૨. શુક્રશોણિતશુદ્ધિશારીરમ્

સર્વભૂતચિન્તાશારીરે ‘શુક્રશોણિતયોઃ સન્નિપાતેષ્વભિવ્યજ્યન્તે’ (શા.૧) ઇતિ યદુક્તં તત્ર શુક્રશોણિતયોઃ શુદ્ધયોરેવ સન્નિપાતેષુ ક્ષેત્રજ્ઞા અભિવ્યજ્યન્તેઽતસ્તયોઃ શુદ્ધિં પ્રતિપાદયિતુકામઃ પ્રાહ- અથાત ઇત્યાદિ| શોણિતશબ્દોઽત્રાર્તવશોણિતે વર્તતે, શુદ્ધિર્દુષ્ટદોષાસમ્પર્કતા||૧-૨||

સા ચ શુદ્ધિર્વાતાદિદુષ્ટશુક્રસ્યેતિ વાતાદિભિઃ પૃથક્સમુદિતૈર્દુષ્ટશુક્રતામાહ- વાતેત્યાદિ| એવમ્ભૂતરેતસઃ પુરુષા ગર્ભોત્પત્તૌ ન ક્ષમા ભવન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ||૩||

તેષ્વિત્યાદિ| તેષુ વાતાદિષુ દુષ્ટેષુ મધ્યે વાતેન યચ્છુક્રં દૂષિતં તદ્વાતવર્ણવેદનં ભવતિ| તત્ર વાતવર્ણા અરુણકૃષ્ણાદયઃ; યદ્યપ્યવ્યક્તસ્ય વાયોર્વર્ણાસમ્ભવઃ, તથાઽપિ વાતદુષ્ટે દૂષ્યેઽરુણકૃષ્ણૌ વાતેન વર્ણૌ ભવત ઇત્યદોષઃ| વાતવેદનાસ્તોદભેદાદયઃ ; નનુ, કથમેકસ્માદ્વાયોરનેકવેદનાવિશેષાસ્તોદાદયઃ? સત્યં, બહુકારણપ્રકોપાત્તસ્યેતિ| ગન્ધસ્તુ વાયોર્નાસ્ત્યેવ| પિત્તેન યચ્છુક્રં દૂષિતં તત્ પિત્તવર્ણવેદનં ભવતિ; પિત્તવર્ણાઃ પીતનીલાદયઃ, પિત્તવેદના ઓષચોષાદયઃ; પિત્તદુષ્ટે શુક્રેઽનુક્તોઽપિ ગન્ધઃ કુણપે પૂતિપૂયાભે ચ વક્ષ્યમાણો દ્રષ્ટવ્યઃ| શ્લેષ્મણા યચ્છુક્રં દૂષિતં તત્ શ્લેષ્મવર્ણવેદનં ભવતિ; શ્લેષ્મવર્ણઃ શુક્લઃ , શ્લેષ્મવેદનાઃ કણ્ડ્વાદયઃ, ગન્ધસ્ત્વનુક્તોઽપિ વિસ્રો દ્રષ્ટવ્યઃ| રક્તેન યચ્છુક્રં દૂષિતં તત્ કુણપગન્ધ્યનલ્પં ચ ભવતિ, ચકારાચ્છોણિતવર્ણં પિત્તવેદનં ચ; કુણપં શવસ્તસ્યેવ ગન્ધોઽસ્યેતિ કુણપગન્ધિ; અનલ્પં બહુલમ્; અત્ર રક્તેનેતિ વ્યપદેશો ઘૃતતૈલદગ્ધવત્, (અગ્નિદગ્ધઘૃતતૈલાભ્યાં દગ્ધં દ્રવ્યં ઘૃતતૈલદગ્ધમિત્યુચ્યતે ન ત્વગ્નિના દગ્ધમિતિ, તથાઽત્રાપિ વાતાદિદૂષિતરક્તેન દુષ્ટં રક્તદૂષિતમિતિ વ્યપદેશઃ ,) યતો રક્તસ્યાપિ દોષા એવ દૂષયિતારઃ| શ્લેષ્મવાતાભ્યાં યચ્છુક્રં દૂષિતં તદ્ગ્રન્થિભૂતં ગ્રન્થિસદૃશં ગ્રન્થિલં ભવતીત્યર્થઃ| પિત્તશ્લેષ્મભ્યાં યદ્દૂષિતં તત્ શટિતપૂયસદૃશં ભવતિ| ક્ષીણં પિત્તમારૂતાભ્યાં ભવતિ, તસ્ય લક્ષણં પ્રાગ્દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયે (સૂ.૧૫) ઉક્તમ્| ગ્રન્થ્યાદયસ્તુ યે દ્વિદોષજાસ્તે દ્વિદોષવર્ણવેદના બોદ્ધવ્યાઃ| સન્નિપાતેન યચ્છુક્રં દૂષિતં તન્મૂત્રપુરીષગન્ધિ ભવતિ| તેષાં કૃચ્છ્રસાધ્યાસાધ્યભેદં દર્શયન્નાહ- તેષ્વિત્યાદિ| તેષુ મધ્યે કુણપાદયશ્ચત્વારઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ, મૂત્રપુરીષગન્ધિરન્તિમોઽસાધ્યઃ, શેષા અર્થત એવ સાધ્યાઃ||૪||

