Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતો મુખરોગાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩
મુખરોગાઃ પઞ્ચષષ્ટિર્ભવન્તિ સપ્તસ્વાયતનેષુ | તત્રાયતનાનિ- ઓષ્ઠૌ, દન્તમૂલાનિ, દન્તાઃ, જિહ્વા, તાલુ, કણ્ઠઃ, સર્વાણિ ચેતિ | તત્રાષ્ટાવોષ્ઠયોઃ, પઞ્ચદશ દન્તમૂલેષુ, અષ્ટૌ દન્તેષુ, પઞ્ચ જિહ્વાયાં, નવ તાલુનિ, સપ્તદશ કણ્ઠે, ત્રયઃ સર્વેષ્વાયતનેષુ ||૩||
मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु | तत्रायतनानि- ओष्ठौ, दन्तमूलानि, दन्ताः, जिह्वा, तालु, कण्ठः, सर्वाणि चेति | तत्राष्टावोष्ठयोः, पञ्चदश दन्तमूलेषु, अष्टौ दन्तेषु, पञ्च जिह्वायां, नव तालुनि, सप्तदश कण्ठे, त्रयः सर्वेष्वायतनेषु ||३||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સઙ્ખ્યામાહ- મુખરોગા ઇત્યાદિ| અન્યે સપ્તષષ્ટિરિત્યાહુઃ, તન્નેચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ| અથ તે કિયત્સુ સ્થાનેષૂત્પદ્યન્ત ઇત્યાહ- સપ્તસ્વાયતનેષ્વિતિ| આયતનેષુ સ્થાનેષુ| તાન્યેવ સ્થાનાન્યાહ- તત્રાયતનાનીત્યાદિ||૩||
Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪
તત્રૌષ્ઠપ્રકોપા વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતરક્તમાંસમેદોભિઘાતનિમિત્તાઃ ||૪||
तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोभिघातनिमित्ताः ||४||
🔊 Audio coming soon
ઓષ્ઠપ્રકોપા ઓષ્ઠરોગાઃ||૪||
Adhikarana ૪ (૫-૧૨) · Śloka ૧૨
કર્કશૌ પરુષૌ સ્તબ્ધૌ કૃષ્ણૌ તીવ્રરુગન્વિતૌ | દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે હ્યોષ્ઠૌ મારુતકોપતઃ ||૫|| આચિતૌ પિડકાભિસ્તુ સર્ષપાકૃતિભિર્ભૃશમ્ | સદાહપાકસંસ્રાવૌ નીલૌ પીતૌ ચ પિત્તતઃ ||૬|| સવર્ણાભિસ્તુ ચીયેતે પિડકાભિરવેદનૌ | કણ્ડૂમન્તૌ કફાચ્છૂનૌ પિચ્છિલૌ શીતલૌ ગુરૂ ||૭|| સકૃત્ કૃષ્ણૌ સકૃત્ પીતૌ સકૃચ્છ્વેતૌ તથૈવ ચ | સન્નિપાતેન વિજ્ઞેયાવનેકપિડિકાચિતૌ ||૮|| ખર્જૂરફલવર્ણાભિઃ પિડકાભિઃ સમાચિતૌ | રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ ||૯|| માંસદુષ્ટૌ ગુરૂ સ્થૂલૌ માંસપિણ્ડવદુદ્ગતૌ | જન્તવશ્ચાત્ર મૂર્ચ્છન્તિ સૃક્કસ્યોભયતો મુખાત્ ||૧૦|| મેદસા ઘૃતમણ્ડાભૌ કણ્ડૂમન્તૌ સ્થિરૌ મૃદૂ | અચ્છં સ્ફટિકસઙ્કાશમાસ્રાવં સ્રવતો ગુરૂ ||૧૧|| ક્ષતજાભૌ વિદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાભિઘાતતઃ | ગ્રથિતૌ ચ સમાખ્યાતાવોષ્ઠૌ કણ્ડૂસમન્વિતૌ ||૧૨||
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ | दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः ||५|| आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम् | सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः ||६|| सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ | कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||७|| सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च | सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ ||८|| खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ | रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||९|| मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ | जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात् ||१०|| मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू | अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो गुरू ||११|| क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः | ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
