Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతః శుక్రశోణితశుద్ధిశారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः शुक्रशोणितशुद्धिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Show commentary
సర్వభూతచింతాశారీరే ‘శుక్రశోణితయోః సన్నిపాతేష్వభివ్యజ్యంతే’ (శా.1) ఇతి యదుక్తం తత్ర శుక్రశోణితయోః శుద్ధయోరేవ సన్నిపాతేషు క్షేత్రజ్ఞా అభివ్యజ్యంతేఽతస్తయోః శుద్ధిం ప్రతిపాదయితుకామః ప్రాహ- అథాత ఇత్యాది| శోణితశబ్దోఽత్రార్తవశోణితే వర్తతే, శుద్ధిర్దుష్టదోషాసంపర్కతా||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
వాత-పిత్త-శ్లేష్మ-కుణప -గ్రంథి-పూతిపూయ-క్షీణ-మూత్రపురీషరేతసః ప్రజోత్పాదనే న సమర్థా భవంతి ||3||
View original
वात-पित्त-श्लेष्म-कुणप -ग्रन्थि-पूतिपूय-क्षीण-मूत्रपुरीषरेतसः प्रजोत्पादने न समर्था भवन्ति ||३||
Show commentary
సా చ శుద్ధిర్వాతాదిదుష్టశుక్రస్యేతి వాతాదిభిః పృథక్సముదితైర్దుష్టశుక్రతామాహ- వాతేత్యాది| ఏవంభూతరేతసః పురుషా గర్భోత్పత్తౌ న క్షమా భవంతీతి పిండార్థః||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
తేషు వాతవర్ణవేదనం వాతేన, పిత్తవర్ణవేదనం పిత్తేన, శ్లేష్మవర్ణవేదనం శ్లేష్మణా, కుణపగంధ్యనల్పం చ రక్తేన, గ్రంథిభూతం శ్లేష్మవాతాభ్యాం, పూతిపూయనిభం పిత్తశ్లేష్మభ్యాం, క్షీణం ప్రాగుక్తం పిత్తమారుతాభ్యాం, మూత్రపురీషగంధి సన్నిపాతేనేతి |
తేషు కుణపగ్రంథిపూతిపూయక్షీణరేతసః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః, మూత్రపురీషరేతసస్త్వసాధ్యా ఇతి ||4||
View original
तेषु वातवर्णवेदनं वातेन, पित्तवर्णवेदनं पित्तेन, श्लेष्मवर्णवेदनं श्लेष्मणा, कुणपगन्ध्यनल्पं च रक्तेन, ग्रन्थिभूतं श्लेष्मवाताभ्यां, पूतिपूयनिभं पित्तश्लेष्मभ्यां, क्षीणं प्रागुक्तं पित्तमारुताभ्यां, मूत्रपुरीषगन्धि सन्निपातेनेति |
तेषु कुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणरेतसः कृच्छ्रसाध्याः, मूत्रपुरीषरेतसस्त्वसाध्या इति ||४||
Show commentary
తేష్విత్యాది| తేషు వాతాదిషు దుష్టేషు మధ్యే వాతేన యచ్ఛుక్రం దూషితం తద్వాతవర్ణవేదనం భవతి| తత్ర వాతవర్ణా అరుణకృష్ణాదయః; యద్యప్యవ్యక్తస్య వాయోర్వర్ణాసంభవః, తథాఽపి వాతదుష్టే దూష్యేఽరుణకృష్ణౌ వాతేన వర్ణౌ భవత ఇత్యదోషః| వాతవేదనాస్తోదభేదాదయః ; నను, కథమేకస్మాద్వాయోరనేకవేదనావిశేషాస్తోదాదయః? సత్యం, బహుకారణప్రకోపాత్తస్యేతి| గంధస్తు వాయోర్నాస్త్యేవ| పిత్తేన యచ్ఛుక్రం దూషితం తత్ పిత్తవర్ణవేదనం భవతి; పిత్తవర్ణాః పీతనీలాదయః, పిత్తవేదనా ఓషచోషాదయః; పిత్తదుష్టే శుక్రేఽనుక్తోఽపి గంధః కుణపే పూతిపూయాభే చ వక్ష్యమాణో ద్రష్టవ్యః| శ్లేష్మణా యచ్ఛుక్రం దూషితం తత్ శ్లేష్మవర్ణవేదనం భవతి; శ్లేష్మవర్ణః శుక్లః , శ్లేష్మవేదనాః కండ్వాదయః, గంధస్త్వనుక్తోఽపి విస్రో ద్రష్టవ్యః| రక్తేన యచ్ఛుక్రం దూషితం తత్ కుణపగంధ్యనల్పం చ భవతి, చకారాచ్ఛోణితవర్ణం పిత్తవేదనం చ; కుణపం శవస్తస్యేవ గంధోఽస్యేతి కుణపగంధి; అనల్పం బహులం; అత్ర రక్తేనేతి వ్యపదేశో ఘృతతైలదగ్ధవత్, (అగ్నిదగ్ధఘృతతైలాభ్యాం దగ్ధం ద్రవ్యం ఘృతతైలదగ్ధమిత్యుచ్యతే న త్వగ్నినా దగ్ధమితి, తథాఽత్రాపి వాతాదిదూషితరక్తేన దుష్టం రక్తదూషితమితి వ్యపదేశః ,) యతో రక్తస్యాపి దోషా ఏవ దూషయితారః| శ్లేష్మవాతాభ్యాం యచ్ఛుక్రం దూషితం తద్గ్రంథిభూతం గ్రంథిసదృశం గ్రంథిలం భవతీత్యర్థః| పిత్తశ్లేష్మభ్యాం యద్దూషితం తత్ శటితపూయసదృశం భవతి| క్షీణం పిత్తమారూతాభ్యాం భవతి, తస్య లక్షణం ప్రాగ్దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయే (సూ.15) ఉక్తం| గ్రంథ్యాదయస్తు యే ద్విదోషజాస్తే ద్విదోషవర్ణవేదనా బోద్ధవ్యాః| సన్నిపాతేన యచ్ఛుక్రం దూషితం తన్మూత్రపురీషగంధి భవతి| తేషాం కృచ్ఛ్రసాధ్యాసాధ్యభేదం దర్శయన్నాహ- తేష్విత్యాది| తేషు మధ్యే కుణపాదయశ్చత్వారః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః, మూత్రపురీషగంధిరంతిమోఽసాధ్యః, శేషా అర్థత ఏవ సాధ్యాః||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
ఆర్తవమపి త్రిభిర్దోషైః శోణితచతుర్థైః పృథగ్ద్వంద్వైః సమస్తైశ్చోపసృష్టమబీజం భవతి; తదపి దోషవర్ణవేదనాదిభిర్విజ్ఞేయం |
తేషు కుణపగ్రంథిపూతిపూయక్షీణమూత్రపురీషప్రకాశమసాధ్యం , సాధ్యమన్యచ్చేతి ||5||
View original
आर्तवमपि त्रिभिर्दोषैः शोणितचतुर्थैः पृथग्द्वन्द्वैः समस्तैश्चोपसृष्टमबीजं भवति; तदपि दोषवर्णवेदनादिभिर्विज्ञेयम् |
तेषु कुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणमूत्रपुरीषप्रकाशमसाध्यं , साध्यमन्यच्चेति ||५||
Show commentary
ఇదానీం శుక్రవిషయం ప్రతిపాద్య, ఆర్తవశోణితవిషయమపి ప్రతిపాదయితుమాహ- ఆర్తవమిత్యాది| ఆర్తవమపి యదా పృథగ్దోషైః శోణితచతుర్థైర్ద్వంద్వైః సమస్తైశ్చోపసంసృష్టం తదాఽబీజం భవతీత్యర్థపిండః| తస్య విజ్ఞానోపాయం దర్శయన్నాహ- తదపీత్యాది| తదపీతి ఆర్తవమపి| దోషవర్ణవేదనాభిః శుక్రదోషే వ్యాఖ్యాతాభిః| తేషాం సాధ్యాసాధ్యమేదం దర్శయన్నాహ- తేష్విత్యాది| మూత్రపురీషప్రకాశమితి గంధవర్ణాదిభిర్మూత్రపురీషతుల్యం| సాధ్యమన్యచ్చేతి ఏకైకదోషజనితత్రయం| శుక్రార్తవదోషా యాప్యా న భవంతి, వ్యాధిస్వభావాత్||5||
Adhikarana ౫ (౬-౧౦) · Śloka ౧౧
భవంతి చాత్ర- తేష్వాద్యాఞ్ శుక్రదోషాంస్త్రీన్ స్నేహస్వేదాదిభిర్జయేత్ |
