૩. ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરમ્

શુદ્ધશુક્રાર્તવસમ્ભવત્વાદ્ગર્ભસ્ય શુક્રશોણિતશુદ્ધ્યનન્તરં ગર્ભાવક્રમણં યુજ્યત ઇત્યાહ- અથેત્યાદિ| અત્ર હિ શુક્રશોણિતં ગર્ભાશયસ્થમાત્મપ્રકૃતિવિકારસમ્મૂર્ચ્છિતં ગર્ભ ઇત્યુચ્યતે, તસ્યાવક્રાન્તિરુપગમનમવતરણમિતિ યાવદ્ ગર્ભાવક્રાન્તિઃ, સાઽસ્મિન્નસ્તીતિ પૂર્વવચ્છપ્રત્યયલુકૌ||૧-૨||

ગર્ભસ્ય શુક્રાર્તવમૂલત્વાચ્છુક્રાર્તવયોઃ સ્વરૂપમાહ- સૌમ્યમિત્યાદિ| સૌમ્યં સોમગુણભૂયિષ્ઠમ્| આગ્નેયમગ્નિગુણભૂયિષ્ઠમ્| નનુ, સર્વં પાઞ્ચભૌતિકં તત્ કથં ભૂતદ્વયેનારમ્ભ ઇત્યાહ- ઇતરેષામિત્યાદિ| ઇતરેષાં પૃથિવીવાય્વાકાશાનામ્, અણુના વિશેષેણ સૂક્ષ્મપ્રકારેણ, સાન્નિધ્યમાશ્રિતત્વમસ્તિ| કુત ઇત્યાહ- પરસ્પરોપકારાદિત્યાદિ| ભૂજલાનલાનિલાકાશાનાં ધારણસંહનનપરિણામવ્યૂહાવકાશદાનૈઃ પરસ્પરમુપકારસ્તસ્માત્; યથા- પાર્થિવદ્રવ્યે પૃથિવ્યાખ્યં ભૂતં બલવદેકં શેષાણિ સલિલાદીનિ ચત્વારિ દુર્બલાન્યાશ્રયદાનેનાનુગૃહ્ણાતિ, દ્રવ્યાન્તરે તુ સલિલાદિભિરપિ ચતુર્ભિર્બલવદ્ભિર્દુર્બલં પૃથિવીભૂતમનુગૃહ્યતે, એવંવિધાત્ પરસ્પરાનુગ્રહાચ્ચ| પરસ્પરાનુપ્રવેશશ્ચ ‘અન્યોન્યાનુપ્રવિષ્ટાનિ સર્વાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્’ (શા.૧) ઇત્યનેન પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતસ્તસ્માત્||૩||

