Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో ధమనీవ్యాకరణం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
సిరావ్యధవిధిశారీరానంతరం సిరాధమనీస్రోతసాం సదృశత్వాద్ధమనీవ్యాకరణారంభో యుజ్యత ఇత్యాహ- అథేత్యాది| ధ్మానాదనిలపూరణాద్ధమన్యః, తాసాం వ్యాకరణం వివరణం యస్మిన్ శారీర ఇతి విగ్రహః||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
చతుర్వింశతిర్ధమన్యో నాభిప్రభవా అభిహితాః | తత్ర కేచిదాహుః- సిరాధమనీస్రోతసామవిభాగః, సిరావికారా ఏవ హి ధమన్యః స్రోతాంసి చేతి | తత్తు న సమ్యక్, అన్యా ఏవ హి ధమన్యః స్రోతాంసి చ సిరాభ్యః; కస్మాత్? వ్యంజనాన్యత్వాన్, మూలసన్నియమాత్, కర్మవైశేష్యాత్, ఆగమాచ్చ; కేవలం తు పరస్పరసన్నికర్షాత్ సదృశాగమకర్మత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాచ్చ విభక్తకర్మణామప్యవిభాగ ఇవ కర్మసు భవతి ||3||
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
తాస్వతీతావేక్షణం నిర్దిశన్నాహ- చతుర్వింశతిరిత్యాది| అభిహితా ఉక్తాః, ‘శోణితవర్ణనీయే’ (సూ.14) ఇతి శేషః తత్ర ధమనీసిరాస్రోతఃస్వేకీయమతం స్వమతేన హేతుమతా నిరాకర్తుమాహ- తత్రేత్యాది| అవిభాగోఽపృథక్త్వం, సరణాత్ సిరాః, తా ఏవ ధ్మానాద్ధమన్యః, స్రవణాత్ స్రోతాంసీతి | అపృథక్త్వే స్వయమేవ హేతుమాహ- సిరావికారా ఇత్యాది| సిరావికారా ఇతి సిరాణామేవాకారాంతరేణ పరిణామాః, పిష్టవికారక్షీరవికారవత్| పునరపి తైరుక్తం- “ఆకాశీయావకాశానాం దేహే నామాని దేహినాం| సిరాః స్రోతాంసి మార్గాః ఖం ధమన్యో నాడ్య ఆశయాః”- ఇత్యాది| పరమతోచ్ఛేదమాహ- తత్తు న సమ్యగిత్యాది| వ్యంజనాన్యత్వాత్ లక్షణాన్యత్వాత్; తత్ర సిరాణాం వాతాదివహానామరుణనీలశుక్లలోహితవర్ణత్వం లక్షణం, శబ్దాదివహధమనీనాం తు వర్ణానుక్తేః స్వధాతుసమవర్ణత్వం, ఏవం స్రోతసామపి| తదుక్తం చరకే- “స్వధాతుమసవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా” (చ.వి.5) ఇత్యాదికం| మూలసన్నియమో ద్వితీయో భేదో యథా- “తాసాం మూలసిరాశ్చత్వారింశత్” ఇత్యారభ్య యావత్ “ఏవమేతాని సప్తసిరాశతాని” (శా.7); ధమనీనాం తు “చతుర్వింశతిర్ధమన్యః”; స్రోతసాం పునర్ద్వావింశతిః స్రోతాంసి| కర్మవైశేష్యం విశిష్టకర్మకరత్వం, తచ్చ తృతీయభేదకారణం; తద్యథా- “కర్మణామప్రతీఘాతం” (శా.7) ఇత్యాదినోక్తం సిరాణాం కర్మవైశేష్యం, శబ్దరూపరసగంధవహత్వాదికం ధమనీనాం, ప్రాణాన్నవారిరసశోణితమాంసమేదోవాహిత్వం