క్రియావిశేషైర్మతిమాంస్తథా చోత్తరబస్తిభిః ||6||
పాయయేత నరం సర్పిర్భిషక్ కుణపరేతసి |
ధాతకీపుష్పఖదిరదాడిమార్జునసాధితం ||7||
పాయయేదథవా సర్పిః శాలసారాదిసాధితం |
గ్రంథిభూతే శటీసిద్ధం పాలాశే వాఽపి భస్మని ||8||
పరూషకవటాదిభ్యాం పూయప్రఖ్యే చ సాధితం |
ప్రాగుక్తం వక్ష్యతే యచ్చ తత్ కార్యం క్షీణరేతసి ||9||
విట్ప్రభే పాయయేత్ సిద్ధం చిత్రకోశీరహింగుభిః |
స్నిగ్ధం వాంతం విరిక్తం చ నిరూఢమనువాసితం ||10||
యోజయేచ్ఛుక్రదోషార్తం సమ్యగుత్తరబస్తినా |11|
View original
भवन्ति चात्र- तेष्वाद्याञ् शुक्रदोषांस्त्रीन् स्नेहस्वेदादिभिर्जयेत् |
क्रियाविशेषैर्मतिमांस्तथा चोत्तरबस्तिभिः ||६||
पाययेत नरं सर्पिर्भिषक् कुणपरेतसि |
धातकीपुष्पखदिरदाडिमार्जुनसाधितम् ||७||
पाययेदथवा सर्पिः शालसारादिसाधितम् |
ग्रन्थिभूते शटीसिद्धं पालाशे वाऽपि भस्मनि ||८||
परूषकवटादिभ्यां पूयप्रख्ये च साधितम् |
प्रागुक्तं वक्ष्यते यच्च तत् कार्यं क्षीणरेतसि ||९||
विट्प्रभे पाययेत् सिद्धं चित्रकोशीरहिङ्गुभिः |
स्निग्धं वान्तं विरिक्तं च निरूढमनुवासितम् ||१०||
योजयेच्छुक्रदोषार्तं सम्यगुत्तरबस्तिना |११|
Show commentary
ఇదానీం శుక్రదోషాణాం చికిత్సామాహ- భవంతీత్యాది| తేషు శుక్రదోషేషు మధ్యే, ఆద్యాంస్త్రీఞ్ శుక్రదోషాన్ స్నేహస్వేదాదిభిః క్రియావిశేషైర్జయేదితి సంబంధః| ఆదిగ్రహణాద్వమనవిరేచననిరూహానువాసనోత్తరబస్తయో యథాదోషం శమనాని చావగంతవ్యాని| పునరుత్తరబస్తికథనం క్రియాసు ప్రాధాన్యసూచనార్థం| పాయయేతేత్యాది| ధాతక్యాదేః కల్కకషాయాభ్యాం సాధితం| సాలసారాదిసాధితమిత్యత్రాపి కల్కకషాయాభ్యామేవ| గ్రంథీత్యాది| శటీసిద్ధమితి శట్యాః కల్కకషాయాభ్యాం సిద్ధం| పాలాశే వేత్యాది పలాశభస్మాఢకం షడ్భిః సలిలాఢకైః క్వథితం పాదశేషం సప్తకృత్వః పరిస్రుతమాఢకశేషం ప్రస్థఘృతపాకాయ ప్రయోజ్యం| పరూషకవటాదిభ్యామిత్యాది| పరూషకవటాదిభ్యామితి పరూషకాదిన్యగ్రోధాదిగణాభ్యామిత్యర్థః| ప్రాగుక్తమిత్యాది|- ప్రాగుక్తం స్వయోనివర్ధనం ద్రవ్యం| వక్ష్యతే యచ్చేతి యచ్చ క్షీణబలీయేఽధ్యాయే వాజీకరణే (చి.26) వక్ష్యతే| విడిత్యాది| విట్ప్రభే మూత్రపురీషప్రకాశే రేతసి| విడ్గ్రహణేనాత్ర పురీషం మూత్రం చ గృహ్యతే, మలమూత్రమాత్రవాచకత్వాద్విట్శబ్దస్య| సర్పిరిత్యత్రాప్యనువర్తనీయం| విణ్మూత్రాభేఽసాధ్యేఽపి దుఃఖకారివిట్గంధాపనయనార్థం చిత్రకాదిభిః కల్కీకృతైర్ఘృతం పేయం న తు సర్వథా సిద్ధ్యర్థం, “అసాధ్యో నైతి సాధ్యత్వం” ఇతి వచనాత్| సర్వేషాం కుణపాదీనాం సామాన్యం చికిత్సితమాహ- స్నిగ్ధమిత్యాది||6-10||-
Adhikarana ౬ (౧౧) · Śloka ౧౨
స్ఫటికాభం ద్రవం స్నిగ్ధం మధురం మధుగంధి చ ||11||
శుక్రమిచ్ఛంతి, కేచిత్తు తైలక్షౌద్రనిభం తథా |12|
View original
स्फटिकाभं द्रवं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च ||११||
शुक्रमिच्छन्ति, केचित्तु तैलक्षौद्रनिभं तथा |१२|
Show commentary
ఇదానీమదుష్టశుక్రస్య లక్షణమాహ- స్ఫటికేత్యాది| ఇదానీమేకీయమతమాహ- కేచిదిత్యాది||11||-
Adhikarana ౭ (౧౨-౧౬) · Śloka ౧౬
విధిముత్తరబస్త్యంతం కుర్యాదార్తవశుద్ధయే ||12||
స్త్రీణాం స్నేహాదియుక్తానాం చతసృష్వార్తవార్తిషు |
కుర్యాత్కల్కాన్ పిచూంశ్చాపి పథ్యాన్యాచమనాని చ ||13||
గ్రంథిభూతే పిబేత్ పాఠాం త్ర్యూషణం వృక్షకాణి చ |
దుర్గంధిపూయసంకాశే మజ్జతుల్యే తథాఽఽర్తవే ||14||
పిబేద్భద్రశ్రియః క్వాథం చందనక్వాథమేవ చ |
శుక్రదోషహరాణాం చ యథాస్వమవచారణం ||15||
యోగానాం శుద్ధికరణం శేషాస్వప్యార్తవార్తిషు |
అన్నం శాలియవం మద్యం హితం మాంసం చ పిత్తలం ||16||
View original
विधिमुत्तरबस्त्यन्तं कुर्यादार्तवशुद्धये ||१२||
स्त्रीणां स्नेहादियुक्तानां चतसृष्वार्तवार्तिषु |
कुर्यात्कल्कान् पिचूंश्चापि पथ्यान्याचमनानि च ||१३||
ग्रन्थिभूते पिबेत् पाठां त्र्यूषणं वृक्षकाणि च |
दुर्गन्धिपूयसङ्काशे मज्जतुल्ये तथाऽऽर्तवे ||१४||
पिबेद्भद्रश्रियः क्वाथं चन्दनक्वाथमेव च |
शुक्रदोषहराणां च यथास्वमवचारणम् ||१५||
योगानां शुद्धिकरणं शेषास्वप्यार्तवार्तिषु |
अन्नं शालियवं मद्यं हितं मांसं च पित्तलम् ||१६||
Show commentary
ఉత్తరబస్త్యంతం ఉత్తరబస్త్యవసానం; తత్ర యథాదోషం వమనాది, ఉత్తరబస్తిః పునః సర్వేష్వేవ, వాతాదిహరక్వాథస్నేహాభ్యాం నైరూహికః స్నైహికశ్చ| ఆర్తవగ్రహణాదేవ స్త్రీగ్రహణే లబ్ధే పునః స్త్రీగ్రహణం సమత్వాగతయౌవనప్రాపణార్థం| చతసృష్వితి వాతపిత్తశ్లేష్మశోణితకృతాసు| గయీ తు, చతసృష్విత్యత్ర చతుర్థీం శోణితప్రకృతిభూతవిస్రగంధిశోణితార్తవార్తిం మన్యతే, తస్యా ఏవ సాధ్యత్వాత్; న తు కుణపగంధ్యార్తవార్తిం, తస్యాసాధ్యత్వాత్| కల్కాదయస్తు యోనివ్యాపత్సు కథితా వాతాదిదోషహరద్రవ్యకృతాః| ఆచమనం యోనిప్రక్షాలనోదకం , తదపి వాతాదిదోషహరద్రవ్యకృతం| గ్రంథీత్యాది| దుర్గంధిపూయసంకాశే పూతిగంధిపూయోపమే కఫపిత్తదుష్టే ఇత్యర్థః| మజ్జతుల్యే త్రిదోషమలినే| తథాశబ్దాద్దుర్గంధే ఇత్యత్రాపి యోజనీయం, తేన మూత్రపురీషగంధినీతి గమ్యతే| గయీ త్వత్ర “దుర్గంధే కుణపగంధిని, పూయసంకాశే పూతిపూయోపమే , మజ్జతుల్యే త్రిదోషమలినే” ఇతి వ్యాఖ్యాతి| క్షీణం చ ప్రాగుక్తమిత్యగ్రే సూచయిష్యతి| అత్ర కుణపాదీనాం పంచానామసాధ్యానామపి దుర్గంధాపనయనార్థం చికిత్సితప్రతిపాదనం న తు సర్వథా సిద్ధ్యర్థం, తేషామసాధ్యత్వాత్| భద్రశ్రియం శ్రీచందనం, చందనం రక్తచందనం; గయీ తు భద్రశ్రియం శ్వేతచందనం, చందనం గోశీర్షాఖ్యం చందనవరం నతు రక్తచందనం, తస్య హి గంధాపహరణశక్తేరభావాత్| వాతాదిదుష్టార్తవార్తిష్వన్యామపి చికిత్సామతిదేశేన నిర్దిశన్నాహ- శుక్రదోషహరాణామిత్యాది| శుక్రదోషహరాణాం స్నేహస్వేదాదిపూర్వాణాం, యథాస్వం యథాదోషం| యోగానాం రసాయనవాజీకరణమూత్రదోషప్రతిషేధోక్తానాం| శేషాసు వాతాద్యేకైకదోషజనితాస్వార్తవార్తిషు| శుద్ధికరణమవచారణం కార్యమితి సంబంధః| అశేషార్తవదుష్టీనాం పథ్యమాహ- అన్నమిత్యాది| అన్నం భోజనార్థం||12-16||