ઇદાનીં શુક્રાર્તવયોઃ સ્વરૂપમભિધાય ગર્ભાવતરણક્રિયામાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ વાક્યોપક્રમે| સંયોગે વિશિષ્ટસ્પર્શેચ્છાસમારબ્ધપ્રયોગે| તેજઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયદ્વયસઙ્ઘર્ષજ ઊષ્મા; તં વાયુરુદીરયતિ ઉત્કટં કરોતિ| તતસ્તદનન્તરં તેજોઽનિલસન્નિપાતાચ્છુક્રં ચ્યુતમિતિ સુરતલક્ષણવ્યાયામજોષ્મવિદ્રુતમનિલાચ્ચ્યુતમિત્યર્થઃ| યોનિમભિપ્રતિપદ્યત ઇતિ યોનિમભિતઃ સર્વતઃ પ્રતિપદ્યતે, તેન યોનેસ્તૃતીયાવર્તાવસ્થિતગર્ભશય્યાં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ| તત્ર પ્રાગુક્તપ્રકારવિસર્પિતેનાર્તવેન ચ સંસૃજ્યતે| તસ્ય શુક્રાર્તવસ્ય પઞ્ચાત્મકસ્ય ષષ્ઠચેતનાધાતુસંયોગેનૈવ ગર્ભત્વમિતિ તત્સંયોગં દર્શયન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| તતસ્તસ્માદગ્નીષોમસંયોગાત્| અન્વક્ષં તત્ક્ષણમેવ ન ક્ષણાન્તરે| ક્ષેત્રજ્ઞઃ પઞ્ચમહાભૂતશરીરક્ષેત્રવિત્ કર્મપુરુષઃ, ગર્ભાશયં ગર્ભશય્યામ્ , અનુપ્રતિપદ્યતે પ્રાપ્નોતિ| કેન સહ? ભૂતાત્મના ભૌતિકશરીરેણ સૂક્ષ્મેણ લિઙ્ગશરીરેણેત્યર્થઃ| કીદૃશઃ? સંસૃજ્યમાનઃ| કૈઃ? સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ| પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ? દેવાસુરૈરપરૈશ્ચ ભાવૈર્વાયુનાઽભિપ્રેર્યમાણઃ, ભાવઃ સત્ત્વં મન ઇત્યર્થઃ; તેન દેવાદીનાં સપ્તાનાં સપ્તભિઃ સાત્ત્વિકૈર્ભાવૈઃ, અસુરાદીનાં ષણ્ણાં ષડ્ભી રાજસૈર્ભાવૈઃ, અપરૈશ્ચ પશ્વાદિજૈસ્ત્રિભિસ્તામસૈર્ભાવૈઃ| સત્ત્વસ્ય ચ મનઃપર્યાયસ્ય પ્રેરકત્વં તન્ત્રાન્તરે પ્રતિપાદિતમ્| તદુક્તં ચરકે- “અસ્તિ ખલુ સત્ત્વમૌપપાદુકં યજ્જીવસ્પૃક્ શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતિ” (ચ.શા.૩) ઇતિ| નનુ, કઃ ક્ષેત્રજ્ઞો ય એવંવિધઃ સન્ ગર્ભાશયમનુપ્રતિપદ્યત ઇત્યાહ- યઃ કોઽસાવિત્યેવમાદિભિઃ પર્યાયવાચકૈર્નામભિરભિધીયતે ‘મહર્ષિભિઃ’ ઇતિ શેષઃ| ‘યઃ કઃ’ ઇતિ સર્વનામપદદ્વયં તસ્ય દુર્બોધત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| અસાવિતિ સર્વનામપદં તસ્ય સર્વગતત્વં સદ્ગુરૂપદિષ્ટત્વં ચ જ્ઞાપયતિ| ઇત્યેવમાદિભિઃ કૈર્નામભિરિત્યાહ- વેદયિતેત્યાદિ| વેદયિતા મનસો જ્ઞાપયિતા| ઇન્દ્રિયાણાં ચ પઞ્ચાનામયમેવ જ્ઞાપક ઇતિ દર્શયન્નાહ- સ્પ્રષ્ટેત્યાદિ| સ્પ્રષ્ટા સ્પર્શનેન્દ્રિયસ્ય સ્પર્શબોધહેતુત્વાત્| એવં ઘ્રાતેત્યાદિષ્વપિ યોજ્યમ્| અસ્ય કર્મપુરુષસ્યાનાધારાં સ્થિતિં નિરાકુર્વન્નાહ- પુરુષ ઇતિ; પુરિ ભૌતિકે શરીરે વસતીતિ પુરુષઃ| તસ્ય સુકૃતિફલભોક્તૃત્વં દર્શયન્નાહ- સ્રષ્ટેત્યાદિ; સ્રષ્ટા ચેતનાયોગેન, તસ્યૈવ કર્તૃત્વાત્| તદુક્તં ચરકે,- “ચેતનાવાન્ યતશ્ચાત્મા તતઃ કર્તા નિરુચ્યતે” (ચ.શા.૧)- ઇતિ| ગન્તા સંસરણશીલઃ| તથા સાક્ષી જ્ઞત્વાત્| ધાતા શરીરાદિસંયોગધારણહેતુત્વાત્| વક્તા વદત્યયમેવ, એતેન કર્મેન્દ્રિયાણામપિ વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દેષ્વપ્યયમેવ હેતુઃ| યદિ વેદયિતેત્યાદિ સ્વરૂપોપેતઃ પરમર્ષિભિરભિધીયતે તત્ કથં ક્લેશકારિણિ ગર્ભાશયે તિષ્ઠતીત્યાશઙ્ક્યાહ- દૈવસંયોગાદિતિ; દૈવસ્ય પ્રાક્તનજન્મકર્મણો ધર્માધર્માભિધાનસ્ય સમ્બન્ધાત્| અક્ષયોઽવ્યયોઽચિન્ત્યોઽપિ ગર્ભાશયમનુપ્રવિશ્યાવતિષ્ઠતે ગર્ભાશયે કર્મવશાદ્ગર્ભભાવેનાવસ્થિતિં કરોતિ||૪||

