೩. ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಶಾರೀರಮ್

ಶುದ್ಧಶುಕ್ರಾರ್ತವಸಮ್ಭವತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಸ್ಯ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಶುದ್ಧ್ಯನನ್ತರಂ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಮಣಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಂ ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಥಮಾತ್ಮಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಗರ್ಭ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾವಕ್ರಾನ್ತಿರುಪಗಮನಮವತರಣಮಿತಿ ಯಾವದ್ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಃ, ಸಾಽಸ್ಮಿನ್ನಸ್ತೀತಿ ಪೂರ್ವವಚ್ಛಪ್ರತ್ಯಯಲುಕೌ||೧-೨||

ಗರ್ಭಸ್ಯ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಮೂಲತ್ವಾಚ್ಛುಕ್ರಾರ್ತವಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಸೌಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌಮ್ಯಂ ಸೋಮಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮ್| ಆಗ್ನೇಯಮಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಮ್| ನನು, ಸರ್ವಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಂ ತತ್ ಕಥಂ ಭೂತದ್ವಯೇನಾರಮ್ಭ ಇತ್ಯಾಹ- ಇತರೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇತರೇಷಾಂ ಪೃಥಿವೀವಾಯ್ವಾಕಾಶಾನಾಮ್, ಅಣುನಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮಾಶ್ರಿತತ್ವಮಸ್ತಿ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಭೂಜಲಾನಲಾನಿಲಾಕಾಶಾನಾಂ ಧಾರಣಸಂಹನನಪರಿಣಾಮವ್ಯೂಹಾವಕಾಶದಾನೈಃ ಪರಸ್ಪರಮುಪಕಾರಸ್ತಸ್ಮಾತ್; ಯಥಾ- ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾಖ್ಯಂ ಭೂತಂ ಬಲವದೇಕಂ ಶೇಷಾಣಿ ಸಲಿಲಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ದುರ್ಬಲಾನ್ಯಾಶ್ರಯದಾನೇನಾನುಗೃಹ್ಣಾತಿ, ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇ ತು ಸಲಿಲಾದಿಭಿರಪಿ ಚತುರ್ಭಿರ್ಬಲವದ್ಭಿರ್ದುರ್ಬಲಂ ಪೃಥಿವೀಭೂತಮನುಗೃಹ್ಯತೇ, ಏವಂವಿಧಾತ್ ಪರಸ್ಪರಾನುಗ್ರಹಾಚ್ಚ| ಪರಸ್ಪರಾನುಪ್ರವೇಶಶ್ಚ ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇತಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್’ (ಶಾ.೧) ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಾಗೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಸ್ತಸ್ಮಾತ್||೩||