તેષામોષ્ઠરોગાણાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટં લક્ષણમાહ- કર્કશાવિત્યાદિ| કર્કશૌ શાકપત્રસદૃશૌ| પરુષૌ રૂક્ષૌ| સ્તબ્ધૌ નિશ્ચલૌ| દાલ્યેતે દ્વિવિધા ભવત ઇવ| પરિપાટ્યેતે પુટપુટાયેતે| આચિતૌ વ્યાપ્તૌ| ચીયેતે વ્યાપ્યેતે| શૂનૌ શોફયુક્તૌ| સકૃત્ કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ| અનેકપિડકાચિતૌ અનેકવર્ણપિડકાવ્યાપ્તાવિત્યર્થઃ| અયમસાધ્યો જ્ઞેયઃ| રક્તોપસૃષ્ટૌ રક્તજવ્યાધિયુક્તૌ| શોણિતપ્રભૌ રક્તચ્છાયૌ| જન્તવઃ ક્રિમયઃ| અત્ર અસ્મિન્| મૂર્ચ્છન્તિ ભવન્તિ| ઉભયતઃ સૃક્કભાગયોરિત્યર્થઃ, સૃક્ક ઓષ્ઠપ્રાન્તઃ| મેદસા ‘દૂષિતૌ’ ઇતિ શેષઃ| ઘૃતમણ્ડો ઘૃતસ્યોપર્યચ્છો ભાગઃ| સ્થિરાવચલૌ| ક્ષતજાભૌ રક્તચ્છાયૌ| વિદીર્યેતે વિદારણયુક્તૌ ભવતઃ| પાટ્યેતે દ્વિધા ભવત ઇવ| ગ્રથિતૌ ગ્રન્થિયુક્તૌ| ઓષ્ઠપ્રકોપે વાતજે શુદ્ધો વાતઃ કારણમ્, અભિઘાતજે તુ કફરક્તસહિત ઇતિ પરસ્પરં ભેદઃ||૫-૧૨||
Adhikarana ૫ (૧૩) · Śloka ૧૩
દન્તમૂલગતાસ્તુ- શીતાદો, દન્તપુપ્પુટકો, દન્તવેષ્ટકઃ, શૌષિરો, મહાશૌષિરઃ, પરિદર, ઉપકુશો, દન્તવૈદર્ભો, વર્ધનઃ, અધિમાંસો, નાડ્યઃ પઞ્ચેતિ ||૧૩||
दन्तमूलगतास्तु- शीतादो, दन्तपुप्पुटको, दन्तवेष्टकः, शौषिरो, महाशौषिरः, परिदर, उपकुशो, दन्तवैदर्भो, वर्धनः, अधिमांसो, नाड्यः पञ्चेति ||१३||
🔊 Audio coming soon
દન્તમૂલગતાસ્ત્વિત્યાદિ||૧૩||
Adhikarana ૬ (૧૪-૨૬) · Śloka ૨૬
શોણિતં દન્તવેષ્ટેભ્યો યસ્યાકસ્માત્ પ્રવર્તતે | દુર્ગન્ધીનિ સકૃષ્ણાનિ પ્રક્લેદીનિ મૃદૂનિ ચ ||૧૪|| દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે પચન્તિ ચ પરસ્પરમ્ | શીતાદો નામ સ વ્યાધિઃ કફશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૫|| દન્તયોસ્ત્રિષુ વા યસ્ય શ્વયથુઃ સરુજો મહાન્ | દન્તપુપ્પુટકો જ્ઞેયઃ કફરક્તનિમિત્તજઃ ||૧૬|| સ્રવન્તિ પૂયરુધિરં ચલા દન્તા ભવન્તિ ચ | દન્તવેષ્ટઃ સ વિજ્ઞેયો દુષ્ટશોણિતસમ્ભવઃ ||૧૭|| શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ કફરક્તજઃ | લાલાસ્રાવી સ વિજ્ઞેયઃ કણ્ડૂમાઞ્ શૌષિરો ગદઃ ||૧૮|| દન્તાશ્ચલન્તિ વેષ્ટેભ્યસ્તાલુ ચાપ્યવદીર્યતે | દન્તમાંસાનિ પચ્યન્તે મુખં ચ પરિપીડ્યતે ||૧૯|| યસ્મિન્ સ સર્વજો વ્યાધિર્મહાશૌષિરસઞ્જ્ઞકઃ | દન્તમાંસાનિ શીર્યન્તે યસ્મિન્ ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃક્ ||૨૦|| પિત્તાસૃક્કફજો વ્યાધિર્જ્ઞેયઃ પરિદરો હિ સઃ | વેષ્ટેષુ દાહઃ પાકશ્ચ તેભ્યો દન્તાશ્ચલન્તિ ચ ||૨૧|| આઘટ્ટિતાઃ પ્રસ્રવન્તિ શોણિતં મન્દવેદનાઃ | આધ્માયન્તે સ્રુતે રક્તે મુખં પૂતિ ચ જાયતે ||૨૨|| યસ્મિન્નુપકુશઃ સ સ્યાત્ પિત્તરક્તકૃતો ગદઃ | ઘૃષ્ટેષુ દન્તમૂલેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્ ||૨૩|| ભવન્તિ ચ ચલા દન્તાઃ સ વૈદર્ભોઽભિઘાતજઃ | મારુતેનાધિકો દન્તો જાયતે તીવ્રવેદનઃ ||૨૪|| વર્ધનઃ સ મતો વ્યાધિર્જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતિ | હાનવ્યે પશ્ચિમે દન્તે મહાઞ્છોથો મહારુજઃ ||૨૫|| લાલાસ્રાવી કફકૃતો વિજ્ઞેયઃ સોઽધિમાંસકઃ | દન્તમૂલગતા નાડ્યઃ પઞ્ચ જ્ઞેયા યથેરિતાઃ ||૨૬||
