Adhikarana ১ (১-২) · Śloka ২
অথাতো মুখরোগাণাং নিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
অথাত ইত্যাদি||১-২||
Adhikarana ২ (৩) · Śloka ৩
মুখরোগাঃ পঞ্চষষ্টির্ভবন্তি সপ্তস্বাযতনেষু | তত্রাযতনানি- ওষ্ঠৌ, দন্তমূলানি, দন্তাঃ, জিহ্বা, তালু, কণ্ঠঃ, সর্বাণি চেতি | তত্রাষ্টাবোষ্ঠযোঃ, পঞ্চদশ দন্তমূলেষু, অষ্টৌ দন্তেষু, পঞ্চ জিহ্বাযাং, নব তালুনি, সপ্তদশ কণ্ঠে, ত্রযঃ সর্বেষ্বাযতনেষু ||৩||
मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु | तत्रायतनानि- ओष्ठौ, दन्तमूलानि, दन्ताः, जिह्वा, तालु, कण्ठः, सर्वाणि चेति | तत्राष्टावोष्ठयोः, पञ्चदश दन्तमूलेषु, अष्टौ दन्तेषु, पञ्च जिह्वायां, नव तालुनि, सप्तदश कण्ठे, त्रयः सर्वेष्वायतनेषु ||३||
🔊 Audio coming soon
তেষাং সঙ্খ্যামাহ- মুখরোগা ইত্যাদি| অন্যে সপ্তষষ্টিরিত্যাহুঃ, তন্নেচ্ছন্তি নিবন্ধকারাঃ| অথ তে কিযত্সু স্থানেষূত্পদ্যন্ত ইত্যাহ- সপ্তস্বাযতনেষ্বিতি| আযতনেষু স্থানেষু| তান্যেব স্থানান্যাহ- তত্রাযতনানীত্যাদি||৩||
Adhikarana ৩ (৪) · Śloka ৪
তত্রৌষ্ঠপ্রকোপা বাতপিত্তশ্লেষ্মসন্নিপাতরক্তমাংসমেদোভিঘাতনিমিত্তাঃ ||৪||
तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोभिघातनिमित्ताः ||४||
🔊 Audio coming soon
ওষ্ঠপ্রকোপা ওষ্ঠরোগাঃ||৪||
Adhikarana ৪ (৫-১২) · Śloka ১২
কর্কশৌ পরুষৌ স্তব্ধৌ কৃষ্ণৌ তীব্ররুগন্বিতৌ | দাল্যেতে পরিপাট্যেতে হ্যোষ্ঠৌ মারুতকোপতঃ ||৫|| আচিতৌ পিডকাভিস্তু সর্ষপাকৃতিভির্ভৃশম্ | সদাহপাকসংস্রাবৌ নীলৌ পীতৌ চ পিত্ততঃ ||৬|| সবর্ণাভিস্তু চীযেতে পিডকাভিরবেদনৌ | কণ্ডূমন্তৌ কফাচ্ছূনৌ পিচ্ছিলৌ শীতলৌ গুরূ ||৭|| সকৃত্ কৃষ্ণৌ সকৃত্ পীতৌ সকৃচ্ছ্বেতৌ তথৈব চ | সন্নিপাতেন বিজ্ঞেযাবনেকপিডিকাচিতৌ ||৮|| খর্জূরফলবর্ণাভিঃ পিডকাভিঃ সমাচিতৌ | রক্তোপসৃষ্টৌ রুধিরং স্রবতঃ শোণিতপ্রভৌ ||৯|| মাংসদুষ্টৌ গুরূ স্থূলৌ মাংসপিণ্ডবদুদ্গতৌ | জন্তবশ্চাত্র মূর্চ্ছন্তি সৃক্কস্যোভযতো মুখাত্ ||১০|| মেদসা ঘৃতমণ্ডাভৌ কণ্ডূমন্তৌ স্থিরৌ মৃদূ | অচ্ছং স্ফটিকসঙ্কাশমাস্রাবং স্রবতো গুরূ ||১১|| ক্ষতজাভৌ বিদীর্যেতে পাট্যেতে চাভিঘাততঃ | গ্রথিতৌ চ সমাখ্যাতাবোষ্ঠৌ কণ্ডূসমন্বিতৌ ||১২||
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ | दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः ||५|| आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम् | सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः ||६|| सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ | कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||७|| सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च | सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ ||८|| खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ | रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||९|| मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ | जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात् ||१०|| मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू | अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो गुरू ||११|| क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः | ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
তেষামোষ্ঠরোগাণাং প্রত্যেকং বিশিষ্টং লক্ষণমাহ- কর্কশাবিত্যাদি| কর্কশৌ শাকপত্রসদৃশৌ| পরুষৌ রূক্ষৌ| স্তব্ধৌ নিশ্চলৌ| দাল্যেতে দ্বিবিধা ভবত ইব| পরিপাট্যেতে পুটপুটাযেতে| আচিতৌ ব্যাপ্তৌ| চীযেতে ব্যাপ্যেতে| শূনৌ শোফযুক্তৌ| সকৃত্ কিঞ্চিদিত্যর্থঃ| অনেকপিডকাচিতৌ অনেকবর্ণপিডকাব্যাপ্তাবিত্যর্থঃ| অযমসাধ্যো জ্ঞেযঃ| রক্তোপসৃষ্টৌ রক্তজব্যাধিযুক্তৌ| শোণিতপ্রভৌ রক্তচ্ছাযৌ| জন্তবঃ ক্রিমযঃ| অত্র অস্মিন্| মূর্চ্ছন্তি ভবন্তি| উভযতঃ সৃক্কভাগযোরিত্যর্থঃ, সৃক্ক ওষ্ঠপ্রান্তঃ| মেদসা ‘দূষিতৌ’ ইতি শেষঃ| ঘৃতমণ্ডো ঘৃতস্যোপর্যচ্ছো ভাগঃ| স্থিরাবচলৌ| ক্ষতজাভৌ রক্তচ্ছাযৌ| বিদীর্যেতে বিদারণযুক্তৌ ভবতঃ| পাট্যেতে দ্বিধা ভবত ইব| গ্রথিতৌ গ্রন্থিযুক্তৌ| ওষ্ঠপ্রকোপে বাতজে শুদ্ধো বাতঃ কারণম্, অভিঘাতজে তু কফরক্তসহিত ইতি পরস্পরং ভেদঃ||৫-১২||
Adhikarana ৫ (১৩) · Śloka ১৩
দন্তমূলগতাস্তু- শীতাদো, দন্তপুপ্পুটকো, দন্তবেষ্টকঃ, শৌষিরো, মহাশৌষিরঃ, পরিদর, উপকুশো, দন্তবৈদর্ভো, বর্ধনঃ, অধিমাংসো, নাড্যঃ পঞ্চেতি ||১৩||
दन्तमूलगतास्तु- शीतादो, दन्तपुप्पुटको, दन्तवेष्टकः, शौषिरो, महाशौषिरः, परिदर, उपकुशो, दन्तवैदर्भो, वर्धनः, अधिमांसो, नाड्यः पञ्चेति ||१३||
🔊 Audio coming soon
দন্তমূলগতাস্ত্বিত্যাদি||১৩||
Adhikarana ৬ (১৪-২৬) · Śloka ২৬
শোণিতং দন্তবেষ্টেভ্যো যস্যাকস্মাত্ প্রবর্ততে | দুর্গন্ধীনি সকৃষ্ণানি প্রক্লেদীনি মৃদূনি চ ||১৪|| দন্তমাংসানি শীর্যন্তে পচন্তি চ পরস্পরম্ | শীতাদো নাম স ব্যাধিঃ কফশোণিতসম্ভবঃ ||১৫|| দন্তযোস্ত্রিষু বা যস্য শ্বযথুঃ সরুজো মহান্ | দন্তপুপ্পুটকো জ্ঞেযঃ কফরক্তনিমিত্তজঃ ||১৬|| স্রবন্তি পূযরুধিরং চলা দন্তা ভবন্তি চ | দন্তবেষ্টঃ স বিজ্ঞেযো দুষ্টশোণিতসম্ভবঃ ||১৭|| শ্বযথুর্দন্তমূলেষু রুজাবান্ কফরক্তজঃ | লালাস্রাবী স বিজ্ঞেযঃ কণ্ডূমাঞ্ শৌষিরো গদঃ ||১৮|| দন্তাশ্চলন্তি বেষ্টেভ্যস্তালু চাপ্যবদীর্যতে | দন্তমাংসানি পচ্যন্তে মুখং চ পরিপীড্যতে ||১৯|| যস্মিন্ স সর্বজো ব্যাধির্মহাশৌষিরসঞ্জ্ঞকঃ | দন্তমাংসানি শীর্যন্তে যস্মিন্ ষ্ঠীবতি চাপ্যসৃক্ ||২০|| পিত্তাসৃক্কফজো ব্যাধির্জ্ঞেযঃ পরিদরো হি সঃ | বেষ্টেষু দাহঃ পাকশ্চ তেভ্যো দন্তাশ্চলন্তি চ ||২১|| আঘট্টিতাঃ প্রস্রবন্তি শোণিতং মন্দবেদনাঃ | আধ্মাযন্তে স্রুতে রক্তে মুখং পূতি চ জাযতে ||২২|| যস্মিন্নুপকুশঃ স স্যাত্ পিত্তরক্তকৃতো গদঃ | ঘৃষ্টেষু দন্তমূলেষু সংরম্ভো জাযতে মহান্ ||২৩|| ভবন্তি চ চলা দন্তাঃ স বৈদর্ভোঽভিঘাতজঃ | মারুতেনাধিকো দন্তো জাযতে তীব্রবেদনঃ ||২৪|| বর্ধনঃ স মতো ব্যাধির্জাতে রুক্ চ প্রশাম্যতি | হানব্যে পশ্চিমে দন্তে মহাঞ্ছোথো মহারুজঃ ||২৫|| লালাস্রাবী কফকৃতো বিজ্ঞেযঃ সোঽধিমাংসকঃ | দন্তমূলগতা নাড্যঃ পঞ্চ জ্ঞেযা যথেরিতাঃ ||২৬||