ઇદાનીં શુક્રવિષયં પ્રતિપાદ્ય, આર્તવશોણિતવિષયમપિ પ્રતિપાદયિતુમાહ- આર્તવમિત્યાદિ| આર્તવમપિ યદા પૃથગ્દોષૈઃ શોણિતચતુર્થૈર્દ્વન્દ્વૈઃ સમસ્તૈશ્ચોપસંસૃષ્ટં તદાઽબીજં ભવતીત્યર્થપિણ્ડઃ| તસ્ય વિજ્ઞાનોપાયં દર્શયન્નાહ- તદપીત્યાદિ| તદપીતિ આર્તવમપિ| દોષવર્ણવેદનાભિઃ શુક્રદોષે વ્યાખ્યાતાભિઃ| તેષાં સાધ્યાસાધ્યમેદં દર્શયન્નાહ- તેષ્વિત્યાદિ| મૂત્રપુરીષપ્રકાશમિતિ ગન્ધવર્ણાદિભિર્મૂત્રપુરીષતુલ્યમ્| સાધ્યમન્યચ્ચેતિ એકૈકદોષજનિતત્રયમ્| શુક્રાર્તવદોષા યાપ્યા ન ભવન્તિ, વ્યાધિસ્વભાવાત્||૫||

ઇદાનીં શુક્રદોષાણાં ચિકિત્સામાહ- ભવન્તીત્યાદિ| તેષુ શુક્રદોષેષુ મધ્યે, આદ્યાંસ્ત્રીઞ્ શુક્રદોષાન્ સ્નેહસ્વેદાદિભિઃ ક્રિયાવિશેષૈર્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| આદિગ્રહણાદ્વમનવિરેચનનિરૂહાનુવાસનોત્તરબસ્તયો યથાદોષં શમનાનિ ચાવગન્તવ્યાનિ| પુનરુત્તરબસ્તિકથનં ક્રિયાસુ પ્રાધાન્યસૂચનાર્થમ્| પાયયેતેત્યાદિ| ધાતક્યાદેઃ કલ્કકષાયાભ્યાં સાધિતમ્| સાલસારાદિસાધિતમિત્યત્રાપિ કલ્કકષાયાભ્યામેવ| ગ્રન્થીત્યાદિ| શટીસિદ્ધમિતિ શટ્યાઃ કલ્કકષાયાભ્યાં સિદ્ધમ્| પાલાશે વેત્યાદિ પલાશભસ્માઢકં ષડ્ભિઃ સલિલાઢકૈઃ ક્વથિતં પાદશેષં સપ્તકૃત્વઃ પરિસ્રુતમાઢકશેષં પ્રસ્થઘૃતપાકાય પ્રયોજ્યમ્| પરૂષકવટાદિભ્યામિત્યાદિ| પરૂષકવટાદિભ્યામિતિ પરૂષકાદિન્યગ્રોધાદિગણાભ્યામિત્યર્થઃ| પ્રાગુક્તમિત્યાદિ|- પ્રાગુક્તં સ્વયોનિવર્ધનં દ્રવ્યમ્| વક્ષ્યતે યચ્ચેતિ યચ્ચ ક્ષીણબલીયેઽધ્યાયે વાજીકરણે (ચિ.૨૬) વક્ષ્યતે| વિડિત્યાદિ| વિટ્પ્રભે મૂત્રપુરીષપ્રકાશે રેતસિ| વિડ્ગ્રહણેનાત્ર પુરીષં મૂત્રં ચ ગૃહ્યતે, મલમૂત્રમાત્રવાચકત્વાદ્વિટ્શબ્દસ્ય| સર્પિરિત્યત્રાપ્યનુવર્તનીયમ્| વિણ્મૂત્રાભેઽસાધ્યેઽપિ દુઃખકારિવિટ્ગન્ધાપનયનાર્થં ચિત્રકાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં પેયં ન તુ સર્વથા સિદ્ધ્યર્થં, “અસાધ્યો નૈતિ સાધ્યત્વં” ઇતિ વચનાત્| સર્વેષાં કુણપાદીનાં સામાન્યં ચિકિત્સિતમાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ||૬-૧૦||-

ઇદાનીમદુષ્ટશુક્રસ્ય લક્ષણમાહ- સ્ફટિકેત્યાદિ| ઇદાનીમેકીયમતમાહ- કેચિદિત્યાદિ||૧૧||-