ಇದಾನೀಂ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಮಭಿಧಾಯ ಗರ್ಭಾವತರಣಕ್ರಿಯಾಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ವಾಕ್ಯೋಪಕ್ರಮೇ| ಸಂಯೋಗೇ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಪರ್ಶೇಚ್ಛಾಸಮಾರಬ್ಧಪ್ರಯೋಗೇ| ತೇಜಃ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷೇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಸಙ್ಘರ್ಷಜ ಊಷ್ಮಾ; ತಂ ವಾಯುರುದೀರಯತಿ ಉತ್ಕಟಂ ಕರೋತಿ| ತತಸ್ತದನನ್ತರಂ ತೇಜೋಽನಿಲಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಛುಕ್ರಂ ಚ್ಯುತಮಿತಿ ಸುರತಲಕ್ಷಣವ್ಯಾಯಾಮಜೋಷ್ಮವಿದ್ರುತಮನಿಲಾಚ್ಚ್ಯುತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೋನಿಮಭಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತಿ ಯೋನಿಮಭಿತಃ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ತೇನ ಯೋನೇಸ್ತೃತೀಯಾವರ್ತಾವಸ್ಥಿತಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಪ್ರಕಾರವಿಸರ್ಪಿತೇನಾರ್ತವೇನ ಚ ಸಂಸೃಜ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಯ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಷಷ್ಠಚೇತನಾಧಾತುಸಂಯೋಗೇನೈವ ಗರ್ಭತ್ವಮಿತಿ ತತ್ಸಂಯೋಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತಸ್ತಸ್ಮಾದಗ್ನೀಷೋಮಸಂಯೋಗಾತ್| ಅನ್ವಕ್ಷಂ ತತ್ಕ್ಷಣಮೇವ ನ ಕ್ಷಣಾನ್ತರೇ| ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಶರೀರಕ್ಷೇತ್ರವಿತ್ ಕರ್ಮಪುರುಷಃ, ಗರ್ಭಾಶಯಂ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಮ್ , ಅನುಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಕೇನ ಸಹ? ಭೂತಾತ್ಮನಾ ಭೌತಿಕಶರೀರೇಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಣ ಲಿಙ್ಗಶರೀರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೀದೃಶಃ? ಸಂಸೃಜ್ಯಮಾನಃ| ಕೈಃ? ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭಿಃ ಪ್ರಾಕೃತೈರ್ಗುಣೈಃ| ಪುನಃ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಃ? ದೇವಾಸುರೈರಪರೈಶ್ಚ ಭಾವೈರ್ವಾಯುನಾಽಭಿಪ್ರೇರ್ಯಮಾಣಃ, ಭಾವಃ ಸತ್ತ್ವಂ ಮನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ ದೇವಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಸಪ್ತಭಿಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೈರ್ಭಾವೈಃ, ಅಸುರಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಷಡ್ಭೀ ರಾಜಸೈರ್ಭಾವೈಃ, ಅಪರೈಶ್ಚ ಪಶ್ವಾದಿಜೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತಾಮಸೈರ್ಭಾವೈಃ| ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಚ ಮನಃಪರ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪ್ರೇರಕತ್ವಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ- “ಅಸ್ತಿ ಖಲು ಸತ್ತ್ವಮೌಪಪಾದುಕಂ ಯಜ್ಜೀವಸ್ಪೃಕ್ ಶರೀರೇಣಾಭಿಸಮ್ಬಧ್ನಾತಿ” (ಚ.ಶಾ.೩) ಇತಿ| ನನು, ಕಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೋ ಯ ಏವಂವಿಧಃ ಸನ್ ಗರ್ಭಾಶಯಮನುಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯಃ ಕೋಽಸಾವಿತ್ಯೇವಮಾದಿಭಿಃ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕೈರ್ನಾಮಭಿರಭಿಧೀಯತೇ ‘ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ‘ಯಃ ಕಃ’ ಇತಿ ಸರ್ವನಾಮಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಯ ದುರ್ಬೋಧತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅಸಾವಿತಿ ಸರ್ವನಾಮಪದಂ ತಸ್ಯ ಸರ್ವಗತತ್ವಂ ಸದ್ಗುರೂಪದಿಷ್ಟತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞಾಪಯತಿ| ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಭಿಃ ಕೈರ್ನಾಮಭಿರಿತ್ಯಾಹ- ವೇದಯಿತೇತ್ಯಾದಿ| ವೇದಯಿತಾ ಮನಸೋ ಜ್ಞಾಪಯಿತಾ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಮಯಮೇವ ಜ್ಞಾಪಕ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ಪ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪ್ರಷ್ಟಾ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶಬೋಧಹೇತುತ್ವಾತ್| ಏವಂ ಘ್ರಾತೇತ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಸ್ಯ ಕರ್ಮಪುರುಷಸ್ಯಾನಾಧಾರಾಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ನಿರಾಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಪುರುಷ ಇತಿ; ಪುರಿ ಭೌತಿಕೇ ಶರೀರೇ ವಸತೀತಿ ಪುರುಷಃ| ತಸ್ಯ ಸುಕೃತಿಫಲಭೋಕ್ತೃತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ; ಸ್ರಷ್ಟಾ ಚೇತನಾಯೋಗೇನ, ತಸ್ಯೈವ ಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ,- “ಚೇತನಾವಾನ್ ಯತಶ್ಚಾತ್ಮಾ ತತಃ ಕರ್ತಾ ನಿರುಚ್ಯತೇ” (ಚ.ಶಾ.೧)- ಇತಿ| ಗನ್ತಾ ಸಂಸರಣಶೀಲಃ| ತಥಾ ಸಾಕ್ಷೀ ಜ್ಞತ್ವಾತ್| ಧಾತಾ ಶರೀರಾದಿಸಂಯೋಗಧಾರಣಹೇತುತ್ವಾತ್| ವಕ್ತಾ ವದತ್ಯಯಮೇವ, ಏತೇನ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಪಿ ವಚನಾದಾನವಿಹರಣೋತ್ಸರ್ಗಾನನ್ದೇಷ್ವಪ್ಯಯಮೇವ ಹೇತುಃ| ಯದಿ ವೇದಯಿತೇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವರೂಪೋಪೇತಃ ಪರಮರ್ಷಿಭಿರಭಿಧೀಯತೇ ತತ್ ಕಥಂ ಕ್ಲೇಶಕಾರಿಣಿ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ದೈವಸಂಯೋಗಾದಿತಿ; ದೈವಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ತನಜನ್ಮಕರ್ಮಣೋ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಭಿಧಾನಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಅಕ್ಷಯೋಽವ್ಯಯೋಽಚಿನ್ತ್ಯೋಽಪಿ ಗರ್ಭಾಶಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾವತಿಷ್ಠತೇ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಕರ್ಮವಶಾದ್ಗರ್ಭಭಾವೇನಾವಸ್ಥಿತಿಂ ಕರೋತಿ||೪||