స్రోతసాం| ఆగమోఽత్రాయుర్వేదః, స చతుర్థో భేదహేతుః; తద్యథా- “సిరా ధమన్యో యోగవహాని స్రోతాంసి” (శా.5) ఇతి, తథా “మర్మసిరాస్నాయుధమనీః పరిహరన్” (సూ.5) ఇత్యాదిషు సిరాదీనాం యది విభక్తత్వం నాభవిష్యత్తదా పృథగ్వివరణం నాకరిష్యదితి| ఇదానీమేతేషాం సిరాధమనీస్రోతసాం పరస్పరభిన్నానామపి కర్మస్వవిభాగ ఇవ భవతీతి దర్శయన్నాహ- కేవలమిత్యాది| సన్నికర్షో నైకట్యం| అతిసన్నికర్షాదిహేతుచతుష్టయేన కర్మస్వపృథక్త్వమివ భవతి| కథం? యథాఽతిసన్నికర్షయుక్తీకృతానాం తృణానాం ప్రత్యేకం భిన్నజ్వలనక్రియాణామభిన్నమివ జ్వలనం ప్రతీయతే| సదృశాగమత్వాదితి ఆప్తానాం వచనమాగమః, తస్య సదృశత్వాత్| తథా హి- “ఆకాశీయావకాశానాం దేహే నామాని దేహినాం| సిరాః స్రోతాంసి మార్గాః ఖం ధమన్య” ఇత్యాప్తోపదిష్టేన సిరాదిసాదృశ్యేన న నిర్ధార్య జ్ఞాయతే సిరాదిషు కస్యేదం తోయాదివహనం కర్మ| సదృశకర్మత్వాచ్చ యథా- సహ గాయతాం గాయకానాం భిన్నగీతక్రియాణామప్యభిన్నగీతక్రియాత్వప్రతీతిః | సౌక్ష్మ్యాద్యథా- ఘటస్థితమృత్పరమాణూనాం ప్రత్యేకముదకాహరణం కుర్వతామేకక్రియాకారిత్వప్రతీతిః||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
తాసాం తు ఖలు నాభిప్రభవాణాం ధమనీనామూర్ధ్వగా దశ, దశ చాధోగామిన్యః, చతస్రస్తిర్యగ్గాః ||4||
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
తాసామిత్యాది||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౬
ఊర్ధ్వగాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధప్రశ్వాసోచ్ఛ్వాసజృంభితక్షుద్ధసితకథితరుదితాదీన్ విశేషానభివహంత్యః శరీరం ధారయంతి | తాస్తు హృదయమభిప్రపన్నాస్త్రిధా జాయంతే, తాస్త్రింశత్ | తాసాం తు వాతపిత్తకఫశోణితరసాన్ ద్వే ద్వే వహతస్తా దశ, శబ్దరూపరసగంధానష్టాభిర్గృహ్ణీతే, ద్వాభ్యాం భాషతే, ద్వాభ్యాం ఘోషం కరోతి, ద్వాభ్యాం స్వపితి, ద్వాభ్యాం ప్రతిబుధ్యతే, ద్వే చాశ్రువాహిన్యౌ, ద్వే స్తన్యం స్త్రియా వహతః స్తనసంశ్రితే, తే ఏవ శుక్రం నరస్య స్తనాభ్యామభివహతః, తాస్త్వేతాస్త్రింశత్ సవిభాగా వ్యాఖ్యాతాః | ఏతాభిరూర్ధ్వం నాభేరుదరపార్శ్వపృష్ఠోరఃస్కంధగ్రీవాబాహవో ధార్యంతే యాప్యంతే చ ||5|| భవతి చాత్ర- ఊర్ధ్వంగమాస్తు కుర్వంతి కర్మాణ్యేతాని సర్వశః |6|
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