ઉત્તરબસ્ત્યન્તમ્ ઉત્તરબસ્ત્યવસાનં; તત્ર યથાદોષં વમનાદિ, ઉત્તરબસ્તિઃ પુનઃ સર્વેષ્વેવ, વાતાદિહરક્વાથસ્નેહાભ્યાં નૈરૂહિકઃ સ્નૈહિકશ્ચ| આર્તવગ્રહણાદેવ સ્ત્રીગ્રહણે લબ્ધે પુનઃ સ્ત્રીગ્રહણં સમત્વાગતયૌવનપ્રાપણાર્થમ્| ચતસૃષ્વિતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મશોણિતકૃતાસુ| ગયી તુ, ચતસૃષ્વિત્યત્ર ચતુર્થીં શોણિતપ્રકૃતિભૂતવિસ્રગન્ધિશોણિતાર્તવાર્તિં મન્યતે, તસ્યા એવ સાધ્યત્વાત્; ન તુ કુણપગન્ધ્યાર્તવાર્તિં, તસ્યાસાધ્યત્વાત્| કલ્કાદયસ્તુ યોનિવ્યાપત્સુ કથિતા વાતાદિદોષહરદ્રવ્યકૃતાઃ| આચમનં યોનિપ્રક્ષાલનોદકં , તદપિ વાતાદિદોષહરદ્રવ્યકૃતમ્| ગ્રન્થીત્યાદિ| દુર્ગન્ધિપૂયસઙ્કાશે પૂતિગન્ધિપૂયોપમે કફપિત્તદુષ્ટે ઇત્યર્થઃ| મજ્જતુલ્યે ત્રિદોષમલિને| તથાશબ્દાદ્દુર્ગન્ધે ઇત્યત્રાપિ યોજનીયં, તેન મૂત્રપુરીષગન્ધિનીતિ ગમ્યતે| ગયી ત્વત્ર “દુર્ગન્ધે કુણપગન્ધિનિ, પૂયસઙ્કાશે પૂતિપૂયોપમે , મજ્જતુલ્યે ત્રિદોષમલિને” ઇતિ વ્યાખ્યાતિ| ક્ષીણં ચ પ્રાગુક્તમિત્યગ્રે સૂચયિષ્યતિ| અત્ર કુણપાદીનાં પઞ્ચાનામસાધ્યાનામપિ દુર્ગન્ધાપનયનાર્થં ચિકિત્સિતપ્રતિપાદનં ન તુ સર્વથા સિદ્ધ્યર્થં, તેષામસાધ્યત્વાત્| ભદ્રશ્રિયં શ્રીચન્દનં, ચન્દનં રક્તચન્દનં; ગયી તુ ભદ્રશ્રિયં શ્વેતચન્દનં, ચન્દનં ગોશીર્ષાખ્યં ચન્દનવરં નતુ રક્તચન્દનં, તસ્ય હિ ગન્ધાપહરણશક્તેરભાવાત્| વાતાદિદુષ્ટાર્તવાર્તિષ્વન્યામપિ ચિકિત્સામતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- શુક્રદોષહરાણામિત્યાદિ| શુક્રદોષહરાણાં સ્નેહસ્વેદાદિપૂર્વાણાં, યથાસ્વં યથાદોષમ્| યોગાનાં રસાયનવાજીકરણમૂત્રદોષપ્રતિષેધોક્તાનામ્| શેષાસુ વાતાદ્યેકૈકદોષજનિતાસ્વાર્તવાર્તિષુ| શુદ્ધિકરણમવચારણં કાર્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| અશેષાર્તવદુષ્ટીનાં પથ્યમાહ- અન્નમિત્યાદિ| અન્નં ભોજનાર્થમ્||૧૨-૧૬||

અદુષ્ટાર્તવસ્ય લક્ષણમાહ- શશાસૃગિત્યાદિ| યદાર્તવં વાસઃ- સ્થિતં શુષ્કમુદકપ્રક્ષાલિતં વાસો ન વિરઞ્જયેત્ રાગોપેતં વસ્ત્રં ન કુર્યાત્ તત્ પ્રશંસન્તિ, ‘ગર્ભજનનાય’ ઇતિ શેષઃ||૧૭||-

તસ્યૈવાતિપ્રવૃત્તસ્યાસૃગ્દરત્વં, તત્ર ચ દોષદુષ્ટિલક્ષણમાહ- તદેવાતિપ્રસઙ્ગેનેત્યાદિ| તદેવ આર્તવમેવ, ન તુ રક્તપિત્તમ્| ઋતાવતિપ્રસઙ્ગેનેતિ અતિપ્રાચુર્યેણ દીર્ઘકાલાનુબન્ધેન વા (ચ), પ્રવૃત્તં સ્રુતમ્| ન પરમૃતાવેવેત્યાહ- અનૃતાવપીતિ|- અનૃતાવલ્પમપ્યદીર્ઘકાલમપિ પ્રવૃત્તમસૃગ્દરં વિજાનીયાત્| કિંસ્વરૂપં તદિત્યાહ- અત ઇત્યાદિ| અત એતસ્માત્ શશાસૃક્પ્રતિમમિત્યાદિવાક્યપ્રતિપાદિતાદ્રક્તલક્ષણાત્, અન્યત્ અન્યાદૃક્લક્ષણં ‘ફેનિલં શીઘ્રમચ્છમ્’ (સૂ.૧૪) ઇત્યાદિવાક્યેન શોણિતવર્ણનીયે યાદૃશમભિહિતં તાદૃશમિત્યર્થઃ| દોષાનુબન્ધકૃતં લક્ષણમતિદેશેન નિર્દિશ્ય વ્યાધિસ્વભાવકૃતં સામાન્યં લક્ષણમાહ- અસૃગિત્યાદિ| અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ| સવેદનઃ સશૂલઃ| તસ્યાતિસ્રુતસ્ય લક્ષણમાહ- તસ્યેત્યાદિ| અતિવૃત્તૌ અતિપ્રવૃત્તાવિત્યર્થઃ| તમોઽન્ધકારદર્શનં, શ્વાસો વા| પ્રલાપોઽસમ્બદ્ધભાષણમ્| તન્દ્રા નિદ્રાભેદઃ| વાતજા રોગા આક્ષેપકાદયઃ| યસ્યા યદ્રૂપં યાદૃશેન પ્રકારેણોપચરણીયં તદાહ- તરુણ્યા ઇત્યાદિ| તરુણ્યાઃ ષોડશવર્ષપ્રાપ્તાયાઃ, હિતસેવિન્યાઃ પથ્યાશિન્યાઃ||૧૮-૨૦||-

અતિપ્રવૃત્તિલક્ષણામાર્તવસ્ય વિકૃતિં નિર્દિશ્યાપ્રવૃત્તિલક્ષણાં સચિકિત્સિતાં નિર્દિશન્નાહ- દોષૈરિત્યાદિ| અત્ર દોષાઃ કફો વાયુર્વાતકફૌ ચ; ન તુ પિત્તં, પિત્તવૃદ્ધૌ તસ્યાતિપ્રવૃત્તિવૃદ્ધ્યોરુક્તત્વાત્, કુલત્થાદિવાતકફહરદ્રવ્યાવચારણાચ્ચ| નશ્યતીતિ પ્રવર્તમાનં ન દૃશ્યતે, ન તુ સર્વથા ક્ષયં યાતિ| અમ્લં કાઞ્જિકં, મૂત્રં ગોમૂત્રમ્| ઉદશ્વિત્ અર્ધોદકં તક્રમ્| શુક્તં ચુક્રમ્| પુનરુક્તિશઙ્કાં નિરસ્યન્નાહ- ક્ષીણમિત્યાદિ| યદ્યપિ પ્રાગ્દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયે ક્ષીણલક્ષણં સચિકિત્સિતમભિહિતં, તથાઽપ્યત્રોપાદાનાન્નષ્ટરક્તવન્નષ્ટાર્તવવિધાનં કર્તવ્યમ્| રક્તમાર્તવરક્તમ્||૨૧-૨૩||