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते | दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१४|| दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् | शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||१५|| दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् | दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः ||१६|| स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च | दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१७|| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः | लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः ||१८|| दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते | दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते ||१९|| यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञकः | दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ||२०|| पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः | वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च ||२१|| आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः | आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते ||२२|| यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः | घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् ||२३|| भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भोऽभिघातजः | मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः ||२४|| वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति | हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः ||२५|| लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः | दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२६||
🔊 Audio coming soon
તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- શોણિતમિત્યાદિ| દન્તવેષ્ટેભ્યો દન્તમાંસેભ્યઃ| શીર્યન્તે ગલન્તિ| દન્તયોરિત્યાદિ| દન્તયોરિતિ દ્વિવચનાદ્ દ્વયોઃ| તાલુ ચાપ્યવદીર્યત ઇતિ ચકારેણ દન્તાશ્ચાવદીર્યન્તે, ઓષ્ઠાવપિ ચ| સર્વજઃ સર્વદોષેભ્યો જાતઃ| અયં સપ્તરાત્રાન્મારયતિ| ષ્ઠીવતિ ચાપ્યસૃગિતિ રોગી લોહિતં થૂત્કરોતીત્યર્થઃ| વેષ્ટેષુ દન્તવેષ્ટનમાંસેષુ| તેભ્યો દન્તવેષ્ટેભ્યઃ| આઘટ્ટિતા આચાલિતાઃ| ઘૃષ્ટેષ્વિત્યાદિ| સંરમ્ભોઽત્ર શ્વયથુઃ| મારુતેનેત્યાદિ| જાતે રુક્ ચ પ્રશામ્યતીતિ વ્યાધિપ્રભાવાત્| હાનવ્ય ઇત્યાદિ| હાનવ્યે હનુસમ્ભવે| દન્તમૂલગતા ઇત્યાદિ| યથેરિતા ઇતિ યથાકથિતા નિદાને| તેષાં મધ્યે ત્રિલિઙ્ગા નાડી અસાધ્યા||૧૪-૨૬||
Adhikarana ૭ (૨૭-૩૫) · Śloka ૩૫
દન્તગતાસ્તુ- દાલનઃ, ક્રિમિદન્તકો, દન્તહર્ષો, ભઞ્જનકઃ, દન્તશર્કરા, કપાલિકા, શ્યાવદન્તકો, હનુમોક્ષશ્ચેતિ ||૨૭|| દાલ્યન્તે બહુધા દન્તા યસ્મિંસ્તીવ્રરુગન્વિતાઃ | દાલનઃ સ ઇતિ જ્ઞેયઃ સદાગતિનિમિત્તજઃ ||૨૮|| કૃષ્ણશ્છિદ્રી ચલઃ સ્રાવી સસંરમ્ભો મહારુજઃ | અનિમિત્તરુજો વાતાદ્વિજ્ઞેયઃ કૃમિદન્તકઃ ||૨૯|| શીતમુષ્ણં ચ દશનાઃ સહન્તે સ્પર્શનં ન ચ | યસ્ય તં દન્તહર્ષં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સમીરણાત્ ||૩૦|| વક્ત્રં વક્રં ભવેદ્યસ્મિન્ દન્તભઙ્ગશ્ચ તીવ્રરુક્ | કફવાતકૃતો વ્યાધિઃ સ ભઞ્જનકસઞ્જ્ઞિતઃ ||૩૧|| શર્કરેવ સ્થિરીભૂતો મલો દન્તેષુ યસ્ય વૈ | સા દન્તાનાં ગુણહરી વિજ્ઞેયા દન્તશર્કરા ||૩૨|| દલન્તિ દન્તવલ્કાનિ યદા શર્કરયા સહ | જ્ઞેયા કપાલિકા સૈવ દશનાનાં વિનાશિની ||૩૩|| યોઽસૃઙ્મિશ્રેણ પિત્તેન દગ્ધો દન્તસ્ત્વશેષતઃ | શ્યાવતાં નીલતાં વાઽપિ ગતઃ સ શ્યાવદન્તકઃ ||૩૪|| વાતેન તૈસ્તૈર્ભાવૈસ્તુ હનુસન્ધિર્વિસંહતઃ | હનુમોક્ષ ઇતિ જ્ઞેયો વ્યાધિરર્દિતલક્ષણઃ ||૩૫||
