਧਃ ਸ਼ਾਟਕੇਨਾਵੇਸ੍ਟ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਗੁਲ੍ਫਂ ਵ੍ਯਧ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯੋਪਰਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਪ੍ਲੋਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਾ ਪਾਦਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ | ਅਥੋਪਰਿਸ੍ਠਾਦ੍ਧਸ੍ਤੌ ਗੂਢਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਤਮੁਸ੍ਟੀ ਸਮ੍ਯਗਾਸਨੇ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਹਸ੍ਤਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ | ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯੋਃ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਜਾਨੁਕੂਰ੍ਪਰਸ੍ਯ | ਸ਼੍ਰੋਣੀਪਸ੍ਠਸ੍ਕਨ੍ਧੇਸੂਨ੍ਨਾਮਿਤਪਸ੍ਠਸ੍ਯਾਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਸ੍ਕਸ੍ਯੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ | ਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਪਸ੍ਠਸ੍ਯ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ | ਉਦਰੋਰਸੋਃ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤੋਰਸ੍ਕਸ੍ਯੋਨ੍ਨਾਮਿਤਸ਼ਿਰਸ੍ਕਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਦੇਹਸ੍ਯ | ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮਵਲਮ੍ਬਮਾਨਦੇਹਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ | ਅਨਾਮਿਤਮੇਢ੍ਰਸ੍ਯ ਮੇਢ੍ਰੇ | ਉਨ੍ਨਮਿਤਵਿਦਸ੍ਟਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਸ੍ਯਾਧੋਜਿਹ੍ਵਾਯਾਮ੍ | ਅਤਿਵ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨਨਸ੍ਯ ਤਾਲੁਨਿ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਚ | ਏਵਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੋਪਾਯਾਨਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਸਿਰੋਤ੍ਥਾਪਨਹੇਤੂਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਵਸ਼ੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ੇਨ ਚ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੮||
तत्र व्यध्यसिरं पुरुषं प्रत्यादित्यमुखमरत्निमात्रोच्छ्रिते उपवेश्यासने सक्थ्नोराकुञ्चितयोर्निवेश्य कूर्परे सन्धिद्वयस्योपरि हस्तावन्तर्गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी मन्ययोः स्थापयित्वा यन्त्रणशाटकं ग्रीवामुष्ट्योरुपरि परिक्षिप्यान्येन पुरुषेण पश्चात्स्थितेन वामहस्तेनोत्तानेन शाटकान्तद्वयं ग्राहयित्वा ततो ब्रूयात्- दक्षिणहस्तेन सिरोत्थापनार्थं नात्यायतशिथिलं यन्त्रमावेष्टयेति, असृक्स्रावणार्थं च यन्त्रं पृष्ठमध्ये पीडयेति, कर्मपुरुषं च वायुपूर्णमुखं स्थापयेत् ; एष उत्तमाङ्गगतानामन्तर्मुखवर्जानां सिराणां व्यधने यन्त्रणविधिः | पादव्यध्यसिरस्य पादं समे स्थाने सुस्थितं स्थापयित्वाऽन्यं पादमीषत्सङ्कुचितमुच्चैः कृत्वा व्यध्यसिरं पादं जानुसन्धेरधः शाटकेनावेष्ट्य हस्ताभ्यां प्रपीड्य गुल्फं व्यध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोतादीनामन्यतमेन बद्ध्वा वा पादसिरां विध्येत् | अथोपरिष्ठाद्धस्तौ गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी सम्यगासने स्थापयित्वा सुखोपविष्टस्य पूर्ववद्यन्त्रं बद्ध्वा हस्तसिरां विध्येत् | गृध्रसीविश्वाच्योः सङ्कुचितजानुकूर्परस्य | श्रोणीपृष्ठस्कन्धेषून्नामितपृष्ठस्यावाक्शिरस्कस्योपविष्टस्य | विस्फूर्जितपृष्ठस्य विध्येत् | उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नामितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य | बाहुभ्यामवलम्बमानदेहस्य पार्श्वयोः | अनामितमेढ्रस्य मेढ्रे | उन्नमितविदष्टजिह्वाग्रस्याधोजिह्वायाम् | अतिव्यात्ताननस्य तालुनि दन्तमूलेषु च | एवं यन्त्रोपायानन्यांश्च सिरोत्थापनहेतून् बुद्ध्याऽवेक्ष्य शरीरवशेन व्याधिवशेन च विदध्यात् ||८||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸਕ੍ਥਿਪਾਣਿਦ੍ਵਯਪਸ੍ਠੋਦਰਵਕ੍ਸੋਮੇਢ੍ਰਜਿਹ੍ਵਾਦਿਸੁ ਸਿਰਾਣਾਂ ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੋਤ੍ਥਾਪਨਂ ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰਤ੍ਨਿਮਾਤ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੇ ਇਤਿ ਕਨਿਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਪ੍ਰਮਿਤਹਸ੍ਤਮਾਤ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਨ੍ਧਿਦ੍ਵਯਸ੍ਯੋਪਰੀਤਿ ਜਾਨੁਸਨ੍ਧਿਦ੍ਵਯਸ੍ਯੋਪਰਿ ਕੂਰ੍ਪਰੇ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਂ ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਃ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਵਰ੍ਜਾਨਾਮਿਤਿ ਮੁਖਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਵਰ੍ਜਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਵ੍ਯਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਲੋਤਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਲੋਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਲ੍ਕਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਥੋਪਰਿਸ੍ਠਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਵ੍ਯਧ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯੋਪਰਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਧ੍ਰਸੀਤ੍ਯਾਦਿ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਂ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਜਾਨੋਃ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯਾਂ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਕੂਰ੍ਪਰਸ੍ਯ, ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਰੋਣੀਪਸ੍ਠਸ੍ਕਨ੍ਧੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸਿਰਾਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਤਰਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕੀਦਸ਼ਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਰਯਮਾਹ - ਉਨ੍ਨਾਮਿਤਪਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਮਾਯਾਮਿਤਂ ਪਸ੍ਠਂ ਯੇਨ ਸਃ, ਤਥਾ| ਉਦਰੋਰਸੋਃ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤੋਰਸ੍ਕਸ੍ਯੋਨ੍ਨਮਿਤਸ਼ਿਰਸ੍ਕਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਦੇਹਸ੍ਯ ‘ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਸ੍ਫੂਰ੍ਜਿਤਦੇਹਸ੍ਯੇਤਿ ਆਯਾਮਿਤਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਨਾਮਿਤਮੇਢ੍ਰਸ੍ਯੇਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਵਾਵਨਾਮਿਤਂ ਮੇਢ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਤਸ੍ਯ ਮੇਢ੍ਰੇ ‘ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਨੁਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੀਕ੍ਸਣੇਨ ਕਰਣੀਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੮||
Adhikarana ੮ (੯) · Śloka ੯
ਮਾਂਸਲੇਸ੍ਵਵਕਾਸ਼ੇਸੁ ਯਵਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਅਤੋਨ੍ਯਥਾਰ੍ਧਯਵਮਾਤ੍ਰਂ ਵ੍ਰੀਹਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵ੍ਰੀਹਿਮੁਖੇਨ, ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਮੁਪਰਿ ਕੁਠਾਰਿਕਯਾ ਵਿਧ੍ਯੇਦਰ੍ਧਯਵਮਾਤ੍ਰਮ੍ ||੯||
मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं शस्त्रं निदध्यात्, अतोऽन्यथाऽर्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा व्रीहिमुखेन, अस्थ्नामुपरि कुठारिकया विध्येदर्धयवमात्रम् ||९||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਾਂਸਲੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਲੇਸੁ ਜਠਰਸ੍ਫਿਗਾਦਿਸੁ, ਯਵਮਾਤ੍ਰਂ ਯਵਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਵ੍ਰੀਹਿਰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਰੇਵ||੯||
Adhikarana ੯ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਵ੍ਯਭ੍ਰੇ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਲੇ | ਹੇਮਨ੍ਤਕਾਲੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਾਲਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੦||
व्यभ्रे वर्षासु विध्येत्तु ग्रीष्मकाले तु शीतले | हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਤ੍ਯਗਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਤ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਕਾਲੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਵ੍ਯਭ੍ਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗਤਾਨਿ ਅਭ੍ਰਾਣਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਤਦ੍ ਵ੍ਯਭ੍ਰਂ ਦਿਨਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਭ੍ਰੇ ਦਿਨੇ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੇ, ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਲੇ ਇਤਿ ਤਤੀਯਪ੍ਰਹਰਾਨਨ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਮਨ੍ਤਕਾਲ ਇਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰਹਣਂ ਸ਼ੀਤਕਾਲੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਏਤਚ੍ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ੇਨ, ਨ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ; ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਸ਼ਰਦਾਦਿਸਾਧਾਰਣ ਏਵੈਕਃ ਕਾਲ ਇਤਿ||੧੦||
Adhikarana ੧੦ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪਾਤੇਨ ਧਾਰਯਾ ਯਾ ਸ੍ਰਵੇਦਸਕ੍ | ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਰੁਦ੍ਧਾ ਤਿਸ੍ਠੇਚ੍ਚ ਸੁਵਿਦ੍ਧਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੧||
सम्यक्शस्त्रनिपातेन धारया या स्रवेदसृक् | मुहूर्तं रुद्धा तिष्ठेच्च सुविद्धां तां विनिर्दिशेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
ਸੁਵਿਦ੍ਧਸਿਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਿਤਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਰਵੇਦਸਗਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੧੧||
Adhikarana ੧੧ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਯਥਾ ਕੁਸੁਮ੍ਭਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਰਵਤਿ ਪੀਤਿਕਾ | ਤਥਾ ਸਿਰਾਸੁ ਵਿਦ੍ਧਾਸੁ ਦੁਸ੍ਟਮਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੧੨||
यथा कुसुम्भपुष्पेभ्यः पूर्वं स्रवति पीतिका | तथा सिरासु विद्धासु दुष्टमग्रे प्रवर्तते ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਿਰਾਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੁਸ੍ਟਮੇਵ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨||
Adhikarana ੧੨ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਸ੍ਯਾਤਿਭੀਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸਿਤਸ੍ਯ ਚ | ਨ ਵਹਨ੍ਤਿ ਸਿਰਾ ਵਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾਨੁਤ੍ਥਿਤਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ ||੧੩||