પ્રકરણપ્રયોજનમુપસંહરન્નાહ- એવમિત્યાદિ| એવં પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, અદુષ્ટશુક્રઃ પુરુષઃ, શુદ્ધાર્તવા ચ સ્ત્રી, ‘ભવતિ’ ઇત્યત્રાધ્યાહારઃ||૨૪||

ઋતૌ પુત્રીયમાચારં નિર્દિશન્નાહ - ઋતાવિત્યાદિ| ઋતુકાલે પ્રથમદિવસં મર્યાદીકૃત્ય નારી બ્રહ્મચારિણી સ્યાત્| ઋતુદર્શનાત્ પૂર્વં માસં બ્રહ્મચર્યસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય વિશિષ્ટપ્રજોત્પાદનં પ્રયોજનમ્| અસ્મિંશ્ચ ઋતુદર્શને દિનત્રયં બ્રહ્મચર્યસ્ય સ્વયમેવાચાર્યોઽગ્રે પ્રયોજનં કથયિષ્યતિ| દિવાસ્વપ્નાદીંશ્ચ પરિહરેત્| અતિકથનં બહુભાષણમ્| અવલેખનં કઙ્કતિકાદિના કેશસમ્માર્જનમ્| આયાસઃ કષ્ટમ્| કિં કારણમિત્યાદિ| ઉન્મત્તો વાતલઃ| પરિહાર્યમુક્ત્વા ભર્તારં પ્રતિ નાર્યાઃ કરણીયં નિર્દિશન્નાહ- દર્ભેત્યાદિ| હવિષ્યં સઘૃતશાલ્યોદનાદિ ક્ષીરસંસ્કૃતં, યવાન્નમિત્યેકે| ભર્તુઃ સંરક્ષેત્ ‘વૈદ્ય’ ઇતિ શેષઃ, તસ્મૈ દર્શનમપિ ન દાપયેદિત્યર્થઃ| તત ઇત્યાદિ| શુદ્ધા જીર્ણશોણિતાપગમેન, અનન્તરં સ્નાતા; તદુક્તં- “નવે ઋતૌ ચ સઞ્જાતે વિગતે જીર્ણશોણિતે| નારી ભવતિ સંશુદ્ધા પુંસા સંસૃજ્યતે તદા”- ઇતિ| દર્શયેદિત્યત્ર ‘વૈદ્ય’ ઇતિ શેષઃ| તત્ કસ્ય હેતોરિત્યત્ર તચ્છબ્દઃ સમ્બોધને, તેનાહો કસ્ય હેતોઃ| અન્યે તુ ‘અત્રાપિ’ ઇતિ પ્રશ્નાર્થં પઠન્તિ| તત્રાપિ પ્રશ્ને| પૂર્વમિત્યાદિ| પુત્રેભ્યો હિતં પુત્રીયમિતિ| ગયી તુ “તત્રાચાર્યો બ્રાહ્મણપ્રયુક્તોઽનુપહતાશ્વેતવસ્ત્રેણ સંવીતશ્ચાર્ષભે ચર્મણ્યુપવિષ્ટો, રાજન્યપ્રયુક્તો વૈયાઘ્રે આનડુહે વા, વૈશ્યપ્રયુક્તો રૌરવે, શૂદ્રપ્રયુક્તો બાસ્તે વા, ચતુર્હસ્તં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્યોલ્લિખ્ય દર્ભૈરાસ્તીર્ય વેણુયૂપં દક્ષિણેન બ્રહ્માણં વ્યવસ્થાપ્ય શુક્લકુસુમગન્ધબલિભિરભ્યર્ચ્યાગ્નિં પ્રણીય સંસ્કૃત્ય પાલાશીભિઃ સમિદ્ભિરગ્નિમુપસમાધાય મન્ત્રોદકપૂર્ણપાત્રમગ્નેરગ્રેસ્થાપયિત્વા પુત્રજન્માશાસ્યાજ્યં જુહુયાન્મહાવ્યાહૃતિભિઃ, યોષિચ્ચ પુત્રાર્થિની સહ ભર્ત્રા પશ્ચિમતોઽગ્નેઃ ઋત્વિજો દક્ષિણતઃ સમુપવિશેત્, તતોઽસ્યા બ્રાહ્મણઃ પ્રજાપતિમુદ્દિશ્ય યથાભિલષિતસમ્પાદનાય મનસા યોનૌ કામ્યામિષ્ટિં નિર્વપેત્, અનયોર્વિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયતુ ત્વષ્ટા રૂપાણિ નિવિશત્વિતિ; તતઃ સ્થાલીપાકમભિધાર્ય ત્રિર્જુહુયાત્, યથામ્નાયં ચોપમન્ત્રિતમુદકપાત્રમસ્મૈ દદ્યાત્, સર્વાનુદકાર્થાન્ કુરુષ્વેતિ; તતઃ સમાપ્તે કર્મણિ પૂર્વં દક્ષિણં પાદમભિહનન્તી પ્રદક્ષિણમગ્નિમુપક્રમેત્, તતઃ પરિક્રમ્ય બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા સહ ભર્ત્રા આજ્યશેષં પ્રાશ્નીયાત્, પૂર્વં પુમાન્, જઘન્યં સ્ત્રી, ન ચોચ્છિષ્ટમવશેષયેદિતિ પુત્રીયવિધાનમ્”- ઇતિ| કર્માન્તે પુત્રીયવિધાનાન્તે, એતં ક્રમં વક્ષ્યમાણમ્| તમેવ ક્રમં વક્તુમાહ- તતોઽપરાહ્ણે ઇત્યાદિ| પુંસો માસબ્રહ્મચારિત્વેન સ્ત્રિયા અપિ બ્રહ્મચારિત્વે લબ્ધે માસં બ્રહ્મચારિણીમિતિ યદુક્તં તન્મનઃસઙ્કલ્પમાત્રસ્યાપિ નિરાસાર્થમ્| તૈલમાષોત્તરાહારાં તૈલમાષપ્રધાનાહારામ્| ઉપેયાત્ ગચ્છેત્| સામાન્યાપત્યજનનકાલમૃતુસઞ્જ્ઞં નિર્દિશ્યાપત્યવિશેષજનનસમર્થકાલમુદ્દિશન્નાહ- વિકલ્પ્યૈવમિત્યાદિ| એષુ દિવસેષૂત્તરોત્તરમાયુરિત્યાદિકં વિદ્યાદિત્યેવં વિકલ્પ્ય વિચાર્ય ચતુર્થ્યાદિષુ રાત્રિષુ નારીમુપેયાત્| અતઃ પરં પઞ્ચમ્યાં સપ્તમ્યાં નવમ્યામેકાદશ્યાં ચ સ્ત્રીકામઃ, ઉપેયાદિત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે||૨૫-૩૦||

તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ પ્રથમદિવસે| વિમુચ્યતે ‘પ્રાણૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| દ્વિતીયે ઇત્યાદિ| એવમિતિ પૂર્વોક્તં ભવતીત્યર્થઃ| સૂતિકાગૃહે વા દશદિવસાભ્યન્તરં વા ગર્ભઃ પ્રાણૈર્વિમુચ્યત ઇત્યર્થઃ| ન ચ પ્રવર્તમાને ઇત્યાદિ| પ્રતિસ્રોતઃ ધારાસમ્મુખમિત્યર્થઃ| પ્લાવિદ્રવ્યં પ્રતરણશીલં વસ્તુ| પ્રતિનિવર્તતે વ્યાઘુટતિ| ગયી તુ ‘તત્ર પ્રથમદિવસે’ ઇત્યાદિ ‘તસ્માન્નિયમવતીં ત્રિરાત્રં પરિહરેત્’ ઇતિ યાવદ્ગ્રન્થમગ્રેતનેઽધ્યાયે ‘ઋતુસ્તુ દ્વાદશરાત્રં ભવતિ દૃષ્ટાર્તવઃ’ ઇત્યસ્યાગ્રે પઠતિ| અતઃ પરમિત્યાદિ| માસાદિતિ ‘ઊર્ધ્વમ્’ ઇતિ શેષઃ| અર્વાગ્ગમનં તુ ગર્ભદ્વારવિઘટ્ટનેન સ્થિતમપિ ગર્ભં ચ્યાવયતિ| કેચિત્તુ ‘અતઃ પરં માસાદુપેયાત્’ ઇત્યત્ર ‘પરતસ્તુ પુષ્પદર્શનેનાગર્ભલાભનિશ્ચય એવ, લબ્ધગર્ભાં તુ નૈવ’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘ઉપેયાત્’ ઇત્યધ્યાહૃત્ય ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩૧||

લબ્ધગર્ભાયા ઇત્યાદિ| લક્ષ્મણાલક્ષણં તુ- “પુત્રકાકારક્તાલ્પબિન્દુભિર્લાઞ્છિતચ્છદા| લક્ષ્મણા પુત્રજનની બસ્તગન્ધાકૃતિર્ભવેત્- ” ઇતિ| તાં ચ શરત્કાલે પુષ્પફલોપેતાં દૃષ્ટ્વાશનિદિને સન્ધ્યાયાં તસ્યાશ્ચતુર્ભાગેષુ ખદિરકીલકાન્નિખાયાપરેદ્યુર્હસ્તમૂલપુષ્યૈર્યોગં ગતે દિવાકરે મન્ત્રવદ્ગૃહીત્વા સમાનવર્ણવત્સાયા ગોઃ ક્ષીરેણ યથાવિધિ નસ્યં દદ્યાત્| વટશુઙ્ગો વટપ્રરોહઃ| સહદેવા બલાભેદઃ પીતપુષ્પા ‘કાઙ્કહી’ ઇતિ લોકે| વિશ્વદેવા ગાઙ્ગેરુકી ‘ગુડશર્કરા’ ઇતિ લોકે, અન્યે સિતકુસુમાં બલામાહુઃ| અભિષુત્ય પેષયિત્વા| ન ચ તાન્ નિષ્ઠીવેત્ ન થુત્કુર્યાત્| ચકારાદલબ્ધગર્ભાયાઃ પૂર્વમેવ લક્ષ્મણાદીનાં નસ્યદાનં સહસ્રાભિહુતં ગર્ભગ્રહણાય પશ્ચાદ્ગ્રામ્યધર્મસેવનમિતિ| તદુક્તં તન્ત્રાન્તરં- “પૂર્વમૌષધં સહસ્રાભિહુતં કૃત્વા મઙ્ગલ્યદેશે ગોઃ ક્ષીરેણ પેષયિત્વા તસ્માત્ ત્રીન્ બિન્દૂન્ દક્ષિણે નાસાપુટે દદ્યાત્, ન નિષ્ઠીવેત્તાન્ કણ્ઠપ્રાપ્તાન્, સા પઞ્ચદિનાનિ પયસોદનમશ્નીયાત્, તદૂર્ધ્વં ગ્રામ્યધર્મસેવનમ્”- ઇતિ| લબ્ધગર્ભાયાશ્ચ લક્ષ્મણાદિનસ્યદાનં ગર્ભસ્થાપનાર્થં, સ્થિતગર્ભાયાશ્ચ માસત્રયાલ્પાન્તરે પુત્રાપત્યજનનાર્થં નસ્યદાનમિતિ||૩૨||