Adhikarana ౮ (౧౭) · Śloka ౧౭
శశాసృక్ప్రతిమం యత్తు యద్వా లాక్షారసోపమం |
తదార్తవం ప్రశంసంతి యద్వాసో న విరంజయేత్ ||17||
View original
शशासृक्प्रतिमं यत्तु यद्वा लाक्षारसोपमम् |
तदार्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत् ||१७||
Show commentary
అదుష్టార్తవస్య లక్షణమాహ- శశాసృగిత్యాది| యదార్తవం వాసః- స్థితం శుష్కముదకప్రక్షాలితం వాసో న విరంజయేత్ రాగోపేతం వస్త్రం న కుర్యాత్ తత్ ప్రశంసంతి, ‘గర్భజననాయ’ ఇతి శేషః||17||-
Adhikarana ౯ (౧౮-౨౦) · Śloka ౨౧
తదేవాతిప్రసంగేన ప్రవృత్తమనృతావపి |
అసృగ్దరం విజానీయాదతోఽన్యద్రక్తలక్షణాత్ ||18||
అసృగ్దరో భవేత్ సర్వః సాంగమర్దః సవేదనః |
తస్యాతివృత్తౌ దౌర్బల్యం భ్రమో మూర్చ్ఛా తమస్తృషా ||19||
దాహః ప్రలాపః పాండుత్వం తంద్రా రోగాశ్చ వాతజాః |
తరుణ్యా హితసేవిన్యాస్తమల్పోపద్రవం భిషక్ ||20||
రక్తపిత్తవిధానేన యథావత్ సముపాచరేత్ |21|
View original
तदेवातिप्रसङ्गेन प्रवृत्तमनृतावपि |
असृग्दरं विजानीयादतोऽन्यद्रक्तलक्षणात् ||१८||
असृग्दरो भवेत् सर्वः साङ्गमर्दः सवेदनः |
तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्च्छा तमस्तृषा ||१९||
दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः |
तरुण्या हितसेविन्यास्तमल्पोपद्रवं भिषक् ||२०||
रक्तपित्तविधानेन यथावत् समुपाचरेत् |२१|
Show commentary
తస్యైవాతిప్రవృత్తస్యాసృగ్దరత్వం, తత్ర చ దోషదుష్టిలక్షణమాహ- తదేవాతిప్రసంగేనేత్యాది| తదేవ ఆర్తవమేవ, న తు రక్తపిత్తం| ఋతావతిప్రసంగేనేతి అతిప్రాచుర్యేణ దీర్ఘకాలానుబంధేన వా (చ), ప్రవృత్తం స్రుతం| న పరమృతావేవేత్యాహ- అనృతావపీతి|- అనృతావల్పమప్యదీర్ఘకాలమపి ప్రవృత్తమసృగ్దరం విజానీయాత్| కింస్వరూపం తదిత్యాహ- అత ఇత్యాది| అత ఏతస్మాత్ శశాసృక్ప్రతిమమిత్యాదివాక్యప్రతిపాదితాద్రక్తలక్షణాత్, అన్యత్ అన్యాదృక్లక్షణం ‘ఫేనిలం శీఘ్రమచ్ఛం’ (సూ.14) ఇత్యాదివాక్యేన శోణితవర్ణనీయే యాదృశమభిహితం తాదృశమిత్యర్థః| దోషానుబంధకృతం లక్షణమతిదేశేన నిర్దిశ్య వ్యాధిస్వభావకృతం సామాన్యం లక్షణమాహ- అసృగిత్యాది| అంగమర్దో వేదనావిశేషః| సవేదనః సశూలః| తస్యాతిస్రుతస్య లక్షణమాహ- తస్యేత్యాది| అతివృత్తౌ అతిప్రవృత్తావిత్యర్థః| తమోఽంధకారదర్శనం, శ్వాసో వా| ప్రలాపోఽసంబద్ధభాషణం| తంద్రా నిద్రాభేదః| వాతజా రోగా ఆక్షేపకాదయః| యస్యా యద్రూపం యాదృశేన ప్రకారేణోపచరణీయం తదాహ- తరుణ్యా ఇత్యాది| తరుణ్యాః షోడశవర్షప్రాప్తాయాః, హితసేవిన్యాః పథ్యాశిన్యాః||18-20||-
Adhikarana ౧౦ (౨౧-౨౩) · Śloka ౨౩
దోషైరావృతమార్గత్వాదార్తవం నశ్యతి స్త్రియాః ||21||
తత్ర మత్స్యకులత్థామ్లతిలమాషసురా హితాః |
పానే మూత్రముదశ్విచ్చ దధి శుక్తం చ భోజనే ||22||
క్షీణం ప్రాగీరితం రక్తం సలక్షణచికిత్సితం |
తథాఽప్యత్ర విధాతవ్యం విధానం నష్టరక్తవత్ ||23||
View original
दोषैरावृतमार्गत्वादार्तवं नश्यति स्त्रियाः ||२१||
तत्र मत्स्यकुलत्थाम्लतिलमाषसुरा हिताः |
पाने मूत्रमुदश्विच्च दधि शुक्तं च भोजने ||२२||
क्षीणं प्रागीरितं रक्तं सलक्षणचिकित्सितम् |
तथाऽप्यत्र विधातव्यं विधानं नष्टरक्तवत् ||२३||
Show commentary
అతిప్రవృత్తిలక్షణామార్తవస్య వికృతిం నిర్దిశ్యాప్రవృత్తిలక్షణాం సచికిత్సితాం నిర్దిశన్నాహ- దోషైరిత్యాది| అత్ర దోషాః కఫో వాయుర్వాతకఫౌ చ; న తు పిత్తం, పిత్తవృద్ధౌ తస్యాతిప్రవృత్తివృద్ధ్యోరుక్తత్వాత్, కులత్థాదివాతకఫహరద్రవ్యావచారణాచ్చ| నశ్యతీతి ప్రవర్తమానం న దృశ్యతే, న తు సర్వథా క్షయం యాతి| అమ్లం కాంజికం, మూత్రం గోమూత్రం| ఉదశ్విత్ అర్ధోదకం తక్రం| శుక్తం చుక్రం| పునరుక్తిశంకాం నిరస్యన్నాహ- క్షీణమిత్యాది| యద్యపి ప్రాగ్దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయే క్షీణలక్షణం సచికిత్సితమభిహితం, తథాఽప్యత్రోపాదానాన్నష్టరక్తవన్నష్టార్తవవిధానం కర్తవ్యం| రక్తమార్తవరక్తం||21-23||
Adhikarana ౧౧ (౨౪) · Śloka ౨౪
ఏవమదుష్టశుక్రః శుద్ధార్తవా చ ||24||
View original
एवमदुष्टशुक्रः शुद्धार्तवा च ||२४||
Show commentary
ప్రకరణప్రయోజనముపసంహరన్నాహ- ఏవమిత్యాది| ఏవం పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, అదుష్టశుక్రః పురుషః, శుద్ధార్తవా చ స్త్రీ, ‘భవతి’ ఇత్యత్రాధ్యాహారః||24||
Adhikarana ౧౨ (౨౫-౩౦) · Śloka ౩౦
ఋతౌ ప్రథమదివసాత్ ప్రభృతి బ్రహ్మచారిణీ దివాస్వప్నాంజనాశ్రుపాతస్నానానులేపనాభ్యంగనఖచ్ఛేదనప్రధావనహసనకథనాతిశబ్దశ్రవణావలేఖనానిలాయాసాన్ పరిహరేత్ |
కిం కారణం? దివా స్వపంత్యాః స్వాపశీలః, అంజనాదంధః, రోదనాద్వికృతదృష్టిః, స్నానానులేపనాద్దుఃఖశీలః , తైలాభ్యంగాత్ కుష్ఠీ, నఖాపకర్తనాత్ కునఖీ, ప్రధావనాచ్చంచలః, హసనాచ్ఛ్యావదంతౌష్ఠతాలుజిహ్వః, ప్రలాపీ చాతికథనాత్ , అతిశబ్దశ్రవణాద్బధిరః, అవలేఖనాత్ ఖలతిః, మారుతాయాససేవనాదున్మత్తో గర్భో భవతీత్యేవమేతాన్ పరిహరేత్ |