ప్రశ్వాసోఽంతఃప్రవిశద్వాయుః, ఉచ్ఛ్వాస ఊర్ధ్వముత్తిష్ఠద్వాయుః, జృంభితక్షుద్ధసితకథితాని ఘోషభాషయోర్విశేషాః, రుదితమశ్రువాహిన్యోః కర్మ, ఆదిశబ్దాద్రూపాదివాహినీసంబంధినాం ప్రేక్షితాదికర్మవిశేషాణామవరోధః| తాస్త్విత్యాది| శబ్దాదీంశ్చతురః ప్రత్యేకం ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యామిత్యష్టాభీ రజఃప్రవర్తితాత్మప్రయత్నప్రబోధమనోఽనుగతాభిర్ధమనీభిర్గృహ్ణీతే| మనసశ్చాణుత్వాదేకత్వాచ్చ తాసాం యుగపత్ప్రవృత్తిర్నాస్తీతి తాసాం యా ధమనీ మనసాఽనుయుజ్యతే తయైవ రూపాదిష్వన్యతమమాత్మా గృహ్ణీతే, న పునర్యుగపదేవ రూపాదికం సర్వం సర్వాభిరితి | స్పర్శగ్రహణం పునరత్రైవాధ్యాయే తిర్యగ్గాణాం కర్మ వక్ష్యతి| భాషత ఇతి తాల్వాదిస్థానవ్యాపారనిష్పాదితాకారాదివర్ణవ్యక్తియుక్తం శబ్దం కరోతి, ఘోషశ్చ తద్విపరీతోఽవ్యక్తః శబ్దః| ద్వాభ్యాం స్వపితి తమోవిషయాభ్యాం, సత్త్వవిషయాభ్యాం తు బుధ్యతే| ఏతాభిరూర్ధ్వం నాభేరుదరాదయో ధార్యంతే, అంగాదిభిః సహైతాభిరుదరాదీనాం బంధనేన దృఢీకృతత్వాత్; వాతాదివహనేన చైతాభిరేవ యాప్యంతే||5||-
Adhikarana ౫ (౬-౭) · Śloka ౮
అధోగమాస్తు వక్ష్యామి కర్మ చాసాం యథాయథం ||6|| అధోగమాస్తు వాతమూత్రపురీషశుక్రార్తవాదీన్యధో వహంతి | తాస్తు పిత్తాశయమభిప్రపన్నాస్తత్రస్థమేవాన్నపానరసం విపక్వమౌష్ణ్యాద్వివేచయంత్యోఽభివహంత్యః శరీరం తర్పయంతి, అర్పయంతి చోర్ధ్వగానాం తిర్యగ్గాణాం చ, రసస్థానం చాభిపూరయంతి, మూత్రపురీషస్వేదాంశ్చ వివేచయంతి; ఆమపక్వాశయాంతరే చ త్రిధా జాయంతే, తాస్త్రింశత్; తాసాం తు వాతపిత్తకఫశోణితరసాన్ ద్వే ద్వే వహతస్తా దశ, ద్వే అన్నవాహిన్యావంత్రాశ్రితే, తోయవహే ద్వే, మూత్రబస్తిమభిప్రపన్నే మూత్రవహే ద్వే, శుక్రవహే ద్వే శుక్రప్రాదుర్భావాయ, ద్వే విసర్గాయ, తే ఏవ రక్తమభివహతో విసృజతశ్చ నారీణామార్తవసంజ్ఞం, ద్వే వర్చోనిరసన్యౌ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే, అష్టావన్యాస్తిర్యగ్గామినీనాం ధమనీనాం స్వేదమర్పయంతి; తాస్త్వేతాస్త్రింశత్ సవిభాగా వ్యాఖ్యాతాః | ఏతాభిరధోనాభేః పక్వాశయకటీమూత్రపురీషగుదబస్తిమేఢ్రసక్థీని ధార్యంతే యాప్యంతే చ ||7|| భవతి చాత్ర- అధోగమాస్తు కుర్వంతి కర్మాణ్యేతాని సర్వశః |8|
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