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते | दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१४|| दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् | शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||१५|| दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् | दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः ||१६|| स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च | दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१७|| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः | लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः ||१८|| दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते | दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते ||१९|| यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञकः | दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ||२०|| पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः | वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च ||२१|| आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः | आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते ||२२|| यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः | घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् ||२३|| भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भोऽभिघातजः | मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः ||२४|| वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति | हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः ||२५|| लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः | दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२६||
🔊 Audio coming soon
তেষাং প্রত্যেকং লক্ষণমাহ- শোণিতমিত্যাদি| দন্তবেষ্টেভ্যো দন্তমাংসেভ্যঃ| শীর্যন্তে গলন্তি| দন্তযোরিত্যাদি| দন্তযোরিতি দ্বিবচনাদ্ দ্বযোঃ| তালু চাপ্যবদীর্যত ইতি চকারেণ দন্তাশ্চাবদীর্যন্তে, ওষ্ঠাবপি চ| সর্বজঃ সর্বদোষেভ্যো জাতঃ| অযং সপ্তরাত্রান্মারযতি| ষ্ঠীবতি চাপ্যসৃগিতি রোগী লোহিতং থূত্করোতীত্যর্থঃ| বেষ্টেষু দন্তবেষ্টনমাংসেষু| তেভ্যো দন্তবেষ্টেভ্যঃ| আঘট্টিতা আচালিতাঃ| ঘৃষ্টেষ্বিত্যাদি| সংরম্ভোঽত্র শ্বযথুঃ| মারুতেনেত্যাদি| জাতে রুক্ চ প্রশাম্যতীতি ব্যাধিপ্রভাবাত্| হানব্য ইত্যাদি| হানব্যে হনুসম্ভবে| দন্তমূলগতা ইত্যাদি| যথেরিতা ইতি যথাকথিতা নিদানে| তেষাং মধ্যে ত্রিলিঙ্গা নাডী অসাধ্যা||১৪-২৬||