मूर्च्छितस्यातिभीतस्य श्रान्तस्य तृषितस्य च | न वहन्ति सिरा विद्धास्तथाऽनुत्थितयन्त्रिताः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪ੍ਯਸ੍ਰਵਣੇ ਕਾਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਭੀਤਾਦਿਸ੍ਵਤਿਭਯਾਦਿਜਨਿਤਵਾਤੇਨ ਸਿਰਾਮੁਖਨਿਰੋਧਾਤ੍, ਅਨੁਤ੍ਥਿਤਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਭਿਮੁਖੀਭਾਵਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਵਹਨ੍ਤੀਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ “ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਤਾਨਾਂ” (ਸੂ.੧੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੋਦਿਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥ ਉਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੧੩||
Adhikarana ੧੩ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਯਾਭਿਹਤਸ੍ਯ ਚ | ਭੂਯੋਪਰਾਹ੍ਣੇ ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾ ਸਾਪਰੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਪਿ ਵਾ ||੧੪||
क्षीणस्य बहुदोषस्य मूर्च्छयाऽभिहतस्य च | भूयोऽपराह्णे विस्राव्या साऽपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਸ੍ਰਾਵਣੀਯੇ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਕ੍ਰਮਸ੍ਰਾਵਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਯਾਭਿਹਿਤਸ੍ਯੇਤਿ ਅਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪||
Adhikarana ੧੪ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਰਕ੍ਤਂ ਸਸ਼ੇਸਦੋਸਂ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਦਪਿ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ | ਨ ਚਾਤਿਨਿਃਸ੍ਰੁਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੇਸਂ ਸਂਸ਼ਮਨੈਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੫||
रक्तं सशेषदोषं तु कुर्यादपि विचक्षणः | न चातिनिःस्रुतं कुर्याच्छेषं संशमनैर्जयेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੀਣੇਤਿਸ੍ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਕਰਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਸੇਧਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੫||
Adhikarana ੧੫ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਬਲਿਨੋ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਵਯਃਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ | ਪਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣੇ ||੧੬||
बलिनो बहुदोषस्य वयःस्थस्य शरीरिणः | परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਾਨਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਵਮਨੇ ਚ ਵਿਰੇਕੇ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣੇ| ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ”- ਇਤਿ||੧੬||
Adhikarana ੧੬ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਦਾਹਪਾਦਹਰ੍ਸਚਿਪ੍ਪਵਿਸਰ੍ਪਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਵਾਤਕਣ੍ਟਕਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਪਾਦਦਾਰੀਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਰ੍ਮਣ ਉਪਰਿਸ੍ਠਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਵ੍ਰੀਹਿਮੁਖੇਨ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਸ਼੍ਲੀਪਦੇ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਯਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ਿਰਃ- ਖਞ੍ਜਪਙ੍ਗੁਲਵਾਤਵੇਦਨਾਸੁ ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ ਗੁਲ੍ਫਸ੍ਯੋਪਰਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ, ਅਪਚ੍ਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੇਰਧਸ੍ਤਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ, ਜਾਨੁਸਨ੍ਧੇਰੁਪਰ੍ਯਧੋ ਵਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਂ, ਊਰੁਮੂਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਗਲਗਣ੍ਡੇ, ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਵਾਮਬਾਹੌ ਕੂਰ੍ਪਰਸਨ੍ਧੇਰਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤੋ ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਿ ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਨਾਮਿਕਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਾ, ਏਵਂ ਦਕ੍ਸਿਣਬਾਹੌ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੇ (ਕਫੋਦਰੇ ਚ,) ਏਤਾਮੇਵ ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਯੋਰਪ੍ਯਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਮਿਵ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯਾਂ, ਸ਼੍ਰੋਣਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਯਾਂ ਸ਼ੂਲਿਨ੍ਯਾਂ, ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕੋਪਦਂਸ਼ਸ਼ੂਕਦੋਸਸ਼ੁਕ੍ਰਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸੁ ਮੇਢ੍ਰਮਧ੍ਯੇ, (ਵਸਣਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯਾਂ, ਨਾਭੇਰਧਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਸੇਵਨ੍ਯਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦਕੋਦਰੇ ,) ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕਕ੍ਸਾਸ੍ਤਨਯੋਰਨ੍ਤਰੇਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਚ, ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰਪ੍ਯੇਕੇ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਂਸਯੋਰਨ੍ਤਰੇ, ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਗਤਾਂ ਤਤੀਯਕੇ, ਅਧਃਸ੍ਕਨ੍ਧਸਨ੍ਧਿਗਤਾਮਨ੍ਯਤਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਕੇ, ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਗਤਾਮਪਸ੍ਮਾਰੇ, ਸ਼ਙ੍ਖਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਸਨ੍ਧਿਗਤਾਮੁਰੋਪਾਙ੍ਗਲਲਾਟੇਸੁ ਚੋਨ੍ਮਾਦੇ, ਜਿਹ੍ਵਾਰੋਗੇਸ੍ਵਧੋਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਦਨ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ, ਤਾਲੁਨਿ ਤਾਲਵ੍ਯੇਸੁ, ਕਰ੍ਣਯੋਰੁਪਰਿ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇ ਤਦ੍ਰੋਗੇਸੁ ਚ, ਗਨ੍ਧਾਗ੍ਰਹਣੇ ਨਾਸਾਰੋਗੇਸੁ ਚ ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ, ਤਿਮਿਰਾਕ੍ਸਿਪਾਕਪ੍ਰਭਤਿਸ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਯੇਸੂਪਨਾਸਿਕੇ ਲਾਲਾਟ੍ਯਾਮਪਾਙ੍ਗ੍ਯਾਂ ਵਾ, ਏਤਾ ਏਵ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਧਿਮਨ੍ਥਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਰੋਗੇਸ੍ਵਿਤਿ ||੧੭||
तत्र पाददाहपादहर्षचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारीप्रभृतिषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्ठाद् द्व्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत्, श्लीपदे तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यते, क्रोष्टुकशिरः- खञ्जपङ्गुलवातवेदनासु जङ्घायां गुल्फस्योपरि चतुरङ्गुले, अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले, जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्यां, ऊरुमूलसंश्रितां गलगण्डे, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; विशेषतस्तु वामबाहौ कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीह्नि कनिष्ठिकानामिकयोर्मध्ये वा, एवं दक्षिणबाहौ यकृद्दाल्ये (कफोदरे च,) एतामेव च कासश्वासयोरप्यादिशन्ति, गृध्रस्यामिव विश्वाच्यां, श्रोणिं प्रति समन्ताद् द्व्यङ्गुले प्रवाहिकायां शूलिन्यां, परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्यापत्सु मेढ्रमध्ये, (वृषणयोः पार्श्वे मूत्रवृद्ध्यां, नाभेरधश्चतुरङ्गुले सेवन्या वामपार्श्वे दकोदरे ,) वामपार्श्वे कक्षास्तनयोरन्तरेऽन्तर्विद्रधौ पार्श्वशूले च, बाहुशोषावबाहुकयोरप्येके वदन्त्यंसयोरन्तरे, त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके, अधःस्कन्धसन्धिगतामन्यतरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके, हनुसन्धिमध्यगतामपस्मारे, शङ्खकेशान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटेषु चोन्मादे, जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायां दन्तव्याधिषु च, तालुनि तालव्येषु, कर्णयोरुपरि समन्तात् कर्णशूले तद्रोगेषु च, गन्धाग्रहणे नासारोगेषु च नासाग्रे, तिमिराक्षिपाकप्रभृतिष्वक्ष्यामयेषूपनासिके लालाट्यामपाङ्ग्यां वा, एता एव शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਨਿਯਤਦੇਹਦੇਸ਼ਗਤਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵ੍ਯਧ੍ਯਾਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਦੇਹਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯੇਪਿ ਪਾਦਰੋਗਾ ਰਕ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਦੋਸਜਾਤਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਯਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੀਪਦਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੀਪਦੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਵਾਤਵੇਦਨਾਸੁ ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਾਯਾਹ- ਗੁਲ੍ਫਸ੍ਯੋਪਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਚ੍ਯਾਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨ ਤੁ ਰੂਢਾਯਾਂ, ਤਸ੍ਯਾਂ “ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਦ੍ਵੇ ਦਸ਼ ਚਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ” (ਚਿ.੧੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ ਦਾਹਾਦਯੋ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤੋ ਬਾਹੁਗ੍ਰਹਣਂ ਕਤਮ੍| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਸਕ੍ਥਿਬਾਹ੍ਵੋਃ ਸਮਾਨਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧ ਆਹੋਸ੍ਵਿਤ੍ ਕੁਤ੍ਰਚਿਦ੍ਭਿਨ੍ਨ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੂਰ੍ਪਰਸਨ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਨ੍ਧਿਸਮੀਪ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸਨ੍ਧੌ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਸ੍ਯ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੇ ਇਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਾਮੇਵ ਦਕ੍ਸਿਣਬਾਹੁਮਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਯੋਰਿਤਿ ਕਫੋਤ੍ਯਯੋਃ ਕਫਾਵਤਮਾਰੁਤਜਨ੍ਯਯੋਰ੍ਵਾ| ਗਯੀ ਤੁ “ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਯੋਰਲ੍ਪਯੋਰ੍ਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਨਤੂਦ੍ਰਿਕ੍ਤਯੋਃ, ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਪ੍ਰਤਿਸੇਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍” ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਮਿਵ- ਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯਾਂ ਯਥਾ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਂ ਜਾਨੁਸਨ੍ਧੇਰੁਪਰ੍ਯਧੋ ਵਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ, ਏਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯਾਂ ਕੂਰ੍ਪਰਸਨ੍ਧੇਰੁਪਰ੍ਯਧੋ ਵਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਰੋਣਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਲਿਨ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕਾਲੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਭੂਤਰਕ੍ਤਾਵਤਵਾਤਕਤਸ਼ੂਲਯੁਕ੍ਤਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕਾ “ਮਰ੍ਦਨਾਤ੍ ਪੀਡਨਾਦ੍ਵਾਯੁਃ” (ਨਿ.੧੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾ| ਵਸਣਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯਾਮਿਤਿ ਪਰਿਪਕ੍ਵਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੇਵਨ੍ਯਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਇਤਿ ਸੇਵਨੀਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਦ੍ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇ ਤੁ “ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਕਕ੍ਸਾਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਂ” (ਅ.ਸਂ.ਸੂ.੩੬) ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੈਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਂ ਕਤਂ, ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਯਦਾ ਸ਼ੂਲਵਿਦ੍ਰਧੀ ਭਵਤਸ੍ਤਦਾ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕਕ੍ਸਾਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਏਤਾਮੇਵ ਕਫੋਦਰੇ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਪਾਠੋ ਨ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤੇ, ਯਤੋ ‘ਦਕ੍ਸਿਣਬਾਹੌ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੇ ਕਫੋਦਰੇ ਚ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਕਫੋਦਰੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਬਾਹੁਸ਼ੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਤਵਾਤਜਨਿਤਯੋਰ੍ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰਪ੍ਯਂਸਯੋਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ, ਨਤੁ ਕੇਵਲਵਾਤਕਤਯੋਰਿਤ੍ਯੇਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਪਰਮਤਂ ਚਾਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮਨੁਮਤਮੇਵੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਃ| ਗਯੀ ਤੁ “ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰਪ੍ਯੇਕੇ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਂਸਯੋਰਨ੍ਤਰੇ” ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ- ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰ੍ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਕੂਰ੍ਪਰਾਂਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਮਤਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਏਕੇ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਂਸਯੋਰਨ੍ਤਰ ਇਤਿ| ਨਨੁ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਬਾਹੁਕਾਦਿਤਿ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਤ੍ ਕਥਮਤ੍ਰ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੋ ਵਿਹਿਤਃ? ਨੈਵਮ੍, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਬਾਹੁਕਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਵੇਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ, ਨ ਤੁ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸ੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਬਾਹੁਸ਼ੋਸੇ ਚ ਕੇਵਲਾਨਿਲਜੇਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ; ਤਥਾ ਹ੍ਯੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਲਵਣਾਦੇਰ੍ਵਾਤਹਰਸ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਕੁਪਿਤੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨਾਵਤੋ ਵਾਤੋ ਯਦਾ ਵੇਦਨਾਕਾਰੀ ਤਦਾ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧ ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸਯੋਰਨ੍ਤਰ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਂਸਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਸ੍ਤਤ੍ਸਮੀਪਗਤਾਂ, ਨ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਗਤਾਂ, ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧੇਰ੍ਮਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਕਨ੍ਧਸਨ੍ਧੇਰਧੋਗਤਾਂ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੇਕਤਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਦਿਤਿ ਸਮੁਦਾਯਾਰ੍ਥਃ| ਹਨ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਗਤਾਂ ਹਨੁਸਮੀਪਸਨ੍ਧਿਮਧ੍ਯਗਤਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਙ੍ਖੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ‘ਉਨ੍ਮਾਦੇਪਸ੍ਮਾਰੇ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਸ੍ਮਾਰਸ੍ਯ ਪਾਠੋ ਨ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤੇ, ਤਥਾਚ ਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਉਰੋਪਾਙ੍ਗਲਲਾਟਸ੍ਥਾਮੁਨ੍ਮਾਦੇਪਸ੍ਮਤੌ ਪੁਨਃ| ਹਨੁਸਨ੍ਧੌ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾਂ ਸਿਰਾਂ ਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯਗਾਮਿਨੀਮ੍”- (ਵਾ.