వాతాద్యభివహనమాసాం సామాన్యం కర్మ| ఆర్తవాదీనీత్యాదిశబ్దాదన్నతోయాదీనాం స్వీకారః| స్థానాంతరగతానాం తాసామేవ కర్మాహ- తాస్త్విత్యాది| అభిప్రపన్నా అభిముఖం ప్రాప్తాః| విపక్వమౌష్ణ్యాదితి ‘అగ్నేః’ ఇతి శేషః| వివేచయంత్య ఇతి యథా యథా విపక్వమశనరసం తథా తథా పృథక్ కుర్వంత్య ఇత్యర్థః| అభివహంత్య ఇతి అభితః సర్వతో వహంత్యః| తర్పయంతి ప్రీణయంతి| కథం పునః సకలమేవ శరీరం తాస్తర్పయంతీత్యాశంక్యాహ- అర్పయంతీత్యాది| కథమర్పయంతీత్యత్ర యుక్తిమాహ- రసస్థానం చాభిపూరయంతీతి| అయమభిప్రాయః- ఆమపక్వాశయే అధోనాభిరేవైవమన్నరసో వర్తులీకృతో యథా రసస్థానస్య పూరణం తతశ్చోర్ధ్వగాభిస్తిర్యగ్గాభిశ్చ తత్ర తత్రోపనీయత ఇతి సకలశరీరతర్పణమధోగతానామేవ కర్మ; రసస్థానం చ హృదయం, తత్పూరణం చ తన్నిష్పాదితరసపరంపరయా న పునః సాక్షాదేవ, అధోగమత్వేనాసామూర్ధ్వగమనాభావాద్ధృదయగమనమేవ నాస్తీతి| తత్ర మూత్రపురీషస్వేదాంశ్చ వివేచయంతి పృథక్ కుర్వంతి, పక్వాన్నరసాదితి సంబంధః| పిత్తాశయే కర్మ తాసాం నిర్దిశ్యామపక్వాశయాంతరే నిర్దిశన్నాహ- ఆమపక్వాశయాంతర ఇత్యాది| పచనం పక్వం భావే క్తః, తస్యాశయః పక్వాశయః, ఏతేనామస్య పచ్యమానస్య యదంతరం తత్రేత్యర్థః| ద్వే అన్నవాహిన్యావంత్రాశ్రితే నహి పిత్తాశయే రసమూత్రపురీషభావేన వివిచ్యమానస్యాహారస్యాన్నభావోఽస్తి , నాపి తోయస్య తోయభావనా; తేన తోయమత్ర భవిష్యతో మూత్రస్య కారణభూతం పక్వాహారవివేకజం ద్రవమయముదకమివోదకం , తదపి ద్వే ఏవ వహతః; తదేవోదకం బస్తివివరప్రాప్తం మూత్రమిత్యుచ్యతే, తద్వహే ద్వే మూత్రబస్తిసంబద్ధే| ఏవమన్నమత్ర భవిష్యతః కిట్టస్య కారణభూతం పక్వాహారవివేకజం ఘనమన్నమివాన్నం, తదపి ద్వే ఏవ వహతః; తదేవోండు(ందు)కప్రాప్తం పురీషమిత్యుచ్యతే||6-7||-
Adhikarana ౬ (౮-౯) · Śloka ౯
తిర్యగ్గాః సంప్రవక్ష్యామి కర్మ చాసాం యథాయథం ||8|| తిర్యగ్గాణాం తు చతసృణాం ధమనీనామేకైకా శతధా సహస్రధా చోత్తరోత్తరం విభజ్యంతే, తాస్త్వసంఖ్యేయాః, తాభిరిదం శరీరం గవాక్షితం విబద్ధమాతతం చ, తాసాం ముఖాని రోమకూపప్రతిబద్ధాని, యైః స్వేదమభివహంతి రసం చాభితర్పయంత్యంతర్బహిశ్చ , తైరేవ చాభ్యంగపరిషేకావగాహాలేపనవీర్యాణ్యంతఃశరీరమభిప్రతిపద్యంతే త్వచి విపక్వాని, తైరేవ చ స్పర్శం సుఖమసుఖం వా గృహ్ణీతే, తాస్త్వేతాశ్చతస్రో ధమన్యః సర్వాంగగతాః సవిభాగా వ్యాఖ్యాతాః ||9||
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