Adhikarana ৭ (২৭-৩৫) · Śloka ৩৫
দন্তগতাস্তু- দালনঃ, ক্রিমিদন্তকো, দন্তহর্ষো, ভঞ্জনকঃ, দন্তশর্করা, কপালিকা, শ্যাবদন্তকো, হনুমোক্ষশ্চেতি ||২৭|| দাল্যন্তে বহুধা দন্তা যস্মিংস্তীব্ররুগন্বিতাঃ | দালনঃ স ইতি জ্ঞেযঃ সদাগতিনিমিত্তজঃ ||২৮|| কৃষ্ণশ্ছিদ্রী চলঃ স্রাবী সসংরম্ভো মহারুজঃ | অনিমিত্তরুজো বাতাদ্বিজ্ঞেযঃ কৃমিদন্তকঃ ||২৯|| শীতমুষ্ণং চ দশনাঃ সহন্তে স্পর্শনং ন চ | যস্য তং দন্তহর্ষং তু ব্যাধিং বিদ্যাত্ সমীরণাত্ ||৩০|| বক্ত্রং বক্রং ভবেদ্যস্মিন্ দন্তভঙ্গশ্চ তীব্ররুক্ | কফবাতকৃতো ব্যাধিঃ স ভঞ্জনকসঞ্জ্ঞিতঃ ||৩১|| শর্করেব স্থিরীভূতো মলো দন্তেষু যস্য বৈ | সা দন্তানাং গুণহরী বিজ্ঞেযা দন্তশর্করা ||৩২|| দলন্তি দন্তবল্কানি যদা শর্করযা সহ | জ্ঞেযা কপালিকা সৈব দশনানাং বিনাশিনী ||৩৩|| যোঽসৃঙ্মিশ্রেণ পিত্তেন দগ্ধো দন্তস্ত্বশেষতঃ | শ্যাবতাং নীলতাং বাঽপি গতঃ স শ্যাবদন্তকঃ ||৩৪|| বাতেন তৈস্তৈর্ভাবৈস্তু হনুসন্ধির্বিসংহতঃ | হনুমোক্ষ ইতি জ্ঞেযো ব্যাধিরর্দিতলক্ষণঃ ||৩৫||
दन्तगतास्तु- दालनः, क्रिमिदन्तको, दन्तहर्षो, भञ्जनकः, दन्तशर्करा, कपालिका, श्यावदन्तको, हनुमोक्षश्चेति ||२७|| दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः | दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः ||२८|| कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः | अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः ||२९|| शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च | यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात् ||३०|| वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् | कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||३१|| शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै | सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा ||३२|| दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह | ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी ||३३|| योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः | श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||३४|| वातेन तैस्तैर्भावैस्तु हनुसन्धिर्विसंहतः | हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः ||३५||
🔊 Audio coming soon
তেষাং প্রত্যেকং লক্ষণমাহ- দাল্যন্ত ইত্যাদি| দাল্যন্তে বিদার্যন্তে| সদাগতিনিমিত্তজঃ সদাগতির্বাতঃ, তন্নিমিত্তজঃ| অসাধ্যোঽযং ব্যাধিঃ| কৃষ্ণ ইত্যাদি| কৃষ্ণঃ কৃষ্ণদন্তকঃ| ছিদ্রী সচ্ছিদ্রদন্তকঃ, ক্রিমিকৃতচ্ছিদ্রত্বাত্| চলঃ চলদন্তঃ| সংরম্ভঃ শ্বযথুঃ| বক্ত্রমিত্যাদি| অসাধ্যোঽযং ব্যাধিঃ| শর্করেত্যাদি| শর্করা কর্পরস্য সূক্ষ্মখণ্ডঃ| গুণহরী শুক্লাদিগুণহরণশীলা| দলন্তীত্যাদি| দলন্তি স্ফুটন্তি| দন্তবল্কানি দন্তত্বচঃ| য ইত্যাদি| অসাধ্যোঽযং ব্যাধিঃ| তৈস্তৈরুচ্চৈর্ব্যাহরণকঠিনভক্ষণজৃম্ভণাদিভিঃ| বিসংহতো বিঘট্টিতঃ| হনুমোক্ষব্যাধিরপি দন্তস্থানসামীপ্যাদ্দন্তপীডাকরত্বাচ্চ দন্তরোগ ইতি ব্যপদিশ্যতে||২৭-৩৫||