दन्तगतास्तु- दालनः, क्रिमिदन्तको, दन्तहर्षो, भञ्जनकः, दन्तशर्करा, कपालिका, श्यावदन्तको, हनुमोक्षश्चेति ||२७|| दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः | दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः ||२८|| कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः | अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः ||२९|| शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च | यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात् ||३०|| वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् | कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||३१|| शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै | सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा ||३२|| दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह | ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी ||३३|| योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः | श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||३४|| वातेन तैस्तैर्भावैस्तु हनुसन्धिर्विसंहतः | हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः ||३५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- દાલ્યન્ત ઇત્યાદિ| દાલ્યન્તે વિદાર્યન્તે| સદાગતિનિમિત્તજઃ સદાગતિર્વાતઃ, તન્નિમિત્તજઃ| અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| કૃષ્ણ ઇત્યાદિ| કૃષ્ણઃ કૃષ્ણદન્તકઃ| છિદ્રી સચ્છિદ્રદન્તકઃ, ક્રિમિકૃતચ્છિદ્રત્વાત્| ચલઃ ચલદન્તઃ| સંરમ્ભઃ શ્વયથુઃ| વક્ત્રમિત્યાદિ| અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| શર્કરેત્યાદિ| શર્કરા કર્પરસ્ય સૂક્ષ્મખણ્ડઃ| ગુણહરી શુક્લાદિગુણહરણશીલા| દલન્તીત્યાદિ| દલન્તિ સ્ફુટન્તિ| દન્તવલ્કાનિ દન્તત્વચઃ| ય ઇત્યાદિ| અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| તૈસ્તૈરુચ્ચૈર્વ્યાહરણકઠિનભક્ષણજૃમ્ભણાદિભિઃ| વિસંહતો વિઘટ્ટિતઃ| હનુમોક્ષવ્યાધિરપિ દન્તસ્થાનસામીપ્યાદ્દન્તપીડાકરત્વાચ્ચ દન્તરોગ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે||૨૭-૩૫||
Adhikarana ૮ (૩૬-૩૯) · Śloka ૩૯
જિહ્વાગતાસ્તુ- કણ્ટકાસ્ત્રિવિધાસ્ત્રિભિર્દોષૈઃ, અલાસ, ઉપજિહ્વિકા ચેતિ ||૩૬|| જિહ્વાઽનિલેન સ્ફુટિતા પ્રસુપ્તા ભવેચ્ચ શાકચ્છદનપ્રકાશા | પિત્તેન પીતા પરિદહ્યતે ચ ચિતા સરક્તૈરપિ કણ્ટકૈશ્ચ | કફેન ગુર્વી બહલા ચિતા ચ માંસોદ્ગમૈઃ શાલ્મલિકણ્ટકાભૈઃ ||૩૭|| જિહ્વાતલે યઃ શ્વયથુઃ પ્રગાઢઃ સોઽલાસસઞ્જ્ઞઃ કફરક્તમૂર્તિઃ | જિહ્વાં સ તુ સ્તમ્ભયતિ પ્રવૃદ્ધો મૂલે તુ જિહ્વા ભૃશમેતિ પાકમ્ ||૩૮|| જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુર્હિ જિહ્વામુન્નમ્ય જાતઃ કફરક્તયોનિઃ | પ્રસેકકણ્ડૂપરિદાહયુક્તા પ્રકથ્યતેઽસાવુપજિહ્વિકેતિ ||૩૯||
जिह्वागतास्तु- कण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर्दोषैः, अलास, उपजिह्विका चेति ||३६|| जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा | पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैरपि कण्टकैश्च | कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३७|| जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः | जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३८|| जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः | प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति ||३९||
🔊 Audio coming soon