કથમવિશિષ્ટકારણાદ્વિશિષ્ટકાર્યોત્પાદ ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| નનુ, ‘શુક્રબાહુલ્યાત્ પુમાન્’ ઇતિ કસ્માદુક્તં? યત આર્તવસ્યૈવ બાહુલ્યમ્; ઉક્તં હિ- ‘આર્તવં હિ ચતુરઞ્જલિપ્રમાણં, શુક્રં તુ પ્રસૃતિમાત્રમ્’- ઇતિ, નૈવં, યાવન્માત્રમાર્તવં ગર્ભાશયાવસ્થિતં મલરહિતં ગર્ભજનનં તાવદેવ ગ્રાહ્યમ્; અથવા સ્વપ્રમાણાપેક્ષયા શુક્રશોણિતયોર્બાહુલ્યમલ્પત્વં ચાભિપ્રેતમ્| શુક્રં તુ કદાચિદત્યન્તહર્ષવશાદ્બહુ સ્રવતિ કદાચિદ્વૈમનસ્યાદલ્પમિતિ| અન્યે ત્વાચાર્યા એવં બ્રુવન્તિ- શુક્રાર્તવયોર્ન્યૂનાધિકસમત્વં વીર્યેણ ભવતિ| યદ્યેવં તર્હિ પ્રાગુક્તં પુત્રીયકરણં નિરર્થકં? નૈતદસ્તિ, કિન્તુ શ્રેયસા કર્મણા વિના નૈવ રૂપાદિસઙ્ગમિનો ભવન્તિ પુત્રાઃ; ઉક્તં હિ,- “એવં જાતા રૂપવન્તઃ સત્ત્વવન્તશ્ચિરાયુષઃ| ભવન્ત્યૃણસ્ય મોક્તારઃ સત્પુત્રાઃ પુત્રિણે હિતાઃ” (શા.૨) ઇતિ; તસ્માત્ પુત્રીયકરણં સાર્થકમેવ||૫||

સ્ત્રીપુંસયોઃ સંયોગો યસ્મિન્ કાલેઽપત્યફલપ્રદો ભવતિ તં કાલવિશેષમાહ- ઋતુરિત્યાદિ| દૃષ્ટમાર્તવં યસ્મિન્ કાલે સ દૃષ્ટાર્તવઃ કાલઃ ઋતુઃ, સ ચ દ્વાદશરાત્રં ભવતિ| દ્વાદશરાત્રમિતિ ષોડશદિનેષુ મધ્યે આદ્યં દિનત્રયમન્તિમં ચ ષોડશં યોનિસઙ્કોચદિનં ન ગણનીયમ્| એકીયમતમાહ- અદૃષ્ટેત્યાદિ||૬||

અદૃષ્ટાર્તવાયા ઋતુમત્યા લક્ષણમાહ- પીનેત્યાદિ| પ્રક્લિન્ના પ્રકર્ષેણ આર્દ્રતામાપન્ના આત્માદયો યસ્યાઃ; આત્મા દેહઃ; દેહત્વેઽપ્યત્યન્તક્લેદજ્ઞાપનાય મુખસ્ય પુનરુક્તિઃ; દ્વિજશબ્દેન દ્વિજસમીપવર્તિનો દન્તવેષ્ટકા અભિપ્રેતાઃ, દ્વિજાનાં પ્રક્લેદાસમ્ભવાત્| હર્ષૌત્સુક્યં રતૌ સાતિશયોઽભિલાષઃ||૭-૮||