Adhikarana ৮ (৩৬-৩৯) · Śloka ৩৯
জিহ্বাগতাস্তু- কণ্টকাস্ত্রিবিধাস্ত্রিভির্দোষৈঃ, অলাস, উপজিহ্বিকা চেতি ||৩৬|| জিহ্বাঽনিলেন স্ফুটিতা প্রসুপ্তা ভবেচ্চ শাকচ্ছদনপ্রকাশা | পিত্তেন পীতা পরিদহ্যতে চ চিতা সরক্তৈরপি কণ্টকৈশ্চ | কফেন গুর্বী বহলা চিতা চ মাংসোদ্গমৈঃ শাল্মলিকণ্টকাভৈঃ ||৩৭|| জিহ্বাতলে যঃ শ্বযথুঃ প্রগাঢঃ সোঽলাসসঞ্জ্ঞঃ কফরক্তমূর্তিঃ | জিহ্বাং স তু স্তম্ভযতি প্রবৃদ্ধো মূলে তু জিহ্বা ভৃশমেতি পাকম্ ||৩৮|| জিহ্বাগ্ররূপঃ শ্বযথুর্হি জিহ্বামুন্নম্য জাতঃ কফরক্তযোনিঃ | প্রসেককণ্ডূপরিদাহযুক্তা প্রকথ্যতেঽসাবুপজিহ্বিকেতি ||৩৯||
जिह्वागतास्तु- कण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर्दोषैः, अलास, उपजिह्विका चेति ||३६|| जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा | पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैरपि कण्टकैश्च | कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३७|| जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः | जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३८|| जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः | प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति ||३९||
🔊 Audio coming soon
জিহ্বাগতাস্ত্বিত্যাদি| তেষাং প্রত্যেকং লক্ষণমাহ- জিহ্বেত্যাদি| শাকো বৃক্ষবিশেষো মহাখরপত্রলক্ষণঃ| ছদনং পত্রম্| চিতা ব্যাপ্তা| বহলা স্থূলা| মাংসোদ্গমৈঃ মাংসাঙ্কুরৈঃ; চিতা ব্যাপ্তা ভবতীতি সম্বন্ধঃ| জিহ্বাতল ইত্যাদি| প্রগাঢঃ প্রকর্ষেণ দারুণঃ| কফরক্তমূর্তিত্বেন কফরক্তযোঃ প্রাধান্যং, জিহ্বাস্তম্ভেন তু বাযুরপ্যস্তি, ভৃশং পাকেন তু পিত্তমপ্যস্তি; অত এব ত্রিদোষজত্বেনাসাধ্যত্বমপি, দুরপক্রমত্বাত্| জিহ্বাগ্ররূপ ইত্যাদি| জিহ্বামুন্নম্য ঊর্ধ্বীকৃত্য, জাত উত্পন্নঃ; এতেন জিহ্বাযা অধো ভবতীত্যুক্তম্| কফরক্তযোনিঃ শ্লেষ্মরক্তকারণঃ||৩৬-৩৯||
Adhikarana ৯ (৪০-৪৫) · Śloka ৪৫
তালুগতাস্তু- গলশুণ্ডিকা, তুণ্ডিকেরী, অধ্রুষঃ, কচ্ছপঃ, অর্বুদং, মাংসসঙ্ঘাতঃ, তালুপুপ্পুটঃ, তালুশোষঃ, তালুপাক ইতি ||৪০|| শ্লেষ্মাসৃগ্ভ্যাং তালুমূলাত্ প্রবৃদ্ধো দীর্ঘঃ শোফো ধ্মাতবস্তিপ্রকাশঃ | তৃষ্ণাকাসশ্বাসকৃত্ সম্প্রদিষ্টো ব্যাধির্বৈদ্যৈঃ কণ্ঠশুণ্ডীতি নাম্না ||৪১|| শোফঃ স্থূলস্তোদদাহপ্রপাকী প্রাগুক্তাভ্যাং তুণ্ডিকেরী মতা তু | শোফঃ স্তব্ধো লোহিতস্তালুদেশে রক্তাজ্জ্ঞেযঃ সোঽধ্রুষো রুগ্জ্বরাঢ্যঃ ||৪২|| কূর্মোত্সন্নোঽবেদনোঽশীঘ্রজন্মাঽরক্তো জ্ঞেযঃ কচ্ছপঃ শ্লেষ্মণা স্যাত্ | পদ্মাকারং তালুমধ্যে তু শোফং বিদ্যাদ্রক্তাদর্বুদং প্রোক্তলিঙ্গম্ ||৪৩|| দুষ্টং মাংসং শ্লেষ্মণা নীরুজং চ তাল্বন্তঃস্থং মাংসসঙ্ঘাতমাহুঃ | নীরুক্ স্থাযী কোলমাত্রঃ কফাত্ স্যান্মেদোযুক্তাত্ পুপ্পুটস্তালুদেশে ||৪৪|| শোষোঽত্যর্থং দীর্যতে চাপি তালুঃ শ্বাসো বাতাত্তালুশোষঃ সপিত্তাত্ | পিত্তং কুর্যাত্ পাকমত্যর্থঘোরং তালুন্যেনং তালুপাকং বদন্তি ||৪৫||