જિહ્વાગતાસ્ત્વિત્યાદિ| તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- જિહ્વેત્યાદિ| શાકો વૃક્ષવિશેષો મહાખરપત્રલક્ષણઃ| છદનં પત્રમ્| ચિતા વ્યાપ્તા| બહલા સ્થૂલા| માંસોદ્ગમૈઃ માંસાઙ્કુરૈઃ; ચિતા વ્યાપ્તા ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ| જિહ્વાતલ ઇત્યાદિ| પ્રગાઢઃ પ્રકર્ષેણ દારુણઃ| કફરક્તમૂર્તિત્વેન કફરક્તયોઃ પ્રાધાન્યં, જિહ્વાસ્તમ્ભેન તુ વાયુરપ્યસ્તિ, ભૃશં પાકેન તુ પિત્તમપ્યસ્તિ; અત એવ ત્રિદોષજત્વેનાસાધ્યત્વમપિ, દુરપક્રમત્વાત્| જિહ્વાગ્રરૂપ ઇત્યાદિ| જિહ્વામુન્નમ્ય ઊર્ધ્વીકૃત્ય, જાત ઉત્પન્નઃ; એતેન જિહ્વાયા અધો ભવતીત્યુક્તમ્| કફરક્તયોનિઃ શ્લેષ્મરક્તકારણઃ||૩૬-૩૯||
Adhikarana ૯ (૪૦-૪૫) · Śloka ૪૫
તાલુગતાસ્તુ- ગલશુણ્ડિકા, તુણ્ડિકેરી, અધ્રુષઃ, કચ્છપઃ, અર્બુદં, માંસસઙ્ઘાતઃ, તાલુપુપ્પુટઃ, તાલુશોષઃ, તાલુપાક ઇતિ ||૪૦|| શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં તાલુમૂલાત્ પ્રવૃદ્ધો દીર્ઘઃ શોફો ધ્માતબસ્તિપ્રકાશઃ | તૃષ્ણાકાસશ્વાસકૃત્ સમ્પ્રદિષ્ટો વ્યાધિર્વૈદ્યૈઃ કણ્ઠશુણ્ડીતિ નામ્ના ||૪૧|| શોફઃ સ્થૂલસ્તોદદાહપ્રપાકી પ્રાગુક્તાભ્યાં તુણ્ડિકેરી મતા તુ | શોફઃ સ્તબ્ધો લોહિતસ્તાલુદેશે રક્તાજ્જ્ઞેયઃ સોઽધ્રુષો રુગ્જ્વરાઢ્યઃ ||૪૨|| કૂર્મોત્સન્નોઽવેદનોઽશીઘ્રજન્માઽરક્તો જ્ઞેયઃ કચ્છપઃ શ્લેષ્મણા સ્યાત્ | પદ્માકારં તાલુમધ્યે તુ શોફં વિદ્યાદ્રક્તાદર્બુદં પ્રોક્તલિઙ્ગમ્ ||૪૩|| દુષ્ટં માંસં શ્લેષ્મણા નીરુજં ચ તાલ્વન્તઃસ્થં માંસસઙ્ઘાતમાહુઃ | નીરુક્ સ્થાયી કોલમાત્રઃ કફાત્ સ્યાન્મેદોયુક્તાત્ પુપ્પુટસ્તાલુદેશે ||૪૪|| શોષોઽત્યર્થં દીર્યતે ચાપિ તાલુઃ શ્વાસો વાતાત્તાલુશોષઃ સપિત્તાત્ | પિત્તં કુર્યાત્ પાકમત્યર્થઘોરં તાલુન્યેનં તાલુપાકં વદન્તિ ||૪૫||
तालुगतास्तु- गलशुण्डिका, तुण्डिकेरी, अध्रुषः, कच्छपः, अर्बुदं, मांससङ्घातः, तालुपुप्पुटः, तालुशोषः, तालुपाक इति ||४०|| श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः | तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||४१|| शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु | शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सोऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः ||४२|| कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्माऽरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् | पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||४३|| दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससङ्घातमाहुः | नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||४४|| शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् | पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યામિત્યાદિ| કણ્ઠશુણ્ડી ગલશુણ્ડીત્યર્થઃ| શોફ ઇત્યાદિ| તોદદાહપ્રપાકીતિ તોદદાહપ્રપાકયુક્તઃ| પ્રાગુક્તાભ્યાં શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યામ્| તુણ્ડિકેરી વનકાર્પાસિકા, તત્ફલાનુકારી વ્યાધિરયમ્| કૂર્મેત્યાદિ| કૂર્મોત્સન્નઃ કૂર્મવદુન્નતઃ| અરક્તઃ પાણ્ડુરઃ| અશીઘ્રજન્મા મન્દાનુસારી| પદ્માકારં પદ્મકર્ણિકાકારમ્| પ્રોક્તલિઙ્ગં યથોક્તરક્તાર્બુદલિઙ્ગમ્ | અસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ| દુષ્ટમિત્યાદિ| સ્થાયી સ્થિરઃ| પુપ્પુટ ઇત્યત્ર તાલુશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન તાલુપુપ્પુટ ઇત્યર્થઃ| શોષ ઇત્યાદિ| એનમિતિ એનં પાકમ્||૪૦-૪૫||
Adhikarana ૧૦ (૪૬) · Śloka ૪૬
કણ્ઠગતાસ્તુ- રોહિણ્યઃ પઞ્ચ, કણ્ઠશાલૂકમ્, અધિજિહ્વો, બલયો, બલાસ , એકવૃન્દો, વૃન્દઃ, શતઘ્ની, ગિલાયુઃ, ગલવિદ્રધિઃ, ગલૌઘઃ, સ્વરઘ્નો, માંસતાનો, વિદારી ચેતિ ||૪૬||