યોનિસઙ્કોચેન બીજસ્ય ગર્ભાશયાપ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- નિયતમિત્યાદિ| યોનિર્ગર્ભાશયઃ, સંવ્રિયતે સઙ્કોચં યાતિ| અત એવ બીજં ન પ્રતીચ્છતિ ||૯||

માસેનેત્યાદિ| કાલે દ્વાદશવર્ષાદૌ ષષ્ટેશ્ચાર્વાક્, અન્યે પઞ્ચાશદ્વર્ષાણિ યાવત્||૧૦||

તમેવ કાલં નિર્દિશન્નાહ- તદિત્યાદિ| તદાર્તવં દ્વાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં વર્ધમાનશરીરધાતૂનાં યોષિતાં કાલે માસિ માસિ પ્રવર્તમાનં, તાસામેવ પઞ્ચાશત ઊર્ધ્વં જરાપચીયમાનશરીરધાતૂનાં ક્ષયં યાતિ, ‘શનૈઃ’ ઇતિ શેષઃ||૧૧||

તસ્મિન્નૃતુકાલેઽપિ સમવિષમદિવસયોઃ પુંસ્ત્રિયોર્જન્મ દર્શયન્નાહ- યુગ્મેષ્વિત્યાદિ| યુગ્મેષ્વિતિ સમેષુ દિવસેષુ| અન્યથેતિ વિષમેષુ દિવસેષુ| શુચિઃ કાયશુચિઃ| નનુ, પ્રાગુક્તં શુક્રબાહુલ્યાત્ પુમાનાર્તવબાહુલ્યાત્ સ્ત્રીતિ કિમયં વિકલ્પ ઉત સમુચ્ચય ઇતિ? સમુચ્ચયોઽયં, તદુક્તં વિદેહ- “યુગ્મેષુ તુ દિનેષ્વાસાં ભવત્યલ્પતરં રજઃ| સંયોગં તત્ર યા ગચ્છેત્ સા પુમાંસં પ્રસૂયતે|| અયુગ્મેષુ દિનેષ્વાસાં ભવેદ્બહુતરં રજઃ| સંયોગં તત્ર યા ગચ્છેત્ સા તુ કન્યાં પ્રસૂયતે”- ઇતિ| તથા ભોજેઽપિ- “અયુગ્મે સ્ત્રી પુમાન્ યુગ્મે સન્ધ્યયોસ્તુ નપુંસકમ્| શુક્રાધિકત્વાત્ પુરુષઃ પ્રમદા રજસોઽધિકાત્|| શુક્રશોણિતયોઃ સામ્યાત્તૃતીયા પ્રકૃતિર્ભવેત્”- ઇતિ||૧૨||

પરિહાર્યપરિહારાર્થં સદ્યોગૃહીતગર્ભલક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- તત્ર સદ્યોગૃહીતેત્યાદિ| શ્રમઃ ખેદઃ| ગ્લાનિઃ ક્લમઃ| સક્થિસદનમૂરુગ્લાનિઃ| અવબન્ધોઽપ્રવૃત્તિઃ| સ્ફુરણં કમ્પનમ્||૧૩||

ઉત્તરકાલીનં ગૃહીતગર્ભાયા લક્ષણમાહ- સ્તનયોરિત્યાદિ| પ્રસેકઃ થૂત્કરણમ્||૧૪-૧૫||

તદેત્યાદિ| અકાલશબ્દ એતજ્જ્ઞાપયતિ- કાલેઽષ્ટમે માસિ ગર્ભિણ્યા અપિ સ્નેહાદિક્રિયાન્તર્ગતે આસ્થાપનાનુવાસને દેયે||૧૬-૧૭||