तालुगतास्तु- गलशुण्डिका, तुण्डिकेरी, अध्रुषः, कच्छपः, अर्बुदं, मांससङ्घातः, तालुपुप्पुटः, तालुशोषः, तालुपाक इति ||४०|| श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः | तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||४१|| शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु | शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सोऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः ||४२|| कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्माऽरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् | पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||४३|| दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससङ्घातमाहुः | नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||४४|| शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् | पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
তেষাং প্রত্যেকং লক্ষণমাহ- শ্লেষ্মাসৃগ্ভ্যামিত্যাদি| কণ্ঠশুণ্ডী গলশুণ্ডীত্যর্থঃ| শোফ ইত্যাদি| তোদদাহপ্রপাকীতি তোদদাহপ্রপাকযুক্তঃ| প্রাগুক্তাভ্যাং শ্লেষ্মাসৃগ্ভ্যাম্| তুণ্ডিকেরী বনকার্পাসিকা, তত্ফলানুকারী ব্যাধিরযম্| কূর্মেত্যাদি| কূর্মোত্সন্নঃ কূর্মবদুন্নতঃ| অরক্তঃ পাণ্ডুরঃ| অশীঘ্রজন্মা মন্দানুসারী| পদ্মাকারং পদ্মকর্ণিকাকারম্| প্রোক্তলিঙ্গং যথোক্তরক্তার্বুদলিঙ্গম্ | অসাধ্যোঽযং ব্যাধিঃ| দুষ্টমিত্যাদি| স্থাযী স্থিরঃ| পুপ্পুট ইত্যত্র তালুশব্দো লুপ্তো দ্রষ্টব্যঃ, তেন তালুপুপ্পুট ইত্যর্থঃ| শোষ ইত্যাদি| এনমিতি এনং পাকম্||৪০-৪৫||
Adhikarana ১০ (৪৬) · Śloka ৪৬
কণ্ঠগতাস্তু- রোহিণ্যঃ পঞ্চ, কণ্ঠশালূকম্, অধিজিহ্বো, বলযো, বলাস , একবৃন্দো, বৃন্দঃ, শতঘ্নী, গিলাযুঃ, গলবিদ্রধিঃ, গলৌঘঃ, স্বরঘ্নো, মাংসতানো, বিদারী চেতি ||৪৬||
कण्ठगतास्तु- रोहिण्यः पञ्च, कण्ठशालूकम्, अधिजिह्वो, बलयो, बलास , एकवृन्दो, वृन्दः, शतघ्नी, गिलायुः, गलविद्रधिः, गलौघः, स्वरघ्नो, मांसतानो, विदारी चेति ||४६||
🔊 Audio coming soon
কণ্ঠগতাস্ত্বিত্যাদি| একবৃন্দো বৃন্দ ইতি একবৃন্দ এব দোষবিশেষানুগমেনাবস্থান্তরং প্রাপ্তো বৃন্দত্বং প্রতিপদ্যতে, অতো মূলোক্তা সপ্তদশসঙ্খ্যা ন বিরুধ্যত ইতি জেজ্জটঃ; গযী তু ‘বৃন্দ’ ইতি পাঠং কল্পিতমেব মন্যতে; অন্যে তু ‘বৃন্দমুদাহরন্তি’ ইত্যত্র ছন্দোনুরোধাদেকবৃন্দ এব বৃন্দশব্দেনোক্ত ইত্যাহুঃ||৪৬||
Adhikarana ১১ (৪৭-৫০) · Śloka ৫০