దర్భసంస్తరశాయినీం కరతలశరావపర్ణాన్యతమభోజినీం హవిష్యం, త్ర్యహం చ భర్తుః సంరక్షేత్ |
తతః శుద్ధస్నాతాం చతుర్థేఽహన్యహతవాసఃసమలంకృతాం కృతమంగలస్వస్తివాచనాం భర్తారం దర్శయేత్ |
తత్ కస్య హేతోః? ||25||
పూర్వం పశ్యేదృతుస్నాతా యాదృశం నరమంగనా |
తాదృశం జనయేత్ పుత్రం భర్తారం దర్శయేదతః ||26||
తతో విధానం పుత్రీయముపాధ్యాయః సమాచరేత్ |
కర్మాంతే చ క్రమం హ్యేతమారభేత విచక్షణః ||27||
తతోఽపరాహ్ణే పుమాన్ మాసం బ్రహ్మచారీ సర్పిఃస్నిగ్ధః సర్పిఃక్షీరాభ్యాం శాల్యోదనం భుక్త్వా మాసం బ్రహ్మచారిణీం తైలస్నిగ్ధాం తైలమాషోత్తరాహారాం నారీముపేయాద్రాత్రౌ సామభిరభివిశ్వాస్య ; వికల్ప్యైవం చతుర్థ్యాం షష్ఠ్యామష్టమ్యాం దశమ్యాం ద్వాదశ్యాం చోపేయాదితి పుత్రకామః ||28||
ఏషూత్తరోత్తరం విద్యాదాయురారోగ్యమేవ చ |
ప్రజాసౌభాగ్యమైశ్వర్యం బలం చ దివసేషు వై ||29||
అతః పరం పంచమ్యాం సప్తమ్యాం నవమ్యామేకాదశ్యాం చ స్త్రీకామః; త్రయోదశీప్రభృతయో నింద్యాః ||30||
View original
ऋतौ प्रथमदिवसात् प्रभृति ब्रह्मचारिणी दिवास्वप्नाञ्जनाश्रुपातस्नानानुलेपनाभ्यङ्गनखच्छेदनप्रधावनहसनकथनातिशब्दश्रवणावलेखनानिलायासान् परिहरेत् |
किं कारणं? दिवा स्वपन्त्याः स्वापशीलः, अञ्जनादन्धः, रोदनाद्विकृतदृष्टिः, स्नानानुलेपनाद्दुःखशीलः , तैलाभ्यङ्गात् कुष्ठी, नखापकर्तनात् कुनखी, प्रधावनाच्चञ्चलः, हसनाच्छ्यावदन्तौष्ठतालुजिह्वः, प्रलापी चातिकथनात् , अतिशब्दश्रवणाद्बधिरः, अवलेखनात् खलतिः, मारुतायाससेवनादुन्मत्तो गर्भो भवतीत्येवमेतान् परिहरेत् |
दर्भसंस्तरशायिनीं करतलशरावपर्णान्यतमभोजिनीं हविष्यं, त्र्यहं च भर्तुः संरक्षेत् |
ततः शुद्धस्नातां चतुर्थेऽहन्यहतवासःसमलङ्कृतां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां भर्तारं दर्शयेत् |
तत् कस्य हेतोः? ||२५||
पूर्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना |
तादृशं जनयेत् पुत्रं भर्तारं दर्शयेदतः ||२६||
ततो विधानं पुत्रीयमुपाध्यायः समाचरेत् |
कर्मान्ते च क्रमं ह्येतमारभेत विचक्षणः ||२७||
ततोऽपराह्णे पुमान् मासं ब्रह्मचारी सर्पिःस्निग्धः सर्पिःक्षीराभ्यां शाल्योदनं भुक्त्वा मासं ब्रह्मचारिणीं तैलस्निग्धां तैलमाषोत्तराहारां नारीमुपेयाद्रात्रौ सामभिरभिविश्वास्य ; विकल्प्यैवं चतुर्थ्यां षष्ठ्यामष्टम्यां दशम्यां द्वादश्यां चोपेयादिति पुत्रकामः ||२८||
एषूत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेव च |
प्रजासौभाग्यमैश्वर्यं बलं च दिवसेषु वै ||२९||
अतः परं पञ्चम्यां सप्तम्यां नवम्यामेकादश्यां च स्त्रीकामः; त्रयोदशीप्रभृतयो निन्द्याः ||३०||
Show commentary
ఋతౌ పుత్రీయమాచారం నిర్దిశన్నాహ - ఋతావిత్యాది| ఋతుకాలే ప్రథమదివసం మర్యాదీకృత్య నారీ బ్రహ్మచారిణీ స్యాత్| ఋతుదర్శనాత్ పూర్వం మాసం బ్రహ్మచర్యస్య వక్ష్యమాణస్య విశిష్టప్రజోత్పాదనం ప్రయోజనం| అస్మింశ్చ ఋతుదర్శనే దినత్రయం బ్రహ్మచర్యస్య స్వయమేవాచార్యోఽగ్రే ప్రయోజనం కథయిష్యతి| దివాస్వప్నాదీంశ్చ పరిహరేత్| అతికథనం బహుభాషణం| అవలేఖనం కంకతికాదినా కేశసమ్మార్జనం| ఆయాసః కష్టం| కిం కారణమిత్యాది| ఉన్మత్తో వాతలః| పరిహార్యముక్త్వా భర్తారం ప్రతి నార్యాః కరణీయం నిర్దిశన్నాహ- దర్భేత్యాది| హవిష్యం సఘృతశాల్యోదనాది క్షీరసంస్కృతం, యవాన్నమిత్యేకే| భర్తుః సంరక్షేత్ ‘వైద్య’ ఇతి శేషః, తస్మై దర్శనమపి న దాపయేదిత్యర్థః| తత ఇత్యాది| శుద్ధా జీర్ణశోణితాపగమేన, అనంతరం స్నాతా; తదుక్తం- “నవే ఋతౌ చ సంజాతే విగతే జీర్ణశోణితే| నారీ భవతి సంశుద్ధా పుంసా సంసృజ్యతే తదా”- ఇతి| దర్శయేదిత్యత్ర ‘వైద్య’ ఇతి శేషః| తత్ కస్య హేతోరిత్యత్ర తచ్ఛబ్దః సంబోధనే, తేనాహో కస్య హేతోః| అన్యే తు ‘అత్రాపి’ ఇతి ప్రశ్నార్థం పఠంతి| తత్రాపి ప్రశ్నే| పూర్వమిత్యాది| పుత్రేభ్యో హితం పుత్రీయమితి| గయీ తు “తత్రాచార్యో బ్రాహ్మణప్రయుక్తోఽనుపహతాశ్వేతవస్త్రేణ సంవీతశ్చార్షభే చర్మణ్యుపవిష్టో, రాజన్యప్రయుక్తో వైయాఘ్రే ఆనడుహే వా, వైశ్యప్రయుక్తో రౌరవే, శూద్రప్రయుక్తో బాస్తే వా, చతుర్హస్తం స్థండిలముపలిప్యోల్లిఖ్య దర్భైరాస్తీర్య వేణుయూపం దక్షిణేన బ్రహ్మాణం వ్యవస్థాప్య శుక్లకుసుమగంధబలిభిరభ్యర్చ్యాగ్నిం ప్రణీయ సంస్కృత్య పాలాశీభిః సమిద్భిరగ్నిముపసమాధాయ మంత్రోదకపూర్ణపాత్రమగ్నేరగ్రేస్థాపయిత్వా పుత్రజన్మాశాస్యాజ్యం జుహుయాన్మహావ్యాహృతిభిః, యోషిచ్చ పుత్రార్థినీ సహ భర్త్రా పశ్చిమతోఽగ్నేః ఋత్విజో దక్షిణతః సముపవిశేత్, తతోఽస్యా బ్రాహ్మణః ప్రజాపతిముద్దిశ్య యథాభిలషితసంపాదనాయ మనసా యోనౌ కామ్యామిష్టిం నిర్వపేత్, అనయోర్విష్ణుర్యోనిం కల్పయతు త్వష్టా రూపాణి నివిశత్వితి; తతః స్థాలీపాకమభిధార్య త్రిర్జుహుయాత్, యథామ్నాయం చోపమంత్రితముదకపాత్రమస్మై దద్యాత్, సర్వానుదకార్థాన్ కురుష్వేతి; తతః సమాప్తే కర్మణి పూర్వం దక్షిణం పాదమభిహనంతీ ప్రదక్షిణమగ్నిముపక్రమేత్, తతః పరిక్రమ్య బ్రాహ్మణాన్ స్వస్తి వాచయిత్వా సహ భర్త్రా ఆజ్యశేషం ప్రాశ్నీయాత్, పూర్వం పుమాన్, జఘన్యం స్త్రీ, న చోచ్ఛిష్టమవశేషయేదితి పుత్రీయవిధానం”- ఇతి| కర్మాంతే పుత్రీయవిధానాంతే, ఏతం క్రమం వక్ష్యమాణం| తమేవ క్రమం వక్తుమాహ- తతోఽపరాహ్ణే ఇత్యాది| పుంసో మాసబ్రహ్మచారిత్వేన స్త్రియా అపి బ్రహ్మచారిత్వే లబ్ధే మాసం బ్రహ్మచారిణీమితి యదుక్తం తన్మనఃసంకల్పమాత్రస్యాపి నిరాసార్థం| తైలమాషోత్తరాహారాం తైలమాషప్రధానాహారాం| ఉపేయాత్ గచ్ఛేత్| సామాన్యాపత్యజననకాలమృతుసంజ్ఞం నిర్దిశ్యాపత్యవిశేషజననసమర్థకాలముద్దిశన్నాహ- వికల్ప్యైవమిత్యాది| ఏషు దివసేషూత్తరోత్తరమాయురిత్యాదికం విద్యాదిత్యేవం వికల్ప్య విచార్య చతుర్థ్యాదిషు రాత్రిషు నారీముపేయాత్| అతః పరం పంచమ్యాం సప్తమ్యాం నవమ్యామేకాదశ్యాం చ స్త్రీకామః, ఉపేయాదిత్యత్రాపి సంబధ్యతే||25-30||