નાત્રૈકમેવ શુક્રશોણિતં ગર્ભજનનં કિં તર્હિ સામગ્ર્યેવેતિ દર્શયન્નાહ- ધ્રુવમિત્યાદિ| યથા- ઋતુક્ષેત્રામ્બુબીજાનાં સામગ્ર્યાદનુપઘાતાદઙ્કુરો જાયતે, એવં ધ્રુવં નિશ્ચિતં ચતુર્ણામૃત્વાદીનાં નૈકદ્વિત્રિસઙ્ખ્યાનાં વિધિપૂર્વકં સાન્નિધ્યાદ્યથોક્તસંયોગાદ્ગર્ભો જાયતે| ઋતુરઙ્ગનાયા રજઃસમયઃ, ક્ષેત્રં ગર્ભાશયઃ, અમ્બુ પુનરાહારપાકજો વ્યાપી રસધાતુઃ, બીજં સ્ત્રીપુંસયોરાર્તવશુક્રે||૩૩||

વિધિપૂર્વકસ્ય ગર્ભસ્ય ફલં દર્શયન્નાહ- એવમિત્યાદિ| રૂપમત્રાવયવસન્નિવેશો લોચનસુખપ્રદઃ| સત્ત્વવન્તો રજસ્તમોભ્યામનભિભૂતાઃ| ઋણસ્ય મોક્તાર ઇતિ પિતૄણામૃણત્રયમોક્ષણશીલાઃ| સત્પુત્રા ઇતિ સાધવઃ પુત્રાઃ||૩૪||

એવંવિધપૂર્વજન્માનાં રૂપવત્ત્વમુક્ત્વા, રૂપં ચ તૈજસવર્ણાદિપ્રભાસ્વરત્વમતો વર્ણસમ્ભવહેતું દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તેજોધાતુઃ તેજોભૂતમ્| વર્ણાનાં પ્રભવઃ કારણમ્| સ તેજોધાતુઃ| ગર્ભોત્પત્તૌ ગર્ભાધાનકાલે, યદા અબ્ધાતુપ્રાયો ભવતિ આપ્યધાતુબહુલો ભવતીત્યર્થઃ| એકીયમતમાહ- યાદૃગિત્યાદિ| તેજોધાતુરૂપવર્ણપ્રસઙ્ગેનૈતન્મયાદ્યધિષ્ઠાનવિકૃત્યા જાત્યન્ધરક્તપિઙ્ગશુક્લવિકૃતાક્ષાણાં સમ્ભવં દર્શયન્નાહ- તત્ર દૃષ્ટીત્યાદિ| ચતુર્થે માસિ કસ્યચિત્ પૂર્વકર્મવશાદ્દૃષ્ટિભાગં ચક્ષુરિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્, અપ્રતિપન્નમપ્રાપ્તં તેજો, જાત્યન્ધં જન્માન્ધં કરોતિ||૩૫||

નનુ, પુરાણમાર્તવમુપચયાદ્દિનત્રયં સ્રુત્વા સ્વયમેવ વિનિવૃત્તં, નૂતનં ત્વલ્પં સ્ત્યાનીભૂતમિવ પ્રવર્તિતુમક્ષમં, તત્ કથમાર્તવસઞ્ચારો યેન તત્સંસૃષ્ટં શુક્રં ગર્ભજનનસમર્થં ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ- ઘૃતેત્યાદિ| પુંસાં સમાગમે ઇન્દ્રિયદ્વયસઙ્ઘર્ષજેનોષ્મણા વિલીનમાર્તવં વિસર્પતિ| તચ્ચ વિસર્પિતં શુક્રોપગતં ગર્ભાશયમનુપ્રાપ્તં જીવોપગતં ગર્ભસમ્ભવહેતુર્ભવતિ| આર્તવમૃતુકાલજં શોણિતં, શુક્રમપ્યાસાં પુંસાં સમાગમે ક્ષરતિ, ન તુ તદ્ગર્ભોપયોગીતિ તત્ક્ષરણપ્રતિપાદનં ન યુક્તમ્| તથાચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “યોષિતોઽપિ સ્રવન્ત્યેવ શુક્રં પુંસાં સમાગમે| તન્ન ગર્ભસ્ય કિઞ્ચિત્તુ કરોતીતિ ન ચિન્ત્યતે”- (અ. સં. શા. ૧)| ઇતિ||૩૬||

ગર્ભદ્વયોત્પત્તિહેતુમાહ- બીજે ઇત્યાદિ| ધર્મેતરપુરઃસરૌ ધર્માધર્મપુરોગામિનૌ| ગયી તુ, ધર્મેતરોઽધર્મઃ, તત્પુરઃસરૌ અધર્મપુરોગામિનૌ; ન તુ ધર્માધર્મપુરઃસરૌ; યતઃ શ્રુતિસ્મૃતિષ્વધર્માદેવ યમોત્પત્તિરિષ્ટા; અત એવ તદુત્પત્તૌ પ્રાયશ્ચિત્તમપ્યુપદિષ્ટમિતિ વ્યાખ્યાતિ||૩૭||