విభజ్యంతే స్వయమేవ విభక్తా భవంతి| గవాక్షితం జాలకైరివ వ్యాప్తం| రసం చేత్యాది| రసం రసధాతుం| అంతః అభ్యంతరే| యైర్ముఖైః సమ్యక్పరిణతాహారరసవాహిభిః | సంతర్పయంతి సర్వతస్తర్పయంతి| బహిశ్చ సంతర్పయంతి ‘త్వచం’ ఇతి శేషః| తైరేవ చాభ్యంగాదీనాం వీర్యాణి త్వచి భ్రాజకేనాగ్నినా విపక్వాని శరీరాంతః ప్రవిశంతి| తైరేవ మనోనుగతైః సుఖాసుఖరూపం స్పర్శం కర్మాత్మా గృహ్ణీతే| తాః సర్వాంగగతాః స్పర్శగ్రహణాయాధికృతత్వాత్, తద్గతం మనోఽపి సర్వాంగస్రోతోగతమేవ| తేనోర్ధ్వగానాం చానియత ఏవ దేశో భవతి||8-9||
Adhikarana ౭ (౧౦) · Śloka ౧౦
యథా స్వభావతః ఖాని మృణాలేషు బిసేషు చ | ధమనీనాం తథా ఖాని రసో యైరుపచీయతే ||10||
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
యథేత్యాది| ఖాని స్రోతాంసి| రసో యైరుపచీయత ఇతి రసః ప్రధానభూతః, తేనాన్యదభ్యంగపరిషేకాదివీర్యం||10||
Adhikarana ౮ (౧౧) · Śloka ౧౧
పంచాభిభూతాస్త్వథ పంచకృత్వః పంచేంద్రియం పంచసు భావయంతి | పంచేంద్రియం పంచసు భావయిత్వా పంచత్వమాయాంతి వినాశకాలే ||11||
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శబ్దాదిగ్రాహిణీనాం సర్గస్థితిప్రలయేషు ప్రకృతిభూతానామప్రకృతిభూతానాం చ క్రియోపదేశమాహ- పంచాభిభూతా ఇత్యాది| అస్యార్థః- భావయంతి యోజయంతి, కాః? పంచాభిభూతాః పంచభ్యో భూతేభ్యోఽభి సమంతాద్భూతాః, శబ్దస్పర్శరూపరసగంధైర్వా పంచభిరభిభూతా వ్యాప్తాః, ఆకాశపవనదహనతోయభూమిభిర్వా పంచభిరభిభూతా వ్యాప్తా ధమన్యః; కం? పంచేంద్రియం కర్మపురుషం; కేషు? పంచసు శ్రోత్రాదిష్వింద్రియాధిష్ఠానేషు; కథం? పంచకృత్వః పంచవారాన్, భావయంతి యోజయంతి; అథ ఆయాంతి ఆగచ్ఛంతి; కాః? ధమన్యః; కిం పంచత్వం; కిం కృత్వా? భావయిత్వా సంయోజ్య; కిం తత్? పంచేంద్రియం ఇంద్రియపంచకం సూక్ష్మరూపం; కేషు? పంచస్వాకాశాదిషు మహాభూతేషు; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- ఆకాశాదిపంచభూతసముత్పన్నా ధమన్యః కర్మపురుషమింద్రియాధిష్ఠానేషు పంచవారాన్ భావయంతి, తతశ్చేంద్రియపంచకమాకాశాదిషు భూతేషు సంయోజ్య వినాశకాలే ధమన్యో వినాశం యాంతి| అన్యే తు ‘పంచాదిభూతాన్యథ పంచకృత్వా’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఆదిభూతాన్యాకాశాదీని పంచమహాభూతాని, పంచేంద్రియం కర్మపురుషం, పంచసు చక్షురాదిష్వింద్రియాధిష్ఠానేషు యోజయంతి; తతశ్చ పంచేంద్రియం కర్మపురుషం పంచసు చక్షురాదిష్వింద్రియాధిష్ఠానేషు, భావయిత్వా సంయోజ్య, తాని పంచ ఆదిభూతాని, వినాశకాలే పంచత్వమాయాంతి| అపరే తు ‘పంచాభిభూతాస్త్వథ పంచధా వా’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- భావయంతి యోజయంతి, కాః? పంచాభిభూతా ధమన్యః; ఆయాంతి కిం? పంచత్వం