Adhikarana ౧౩ (౩౧) · Śloka ౩౧
తత్ర ప్రథమే దివసే ఋతుమత్యాం మైథునగమనమనాయుష్యం పుంసాం భవతి, యశ్చ తత్రాధీయతే గర్భః స ప్రసవమానో విముచ్యతే ; ద్వితీయేఽప్యేవం సూతికాగృహే వా; తృతీయేఽప్యేవమసంపూర్ణాంగోఽల్పాయుర్వా భవతి; చతుర్థే తు సంపూర్ణాంగో దీర్ఘాయుశ్చ భవతి |
న చ ప్రవర్తమానే రక్తే బీజం ప్రవిష్టం గుణకరం భవతి, యథా నద్యాం ప్రతిస్రోతః ప్లావిద్రవ్యం ప్రక్షిప్తం ప్రతినివర్తతే నోర్ధ్వం గచ్ఛతి తద్వదేతద్ద్రష్టవ్యం |
తస్మాన్నియమవతీం త్రిరాత్రం పరిహరేత్ |
అతః పరం మాసాదుపేయాత్ ||31||
View original
तत्र प्रथमे दिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमनायुष्यं पुंसां भवति, यश्च तत्राधीयते गर्भः स प्रसवमानो विमुच्यते ; द्वितीयेऽप्येवं सूतिकागृहे वा; तृतीयेऽप्येवमसम्पूर्णाङ्गोऽल्पायुर्वा भवति; चतुर्थे तु सम्पूर्णाङ्गो दीर्घायुश्च भवति |
न च प्रवर्तमाने रक्ते बीजं प्रविष्टं गुणकरं भवति, यथा नद्यां प्रतिस्रोतः प्लाविद्रव्यं प्रक्षिप्तं प्रतिनिवर्तते नोर्ध्वं गच्छति तद्वदेतद्द्रष्टव्यम् |
तस्मान्नियमवतीं त्रिरात्रं परिहरेत् |
अतः परं मासादुपेयात् ||३१||
Show commentary
తత్రేత్యాది| తత్రేతి ప్రథమదివసే| విముచ్యతే ‘ప్రాణైః’ ఇతి శేషః| ద్వితీయే ఇత్యాది| ఏవమితి పూర్వోక్తం భవతీత్యర్థః| సూతికాగృహే వా దశదివసాభ్యంతరం వా గర్భః ప్రాణైర్విముచ్యత ఇత్యర్థః| న చ ప్రవర్తమానే ఇత్యాది| ప్రతిస్రోతః ధారాసమ్ముఖమిత్యర్థః| ప్లావిద్రవ్యం ప్రతరణశీలం వస్తు| ప్రతినివర్తతే వ్యాఘుటతి| గయీ తు ‘తత్ర ప్రథమదివసే’ ఇత్యాది ‘తస్మాన్నియమవతీం త్రిరాత్రం పరిహరేత్’ ఇతి యావద్గ్రంథమగ్రేతనేఽధ్యాయే ‘ఋతుస్తు ద్వాదశరాత్రం భవతి దృష్టార్తవః’ ఇత్యస్యాగ్రే పఠతి| అతః పరమిత్యాది| మాసాదితి ‘ఊర్ధ్వం’ ఇతి శేషః| అర్వాగ్గమనం తు గర్భద్వారవిఘట్టనేన స్థితమపి గర్భం చ్యావయతి| కేచిత్తు ‘అతః పరం మాసాదుపేయాత్’ ఇత్యత్ర ‘పరతస్తు పుష్పదర్శనేనాగర్భలాభనిశ్చయ ఏవ, లబ్ధగర్భాం తు నైవ’ ఇతి పఠంతి, ‘ఉపేయాత్’ ఇత్యధ్యాహృత్య చ వ్యాఖ్యానయంతి||31||
Adhikarana ౧౪ (౩౨) · Śloka ౩౨
లబ్ధగర్భాయాశ్చైతేష్వహఃసు లక్ష్మణావటశుంగసహదేవావిశ్వదేవానామన్యతమాం క్షీరేణాభిషుత్య త్రీంశ్చతురో వా బిందూన్ దద్యాద్దక్షిణే నాసాపుటే పుత్రకామాయై , న చ తాన్నిష్ఠీవేత్ ||32||
View original
लब्धगर्भायाश्चैतेष्वहःसु लक्ष्मणावटशुङ्गसहदेवाविश्वदेवानामन्यतमां क्षीरेणाभिषुत्य त्रींश्चतुरो वा बिन्दून् दद्याद्दक्षिणे नासापुटे पुत्रकामायै , न च तान्निष्ठीवेत् ||३२||
Show commentary
లబ్ధగర్భాయా ఇత్యాది| లక్ష్మణాలక్షణం తు- “పుత్రకాకారక్తాల్పబిందుభిర్లాంఛితచ్ఛదా| లక్ష్మణా పుత్రజననీ బస్తగంధాకృతిర్భవేత్- ” ఇతి| తాం చ శరత్కాలే పుష్పఫలోపేతాం దృష్ట్వాశనిదినే సంధ్యాయాం తస్యాశ్చతుర్భాగేషు ఖదిరకీలకాన్నిఖాయాపరేద్యుర్హస్తమూలపుష్యైర్యోగం గతే దివాకరే మంత్రవద్గృహీత్వా సమానవర్ణవత్సాయా గోః క్షీరేణ యథావిధి నస్యం దద్యాత్| వటశుంగో వటప్రరోహః| సహదేవా బలాభేదః పీతపుష్పా ‘కాంకహీ’ ఇతి లోకే| విశ్వదేవా గాంగేరుకీ ‘గుడశర్కరా’ ఇతి లోకే, అన్యే సితకుసుమాం బలామాహుః| అభిషుత్య పేషయిత్వా| న చ తాన్ నిష్ఠీవేత్ న థుత్కుర్యాత్| చకారాదలబ్ధగర్భాయాః పూర్వమేవ లక్ష్మణాదీనాం నస్యదానం సహస్రాభిహుతం గర్భగ్రహణాయ పశ్చాద్గ్రామ్యధర్మసేవనమితి| తదుక్తం తంత్రాంతరం- “పూర్వమౌషధం సహస్రాభిహుతం కృత్వా మంగల్యదేశే గోః క్షీరేణ పేషయిత్వా తస్మాత్ త్రీన్ బిందూన్ దక్షిణే నాసాపుటే దద్యాత్, న నిష్ఠీవేత్తాన్ కంఠప్రాప్తాన్, సా పంచదినాని పయసోదనమశ్నీయాత్, తదూర్ధ్వం గ్రామ్యధర్మసేవనం”- ఇతి| లబ్ధగర్భాయాశ్చ లక్ష్మణాదినస్యదానం గర్భస్థాపనార్థం, స్థితగర్భాయాశ్చ మాసత్రయాల్పాంతరే పుత్రాపత్యజననార్థం నస్యదానమితి||32||
Adhikarana ౧౫ (౩౩) · Śloka ౩౩
ధ్రువం చతుర్ణాం సాన్నిధ్యాద్గర్భః స్యాద్విధిపూర్వకం |
ఋతుక్షేత్రాంబుబీజానాం సామగ్ర్యాదంకురో యథా ||33||
View original
ध्रुवं चतुर्णां सान्निध्याद्गर्भः स्याद्विधिपूर्वकम् |
ऋतुक्षेत्राम्बुबीजानां सामग्र्यादङ्कुरो यथा ||३३||
Show commentary
నాత్రైకమేవ శుక్రశోణితం గర్భజననం కిం తర్హి సామగ్ర్యేవేతి దర్శయన్నాహ- ధ్రువమిత్యాది| యథా- ఋతుక్షేత్రాంబుబీజానాం సామగ్ర్యాదనుపఘాతాదంకురో జాయతే, ఏవం ధ్రువం నిశ్చితం చతుర్ణామృత్వాదీనాం నైకద్విత్రిసంఖ్యానాం విధిపూర్వకం సాన్నిధ్యాద్యథోక్తసంయోగాద్గర్భో జాయతే| ఋతురంగనాయా రజఃసమయః, క్షేత్రం గర్భాశయః, అంబు పునరాహారపాకజో వ్యాపీ రసధాతుః, బీజం స్త్రీపుంసయోరార్తవశుక్రే||33||
Adhikarana ౧౬ (౩౪) · Śloka ౩౪
ఏవం జాతా రూపవంతః సత్త్వవంతశ్చిరాయుషః |
భవంత్యృణస్య మోక్తారః సత్పుత్రాః పుత్రిణే హితాః ||34||
View original