તત્રેત્યાદિ| કલલં સિઙ્ઘાણપ્રખ્યમ્| દ્વિતીય ઇત્યાદિ| શીતઃ શ્લેષ્મા, ઊષ્મા પિત્તં, કફાનિલયોરપ્યુષ્મસમ્ભવાત્ પરિણામહેતુત્વમ્| તદુક્તં ચરકે,- “ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ” (ચ.ચિ.૧૫)- ઇતિ| ઘનઃ કઠિનઃ| યદીત્યાદિ| પિણ્ડો વર્તુલાકૃતિઃ, પેશી દીર્ઘાકૃતિઃ, અર્બુદં વર્તુલફલાર્ધમિતિ| ગયી તુ ભોજદર્શનાત્ પિણ્ડાદીનામન્યથાઽઽકારં પઠતિ| યથા- “ચતુરસ્રા ભવેત્ પેશી, વૃત્તઃ પિણ્ડો ઘનઃ સ્મૃતઃ| શાલ્મલીમુકુલાકારમર્બુદં પરિચક્ષતે”- ઇતિ| તૃતીયે ઇત્યાદિ| શાખાશ્ચતસ્રો મૂર્ધોરઃપૃષ્ઠોદરાણ્યઙ્ગાનિ ચિબુકનાસૌષ્ઠશ્રવણાઙ્ગુલિપાર્ષ્ણિપ્રભૃતીનિ પ્રત્યઙ્ગાનિ| ચતુર્થે ઇત્યાદિ| તત્સ્થાનત્વાત્ હૃદયસ્થાનત્વાત્| ઇન્દ્રિયાર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ| દ્વિહૃદયામિતિ દ્વિતીયં હૃદયં યસ્યાઃ સા દ્વિહૃદયા, તામ્| દૌહૃદેત્યાદિ| કુણિં વિકૃતહસ્તમ્| તત્ર કુબ્જાદિષ્વવયવસમુદાયેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનજો દોષો દૌહૃદવિમાનનજનિતો યથાશાસ્ત્રમૂહ્યઃ||૧૮||

ગદ્યોક્તમેવાર્થં પદ્યૈરાહ- ભવન્તીત્યાદિ| ભોક્તુમિત્યસ્યોપલક્ષણત્વાદ્દ્રષ્ટું શ્રોતુમિત્યાદિકમપિ બોદ્ધવ્યમ્| સા પ્રાપ્તેત્યાદિ| અલબ્ધદૌર્હૃદા અપ્રાપ્તાભિલષિતપદાર્થા, ગર્ભે ગર્ભવિષયે, ભયં લભેત; આત્મનિ વા આત્મવિષયે વા ભયં લભેત પ્રાપ્નુયાત્| યેષ્વિત્યાદિ યેષુ યેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ, દૌર્હૃદે શ્રદ્ધાયાં, વિમાનના ખણ્ડિતત્વં, તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તદિન્દ્રિયે તસ્ય તસ્યેન્દ્રિયાર્થસ્ય ગ્રાહકે ઇન્દ્રિયે, સુતસ્યાર્તિઃ પીડા પ્રજાયતે||૧૯-૨૧||

ઇદાનીં દૌર્હૃદવિશેષૈર્ગુણવિશેષાક્રાન્તાનામપત્યાનામુત્પત્તિં સૂચયન્નાહ- રાજસન્દર્શને ઇત્યાદિ| મહાભાગં મહાપુણ્યવન્તમ્| દુકૂલેત્યાદિ| દુકૂલપટ્ટઃ પટ્ટવસ્ત્રં, કૌશેયં ત્રસરતન્તુજાતમ્ | ભૂષણાનિ મુક્તાહારપ્રભૃતીનિ| લલિતં શૃઙ્ગારચેષ્ટાયુક્તમ્| ‘દુકૂલે પટ્ટકૌશેયે ભૂષણાદિષુ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર દુકૂલં સૂક્ષ્મં વસ્ત્રં, પટ્ટં પટ્ટવસ્ત્રમ્| આશ્રમે ઇત્યાદિ| યસ્યા આશ્રમે તપસ્વિનામધિષ્ઠાને શ્રદ્ધા ભવેત્ સા એવમ્ભૂતં જનયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| સંયતાત્માનં સંયતેન્દ્રિયમ્| દેવતાપ્રતિમાયામિત્યાદિ| પાર્ષદોપમમિતિ પાર્ષદેષુ સભાપુરુષેષૂપમા યસ્ય સ તથા તમ્| દર્શને ઇત્યાદિ| વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયો હિંસ્રાઃ પશવઃ| ગોધેત્યાદિ| સુષુપ્સું સ્વપ્તુમિચ્છુમ્| ધારણાત્મકં હૃદયગૃહીતવસ્તૂનામમોચકમ્| વરાહમાંસાદિતિ ‘અભિલષિતાત્’ ઇતિ શેષઃ| માર્ગાદિત્યાદિ માર્ગાત્ મૃગમાંસાત્| વિક્રાન્તમુદ્યોગિનં, જઙ્ઘાલં વેગવન્તમ્| સૃમરાદિત્યાદિ સૃમરો મહાશૂકરઃ, અન્યે મહાશ્વાકારશ્ચમરાનૂકઃ| ‘નિત્યભીતં ચ તૈત્તિરાત્’ ઇત્યત્ર ‘નિત્યં શીલં ચ તૈત્તિરાત્’ ઇત્યપરે, શીલં શીલવન્તમ્| અનુક્તદૌર્હૃદસઙ્ગ્રહાર્થં શ્લોકમાહ- અતોઽનુક્તેષ્વિત્યાદિ| યાદૃશેષુ દૌર્હૃદં શ્રદ્ધાં સમભિધ્યાતિ ચેતસિ કરોતિ, તેન સમાનમિત્યર્થઃ||૨૨-૨૮||

કર્મણેત્યાદિ| દૈવયોગાદ્દૌર્હૃદં હૃદિ તથા જનયેત્, યથા પુનર્જન્તોઃ કર્મણા ચોદિતં પ્રેરિતં ભવિતવ્યં ભવેત્||૨૯||

પઞ્ચમે ઇત્યાદિ| પ્રતિબુદ્ધતરં જાગર્તીત્યર્થઃ| અષ્ટમે ઇત્યાદિ| ઓજોઽશેષધાતુધામ હૃદિ સ્થિતમ્| નૈઋતભાગત્વાત્ રક્ષસામંશત્વાત્, “નૈઋતાય ભાગશ્ચ બાલેષુ રુદ્રેણ દત્ત” ઇતિ કુમારતન્ત્રે પ્રતિપાદિતમ્| તતસ્તસ્માત્ કારણાદષ્ટમે માસ્યસ્મૈ નૈઋતાય બલિં દાપયેત્||૩૦||

નિરાહારસ્યાપિ ગર્ભસ્ય વર્તને હેતું નિર્દિશન્નાહ- માતુરિત્યાદિ| માતુર્ગર્ભિણ્યા રસવહાયાં નાડ્યાં ગર્ભનાભિનાડી યા પ્રતિબદ્ધા સાઽસ્ય ગર્ભસ્ય માતૃભુક્તમાહારરસવીર્યમભિવહતિ પ્રાપયતીત્યર્થઃ| નન્વઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રવ્યક્તીભાવે ગર્ભનાભિનાડી માતુરાહારરસવીર્યમભિવહતિ, અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રવ્યક્તીભાવાત્તુ પૂર્વં કથં ગર્ભપુષ્ટિઃ સ્યાદિત્યાહ- અસઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગમિત્યાદિ| આનિષેકાત્ પ્રભૃતીતિ આ સમન્તતો ભાવેન નિષેચનમાનિષેકો યોનૌ શુક્રસ્ય નિષેચનં, તત્પ્રભૃતિ ગર્ભાધાનં મર્યાદીકૃત્યેત્યર્થઃ; ધમનીનામુપસ્નેહો જીવયતિ; યથા- પૂર્ણસરઃસલિલોપસ્નેહસ્તીરજાતતરુકદમ્બકં જીવયતિ તદ્વત્ પ્રાણધારણં કરોતિ| તથાચ ભોજઃ- “ગર્ભો રુણદ્ધિ સ્રોતાંસિ રસરક્તવહાનિ વૈ| રક્તાજ્જરાયુર્ભવતિ નાડી ચૈવ રસાત્મિકા|| સા નાડી ગર્ભમાપ્નોતિ તયા ગર્ભસ્ય વર્તનમ્| યદ્યદશ્નાતિ માતાઽસ્ય ભોજનં હિ ચતુર્વિધમ્|| તસ્માદન્નાદ્રસીભૂતં વીર્યં ત્રેધા પ્રવર્તતે| ભાગઃ શરીરં પુષ્ણાતિ સ્તન્યં ભાગેન વર્ધતે|| ગર્ભઃ પુષ્યતિ ભાગેન વર્ધતે ચ યથાક્રમમ્| ગર્ભં કુલ્યેવ કેદારં નાડી પ્રીણાતિ તર્પિતા-” ઇતિ||૩૧-૩૨||