પિત્રોરિત્યાદિ| પિત્રોઃ પિતૃમાત્રોરત્યલ્પબીજત્વાદાસેક્યઃ પુરુષો ભવેત્ આસેક્યો નામ પુરુષો જાયતે| સ શુક્રં પ્રાશ્યેતિ સ પુરુષોઽન્યપુરુષાન્નિજમુખેન વ્યવાયં કારયિત્વા તતઃ સિક્તં શુક્રં પ્રાશ્ય આસ્વાદ્ય ધ્વજોચ્છ્રાયં લિઙ્ગોત્થાનં લભતે; આસેક્યનામાઽયં ષણ્ઢો મુખયોન્યપરપર્યાયઃ||૩૮||

યઃ પૂતિયોનાવિત્યાદિ| યોનિશેફસોર્ગન્ધમાઘ્રાય સિઙ્ઘિત્વા; અયં સૌગન્ધિકનામા ષણ્ઢો નાસાયોન્યપરપર્યાયઃ||૩૯||

સ્વે ગુદે ઇત્યાદિ| યઃ પુરુષઃ સ્વે ગુદે સ્વકીયપાયૌ, અબ્રહ્મચર્યાત્ અન્યપુરુષપાર્શ્વાદ્વ્યવાયં કારયિત્વા પશ્ચાત્ સ્ત્રીષુ વિષયે પુમાનિવ પ્રવર્તતે પુરુષવદ્વ્યવાયં કરોતિ સ કુમ્ભીકનામા ષણ્ઢો જ્ઞેયઃ| અન્યે તુ “પ્રથમં સ્ત્રીષુ વિષયે તાસામેવ સ્વકીયગુદવિવરે પશુવત્ પૃષ્ઠભાગે શિથિલેનૈવ મેહનેન પ્રવર્તતે| કિન્નિમિત્તમેતદિત્યાહ- બ્રહ્મચર્યાત્ ક્લૈબ્યવશસઞ્જાતાપ્રવૃત્તિત્વાત્| તતશ્ચાનયા વિપ્રકૃત્યા ધ્વજોચ્છ્રાયે સઞ્જાતે સ એવ સ્ત્રીષુ પુરુષવત્ પ્રવર્તતે સ કુમ્ભીકનામા નપુંસકભેદઃ”| ગુદયોનિરયમ્| અસ્યોત્પત્તિહેતુસ્તન્ત્રાન્તરે વર્ણિતો યથા- “માતુર્વ્યવાયપ્રતિઘેન વક્રી સ્યાદ્બીજદૌર્બલ્યતયા પિતુશ્ચ” (ચ.શા.૧) ઇતિ| ગયી તુ કુમ્ભીકોત્પત્તિહેતૌ કાશ્યપોક્તં શ્લોકમાહ| યથા- “અરજસ્કાં યદા નારીં શ્લેષ્મરેતા વ્રજેદૃતૌ| અન્યસક્તા ભવેત્ પ્રીતિર્જાયતે કુમ્ભિલસ્તદા” ઇતિ||૪૦||-

ઈર્ષ્યકમિત્યાદિ| દૃગ્યોનિરયમીર્ષ્યકાપરપર્યાયઃ| અત્રાપિ તન્ત્રાન્તરપઠિતો હેતુર્યથા- “ઈર્ષ્યાભિભૂતાવપિ મન્દહર્ષાવીર્ષ્યાહ્વયસ્યાપિ વદન્તિ હેતુમ્”- (ચ.શા.૨) ઇતિ||૪૦-૪૧||-

ષણ્ઢકમિત્યાદિ| યઃ પુમાન્ મોહવશાદૃતૌ ભાર્યાવિષયેઽઙ્ગનાવદુત્તાનો ભૂત્વા વ્યાપિપર્તિ| તતઃ સ્ત્રીચેષ્ટિતાકારઃ ષણ્ઢો જાયતે| સ પુમાન્ સ્ત્ર્યાકૃતિઃ સ્ત્રીચેષ્ટિતશ્ચ સ્ત્રીવદધોભૂતઃ સ્વમેઢ્રસ્યોર્ધ્વપ્રદેશેઽપરપુરુષાદ્ વીર્યચ્યુતિં કારયતિ||૪૧-૪૨||

નરષણ્ઢં પ્રદિશ્ય નારીષણ્ઢં નિર્દિશન્નાહ- ઋતાવિત્યાદિ| યત્ર પુનરબલા ઋતૌ પુરુષમધઃ કૃત્વા વ્યાપારં કુરુતે યદિ તત્ર કન્યા ભવતિ, સા નરચેષ્ટિતા સ્ત્રીરૂપાઽપિ પુંવત્ સ્ત્રિયમારુહ્ય તદ્યોનૌ સ્વયોનિઘર્ષણં કરોતિ||૪૩||

ઉક્તમેવ સુખસ્મરણાય સઙ્ગ્રહશ્લોકેનાહ- આસેક્ય ઇત્યાદિ||૪૪||

યદિ તેષાં શુક્રમસ્તિ તત્ કિં ષણ્ઢત્વમુચ્યતે? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- અનયેત્યાદિ| વિપ્રકૃત્યેતિ વિરુદ્ધયા વિશિષ્ટયા વા પ્રકૃત્યા| એતે પુરુષદોષાઃ, યોષિતામપ્યેત એવ દ્રષ્ટવ્યાઃ, ચરકેણ “નરનારીષણ્ઢૌ” (ચ.શા.૨) ઇત્યુક્તેઃ||૪૫||