ಕಥಮವಿಶಿಷ್ಟಕಾರಣಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಕಾರ್ಯೋತ್ಪಾದ ಇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ‘ಶುಕ್ರಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಪುಮಾನ್’ ಇತಿ ಕಸ್ಮಾದುಕ್ತಂ? ಯತ ಆರ್ತವಸ್ಯೈವ ಬಾಹುಲ್ಯಮ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- ‘ಆರ್ತವಂ ಹಿ ಚತುರಞ್ಜಲಿಪ್ರಮಾಣಂ, ಶುಕ್ರಂ ತು ಪ್ರಸೃತಿಮಾತ್ರಮ್’- ಇತಿ, ನೈವಂ, ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಮಾರ್ತವಂ ಗರ್ಭಾಶಯಾವಸ್ಥಿತಂ ಮಲರಹಿತಂ ಗರ್ಭಜನನಂ ತಾವದೇವ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್; ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಯೋರ್ಬಾಹುಲ್ಯಮಲ್ಪತ್ವಂ ಚಾಭಿಪ್ರೇತಮ್| ಶುಕ್ರಂ ತು ಕದಾಚಿದತ್ಯನ್ತಹರ್ಷವಶಾದ್ಬಹು ಸ್ರವತಿ ಕದಾಚಿದ್ವೈಮನಸ್ಯಾದಲ್ಪಮಿತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಚಾರ್ಯಾ ಏವಂ ಬ್ರುವನ್ತಿ- ಶುಕ್ರಾರ್ತವಯೋರ್ನ್ಯೂನಾಧಿಕಸಮತ್ವಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಭವತಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಪುತ್ರೀಯಕರಣಂ ನಿರರ್ಥಕಂ? ನೈತದಸ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಶ್ರೇಯಸಾ ಕರ್ಮಣಾ ವಿನಾ ನೈವ ರೂಪಾದಿಸಙ್ಗಮಿನೋ ಭವನ್ತಿ ಪುತ್ರಾಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ,- “ಏವಂ ಜಾತಾ ರೂಪವನ್ತಃ ಸತ್ತ್ವವನ್ತಶ್ಚಿರಾಯುಷಃ| ಭವನ್ತ್ಯೃಣಸ್ಯ ಮೋಕ್ತಾರಃ ಸತ್ಪುತ್ರಾಃ ಪುತ್ರಿಣೇ ಹಿತಾಃ” (ಶಾ.೨) ಇತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪುತ್ರೀಯಕರಣಂ ಸಾರ್ಥಕಮೇವ||೫||

ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಃ ಸಂಯೋಗೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇಽಪತ್ಯಫಲಪ್ರದೋ ಭವತಿ ತಂ ಕಾಲವಿಶೇಷಮಾಹ- ಋತುರಿತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟಮಾರ್ತವಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಸ ದೃಷ್ಟಾರ್ತವಃ ಕಾಲಃ ಋತುಃ, ಸ ಚ ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಂ ಭವತಿ| ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಮಿತಿ ಷೋಡಶದಿನೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಆದ್ಯಂ ದಿನತ್ರಯಮನ್ತಿಮಂ ಚ ಷೋಡಶಂ ಯೋನಿಸಙ್ಕೋಚದಿನಂ ನ ಗಣನೀಯಮ್| ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಅದೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ||೬||

ಅದೃಷ್ಟಾರ್ತವಾಯಾ ಋತುಮತ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪೀನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಆರ್ದ್ರತಾಮಾಪನ್ನಾ ಆತ್ಮಾದಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ; ಆತ್ಮಾ ದೇಹಃ; ದೇಹತ್ವೇಽಪ್ಯತ್ಯನ್ತಕ್ಲೇದಜ್ಞಾಪನಾಯ ಮುಖಸ್ಯ ಪುನರುಕ್ತಿಃ; ದ್ವಿಜಶಬ್ದೇನ ದ್ವಿಜಸಮೀಪವರ್ತಿನೋ ದನ್ತವೇಷ್ಟಕಾ ಅಭಿಪ್ರೇತಾಃ, ದ್ವಿಜಾನಾಂ ಪ್ರಕ್ಲೇದಾಸಮ್ಭವಾತ್| ಹರ್ಷೌತ್ಸುಕ್ಯಂ ರತೌ ಸಾತಿಶಯೋಽಭಿಲಾಷಃ||೭-೮||

ಯೋನಿಸಙ್ಕೋಚೇನ ಬೀಜಸ್ಯ ಗರ್ಭಾಶಯಾಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಿಯತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋನಿರ್ಗರ್ಭಾಶಯಃ, ಸಂವ್ರಿಯತೇ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಯಾತಿ| ಅತ ಏವ ಬೀಜಂ ನ ಪ್ರತೀಚ್ಛತಿ ||೯||

ಮಾಸೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲೇ ದ್ವಾದಶವರ್ಷಾದೌ ಷಷ್ಟೇಶ್ಚಾರ್ವಾಕ್, ಅನ್ಯೇ ಪಞ್ಚಾಶದ್ವರ್ಷಾಣಿ ಯಾವತ್||೧೦||

ತಮೇವ ಕಾಲಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ತದಾರ್ತವಂ ದ್ವಾದಶವರ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವರ್ಧಮಾನಶರೀರಧಾತೂನಾಂ ಯೋಷಿತಾಂ ಕಾಲೇ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ, ತಾಸಾಮೇವ ಪಞ್ಚಾಶತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಜರಾಪಚೀಯಮಾನಶರೀರಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ, ‘ಶನೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೧||