एवं जाता रूपवन्तः सत्त्ववन्तश्चिरायुषः |
भवन्त्यृणस्य मोक्तारः सत्पुत्राः पुत्रिणे हिताः ||३४||
Show commentary
విధిపూర్వకస్య గర్భస్య ఫలం దర్శయన్నాహ- ఏవమిత్యాది| రూపమత్రావయవసన్నివేశో లోచనసుఖప్రదః| సత్త్వవంతో రజస్తమోభ్యామనభిభూతాః| ఋణస్య మోక్తార ఇతి పితౄణామృణత్రయమోక్షణశీలాః| సత్పుత్రా ఇతి సాధవః పుత్రాః||34||
Adhikarana ౧౭ (౩౫) · Śloka ౩౫
తత్ర తేజోధాతుర్వర్ణానాం ప్రభవః, స యదా గర్భోత్పత్తావబ్ధాతుప్రాయో భవతి తదా గర్భం గౌరం కరోతి, పృథివీధాతుప్రాయః కృష్ణం, పృథివ్యాకాశధాతుప్రాయః కృష్ణశ్యామం, తోయాకాశధాతుప్రాయో గౌరశ్యామం |
‘యాదృగ్వర్ణమాహారముపసేవతే గర్భిణీ తాదృగ్వర్ణప్రసవా భవతి’ ఇత్యేకే భాషంతే |
తత్ర దృష్టిభాగమప్రతిపన్నం తేజో జాత్యంధం కరోతి, తదేవ రక్తానుగతం రక్తాక్షం, పిత్తానుగతం పింగాక్షం, శ్లేష్మానుగతం శుక్లాక్షం, వాతానుగతం వికృతాక్షమితి ||35||
View original
तत्र तेजोधातुर्वर्णानां प्रभवः, स यदा गर्भोत्पत्तावब्धातुप्रायो भवति तदा गर्भं गौरं करोति, पृथिवीधातुप्रायः कृष्णं, पृथिव्याकाशधातुप्रायः कृष्णश्यामं, तोयाकाशधातुप्रायो गौरश्यामम् |
‘यादृग्वर्णमाहारमुपसेवते गर्भिणी तादृग्वर्णप्रसवा भवति’ इत्येके भाषन्ते |
तत्र दृष्टिभागमप्रतिपन्नं तेजो जात्यन्धं करोति, तदेव रक्तानुगतं रक्ताक्षं, पित्तानुगतं पिङ्गाक्षं, श्लेष्मानुगतं शुक्लाक्षं, वातानुगतं विकृताक्षमिति ||३५||
Show commentary
ఏవంవిధపూర్వజన్మానాం రూపవత్త్వముక్త్వా, రూపం చ తైజసవర్ణాదిప్రభాస్వరత్వమతో వర్ణసంభవహేతుం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| తేజోధాతుః తేజోభూతం| వర్ణానాం ప్రభవః కారణం| స తేజోధాతుః| గర్భోత్పత్తౌ గర్భాధానకాలే, యదా అబ్ధాతుప్రాయో భవతి ఆప్యధాతుబహులో భవతీత్యర్థః| ఏకీయమతమాహ- యాదృగిత్యాది| తేజోధాతురూపవర్ణప్రసంగేనైతన్మయాద్యధిష్ఠానవికృత్యా జాత్యంధరక్తపింగశుక్లవికృతాక్షాణాం సంభవం దర్శయన్నాహ- తత్ర దృష్టీత్యాది| చతుర్థే మాసి కస్యచిత్ పూర్వకర్మవశాద్దృష్టిభాగం చక్షురింద్రియాధిష్ఠానం, అప్రతిపన్నమప్రాప్తం తేజో, జాత్యంధం జన్మాంధం కరోతి||35||
Adhikarana ౧౮ (౩౬) · Śloka ౩౬
భవంతి చాత్ర- ఘృతపిండో యథైవాగ్నిమాశ్రితః ప్రవిలీయతే |
విసర్పత్యార్తవం నార్యాస్తథా పుంసాం సమాగమే ||36||
View original
भवन्ति चात्र- घृतपिण्डो यथैवाग्निमाश्रितः प्रविलीयते |
विसर्पत्यार्तवं नार्यास्तथा पुंसां समागमे ||३६||
Show commentary
నను, పురాణమార్తవముపచయాద్దినత్రయం స్రుత్వా స్వయమేవ వినివృత్తం, నూతనం త్వల్పం స్త్యానీభూతమివ ప్రవర్తితుమక్షమం, తత్ కథమార్తవసంచారో యేన తత్సంసృష్టం శుక్రం గర్భజననసమర్థం భవతీత్యాశంక్యాహ- ఘృతేత్యాది| పుంసాం సమాగమే ఇంద్రియద్వయసంఘర్షజేనోష్మణా విలీనమార్తవం విసర్పతి| తచ్చ విసర్పితం శుక్రోపగతం గర్భాశయమనుప్రాప్తం జీవోపగతం గర్భసంభవహేతుర్భవతి| ఆర్తవమృతుకాలజం శోణితం, శుక్రమప్యాసాం పుంసాం సమాగమే క్షరతి, న తు తద్గర్భోపయోగీతి తత్క్షరణప్రతిపాదనం న యుక్తం| తథాచ వృద్ధవాగ్భటః- “యోషితోఽపి స్రవంత్యేవ శుక్రం పుంసాం సమాగమే| తన్న గర్భస్య కించిత్తు కరోతీతి న చింత్యతే”- (అ. సం. శా. 1)| ఇతి||36||
Adhikarana ౧౯ (౩౭) · Śloka ౩౭
బీజేఽంతర్వాయునా భిన్నే ద్వౌ జీవౌ కుక్షిమాగతౌ |
యమావిత్యభిధీయేతే ధర్మేతరపురఃసరౌ ||37||
View original
बीजेऽन्तर्वायुना भिन्ने द्वौ जीवौ कुक्षिमागतौ |
यमावित्यभिधीयेते धर्मेतरपुरःसरौ ||३७||
Show commentary
గర్భద్వయోత్పత్తిహేతుమాహ- బీజే ఇత్యాది| ధర్మేతరపురఃసరౌ ధర్మాధర్మపురోగామినౌ| గయీ తు, ధర్మేతరోఽధర్మః, తత్పురఃసరౌ అధర్మపురోగామినౌ; న తు ధర్మాధర్మపురఃసరౌ; యతః శ్రుతిస్మృతిష్వధర్మాదేవ యమోత్పత్తిరిష్టా; అత ఏవ తదుత్పత్తౌ ప్రాయశ్చిత్తమప్యుపదిష్టమితి వ్యాఖ్యాతి||37||
Adhikarana ౨౦ (౩౮) · Śloka ౩౮
పిత్రోరత్యల్పబీజత్వాదాసేక్యః పురుషో భవేత్ |
స శుక్రం ప్రాశ్య లభతే ధ్వజోచ్ఛ్రాయమసంశయం ||38||
View original
पित्रोरत्यल्पबीजत्वादासेक्यः पुरुषो भवेत् |
स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोच्छ्रायमसंशयम् ||३८||
Show commentary
పిత్రోరిత్యాది| పిత్రోః పితృమాత్రోరత్యల్పబీజత్వాదాసేక్యః పురుషో భవేత్ ఆసేక్యో నామ పురుషో జాయతే| స శుక్రం ప్రాశ్యేతి స పురుషోఽన్యపురుషాన్నిజముఖేన వ్యవాయం కారయిత్వా తతః సిక్తం శుక్రం ప్రాశ్య ఆస్వాద్య ధ్వజోచ్ఛ్రాయం లింగోత్థానం లభతే; ఆసేక్యనామాఽయం షంఢో ముఖయోన్యపరపర్యాయః||38||
Adhikarana ౨౧ (౩౯) · Śloka ౩౯
యః పూతియోనౌ జాయేత స సౌగంధికసంజ్ఞితః |
స యోనిశేఫసోర్గంధమాఘ్రాయ లభతే బలం ||39||
View original
यः पूतियोनौ जायेत स सौगन्धिकसञ्ज्ञितः |
स योनिशेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम् ||३९||
Show commentary
యః పూతియోనావిత్యాది| యోనిశేఫసోర్గంధమాఘ్రాయ సింఘిత్వా; అయం సౌగంధికనామా షంఢో నాసాయోన్యపరపర్యాయః||39||
Adhikarana ౨౨ (౪౦) · Śloka ౪౦
స్వే గుదేఽబ్రహ్మచర్యాద్యః స్త్రీషు పుంవత్ ప్రవర్తతే |
కుంభీకః స తు విజ్ఞేయః... |40|
View original
स्वे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्तते |
कुम्भीकः स तु विज्ञेयः... |४०|
Show commentary