તત્રેત્યાદિ| લક્ષ્યન્તે ઇતિ લક્ષણાનિ, કર્મણિ લ્યુટ્પ્રત્યયઃ, તેન લક્ષણીયાનિ જ્ઞાતવ્યાનીત્યર્થઃ| તાન્યેવ જ્ઞાતવ્યાનિ પિતૃપ્રભૃતિભ્યઃ કારણેભ્યઃ પ્રત્યેકં નિર્દિશન્નાહ- ગર્ભસ્યેત્યાદિ| આત્મજાનીતિ આત્મસન્નિધાનજાતાનિ , ન ત્વાત્મનો જાતાનિ, આત્મનો નિર્વિકારસ્ય વિકારજનકત્વાભાવાત્ પ્રકૃતિભાવાનુપપત્તેઃ; સ્વાભાવિકપ્રકૃતિભાવે ચ મોક્ષાનુપપત્તિઃ, તસ્ય હિ તત્સ્વભાવત્વે ભાવસ્યાપરિત્યાજ્યત્વાદિતિ| આદિશબ્દાન્નાનાયોનિજન્માદિકં ચ| સત્ત્વેત્યાદિ| ઉત્તરત્ર ગર્ભવ્યાકરણે||૩૩||

ગર્ભસ્યાપ્રત્યક્ષસ્યાપિ સ્તન્યદર્શનાદિલક્ષણેન સ્ત્રીપુન્નપુંસકલક્ષણાનિ નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રસન્નમુખવર્ણા ચેત્યત્ર ચકારાદૂર્ધ્વરોમરાજિત્વાદીનિ ગ્રાહ્યાણિ| પ્રાગભિહિતં ચ લક્ષણમિતિ સ્ત્રીલક્ષણં પુરુષલક્ષણં ચ પ્રતિપાદિતં તદ્દ્વયમપિ ચ ભવતિ| યસ્યા ઇત્યાદિ| દ્રોણીભૂતં દ્રોણીસદૃશં, દ્રોણી જલક્ષેપણી| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “રોમરાજી ભવેન્નિમ્ના યસ્યાઃ સા સૂયતે યમૌ”- ઇતિ||૩૪||

કાયવાક્ચિત્તગુણવદ્ગર્ભપ્રસવજ્ઞાનં દર્શયન્નાહ- દેવતેત્યાદિ||૩૫||

‘સ્વભાવમીશ્વરં’ (શા.૧) ઇત્યાદિશ્લોકેન યા સ્વભાવાદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વૃત્તિઃ સૂચિતા તાં પ્રતિપાદ્ય તન્નિર્વૃત્તૌ પ્રાક્તનશ્લોકાભિહિતગુણાગુણોપપત્તિં ધર્માધર્મહેતુતયા નિર્દિશન્નાહ- અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેત્યાદિ||૩૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||