ತಸ್ಮಿನ್ನೃತುಕಾಲೇಽಪಿ ಸಮವಿಷಮದಿವಸಯೋಃ ಪುಂಸ್ತ್ರಿಯೋರ್ಜನ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯುಗ್ಮೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯುಗ್ಮೇಷ್ವಿತಿ ಸಮೇಷು ದಿವಸೇಷು| ಅನ್ಯಥೇತಿ ವಿಷಮೇಷು ದಿವಸೇಷು| ಶುಚಿಃ ಕಾಯಶುಚಿಃ| ನನು, ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಶುಕ್ರಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಪುಮಾನಾರ್ತವಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಸ್ತ್ರೀತಿ ಕಿಮಯಂ ವಿಕಲ್ಪ ಉತ ಸಮುಚ್ಚಯ ಇತಿ? ಸಮುಚ್ಚಯೋಽಯಂ, ತದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹ- “ಯುಗ್ಮೇಷು ತು ದಿನೇಷ್ವಾಸಾಂ ಭವತ್ಯಲ್ಪತರಂ ರಜಃ| ಸಂಯೋಗಂ ತತ್ರ ಯಾ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸಾ ಪುಮಾಂಸಂ ಪ್ರಸೂಯತೇ|| ಅಯುಗ್ಮೇಷು ದಿನೇಷ್ವಾಸಾಂ ಭವೇದ್ಬಹುತರಂ ರಜಃ| ಸಂಯೋಗಂ ತತ್ರ ಯಾ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸಾ ತು ಕನ್ಯಾಂ ಪ್ರಸೂಯತೇ”- ಇತಿ| ತಥಾ ಭೋಜೇಽಪಿ- “ಅಯುಗ್ಮೇ ಸ್ತ್ರೀ ಪುಮಾನ್ ಯುಗ್ಮೇ ಸನ್ಧ್ಯಯೋಸ್ತು ನಪುಂಸಕಮ್| ಶುಕ್ರಾಧಿಕತ್ವಾತ್ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಮದಾ ರಜಸೋಽಧಿಕಾತ್|| ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಯೋಃ ಸಾಮ್ಯಾತ್ತೃತೀಯಾ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವೇತ್”- ಇತಿ||೧೨||

ಪರಿಹಾರ್ಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸದ್ಯೋಗೃಹೀತಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಸದ್ಯೋಗೃಹೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಮಃ ಖೇದಃ| ಗ್ಲಾನಿಃ ಕ್ಲಮಃ| ಸಕ್ಥಿಸದನಮೂರುಗ್ಲಾನಿಃ| ಅವಬನ್ಧೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಸ್ಫುರಣಂ ಕಮ್ಪನಮ್||೧೩||

ಉತ್ತರಕಾಲೀನಂ ಗೃಹೀತಗರ್ಭಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ತನಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸೇಕಃ ಥೂತ್ಕರಣಮ್||೧೪-೧೫||

ತದೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕಾಲಶಬ್ದ ಏತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ- ಕಾಲೇಽಷ್ಟಮೇ ಮಾಸಿ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಅಪಿ ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ರಿಯಾನ್ತರ್ಗತೇ ಆಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೇ ದೇಯೇ||೧೬-೧೭||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಲಲಂ ಸಿಙ್ಘಾಣಪ್ರಖ್ಯಮ್| ದ್ವಿತೀಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಂ, ಕಫಾನಿಲಯೋರಪ್ಯುಷ್ಮಸಮ್ಭವಾತ್ ಪರಿಣಾಮಹೇತುತ್ವಮ್| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ,- “ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಸನಾಭಸಾಃ” (ಚ.ಚಿ.೧೫)- ಇತಿ| ಘನಃ ಕಠಿನಃ| ಯದೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿಣ್ಡೋ ವರ್ತುಲಾಕೃತಿಃ, ಪೇಶೀ ದೀರ್ಘಾಕೃತಿಃ, ಅರ್ಬುದಂ ವರ್ತುಲಫಲಾರ್ಧಮಿತಿ| ಗಯೀ ತು ಭೋಜದರ್ಶನಾತ್ ಪಿಣ್ಡಾದೀನಾಮನ್ಯಥಾಽಽಕಾರಂ ಪಠತಿ| ಯಥಾ- “ಚತುರಸ್ರಾ ಭವೇತ್ ಪೇಶೀ, ವೃತ್ತಃ ಪಿಣ್ಡೋ ಘನಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಶಾಲ್ಮಲೀಮುಕುಲಾಕಾರಮರ್ಬುದಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ”- ಇತಿ| ತೃತೀಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಾಖಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ಮೂರ್ಧೋರಃಪೃಷ್ಠೋದರಾಣ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಚಿಬುಕನಾಸೌಷ್ಠಶ್ರವಣಾಙ್ಗುಲಿಪಾರ್ಷ್ಣಿಪ್ರಭೃತೀನಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ| ಚತುರ್ಥೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್ ಹೃದಯಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ| ದ್ವಿಹೃದಯಾಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೃದಯಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ದ್ವಿಹೃದಯಾ, ತಾಮ್| ದೌಹೃದೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಣಿಂ ವಿಕೃತಹಸ್ತಮ್| ತತ್ರ ಕುಬ್ಜಾದಿಷ್ವವಯವಸಮುದಾಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಜೋ ದೋಷೋ ದೌಹೃದವಿಮಾನನಜನಿತೋ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮೂಹ್ಯಃ||೧೮||