ਸੂ.੨੭) ਇਤਿ| ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਰੋਗੇਸੁ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਸੁ, ਦਨ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਕਮਿਦਨ੍ਤਾਦਿਸੁ| ਤਾਲੁ ਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਲਵ੍ਯੇਸ੍ਵਿਤਿ ਤਾਲੁਭਵੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ| ਕਰ੍ਣਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤ੍ਰੋਪਰਿਗ੍ਰਹਣਮਧੋਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਵਿਧੁਰਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦਧੋਭਾਗਸ੍ਯ| ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਾਵਤਾਨਿਲਜੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਰ੍ਣਰੋਗਦ੍ਵਾਰੇਣੈਵ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਦੁਪਾਦਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਦ੍ਰੋਗੇਸੁ ਕਰ੍ਣਰੋਗੇਸੁ| ਗਨ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਸਾਰੋਗਦ੍ਵਾਰੇਣੈਵ ਗਨ੍ਧਾਗ੍ਰਹਣੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮੁਪਾਦਾਨਮ੍| ਤਿਮਿਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਕੋਕ੍ਸਿਪਾਕਃ| ਉਪਨਾਸਿਕੇ ਨਾਸਾਸਮੀਪਸ੍ਥੇ ਸਿਰੇ| ਅਪਾਙ੍ਗ੍ਯਾ ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ਤਸ੍ਥਾ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਧਿਮਨ੍ਥਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਰੋਗੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇ ਪਠਿਤਾਰੂਂਸਿਕਾਦੇਰਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਸੁ ਰਕ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਜੇਸੁ ਰਕ੍ਤਜੇਸੁ ਵਾ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੋ ਨਾਨ੍ਯਾਦਸ਼ੇਸੁ||੧੭||
Adhikarana ੧੭ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਯਧਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ- ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧਾਤਿਵਿਦ੍ਵਾ ਕੁਞ੍ਚਿਤਾ ਪਿਚ੍ਚਿਤਾ ਕੁਟ੍ਟਿਤਾਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਾਤ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤੇ ਵਿਦ੍ਧਾ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਕੂਣਿਤਾ ਵੇਪਿਤਾਨੁਤ੍ਥਿਤਵਿਦ੍ਧਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਤਾ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵਿਦ੍ਧਾਵਿਦ੍ਧਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਰੁਤਾ ਧੇਨੁਕਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਵਿਦ੍ਧਾ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਚੇਤਿ ||੧੮||
दुष्टव्यधा विंशतिः- दुर्विद्धाऽतिविद्वा कुञ्चिता पिच्चिता कुट्टिताऽप्रस्रुताऽत्युदीर्णाऽन्ते विद्धा परिशुष्का कूणिता वेपिताऽनुत्थितविद्धा शस्त्रहता तिर्यग्विद्धाविद्धाऽव्यध्या विद्रुता धेनुका पुनः पुनर्विद्धा सिरास्नाय्वस्थिसन्धिमर्मसु चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਧੋ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਯਧਾਃ| ਕਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਕਥਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮||
Adhikarana ੧੮ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦ੍ਧਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਸਕ੍ ਸ੍ਰਵਤਿ ਰੁਜਾਸ਼ੋਫਵਤੀ ਚ ਸਾ ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਰਿਕ੍ਤਵਿਦ੍ਧਾਯਾਮਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਸਾਤਿਵਿਦ੍ਧਾ, ਕੁਞ੍ਚਿਤਾਯਾਮਪ੍ਯੇਵਂ, ਕੁਣ੍ਠਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਮਥਿਤਾ ਪਥੁਲੀਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਾ ਪਿਚ੍ਚਿਤਾ, ਅਨਾਸਾਦਿਤਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰਨ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਹਤਾ ਕੁਟ੍ਟਿਤਾ, ਸ਼ੀਤਭਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭਿਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਾ ਅਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਹਾਮੁਖਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦ੍ਧਾਤ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣਾ, ਅਲ੍ਪਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯਨ੍ਤੇਵਿਦ੍ਧਾ, ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਨਿਲਪੂਰ੍ਣਾ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾ, ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਸਾਦਿਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਾ ਕੂਣਿਤਾ, ਦੁਃਸ੍ਥਾਨਬਨ੍ਧਨਾਦ੍ਵੇਪਮਾਨਾਯਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਮੋਹੋ ਭਵਤਿ ਸਾ ਵੇਪਿਤਾ, ਅਨੁਤ੍ਥਿਤਵਿਦ੍ਧਾਯਾਮਪ੍ਯੇਵਂ, ਛਿਨ੍ਨਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਗਕਰੀ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਤਾ, ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੇਸਾ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵਿਦ੍ਧਾ, ਬਹੁਸ਼ਃ ਕ੍ਸਤਾ ਹੀਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨੇਨਾਵਿਦ੍ਧਾ, ਅਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਅਵ੍ਯਧ੍ਯਾ, ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਵਿਦ੍ਧਾ ਵਿਦ੍ਰੁਤਾ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਬਹੁਸ਼ੋਵਘਟ੍ਟਨਾਦਾਰੋਹਦ੍ਵ੍ਯਧਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਾ ਧੇਨੁਕਾ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਧਨਾਦ੍ਬਹੁਸ਼ੋ ਭਿਨ੍ਨਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਵਿਦ੍ਧਾ, ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਵਿਦ੍ਧਾ ਰੁਜਾਂ ਸ਼ੋਫਂ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਮਰਣਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ ||੧੯||
तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्धाऽव्यक्तमसृक् स्रवति रुजाशोफवती च सा दुर्विद्धा, प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोणितं शोणितातिप्रवृत्तिर्वा साऽतिविद्धा, कुञ्चितायामप्येवं, कुण्ठशस्त्रप्रमथिता पृथुलीभावमापन्ना पिच्चिता, अनासादिता पुनः पुनरन्तयोश्च बहुशः शस्त्राभिहता कुट्टिता, शीतभयमूर्च्छाभिरप्रवृत्तशोणिता अप्रस्रुता, तीक्ष्णमहामुखशस्त्रविद्धाऽत्युदीर्णा, अल्परक्तस्राविण्यन्तेविद्धा, क्षीणशोणितस्यानिलपूर्णा परिशुष्का, चतुर्भागासादिता किञ्चित्प्रवृत्तशोणिता कूणिता, दुःस्थानबन्धनाद्वेपमानायाः शोणितसम्मोहो भवति सा वेपिता, अनुत्थितविद्धायामप्येवं, छिन्नाऽतिप्रवृत्तशोणिता क्रियासङ्गकरी शस्त्रहता, तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किञ्चिच्छेषा तिर्यग्विद्धा, बहुशः क्षता हीनशस्त्रप्रणिधानेनाविद्धा, अशस्त्रकृत्या अव्यध्या, अनवस्थितविद्धा विद्रुता, प्रदेशस्य बहुशोऽवघट्टनादारोहद्व्यधा मुहुर्मुहुः शोणितस्रावा धेनुका, सूक्ष्मशस्त्रव्यधनाद्बहुशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा, स्नाय्वस्थिसिरासन्धिमर्मसु विद्धा रुजां शोफं वैकल्यं मरणं चापादयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਯਧਾਨਾਂ ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਲ੍ਪਤਯਾ ਅਸ੍ਪਸ੍ਟਮ੍| ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਞ੍ਚਿਤਾਯਾਮਿਤਿ ਕੁਟਿਲੀਭੂਤਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਥੁਲੀਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨੇਤਿ ਕੁਣ੍ਠਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਪਾਤੇਨ ਚਿਪ੍ਪਟਤਯਾ ਪ੍ਰਸਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ| ਅਨਾਸਾਦਿਤਾ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਸਾਦਿਤੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ| ਵੇਪਮਾਨਾਯਾ ਇਤਿ ਕਮ੍ਪਮਾਨਾਯਾਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਮੋਹਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਛਿਨ੍ਨੇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾਭੂਤਾ| ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਗਕਰੀਤਿ ਗਮਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਵਿਨਾਸ਼ਕਰੀ| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯੇਤਿ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯ, ਬਹੁਸ਼ੋ ਘਟ੍ਟਨਾਦਿਤਿ ਬਹੂਨ੍ ਵਾਰਾਨ੍ ਤਾਡਨਾਤ੍| ਆਰੋਹਦ੍ਵ੍ਯਧਾ ਉਪਰ੍ਯੁਪਰ੍ਯਾਰੋਪਿਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਦਾ, ਅਤ ਏਵ ਤੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਦੈਰ੍ਧੇਨੁਸ੍ਤਨੇਰਿਵ ਸ੍ਰਵਣਾਦ੍ ਧੇਨੁਕਾ| ਬਹੁਸ਼ੋ ਭਿਨ੍ਨੇਤਿ ‘ਏਕਸ੍ਥਾਨੇ ਏਵ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਆਸੁ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਕਾਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ, ਜਾਤਾਸੁ ਤਤ੍ਕਾਰਣਵਿਪਰੀਤਗੁਣਾਚਰਣਂ, ਤਤ੍ਕਾਰਣਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ਼ਮਨੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਿਤਿ||੧੯||
Adhikarana ੧੯ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਿਰਾਸੁ ਸ਼ਿਕ੍ਸਿਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਲਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ | ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਨੇਨ ਤਾਡਯੇਤ੍ ||੨੦||
भवन्ति चात्र- सिरासु शिक्षितो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः | मत्स्यवत् परिवर्तन्ते तस्माद्यत्नेन ताडयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨੇ ਯਤ੍ਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਿਰਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਕ੍ਸਿਤੋਭ੍ਯਾਸੇਨ ਨਿਪੁਣਃ ਸਿਰਾਸੁ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਮਤ੍ਸ੍ਯਵਚ੍ਚਲਨਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਧੇ ਯਤ੍ਨੋ ਵਿਧੇਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੦||
Adhikarana ੨੦ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਅਜਾਨਤਾ ਗਹੀਤੇ ਤੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇ ਕਾਯਨਿਪਾਤਿਤੇ | ਭਵਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਪਦਸ਼੍ਚੈਤਾ ਬਹਵਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ||੨੧||
अजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते | भवन्ति व्यापदश्चैता बहवश्चाप्युपद्रवाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਨਿਪੁਣਵੈਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਜਾਨਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧||
Adhikarana ੨੧ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੈਰ੍ਨ ਤਥਾ ਲੇਪਨੈਰਪਿ | ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਯਥਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਾਤ੍ ||੨੨||
स्नेहादिभिः क्रियायोगैर्न तथा लेपनैरपि | यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕਰ੍ਮਣਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸ੍ਯ ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੨||
Adhikarana ੨੨ (੨੩) · Śloka ੨੩
ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਧਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ | ਯਥਾ ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬਸ੍ਤਿਃ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ||੨੩||
सिराव्यधश्चिकित्सार्धं शल्यतन्त्रे प्रकीर्तितः | यथा प्रणिहितः सम्यग्बस्तिः कायचिकित्सिते ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਅਧੁਨਾ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਿਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਰੇਰ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਾਚਕਮਾਹੁਃ| (“ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਵਸੇਚਨਾਤ੍| ਧਮਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਚਸ਼੍ਚ ਯਾਃ|| ਰਸਸ੍ਵੇਦਾਦਿਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਪੁਸ੍ਕਲਮ੍ ” - ਇਤਿ)||੨੩||
Adhikarana ੨੩ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਵਾਨ੍ਤਵਿਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਥਾਪਿਤਾਨੁਵਸਿਤਸਿਰਾਵਿਦ੍ਧੈਃ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ- ਕ੍ਰੋਧਾਯਾਸਮੈਥੁਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਵਾਗ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਯਾਨਾਧ੍ਯਯਨਸ੍ਥਾਨਾਸਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਬਲਲਾਭਾਤ੍ , ਮਾਸਮੇਕੇ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ | ਏਤੇਸਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰਮੁਪਰਿਸ੍ਠਾਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੨੪||
तत्र स्निग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवसितसिराविद्धैः परिहर्तव्यानि- क्रोधायासमैथुनदिवास्वप्नवाग्व्यायामयानाध्ययनस्थानासनचङ्क्रमणशीतवातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णान्याबललाभात् , मासमेके मन्यन्ते | एतेषां विस्तरमुपरिष्ठाद्वक्ष्यामः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਃ ਪੁਰੁਸੈਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਭਵਨਮ੍, ਆਸਨਮ੍ ਉਪਵੇਸ਼ਨਮ੍| ਏਤੇਸਾਂ ਕ੍ਰੋਧਾਯਾਸਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਨਾਮ੍| ਉਪਰਿਸ੍ਠਾਤ੍ ਆਤੁਰੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ||੨੪||
Adhikarana ੨੪ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਸਿਰਾਵਿਸਾਣਤੁਮ੍ਬੈਸ੍ਤੁ ਜਲੌਕਾਭਿਃ ਪਦੈਸ੍ਤਥਾ | ਅਵਗਾਢਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਹਰੇਦ੍ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ||੨੫||
सिराविषाणतुम्बैस्तु जलौकाभिः पदैस्तथा | अवगाढं यथापूर्वं निर्हरेद्दुष्टशोणितम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਿਰਾਵਿਸਾਣਾਦੀਨਾਂ ਰਕ੍ਤਾਵਸੇਚਨੋਪਾਯਾਨਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਗੁਰੁਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਿਰਾਵਿਸਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦੈਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨੈਃ | ਅਵਗਾਢਮ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ; ਏਤੇਨੋਤ੍ਤਾਨਂ ਪਦੈਃ, ਅਵਗਾਢਂ ਜਲੌਕੋਭਿਃ, ਅਵਗਾਢਤਰਂ ਤੁਮ੍ਬੈਃ, ਅਵਗਾਢਤਮਂ ਵਿਸਾਣੇਨ; ਸਾਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਕਮਵਗਾਢਤਮਂ ਚ ਸਿਰਾਭਿਰਿਤਿ||੨੫||
Adhikarana ੨੫ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਅਵਗਾਢੇ ਜਲੌਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤੇ ਹਿਤਮ੍ | ਸਿਰਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਕੇ ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ਙ੍ਗਾਲਾਬੂ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ||੨੬||
अवगाढे जलौका स्यात् प्रच्छन्नं पिण्डिते हितम् | सिराऽङ्गव्यापके रक्ते शृङ्गालाबू त्वचि स्थिते ||२६||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਵਿਸਾਣਤੁਮ੍ਬਜਲੌਕਃਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਾਨਾਂ ਵਿਸਯਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਹ- ਅਵਗਾਢੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੬||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੮
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧਿਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੮||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिराव्यधविधिशारीरं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||