వినాశం; క్వ? వినాశకాలే; కిం కృత్వా? భావయిత్వా సంయోజ్య; కిం తత్? పంచేంద్రియం బుద్ధీంద్రియపంచకం కర్మేంద్రియపంచకం చ; కేషు? పంచసు శబ్దాదిషు వచనాదిషు చాత్మీయేష్వర్థేషు ; కథం? పంచధా పంచభిః ప్రకారైః, తదనంతా ఏవ ధమన్యః; కిం? పంచత్వం వినాశం; క్వ? వినాశకాలే; కిం కృత్వా? భావయిత్వా సంయోజ్య; కం పంచేంద్రియం బుద్ధీంద్రియపంచకం కర్మేంద్రియపంచకం చ; క్వ? శబ్దాదిషు స్వకీయేష్వర్థేషు| అథవా పంచానామాకాశపవనదహనతోయభూమీనాం పృథగాభిముఖ్యేన భూతాః సత్తారూపేణ వ్యవస్థితా ధమన్యః, పంచేంద్రియం కర్మపురుషం, యథాస్వం పంచసు చక్షురాదిష్వింద్రియాధిష్ఠానేషు, భావయంతి యోజయంతి| గయీ త్వన్యథాఽఽపాతనికాం విధాయ వ్యాఖ్యాతి; యథా- అత్ర రూపాదిగ్రాహిణీనాం ధమనీనాం పంచత్వాత్ పంచభిర్ధమనీభిః పంచానామపి రూపాదీనాం యుగపద్గ్రహణేన భవితవ్యమిత్యాశంక్యాహ- పంచాభిభూతా ఇత్యాది| అస్యాయమర్థః- పంచసు రూపాదిషు, పంచేంద్రియం చక్షురాదికం, పంచ ధమన్యో భావయంతి వేదయంతి; స్వయం తావత్ పంచేంద్రియాణి రూపాదికం విదంతి, తాని చ పంచ ధమన్యస్తేషు వేదయంతి| కథం? పంచకృత్వః పంచవారాన్| న చైకవారమేవ పంచాపి ధమన్యః పంచాపీంద్రియాణి పంచస్వపి రూపాదిషు వేదయంతి, తత్ కుతః పునరితి హేతుగర్భం విశేషణమాహ- అభిభూతా అభిముఖం ప్రాప్తాః| కేన? ‘మనసా’ ఇతి శేషః| కస్మాత్? కర్తృమనఃపురఃసరేంద్రియార్థగ్రహణాత్; మంతా హి శరీరే ఏక ఏవ, మనోఽప్యేకమేవ, తేన మనసా యైవ శబ్దాదివహాసు ధమనీష్వభిప్రపన్నా సైవ స్వధర్మం గ్రాహయతి మంతారం నాన్యేతి; యతో మనఃపురఃసరైవేంద్రియప్రవృత్తిః| ఇదానీం స్వస్థస్యైవ రూపాదిగ్రాహిణీత్వమాసాం న పునరతిదోషాభిపన్నస్య మరణేఽపీత్యాహ- పంచత్వమిత్యాది| విశిష్టనాశకాలే పంచత్వం యాంతి; ధమన్యః పాంచభౌతికా వినాశకాలే పృథక్పృథగ్భూతభావేనావస్థానాత్ పంచతాం గతా ఉచ్యంతే| పంచేంద్రియం పంచసు భావయిత్వేతి పునరప్యనువాదస్తేషాం నియతస్వవిషయగ్రాహిత్వదర్శనార్థః| గ్రంథాంతరే “రసవహనం కుర్వంతి ధమన్యః సతతం తథా| శబ్దాదిగ్రహణోచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసవచనాని చ|| భావయంతి పృథక్ పశ్చాత్ ప్రత్యయాః ఖలు పంచసు| తత్సంఖ్యాకరణం యాంతి నాశకాలే తు పంచతాం|| శరీరం హి గతే తస్మిఞ్ శూన్యాగారమచేతనం| పంచతత్త్వావశేషత్వాత్ పంచతాం గతముచ్యతే”- ఇతి||11||
Adhikarana ౯ (౧౨) · Śloka ౧౨