कण्ठगतास्तु- रोहिण्यः पञ्च, कण्ठशालूकम्, अधिजिह्वो, बलयो, बलास , एकवृन्दो, वृन्दः, शतघ्नी, गिलायुः, गलविद्रधिः, गलौघः, स्वरघ्नो, मांसतानो, विदारी चेति ||४६||
🔊 Audio coming soon
કણ્ઠગતાસ્ત્વિત્યાદિ| એકવૃન્દો વૃન્દ ઇતિ એકવૃન્દ એવ દોષવિશેષાનુગમેનાવસ્થાન્તરં પ્રાપ્તો વૃન્દત્વં પ્રતિપદ્યતે, અતો મૂલોક્તા સપ્તદશસઙ્ખ્યા ન વિરુધ્યત ઇતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ ‘વૃન્દ’ ઇતિ પાઠં કલ્પિતમેવ મન્યતે; અન્યે તુ ‘વૃન્દમુદાહરન્તિ’ ઇત્યત્ર છન્દોનુરોધાદેકવૃન્દ એવ વૃન્દશબ્દેનોક્ત ઇત્યાહુઃ||૪૬||
Adhikarana ૧૧ (૪૭-૫૦) · Śloka ૫૦
ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્ચ્છિતૌ પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતમ્ | પ્રદૂષ્ય માંસં ગલરોધિનોઽઙ્કુરાન્ સૃજન્તિ યાન્ સાઽસુહરા હિ રોહિણી ||૪૭|| જિહ્વાં સમન્તાદ્ભૃશવેદના યે માંસાઙ્કુરાઃ કણ્ઠનિરોધિનઃ સ્યુઃ | તાં રોહિણીં વાતકૃતાં વદન્તિ વાતાત્મકોપદ્રવગાઢયુક્તામ્ ||૪૮|| ક્ષિપ્રોદ્ગમા ક્ષિપ્રવિદાહપાકા તીવ્રજ્વરા પિત્તનિમિત્તજા સ્યાત્ | સ્રોતોનિરોધિન્યપિ મન્દપાકા ગુર્વી સ્થિરા સા કફસમ્ભવા વૈ ||૪૯|| ગમ્ભીરપાકાઽપ્રતિવારવીર્યા ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રયસમ્ભવા સ્યાત્ | સ્ફોટાચિતા પિત્તસમાનલિઙ્ગાઽસાધ્યા પ્રદિષ્ટા રુધિરાત્મિકેયમ્ ||૫૦||
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी ||४७|| जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः | तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ||४८|| क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् | स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा वै ||४९|| गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसम्भवा स्यात् | स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गाऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- ગલ ઇત્યાદિ| પૃથગિતિ તિસ્રઃ, સમસ્તા ઇતિ એકા, શોણિતમિત્યેકા, એવં પઞ્ચ| મૂર્ચ્છિતૌ વૃદ્ધૌ| અસુહરા પ્રાણહરા| ‘ગલેઽનિલઃ પિત્તકફૌ ચ મૂર્ચ્છિતૌ પ્રદૂષ્ય માંસં ચ તથૈવ શોણિતમ્| ગલોપસંરોધકરૈસ્તથાઽઙ્કુરૈર્નિહન્ત્યસૂન્ વ્યાધિરયં તુ રોહિણી’ ઇત્યપિ પાઠાન્તરમિચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ| ત્રિદોષજા રક્તજા ચાસાધ્યા| ઉક્તં ચ,- “વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ત્રિભ્યો રક્તાદ્રોહિણ્ય ઈરિતાઃ| અન્ત્યે સદ્યો મારયત આદ્યાસ્તિસ્રઃ ક્રિયાં વિના”- ઇતિ| જિહ્વામિત્યાદિ| જિહ્વાં સમન્તાદિતિ જિહ્વાં વ્યાપ્ય સમ્ભવતીત્યર્થઃ| અપ્રતિવારવીર્યા દુર્નિવારશક્તિરિત્યર્થઃ||૪૭-૫૦||
Adhikarana ૧૨ (૫૧) · Śloka ૫૧
કોલાસ્થિમાત્રઃ કફસમ્ભવો યો ગ્રન્થિર્ગલે કણ્ટકશૂકભૂતઃ | ખરઃ સ્થિરઃ શસ્ત્રનિપાતસાધ્યસ્તં કણ્ઠશાલૂકમિતિ બ્રુવન્તિ ||૫૧||
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः | खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||५१||
🔊 Audio coming soon
કોલેત્યાદિ| કણ્ટકશૂકભૂતઃ કણ્ટક ઇવ શૂકઃ કણ્ટકશૂકઃ, તદ્વત્ત્વં ભૂતઃ પ્રાપ્તઃ| અત એવ પિશિતાઙ્કુરાચિતત્વાચ્છાલૂકાકારત્વમસ્ય||૫૧||
Adhikarana ૧૩ (૫૨) · Śloka ૫૨
જિહ્વાગ્રરૂપઃ શ્વયથુઃ કફાત્તુ જિહ્વાપ્રબન્ધોપરિ રક્તમિશ્રાત્ | જ્ઞેયોઽધિજિહ્વઃ ખલુ રોગ એષ વિવર્જયેદાગતપાકમેનમ્ ||૫૨||