స్వే గుదే ఇత్యాది| యః పురుషః స్వే గుదే స్వకీయపాయౌ, అబ్రహ్మచర్యాత్ అన్యపురుషపార్శ్వాద్వ్యవాయం కారయిత్వా పశ్చాత్ స్త్రీషు విషయే పుమానివ ప్రవర్తతే పురుషవద్వ్యవాయం కరోతి స కుంభీకనామా షంఢో జ్ఞేయః| అన్యే తు “ప్రథమం స్త్రీషు విషయే తాసామేవ స్వకీయగుదవివరే పశువత్ పృష్ఠభాగే శిథిలేనైవ మేహనేన ప్రవర్తతే| కిన్నిమిత్తమేతదిత్యాహ- బ్రహ్మచర్యాత్ క్లైబ్యవశసంజాతాప్రవృత్తిత్వాత్| తతశ్చానయా విప్రకృత్యా ధ్వజోచ్ఛ్రాయే సంజాతే స ఏవ స్త్రీషు పురుషవత్ ప్రవర్తతే స కుంభీకనామా నపుంసకభేదః”| గుదయోనిరయం| అస్యోత్పత్తిహేతుస్తంత్రాంతరే వర్ణితో యథా- “మాతుర్వ్యవాయప్రతిఘేన వక్రీ స్యాద్బీజదౌర్బల్యతయా పితుశ్చ” (చ.శా.1) ఇతి| గయీ తు కుంభీకోత్పత్తిహేతౌ కాశ్యపోక్తం శ్లోకమాహ| యథా- “అరజస్కాం యదా నారీం శ్లేష్మరేతా వ్రజేదృతౌ| అన్యసక్తా భవేత్ ప్రీతిర్జాయతే కుంభిలస్తదా” ఇతి||40||-
Adhikarana ౨౩ (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
...ఈర్ష్యకం శృణు చాపరం ||40||
దృష్ట్వా వ్యవాయమన్యేషాం వ్యవాయే యః ప్రవర్తతే |
ఈర్ష్యకః స తు విజ్ఞేయః,... |41|
View original
...ईर्ष्यकं शृणु चापरम् ||४०||
दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्तते |
ईर्ष्यकः स तु विज्ञेयः,... |४१|
Show commentary
ఈర్ష్యకమిత్యాది| దృగ్యోనిరయమీర్ష్యకాపరపర్యాయః| అత్రాపి తంత్రాంతరపఠితో హేతుర్యథా- “ఈర్ష్యాభిభూతావపి మందహర్షావీర్ష్యాహ్వయస్యాపి వదంతి హేతుం”- (చ.శా.2) ఇతి||40-41||-
Adhikarana ౨౪ (౪౧-౪౨) · Śloka ౪౨
...షంఢకం శృణు పంచమం ||41||
యో భార్యాయామృతౌ మోహాదంగనేవ ప్రవర్తతే |
తతః స్త్రీచేష్టితాకారో జాయతే షంఢసంజ్ఞితః ||42||
View original
...षण्ढकं शृणु पञ्चमम् ||४१||
यो भार्यायामृतौ मोहादङ्गनेव प्रवर्तते |
ततः स्त्रीचेष्टिताकारो जायते षण्ढसञ्ज्ञितः ||४२||
Show commentary
షంఢకమిత్యాది| యః పుమాన్ మోహవశాదృతౌ భార్యావిషయేఽంగనావదుత్తానో భూత్వా వ్యాపిపర్తి| తతః స్త్రీచేష్టితాకారః షంఢో జాయతే| స పుమాన్ స్త్ర్యాకృతిః స్త్రీచేష్టితశ్చ స్త్రీవదధోభూతః స్వమేఢ్రస్యోర్ధ్వప్రదేశేఽపరపురుషాద్ వీర్యచ్యుతిం కారయతి||41-42||
Adhikarana ౨౫ (౪౩) · Śloka ౪౩
ఋతౌ పురుషవద్వాఽపి ప్రవర్తేతాంగనా యది |
తత్ర కన్యా యది భవేత్ సా భవేన్నరచేష్టితా ||43||
View original
ऋतौ पुरुषवद्वाऽपि प्रवर्तेताङ्गना यदि |
तत्र कन्या यदि भवेत् सा भवेन्नरचेष्टिता ||४३||
Show commentary
నరషంఢం ప్రదిశ్య నారీషంఢం నిర్దిశన్నాహ- ఋతావిత్యాది| యత్ర పునరబలా ఋతౌ పురుషమధః కృత్వా వ్యాపారం కురుతే యది తత్ర కన్యా భవతి, సా నరచేష్టితా స్త్రీరూపాఽపి పుంవత్ స్త్రియమారుహ్య తద్యోనౌ స్వయోనిఘర్షణం కరోతి||43||
Adhikarana ౨౬ (౪౪) · Śloka ౪౪
ఆసేక్యశ్చ సుగంధీ చ కుంభీకశ్చేర్ష్యకస్తథా |
సరేతసస్త్వమీ జ్ఞేయా అశుక్రః షంఢసంజ్ఞితః ||44||
View original
आसेक्यश्च सुगन्धी च कुम्भीकश्चेर्ष्यकस्तथा |
सरेतसस्त्वमी ज्ञेया अशुक्रः षण्ढसञ्ज्ञितः ||४४||
Show commentary
ఉక్తమేవ సుఖస్మరణాయ సంగ్రహశ్లోకేనాహ- ఆసేక్య ఇత్యాది||44||
Adhikarana ౨౭ (౪౫) · Śloka ౪౫
అనయా విప్రకృత్యా తు తేషాం శుక్రవహాః సిరాః |
హర్షాత్ స్ఫుటత్వమాయాంతి ధ్వజోచ్ఛ్రాయస్తతో భవేత్ ||45||
View original
अनया विप्रकृत्या तु तेषां शुक्रवहाः सिराः |
हर्षात् स्फुटत्वमायान्ति ध्वजोच्छ्रायस्ततो भवेत् ||४५||
Show commentary
యది తేషాం శుక్రమస్తి తత్ కిం షంఢత్వముచ్యతే? ఇత్యాశంక్యాహ- అనయేత్యాది| విప్రకృత్యేతి విరుద్ధయా విశిష్టయా వా ప్రకృత్యా| ఏతే పురుషదోషాః, యోషితామప్యేత ఏవ ద్రష్టవ్యాః, చరకేణ “నరనారీషంఢౌ” (చ.శా.2) ఇత్యుక్తేః||45||
Adhikarana ౨౮ (౪౬) · Śloka ౪౬
ఆహారాచారచేష్టాభిర్యాదృశీభిః సమన్వితౌ |
స్త్రీపుంసౌ సముపేయాతాం తయోః పుత్రోఽపి తాదృశః ||46||
View original
आहाराचारचेष्टाभिर्यादृशीभिः समन्वितौ |
स्त्रीपुंसौ समुपेयातां तयोः पुत्रोऽपि तादृशः ||४६||
Show commentary
అనుక్తం కాయవాఙ్మనసాం భేదస్య హేతుం దర్శయన్నాహ- ఆహారేత్యాది| సముపేయాతాం సంయోగం గచ్ఛేతాం||46||
Adhikarana ౨౯ (౪౭) · Śloka ౪౭
యదా నార్యావుపేయాతాం వృషస్యంత్యౌ కథంచన |
ముంచతః శుక్రమన్యోన్యమనస్థిస్తత్ర జాయతే ||47||
View original
यदा नार्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन |
मुञ्चतः शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते ||४७||
Show commentary
అతిశయేనైవ పాపేన షంఢాదపి నికృష్టానాం వికృతాపత్యానాముత్పత్తిహేతుం నిర్దిశన్నాహ- యదేత్యాది| ఉపేయాతాం సంయోగం కుర్యాతాం| వృషస్యంత్యౌ రతార్థిన్యౌ| అనస్థిరితి ఈషదర్థే నఞ్, తేనాల్పకోమలాస్థిః||47||
Adhikarana ౩౦ (౪౮-౪౯) · Śloka ౪౯
ఋతుస్నాతా తు యా నారీ స్వప్నే మైథునమావహేత్ |
ఆర్తవం వాయురాదాయ కుక్షౌ గర్భం కరోతి హి ||48||
మాసి మాసి వివర్ధేత గర్భిణ్యా గర్భలక్షణం |
కలలం జాయతే తస్యా వర్జితం పైతృకైర్గుణైః ||49||
View original
ऋतुस्नाता तु या नारी स्वप्ने मैथुनमावहेत् |
आर्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भं करोति हि ||४८||
मासि मासि विवर्धेत गर्भिण्या गर्भलक्षणम् |
कललं जायते तस्या वर्जितं पैतृकैर्गुणैः ||४९||
Show commentary
ఋతుస్నాతేత్యాది| ఆర్తవమృతుకాలజం శుద్ధశోణితం| కలలం సింఘాణప్రఖ్యం| పైతృకైర్గుణైరితి కేశశ్మశ్రులోమనఖదంతసిరాస్నాయుధమనీరేతఃప్రభృతిభిః| ఇమౌ ద్వావపి శ్లోకౌ జేజ్ఝటాచార్యేణ న పఠితౌ||48-49||