అత ఊర్ధ్వం స్రోతసాం మూలవిద్ధలక్షణముపదేక్ష్యామః | తాని తు ప్రాణాన్నోదకరసరక్తమాంసమేదోమూత్రపురీషశుక్రార్తవవహాని, యేష్వధికారః; ఏకేషాం బహూని; ఏతేషాం విశేషా బహవః | తత్ర ప్రాణవహే ద్వే, తయోర్మూలం హృదయం రసవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్యాక్రోశనవినమనమోహనభ్రమణవేపనాని మరణం వా భవతి; అన్నవహే ద్వే, తయోర్మూలమామాశయోఽన్నవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్యాధ్మానం శూలోఽన్నద్వేషశ్ఛర్దిః పిపాసాఽఽంధ్యం మరణం చ; ఉదకవహే ద్వే, తయోర్మూలం తాలు క్లోమ చ, తత్ర విద్ధస్య పిపాసా సద్యోమరణం చ; రసవహే ద్వే, తయోర్మూలం హృదయం రసవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్య శోషఃప్రాణవహవిద్ధవచ్చ మరణం తల్లింగాని చ; రక్తవహే ద్వే, తయోర్మూలం యకృత్ప్లీహానౌ రక్తవాహిన్యశ్చ ధమన్యః , తత్ర విద్ధస్య శ్యావాంగతా జ్వరో దాహః పాండుతా శోణితాగమనం రక్తనేత్రతా చ; మాంసవహే ద్వే, తయోర్మూలం స్నాయుత్వచం రక్తవహాశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధస్య శ్వయథుర్మాంసశోషః సిరాగ్రంథయో మరణం చ; మేదోవహే ద్వే, తయోర్మూలం కటీ వృక్కౌ చ, తత్ర విద్ధస్య స్వేదాగమనం స్నిగ్ధాంగతా తాలుశోషః స్థూలశోఫతా పిపాసా చ; మూత్రవహే ద్వే, తయోర్మూలం బస్తిర్మేఢ్రం చ, తత్ర విద్ధస్యానద్ధబస్తితా మూత్రనిరోధః స్తబ్ధమేఢ్రతా చ; పురీషవహే ద్వే, తయోర్మూలం పక్వాశయో గుదం చ, తత్ర విద్ధస్యానాహో దుర్గంధతా గ్రథితాంత్రతా చ; శుక్రవహే ద్వే, తయోర్మూలం స్తనౌ వృషణౌ చ, తత్ర విద్ధస్య క్లీబతా చిరాత్ ప్రసేకో రక్తశుక్రతా చ ; ఆర్తవహే ద్వే, తయోర్మూలం గర్భాశయ ఆర్తవవాహిన్యశ్చ ధమన్యః, తత్ర విద్ధాయా వంధ్యాత్వం మైథునాసహిష్ణుత్వమార్తవనాశశ్చ; సేవనీచ్ఛేదాద్రుజాప్రాదుర్భావః; బస్తిగుదవిద్ధలక్షణం ప్రాగుక్తమితి | స్రోతోవిద్ధం తు ప్రత్యాఖ్యాయోపచరేత్, ఉద్ధృతశల్యం తు క్షతవిధానేనోపచరేత్ ||12||
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| మూలస్య స్థూలత్వేన తద్విద్ధలక్షణస్యైవ సాధ్యాసాధ్యపరిచ్ఛేదకత్వాత్తద్విద్ధలక్షణవ్యాఖ్యానమేవ ప్రతిజ్ఞాతం| స్వరూపం తు “స్వధాతుసమవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా ప్రతానసదృశాని చ” (చ.