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् | ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાપ્રબન્ધસ્યોપરિ જિહ્વામૂલસ્યોપરિષ્ટાદિત્યર્થઃ| આગતપાકત્વેન પિત્તમપ્યત્રાસ્તિ||૫૨||
Adhikarana ૧૪ (૫૩) · Śloka ૫૩
બલાસ એવાયતમુન્નતં ચ શોફં કરોત્યન્નગતિં નિવાર્ય | તં સર્વથૈવાપ્રતિવારવીર્યં વિવર્જનીયં વલયં વદન્તિ ||૫૩||
बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य | तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||५३||
🔊 Audio coming soon
બલાસ ઇત્યાદિ| બલાસઃ શ્લેષ્મા||૫૩||
Adhikarana ૧૫ (૫૪) · Śloka ૫૪
ગલે તુ શોફં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ શ્લેષ્માનિલૌ શ્વાસરુજોપપન્નમ્ | મર્મચ્છિદં દુસ્તરમેતદાહુર્બલાસસઞ્જ્ઞં નિપુણા વિકારમ્ ||૫૪||
गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् | मर्मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुर्बलाससञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ગલ ઇત્યાદિ| ઉપપન્નં સહિતમ્| નિપુણા ધીમન્તઃ||૫૪||
Adhikarana ૧૬ (૫૫-૫૬) · Śloka ૫૬
વૃત્તોન્નતો યઃ શ્વયથુઃ સદાહઃ કણ્ડ્વન્વિતોઽપાક્યમૃદુર્ગુરુશ્ચ | નામ્નૈકવૃન્દઃ પરિકીર્તિતોઽસૌ વ્યાધિર્બલાસક્ષતજપ્રસૂતઃ ||૫૫|| સમુન્નતં વૃત્તમમન્દદાહં તીવ્રજ્વરં વૃન્દમુદાહરન્તિ | તં ચાપિ પિત્તક્ષતજપ્રકોપાદ્વિદ્યાત્ સતોદં પવનાસ્રજં તુ ||૫૬||
वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च | नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ||५५|| समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति | तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु ||५६||
🔊 Audio coming soon
વૃત્તોન્નત ઇત્યાદિ| સદાહો મન્દદાહઃ| અપાકી ઈષત્પાકી| બલાસક્ષતજપ્રસૂતઃ શ્લેષ્મરક્તજાતઃ| ભેદેન વૃન્દત્વં પ્રતિપાદ્યતે| એતેન એકવૃન્દો વૃન્દશ્ચ દ્વાવપ્યેકાત્મકૌ મતૌ| એવં ચૈતે કણ્ઠરોગાઃ સપ્તદશેતિ| પઞ્જિકાયાં પુનરાદાવેવ ‘એકવૃન્દ’ ઇતિ પાઠઃ||૫૫-૫૬||
Adhikarana ૧૭ (૫૭) · Śloka ૫૭
વર્તિર્ઘના કણ્ઠનિરોધિની યા ચિતાઽતિમાત્રં પિશિતપ્રરોહૈઃ | નાનારુજોચ્છ્રાયકરી ત્રિદોષાજ્જ્ઞેયા શતઘ્નીવ શતઘ્ન્યસાધ્યા ||૫૭||
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या ||५७||
🔊 Audio coming soon
વર્તિરિત્યાદિ| “અયઃકણ્ટકસઞ્ચ્છન્ના શતઘ્ની મહતી શિલા”||૫૭||
Adhikarana ૧૮ (૫૮) · Śloka ૫૮
ગ્રન્થિર્ગલે ત્વામલકાસ્થિમાત્રઃ સ્થિરોઽલ્પરુક્ સ્યાત્ કફરક્તમૂર્તિઃ | સંલક્ષ્યતે સક્તમિવાશનં ચ સ શસ્ત્રસાધ્યસ્તુ ગિલાયુસઞ્જ્ઞઃ ||૫૮||
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः | संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसञ्ज्ञः ||५८||
🔊 Audio coming soon
ગ્રન્થિરિત્યાદિ| કફરક્તમૂર્તિઃ કફરક્તકારણઃ| સક્તમિવ લગ્નમિવ| અશનં ભોજનમ્||૫૮||
Adhikarana ૧૯ (૫૯) · Śloka ૫૯
સર્વં ગલં વ્યાપ્ય સમુત્થિતો યઃ શોફો રુજો યત્ર ચ સન્તિ સર્વાઃ | સ સર્વદોષો ગલવિદ્રધિસ્તુ તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્ય ||૫૯||
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः | स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५९||
🔊 Audio coming soon
સર્વમિત્યાદિ| તસ્યૈવ તુલ્યઃ ખલુ સર્વજસ્યેતિ તસ્યૈવ સાન્નિપાતિકવિદ્રધેઃ સદૃશ ઇત્યર્થઃ||૫૯||
Adhikarana ૨૦ (૬૦-૬૧) · Śloka ૬૧
શોફો મહાનન્નજલાવરોધી તીવ્રજ્વરો વાતગતેર્નિહન્તા | કફેન જાતો રુધિરાન્વિતેન ગલે ગલૌઘઃ પરિકીર્ત્યતેઽસૌ ||૬૦|| યોઽતિપ્રતામ્યન્ શ્વસિતિ પ્રસક્તં ભિન્નસ્વરઃ શુષ્કવિમુક્તકણ્ઠઃ | કફોપદિગ્ધેષ્વનિલાયનેષુ જ્ઞેયઃ સ રોગઃ શ્વસનાત્ સ્વરઘ્નઃ ||૬૧||
शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यतेऽसौ ||६०|| योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||६१||
🔊 Audio coming soon
શોફ ઇત્યાદિ| અતિપ્રતામ્યન્ અત્યર્થં પ્રકર્ષેણ તામ્યન્ તમઃ પ્રપશ્યન્| શ્વસિતિ નિઃશ્વસિતીત્યર્થઃ| પ્રસક્તં નિરન્તરમ્| કફોપદિગ્ધેષુ શ્લેષ્મરુદ્ધેષુ| અનિલાયનેષુ વાયુમાર્ગેષુ| શ્વસનાત્ વાતાત્||૬૦-૬૧||
Adhikarana ૨૧ (૬૨) · Śloka ૬૨
પ્રતાનવાન્ યઃ શ્વયથુઃ સુકષ્ટો ગલોપરોધં કુરુતે ક્રમેણ | સ માંસતાનઃ કથિતોઽવલમ્બી પ્રાણપ્રણુત્ સર્વકૃતો વિકારઃ ||૬૨||
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||६२||
🔊 Audio coming soon
પ્રતાનવાનિત્યાદિ| પ્રતાનવાન્ વિસ્તારવાન્| અવલમ્બી લમ્બનશીલઃ| પ્રાણનુત્ પ્રાણપ્રેરકઃ||૬૨||
Adhikarana ૨૨ (૬૩) · Śloka ૬૩
સદાહતોદં શ્વયથું સરક્તમન્તર્ગલે પૂતિવિશીર્ણમાંસમ્ | પિત્તેન વિદ્યાદ્વદને વિદારીં પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે ||૬૩||
सदाहतोदं श्वयथुं सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||६३||
🔊 Audio coming soon
સદાહેત્યાદિ| પૂતિવિશીર્ણમાંસં દુર્ગન્ધિશટિતમાંસમ્| પાર્શ્વે વિશેષાત્ સ તુ યેન શેતે ઇતિ યેનૈવ પાર્શ્વેન વિશેષાચ્છેતે તેનૈવ પાર્શ્વેન વિદારી વિશેષેણ ભવતિ| અન્યત્રાપ્યસ્યાઃ સમ્ભવના સામાન્યતો ન નિવાર્યતે||૬૩||
Adhikarana ૨૩ (૬૪) · Śloka ૬૪
સર્વસરાસ્તુ વાતપિત્તકફશોણિતનિમિત્તાઃ ||૬૪||
सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
સર્વસરાસ્ત્વિત્યાદિ| પિત્તનિમિત્તો રક્તનિમિત્તશ્ચૈક એવેતિ વાતાદિનિમિત્તાસ્ત્રય એવ સર્વસરાઃ| સર્વસ્મિન્ મુખે યે ભવન્તિ તે સર્વસરાઃ||૬૪||
Adhikarana ૨૪ (૬૫-૬૬) · Śloka ૬૬
સ્ફોટૈઃ સતોદૈર્વદનં સમન્તાદ્યસ્યાચિતં સર્વસરઃ સ વાતાત્ | રક્તૈઃ સદાહૈસ્તનુભિઃ સપીતૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ પિત્તકોપાત્ ||૬૫|| કણ્ડૂયુતૈરલ્પરુજૈઃ સવર્ણૈર્યસ્યાચિતં ચાપિ સ વૈ કફેન | રક્તેન પિત્તોદિત એક એવ કૈશ્ચિત્ પ્રદિષ્ટો મુખપાકસઞ્જ્ઞઃ ||૬૬||
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् | रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् ||६५|| कण्डूयुतैरल्परुजैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन | रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसञ्ज्ञः ||६६||
🔊 Audio coming soon
સ્ફોટૈરિત્યાદિ| રક્તૈઃ ‘સ્ફોટૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| કણ્ડૂયુતૈરિત્યાદિ ‘સ્ફોટૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| રક્તેનેત્યાદિ રક્તેન કૃત્વા યોઽસૌ સર્વસરઃ કૈશ્ચિદાચાર્યૈઃ મુખપાકસઞ્જ્ઞઃ પ્રદિષ્ટઃ કથિતઃ, સ ચ પિત્તોદિત એક એવ; ન ચત્વારઃ સર્વસરાઃ, કિન્તુ ત્રય એવ| એવમેતે પઞ્ચષષ્ટિર્મુખરોગાઃ સ્વપ્તસ્વાયતનેષ્વિતિ||૬૫-૬૬||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૧૬
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને મુખરોગનિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં દ્વિતીયં નિદાનસ્થાનં સમાપ્તમ્ |
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
નિબન્ધાન્ બહુશો વીક્ષ્ય વૈદ્યેશભરતાત્મજઃ| નિદાનસ્થાનમકરોત્ સુસ્પષ્ટં ડલ્હ(હ્લ)ણો ભિષક્| ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સમસ્તનિબન્ધાર્થજ્ઞાપિકાયાં સુશ્રુતટીકાયાં નિદાનસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||