Adhikarana ౩౧ (౫౦) · Śloka ౫౦
సర్పవృశ్చికకూష్మాండవికృతాకృతయశ్చ యే |
గర్భాస్త్వేతే స్త్రియాశ్చైవ జ్ఞేయాః పాపకృతో భృశం ||50||
View original
सर्पवृश्चिककूष्माण्डविकृताकृतयश्च ये |
गर्भास्त्वेते स्त्रियाश्चैव ज्ञेयाः पापकृतो भृशम् ||५०||
Show commentary
సర్పేత్యాది| సర్పాదిరూపా యే గర్భాస్తత్ప్రసవిత్ర్యాః స్త్రియాః పాపకృతః పాపోత్పాదితా జ్ఞేయాః| నను, మానుషశరీరాత్ కథం సర్పాదీనాముత్పత్తిరిత్యాహ- పాపకృతో భృశమితి; కర్మజమేవైతద్వైచిత్ర్యమిత్యర్థః||50||
Adhikarana ౩౨ (౫౧) · Śloka ౫౧
గర్భో వాతప్రకోపేణ దౌహృదే వాఽవమానితే |
భవేత్ కుబ్జః కుణిః పంగుర్మూకో మిన్మిణ ఏవ వా ||51||
View original
गर्भो वातप्रकोपेण दौहृदे वाऽवमानिते |
भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको मिन्मिण एव वा ||५१||
Show commentary
ఇదానీం గర్భస్థకుబ్జాదీనాం దృష్టామేవ వాతాదిదోషదుష్టిం హేతుం చ నిర్దిశన్నాహ- గర్భ ఇత్యాది| దౌహృదే వాఽవమానిత ఇతి గర్భిణ్యాః శ్రద్ధాయాం ఖండితాయాం| కుణిః వికలపాణిః ||51||
Adhikarana ౩౩ (౫౨) · Śloka ౫౨
మాతాపిత్రోస్తు నాస్తిక్యాదశుభైశ్చ పురాకృతైః |
వాతాదీనాం ప్రకోపేణ గర్భో వైకృతమాప్నుయాత్ ||52||
View original
मातापित्रोस्तु नास्तिक्यादशुभैश्च पुराकृतैः |
वातादीनां प्रकोपेण गर्भो वैकृतमाप्नुयात् ||५२||
Show commentary
కిమాత్మీయేనైవాశుభేన కర్మణా గర్భ ఏవంవిధో భవతి, ఉతాన్యాపరాధాదపీత్యాశంక్యాహ- మాతాపిత్రోరిత్యాది| నాస్తిక్యాదితి నాస్తి పరలోకో నాస్తి దత్తమిత్యాది మతిర్యేషాం తే నాస్తికాః, తేషాం భావో నాస్తిక్యం, తస్మాత్||52||
Adhikarana ౩౪ (౫౩) · Śloka ౫౩
మలాల్పత్వాదయోగాచ్చ వాయోః పక్వాశయస్య చ |
వాతమూత్రపురీషాణి న గర్భస్థః కరోతి హి ||53||
View original
मलाल्पत्वादयोगाच्च वायोः पक्वाशयस्य च |
वातमूत्रपुरीषाणि न गर्भस्थः करोति हि ||५३||
Show commentary
అథ కస్మాద్గర్భాశయస్థో వాతాదికం న కరోతీత్యాహ- మలాల్పత్వాదిత్యాది| వాయోరయోగాదితి నఞయమిషదర్థే, తేనేషద్యోగాత్||53||
Adhikarana ౩౫ (౫౪) · Śloka ౫౪
జరాయుణా ముఖే చ్ఛన్నే కంఠే చ కఫవేష్టితే |
వాయోర్మార్గనిరోధాచ్చ న గర్భస్థః ప్రరోదితి ||54||
View original
जरायुणा मुखे च्छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते |
वायोर्मार्गनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति ||५४||
Show commentary
జరాయుణేత్యాది| వాయోర్మార్గనిరోధాదితి ఘోషజనకస్య వాయోర్మార్గనిరోధాదిత్యర్థః| నిశ్వాసాదిరూపస్య తు వాయోర్నిఃసరణమగ్రే వక్ష్యతి, యతస్తదభావే జీవితాభావ ఏవ భవతి గర్భస్య||54||
Adhikarana ౩౬ (౫౫) · Śloka ౫౫
నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంక్షోభస్వప్నాన్ గర్భోఽధిగచ్ఛతి |
మాతుర్నిశ్వసితోచ్ఛ్వాససంక్షోభస్వప్నసంభవాన్ ||55||
View original
निःश्वासोच्छ्वाससङ्क्षोभस्वप्नान् गर्भोऽधिगच्छति |
मातुर्निश्वसितोच्छ्वाससङ्क्षोभस्वप्नसम्भवान् ||५५||
Show commentary
నిఃశ్వాసేత్యాది| సంక్షోభః సంచలనం| మాతా యాశ్చేష్టా నిఃశ్వాసాదికాః కురుతే తా గర్భోఽపి కరోతీత్యర్థః||55||
Adhikarana ౩౭ (౫౬) · Śloka ౫౬
సన్నివేశః శరీరాణాం దంతానాం పతనోద్భవౌ |
తలేష్వసంభవో యశ్చ రోమ్ణామేతత్ స్వభావతః ||56||
View original
सन्निवेशः शरीराणां दन्तानां पतनोद्भवौ |
तलेष्वसम्भवो यश्च रोम्णामेतत् स्वभावतः ||५६||
Show commentary
శరీరావయవానాం చరణాదీనాం సన్నివేశాదౌ హేతుం నిర్దిశన్నాహ- సన్నివేశ ఇత్యాది| సన్నివేశో రచనావిశేషః| శరీరాణాం శరీరావయవానాం చరణాదీనాం| తలేష్వితి హస్తపాదతలేషు||56||
Adhikarana ౩౮ (౫౭) · Śloka ౫౭
భావితాః పూర్వదేహేషు సతతం శాస్త్రబుద్ధయః |
భవంతి సత్త్వభూయిష్ఠాః పూర్వజాతిస్మరా నరాః ||57||
View original
भाविताः पूर्वदेहेषु सततं शास्त्रबुद्धयः |
भवन्ति सत्त्वभूयिष्ठाः पूर्वजातिस्मरा नराः ||५७||
Show commentary
ఇత్థం కాయే విశేషం నిర్దిశ్యాత్మనో గుణభూతాయా బుద్ధేరపి భావనాబలవిశేషేణ విశేషం నిర్దిశన్నాహ- భావితా ఇత్యాది| పూర్వదేహేష్వతిక్రాంతశరీరేషు, సతతమనవరతం, యే భావితాః శాస్త్రభావనయా భావితాంతఃకరణాః, తే శాస్త్రబుద్ధయో భవంతి| తథాభావితా ఏవ యే సత్త్వబహులాస్తే రజస్తమసోరావరకయోరభావాత్ పూర్వామతిక్రాంతామపి జాతిం స్మరంతి||57||
Adhikarana ౩౯ (౫౮) · Śloka ౫౮
కర్మణా చోదితో యేన తదాప్నోతి పునర్భవే |
అభ్యస్తాః పూర్వదేహే యే తానేవ భజతే గుణాన్ ||58||
View original
कर्मणा चोदितो येन तदाप्नोति पुनर्भवे |
अभ्यस्ताः पूर्वदेहे ये तानेव भजते गुणान् ||५८||
Show commentary
కాయే యోఽసౌ శరీరసన్నివేశాదిస్తథా దోషకోపేన కుబ్జఖంజాది, తథా వాచి మూకమిన్మిణత్వాది, మనసి చ శాస్త్రజ్ఞానపూర్వజాతిస్మరణం, సర్వమేవ స్వభావాదిసిద్ధమపి కర్మణైవేత్యాహ- కర్మణేత్యాది| కుతస్తదాప్నోతీత్యాహ- అభ్యస్తా ఇత్యాది||58||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే శుక్రశోణితశుద్ధిశారీరం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః ||2||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने शुक्रशोणितशुद्धिशारीरं नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
Show commentary
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||