వి.5) ఇతి తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయం| తాన్యేవ వివృణ్వన్నాహ- తాని త్విత్యాది| ప్రాణాదీనామార్తవాంతానామేకాదశానాం ప్రత్యేకం వహనే ద్వే ద్వే స్రోతసీ| అస్థిమజ్జస్వేదవాహిషు స్రోతఃసు సత్స్వప్యనధికారః; కథం? తత్రాస్థివహానాం సకలానామేవ మేదో మూలం, మజ్జవహానాం చ తేషాం సకలాన్యేవాస్థీని సకలశరీరగతాని, న చ సకలశరీరగతవిద్ధలక్షణం సాధ్యాదిజ్ఞాననిశ్చాయకం, ఏవం స్వేదవహానామపి కేవలం మేదో మూలమితి పూర్వేణైవ సమానం, అతః శల్యతంత్రే తేషాం మూలవిద్ధలక్షణానధికారః| అముమేవార్థం చేతసి కృత్వాఽఽహ- యేష్వధికార ఇతి| ‘శల్యతంత్రే’ ఇతి శేషః, కాయచికిత్సాయాం తు స్రోతోదుష్టిలక్షణం వాచ్యం, తేన సకలాంగగతానామపి స్రోతసాం కాయచికిత్సాయామధికారః| శల్యతంత్రాధికారిషు నియతదేశస్థితేషు విద్ధేషు వేదనావిశేషస్య సాధ్యాదిజ్ఞాననిశ్చాయకత్వమితి కాయచికిత్సాధికారిణాం స్రోతసాం కృత్స్నశరీరగతత్వేన సూక్ష్మాణామాశ్రితస్య వేదనావిశేషస్యాతిసూక్ష్మత్వాన్న సాధ్యాదిజ్ఞాననిశ్చాయకత్వమితి తేషామనధికారః| పరమతమాహ- ఏకేషాం బహూనీతి|- ఏకేషామాచార్యాణాం మతే బహూని స్రోతాంసి, ‘తాన్యత్రానధికృతాని’ ఇతి శేషః| ఏతేషాం విశేషా బహవ ఇతి ఏతేషాం పూర్వోక్తానాం ప్రాణాదివహానాం స్వతంత్రే ద్వావింశతిసంఖ్యోపేతానాం స్రోతసాం, విశేషా భేదాః| తత్ర ప్రాణవహే ఇత్యాది| ఆక్రోశనమార్తస్వరై రోదనం, వినమనం విశేషేణ నమనం| త్వక్శబ్దేన రసోఽత్ర, తాత్స్థ్యాత్| శుక్రవహస్రోతఃసన్నిహితసేవనీచ్ఛేదనలక్షణమశ్మరీచికిత్సితే బస్తిప్రసంగేనోక్తమత్రాసూత్రితమపి| మూత్రపురీషస్రోతోమూలబస్తిగుదవిద్ధలక్షణమతిదేశేన సుఖప్రతిపత్తయే నిర్దిశన్నాహ- బస్తీత్యాది| బస్తివిద్ధలక్షణం ‘తత్ర విద్ధస్యానద్ధబస్తితా’ ఇత్యాది; గుదవిద్ధలక్షణం చ ‘తత్ర విద్ధస్యానాహ’ ఇత్యాది| ఇదానీం చికిత్సాసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- స్రోతోవిద్ధమిత్యాది| ఉపచరేదితి ‘శల్యోద్ధరణప్రకారేణ’ ఇతి శేషః| ఉద్ధృతశల్యమితి అత్రాపి ప్రత్యాఖ్యాయేతి యోజనీయం||12||
Adhikarana ౧౦ (౧౩) · Śloka ౧౩
భవతి చాత్ర- మూలాత్ ఖాదంతరం దేహే ప్రసృతం త్వభివాహి యత్ | స్త్రోతస్తదితి విజ్ఞేయం సిరాధమనివర్జితం ||13||
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
మూలాదిత్యాది|- మూలాత్ ఖాదితి హృదయాదిచ్ఛిద్రాత్, ప్రసృతం అభివహనశీలం, యదంతరం అవకాశః, తత్ స్రోతో విజ్ఞేయం||13||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౯
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే ధమనీవ్యాకరణశారీరం నామ నవమోఽధ్యాయః ||9||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానే నవమోఽధ్యాయః||9||