ಗದ್ಯೋಕ್ತಮೇವಾರ್ಥಂ ಪದ್ಯೈರಾಹ- ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಭೋಕ್ತುಮಿತ್ಯಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದ್ದ್ರಷ್ಟುಂ ಶ್ರೋತುಮಿತ್ಯಾದಿಕಮಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಾ ಪ್ರಾಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲಬ್ಧದೌರ್ಹೃದಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತಾಭಿಲಷಿತಪದಾರ್ಥಾ, ಗರ್ಭೇ ಗರ್ಭವಿಷಯೇ, ಭಯಂ ಲಭೇತ; ಆತ್ಮನಿ ವಾ ಆತ್ಮವಿಷಯೇ ವಾ ಭಯಂ ಲಭೇತ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಯೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಯೇಷು ಯೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ಶಬ್ದಾದಿಷು, ದೌರ್ಹೃದೇ ಶ್ರದ್ಧಾಯಾಂ, ವಿಮಾನನಾ ಖಣ್ಡಿತತ್ವಂ, ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತದಿನ್ದ್ರಿಯೇ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಗ್ರಾಹಕೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೇ, ಸುತಸ್ಯಾರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ ಪ್ರಜಾಯತೇ||೧೯-೨೧||

ಇದಾನೀಂ ದೌರ್ಹೃದವಿಶೇಷೈರ್ಗುಣವಿಶೇಷಾಕ್ರಾನ್ತಾನಾಮಪತ್ಯಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಂ ಸೂಚಯನ್ನಾಹ- ರಾಜಸನ್ದರ್ಶನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಭಾಗಂ ಮಹಾಪುಣ್ಯವನ್ತಮ್| ದುಕೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ದುಕೂಲಪಟ್ಟಃ ಪಟ್ಟವಸ್ತ್ರಂ, ಕೌಶೇಯಂ ತ್ರಸರತನ್ತುಜಾತಮ್ | ಭೂಷಣಾನಿ ಮುಕ್ತಾಹಾರಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಲಲಿತಂ ಶೃಙ್ಗಾರಚೇಷ್ಟಾಯುಕ್ತಮ್| ‘ದುಕೂಲೇ ಪಟ್ಟಕೌಶೇಯೇ ಭೂಷಣಾದಿಷು’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ದುಕೂಲಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಸ್ತ್ರಂ, ಪಟ್ಟಂ ಪಟ್ಟವಸ್ತ್ರಮ್| ಆಶ್ರಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯಾ ಆಶ್ರಮೇ ತಪಸ್ವಿನಾಮಧಿಷ್ಠಾನೇ ಶ್ರದ್ಧಾ ಭವೇತ್ ಸಾ ಏವಮ್ಭೂತಂ ಜನಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಸಂಯತಾತ್ಮಾನಂ ಸಂಯತೇನ್ದ್ರಿಯಮ್| ದೇವತಾಪ್ರತಿಮಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾರ್ಷದೋಪಮಮಿತಿ ಪಾರ್ಷದೇಷು ಸಭಾಪುರುಷೇಷೂಪಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ ತಮ್| ದರ್ಶನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಲಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯೋ ಹಿಂಸ್ರಾಃ ಪಶವಃ| ಗೋಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಷುಪ್ಸುಂ ಸ್ವಪ್ತುಮಿಚ್ಛುಮ್| ಧಾರಣಾತ್ಮಕಂ ಹೃದಯಗೃಹೀತವಸ್ತೂನಾಮಮೋಚಕಮ್| ವರಾಹಮಾಂಸಾದಿತಿ ‘ಅಭಿಲಷಿತಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಾರ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ ಮಾರ್ಗಾತ್ ಮೃಗಮಾಂಸಾತ್| ವಿಕ್ರಾನ್ತಮುದ್ಯೋಗಿನಂ, ಜಙ್ಘಾಲಂ ವೇಗವನ್ತಮ್| ಸೃಮರಾದಿತ್ಯಾದಿ ಸೃಮರೋ ಮಹಾಶೂಕರಃ, ಅನ್ಯೇ ಮಹಾಶ್ವಾಕಾರಶ್ಚಮರಾನೂಕಃ| ‘ನಿತ್ಯಭೀತಂ ಚ ತೈತ್ತಿರಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ನಿತ್ಯಂ ಶೀಲಂ ಚ ತೈತ್ತಿರಾತ್’ ಇತ್ಯಪರೇ, ಶೀಲಂ ಶೀಲವನ್ತಮ್| ಅನುಕ್ತದೌರ್ಹೃದಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕಮಾಹ- ಅತೋಽನುಕ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಾದೃಶೇಷು ದೌರ್ಹೃದಂ ಶ್ರದ್ಧಾಂ ಸಮಭಿಧ್ಯಾತಿ ಚೇತಸಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಸಮಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೨-೨೮||

ಕರ್ಮಣೇತ್ಯಾದಿ| ದೈವಯೋಗಾದ್ದೌರ್ಹೃದಂ ಹೃದಿ ತಥಾ ಜನಯೇತ್, ಯಥಾ ಪುನರ್ಜನ್ತೋಃ ಕರ್ಮಣಾ ಚೋದಿತಂ ಪ್ರೇರಿತಂ ಭವಿತವ್ಯಂ ಭವೇತ್||೨೯||

ಪಞ್ಚಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಬುದ್ಧತರಂ ಜಾಗರ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಷ್ಟಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಓಜೋಽಶೇಷಧಾತುಧಾಮ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ನೈಋತಭಾಗತ್ವಾತ್ ರಕ್ಷಸಾಮಂಶತ್ವಾತ್, “ನೈಋತಾಯ ಭಾಗಶ್ಚ ಬಾಲೇಷು ರುದ್ರೇಣ ದತ್ತ” ಇತಿ ಕುಮಾರತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್| ತತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾದಷ್ಟಮೇ ಮಾಸ್ಯಸ್ಮೈ ನೈಋತಾಯ ಬಲಿಂ ದಾಪಯೇತ್||೩೦||

ನಿರಾಹಾರಸ್ಯಾಪಿ ಗರ್ಭಸ್ಯ ವರ್ತನೇ ಹೇತುಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಾತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾತುರ್ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ರಸವಹಾಯಾಂ ನಾಡ್ಯಾಂ ಗರ್ಭನಾಭಿನಾಡೀ ಯಾ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾ ಸಾಽಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಮಾತೃಭುಕ್ತಮಾಹಾರರಸವೀರ್ಯಮಭಿವಹತಿ ಪ್ರಾಪಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನನ್ವಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಪ್ರವ್ಯಕ್ತೀಭಾವೇ ಗರ್ಭನಾಭಿನಾಡೀ ಮಾತುರಾಹಾರರಸವೀರ್ಯಮಭಿವಹತಿ, ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಪ್ರವ್ಯಕ್ತೀಭಾವಾತ್ತು ಪೂರ್ವಂ ಕಥಂ ಗರ್ಭಪುಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಅಸಞ್ಜಾತಾಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವಿಭಾಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆನಿಷೇಕಾತ್ ಪ್ರಭೃತೀತಿ ಆ ಸಮನ್ತತೋ ಭಾವೇನ ನಿಷೇಚನಮಾನಿಷೇಕೋ ಯೋನೌ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ನಿಷೇಚನಂ, ತತ್ಪ್ರಭೃತಿ ಗರ್ಭಾಧಾನಂ ಮರ್ಯಾದೀಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಧಮನೀನಾಮುಪಸ್ನೇಹೋ ಜೀವಯತಿ; ಯಥಾ- ಪೂರ್ಣಸರಃಸಲಿಲೋಪಸ್ನೇಹಸ್ತೀರಜಾತತರುಕದಮ್ಬಕಂ ಜೀವಯತಿ ತದ್ವತ್ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ- “ಗರ್ಭೋ ರುಣದ್ಧಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಸರಕ್ತವಹಾನಿ ವೈ| ರಕ್ತಾಜ್ಜರಾಯುರ್ಭವತಿ ನಾಡೀ ಚೈವ ರಸಾತ್ಮಿಕಾ|| ಸಾ ನಾಡೀ ಗರ್ಭಮಾಪ್ನೋತಿ ತಯಾ ಗರ್ಭಸ್ಯ ವರ್ತನಮ್| ಯದ್ಯದಶ್ನಾತಿ ಮಾತಾಽಸ್ಯ ಭೋಜನಂ ಹಿ ಚತುರ್ವಿಧಮ್|| ತಸ್ಮಾದನ್ನಾದ್ರಸೀಭೂತಂ ವೀರ್ಯಂ ತ್ರೇಧಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಭಾಗಃ ಶರೀರಂ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಸ್ತನ್ಯಂ ಭಾಗೇನ ವರ್ಧತೇ|| ಗರ್ಭಃ ಪುಷ್ಯತಿ ಭಾಗೇನ ವರ್ಧತೇ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಗರ್ಭಂ ಕುಲ್ಯೇವ ಕೇದಾರಂ ನಾಡೀ ಪ್ರೀಣಾತಿ ತರ್ಪಿತಾ-” ಇತಿ||೩೧-೩೨||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ಕರ್ಮಣಿ ಲ್ಯುಟ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ, ತೇನ ಲಕ್ಷಣೀಯಾನಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನ್ಯೇವ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾನಿ ಪಿತೃಪ್ರಭೃತಿಭ್ಯಃ ಕಾರಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗರ್ಭಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಜಾನೀತಿ ಆತ್ಮಸನ್ನಿಧಾನಜಾತಾನಿ , ನ ತ್ವಾತ್ಮನೋ ಜಾತಾನಿ, ಆತ್ಮನೋ ನಿರ್ವಿಕಾರಸ್ಯ ವಿಕಾರಜನಕತ್ವಾಭಾವಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವಾನುಪಪತ್ತೇಃ; ಸ್ವಾಭಾವಿಕಪ್ರಕೃತಿಭಾವೇ ಚ ಮೋಕ್ಷಾನುಪಪತ್ತಿಃ, ತಸ್ಯ ಹಿ ತತ್ಸ್ವಭಾವತ್ವೇ ಭಾವಸ್ಯಾಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯತ್ವಾದಿತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾನ್ನಾನಾಯೋನಿಜನ್ಮಾದಿಕಂ ಚ| ಸತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತರತ್ರ ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣೇ||೩೩||

ಗರ್ಭಸ್ಯಾಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ತನ್ಯದರ್ಶನಾದಿಲಕ್ಷಣೇನ ಸ್ತ್ರೀಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸನ್ನಮುಖವರ್ಣಾ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರಾದೂರ್ಧ್ವರೋಮರಾಜಿತ್ವಾದೀನಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ| ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣಂ ಪುರುಷಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ಚ ಭವತಿ| ಯಸ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರೋಣೀಭೂತಂ ದ್ರೋಣೀಸದೃಶಂ, ದ್ರೋಣೀ ಜಲಕ್ಷೇಪಣೀ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ರೋಮರಾಜೀ ಭವೇನ್ನಿಮ್ನಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಸೂಯತೇ ಯಮೌ”- ಇತಿ||೩೪||

ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಗುಣವದ್ಗರ್ಭಪ್ರಸವಜ್ಞಾನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೇವತೇತ್ಯಾದಿ||೩೫||

‘ಸ್ವಭಾವಮೀಶ್ವರಂ’ (ಶಾ.೧) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇನ ಯಾ ಸ್ವಭಾವಾದಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸೂಚಿತಾ ತಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತನ್ನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಪ್ರಾಕ್ತನಶ್ಲೋಕಾಭಿಹಿತಗುಣಾಗುಣೋಪಪತ್ತಿಂ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಹೇತುತಯಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ||೩೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||