અનુક્તં કાયવાઙ્મનસાં ભેદસ્ય હેતું દર્શયન્નાહ- આહારેત્યાદિ| સમુપેયાતાં સંયોગં ગચ્છેતામ્||૪૬||

અતિશયેનૈવ પાપેન ષણ્ઢાદપિ નિકૃષ્ટાનાં વિકૃતાપત્યાનામુત્પત્તિહેતું નિર્દિશન્નાહ- યદેત્યાદિ| ઉપેયાતાં સંયોગં કુર્યાતામ્| વૃષસ્યન્ત્યૌ રતાર્થિન્યૌ| અનસ્થિરિતિ ઈષદર્થે નઞ્, તેનાલ્પકોમલાસ્થિઃ||૪૭||

ઋતુસ્નાતેત્યાદિ| આર્તવમૃતુકાલજં શુદ્ધશોણિતમ્| કલલં સિઙ્ઘાણપ્રખ્યમ્| પૈતૃકૈર્ગુણૈરિતિ કેશશ્મશ્રુલોમનખદન્તસિરાસ્નાયુધમનીરેતઃપ્રભૃતિભિઃ| ઇમૌ દ્વાવપિ શ્લોકૌ જેજ્ઝટાચાર્યેણ ન પઠિતૌ||૪૮-૪૯||

સર્પેત્યાદિ| સર્પાદિરૂપા યે ગર્ભાસ્તત્પ્રસવિત્ર્યાઃ સ્ત્રિયાઃ પાપકૃતઃ પાપોત્પાદિતા જ્ઞેયાઃ| નનુ, માનુષશરીરાત્ કથં સર્પાદીનામુત્પત્તિરિત્યાહ- પાપકૃતો ભૃશમિતિ; કર્મજમેવૈતદ્વૈચિત્ર્યમિત્યર્થઃ||૫૦||

ઇદાનીં ગર્ભસ્થકુબ્જાદીનાં દૃષ્ટામેવ વાતાદિદોષદુષ્ટિં હેતું ચ નિર્દિશન્નાહ- ગર્ભ ઇત્યાદિ| દૌહૃદે વાઽવમાનિત ઇતિ ગર્ભિણ્યાઃ શ્રદ્ધાયાં ખણ્ડિતાયામ્| કુણિઃ વિકલપાણિઃ ||૫૧||

કિમાત્મીયેનૈવાશુભેન કર્મણા ગર્ભ એવંવિધો ભવતિ, ઉતાન્યાપરાધાદપીત્યાશઙ્ક્યાહ- માતાપિત્રોરિત્યાદિ| નાસ્તિક્યાદિતિ નાસ્તિ પરલોકો નાસ્તિ દત્તમિત્યાદિ મતિર્યેષાં તે નાસ્તિકાઃ, તેષાં ભાવો નાસ્તિક્યં, તસ્માત્||૫૨||

અથ કસ્માદ્ગર્ભાશયસ્થો વાતાદિકં ન કરોતીત્યાહ- મલાલ્પત્વાદિત્યાદિ| વાયોરયોગાદિતિ નઞયમિષદર્થે, તેનેષદ્યોગાત્||૫૩||

જરાયુણેત્યાદિ| વાયોર્માર્ગનિરોધાદિતિ ઘોષજનકસ્ય વાયોર્માર્ગનિરોધાદિત્યર્થઃ| નિશ્વાસાદિરૂપસ્ય તુ વાયોર્નિઃસરણમગ્રે વક્ષ્યતિ, યતસ્તદભાવે જીવિતાભાવ એવ ભવતિ ગર્ભસ્ય||૫૪||

નિઃશ્વાસેત્યાદિ| સઙ્ક્ષોભઃ સઞ્ચલનમ્| માતા યાશ્ચેષ્ટા નિઃશ્વાસાદિકાઃ કુરુતે તા ગર્ભોઽપિ કરોતીત્યર્થઃ||૫૫||

શરીરાવયવાનાં ચરણાદીનાં સન્નિવેશાદૌ હેતું નિર્દિશન્નાહ- સન્નિવેશ ઇત્યાદિ| સન્નિવેશો રચનાવિશેષઃ| શરીરાણાં શરીરાવયવાનાં ચરણાદીનામ્| તલેષ્વિતિ હસ્તપાદતલેષુ||૫૬||

ઇત્થં કાયે વિશેષં નિર્દિશ્યાત્મનો ગુણભૂતાયા બુદ્ધેરપિ ભાવનાબલવિશેષેણ વિશેષં નિર્દિશન્નાહ- ભાવિતા ઇત્યાદિ| પૂર્વદેહેષ્વતિક્રાન્તશરીરેષુ, સતતમનવરતં, યે ભાવિતાઃ શાસ્ત્રભાવનયા ભાવિતાન્તઃકરણાઃ, તે શાસ્ત્રબુદ્ધયો ભવન્તિ| તથાભાવિતા એવ યે સત્ત્વબહુલાસ્તે રજસ્તમસોરાવરકયોરભાવાત્ પૂર્વામતિક્રાન્તામપિ જાતિં સ્મરન્તિ||૫૭||

કાયે યોઽસૌ શરીરસન્નિવેશાદિસ્તથા દોષકોપેન કુબ્જખઞ્જાદિ, તથા વાચિ મૂકમિન્મિણત્વાદિ, મનસિ ચ શાસ્ત્રજ્ઞાનપૂર્વજાતિસ્મરણં, સર્વમેવ સ્વભાવાદિસિદ્ધમપિ કર્મણૈવેત્યાહ- કર્મણેત્યાદિ| કુતસ્તદાપ્નોતીત્યાહ- અભ્યસ્તા ઇત્યાદિ||૫૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||