গলেঽনিলঃ পিত্তকফৌ চ মূর্চ্ছিতৌ পৃথক্ সমস্তাশ্চ তথৈব শোণিতম্ | প্রদূষ্য মাংসং গলরোধিনোঽঙ্কুরান্ সৃজন্তি যান্ সাঽসুহরা হি রোহিণী ||৪৭|| জিহ্বাং সমন্তাদ্ভৃশবেদনা যে মাংসাঙ্কুরাঃ কণ্ঠনিরোধিনঃ স্যুঃ | তাং রোহিণীং বাতকৃতাং বদন্তি বাতাত্মকোপদ্রবগাঢযুক্তাম্ ||৪৮|| ক্ষিপ্রোদ্গমা ক্ষিপ্রবিদাহপাকা তীব্রজ্বরা পিত্তনিমিত্তজা স্যাত্ | স্রোতোনিরোধিন্যপি মন্দপাকা গুর্বী স্থিরা সা কফসম্ভবা বৈ ||৪৯|| গম্ভীরপাকাঽপ্রতিবারবীর্যা ত্রিদোষলিঙ্গা ত্রযসম্ভবা স্যাত্ | স্ফোটাচিতা পিত্তসমানলিঙ্গাঽসাধ্যা প্রদিষ্টা রুধিরাত্মিকেযম্ ||৫০||
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी ||४७|| जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः | तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ||४८|| क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् | स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा वै ||४९|| गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसम्भवा स्यात् | स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गाऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
তেষাং প্রত্যেকং লক্ষণমাহ- গল ইত্যাদি| পৃথগিতি তিস্রঃ, সমস্তা ইতি একা, শোণিতমিত্যেকা, এবং পঞ্চ| মূর্চ্ছিতৌ বৃদ্ধৌ| অসুহরা প্রাণহরা| ‘গলেঽনিলঃ পিত্তকফৌ চ মূর্চ্ছিতৌ প্রদূষ্য মাংসং চ তথৈব শোণিতম্| গলোপসংরোধকরৈস্তথাঽঙ্কুরৈর্নিহন্ত্যসূন্ ব্যাধিরযং তু রোহিণী’ ইত্যপি পাঠান্তরমিচ্ছন্তি নিবন্ধকারাঃ| ত্রিদোষজা রক্তজা চাসাধ্যা| উক্তং চ,- “বাতাত্ পিত্তাত্ কফাত্ত্রিভ্যো রক্তাদ্রোহিণ্য ঈরিতাঃ| অন্ত্যে সদ্যো মারযত আদ্যাস্তিস্রঃ ক্রিযাং বিনা”- ইতি| জিহ্বামিত্যাদি| জিহ্বাং সমন্তাদিতি জিহ্বাং ব্যাপ্য সম্ভবতীত্যর্থঃ| অপ্রতিবারবীর্যা দুর্নিবারশক্তিরিত্যর্থঃ||৪৭-৫০||
Adhikarana ১২ (৫১) · Śloka ৫১
কোলাস্থিমাত্রঃ কফসম্ভবো যো গ্রন্থির্গলে কণ্টকশূকভূতঃ | খরঃ স্থিরঃ শস্ত্রনিপাতসাধ্যস্তং কণ্ঠশালূকমিতি ব্রুবন্তি ||৫১||
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः | खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||५१||
🔊 Audio coming soon
কোলেত্যাদি| কণ্টকশূকভূতঃ কণ্টক ইব শূকঃ কণ্টকশূকঃ, তদ্বত্ত্বং ভূতঃ প্রাপ্তঃ| অত এব পিশিতাঙ্কুরাচিতত্বাচ্ছালূকাকারত্বমস্য||৫১||
Adhikarana ১৩ (৫২) · Śloka ৫২
জিহ্বাগ্ররূপঃ শ্বযথুঃ কফাত্তু জিহ্বাপ্রবন্ধোপরি রক্তমিশ্রাত্ | জ্ঞেযোঽধিজিহ্বঃ খলু রোগ এষ বিবর্জযেদাগতপাকমেনম্ ||৫২||
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् | ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
জিহ্বেত্যাদি| জিহ্বাপ্রবন্ধস্যোপরি জিহ্বামূলস্যোপরিষ্টাদিত্যর্থঃ| আগতপাকত্বেন পিত্তমপ্যত্রাস্তি||৫২||
Adhikarana ১৪ (৫৩) · Śloka ৫৩
বলাস এবাযতমুন্নতং চ শোফং করোত্যন্নগতিং নিবার্য | তং সর্বথৈবাপ্রতিবারবীর্যং বিবর্জনীযং বলযং বদন্তি ||৫৩||
बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य | तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||५३||
🔊 Audio coming soon
বলাস ইত্যাদি| বলাসঃ শ্লেষ্মা||৫৩||
Adhikarana ১৫ (৫৪) · Śloka ৫৪
গলে তু শোফং কুরুতঃ প্রবৃদ্ধৌ শ্লেষ্মানিলৌ শ্বাসরুজোপপন্নম্ | মর্মচ্ছিদং দুস্তরমেতদাহুর্বলাসসঞ্জ্ঞং নিপুণা বিকারম্ ||৫৪||
गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् | मर्मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुर्बलाससञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
গল ইত্যাদি| উপপন্নং সহিতম্| নিপুণা ধীমন্তঃ||৫৪||
Adhikarana ১৬ (৫৫-৫৬) · Śloka ৫৬
বৃত্তোন্নতো যঃ শ্বযথুঃ সদাহঃ কণ্ড্বন্বিতোঽপাক্যমৃদুর্গুরুশ্চ | নাম্নৈকবৃন্দঃ পরিকীর্তিতোঽসৌ ব্যাধির্বলাসক্ষতজপ্রসূতঃ ||৫৫|| সমুন্নতং বৃত্তমমন্দদাহং তীব্রজ্বরং বৃন্দমুদাহরন্তি | তং চাপি পিত্তক্ষতজপ্রকোপাদ্বিদ্যাত্ সতোদং পবনাস্রজং তু ||৫৬||
वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च | नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ||५५|| समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति | तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु ||५६||
🔊 Audio coming soon
বৃত্তোন্নত ইত্যাদি| সদাহো মন্দদাহঃ| অপাকী ঈষত্পাকী| বলাসক্ষতজপ্রসূতঃ শ্লেষ্মরক্তজাতঃ| ভেদেন বৃন্দত্বং প্রতিপাদ্যতে| এতেন একবৃন্দো বৃন্দশ্চ দ্বাবপ্যেকাত্মকৌ মতৌ| এবং চৈতে কণ্ঠরোগাঃ সপ্তদশেতি| পঞ্জিকাযাং পুনরাদাবেব ‘একবৃন্দ’ ইতি পাঠঃ||৫৫-৫৬||
Adhikarana ১৭ (৫৭) · Śloka ৫৭
বর্তির্ঘনা কণ্ঠনিরোধিনী যা চিতাঽতিমাত্রং পিশিতপ্ররোহৈঃ | নানারুজোচ্ছ্রাযকরী ত্রিদোষাজ্জ্ঞেযা শতঘ্নীব শতঘ্ন্যসাধ্যা ||৫৭||
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या ||५७||
🔊 Audio coming soon
বর্তিরিত্যাদি| “অযঃকণ্টকসঞ্চ্ছন্না শতঘ্নী মহতী শিলা”||৫৭||
Adhikarana ১৮ (৫৮) · Śloka ৫৮
গ্রন্থির্গলে ত্বামলকাস্থিমাত্রঃ স্থিরোঽল্পরুক্ স্যাত্ কফরক্তমূর্তিঃ | সংলক্ষ্যতে সক্তমিবাশনং চ স শস্ত্রসাধ্যস্তু গিলাযুসঞ্জ্ঞঃ ||৫৮||
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः | संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसञ्ज्ञः ||५८||
🔊 Audio coming soon
গ্রন্থিরিত্যাদি| কফরক্তমূর্তিঃ কফরক্তকারণঃ| সক্তমিব লগ্নমিব| অশনং ভোজনম্||৫৮||
Adhikarana ১৯ (৫৯) · Śloka ৫৯
সর্বং গলং ব্যাপ্য সমুত্থিতো যঃ শোফো রুজো যত্র চ সন্তি সর্বাঃ | স সর্বদোষো গলবিদ্রধিস্তু তস্যৈব তুল্যঃ খলু সর্বজস্য ||৫৯||
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः | स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५९||
🔊 Audio coming soon
সর্বমিত্যাদি| তস্যৈব তুল্যঃ খলু সর্বজস্যেতি তস্যৈব সান্নিপাতিকবিদ্রধেঃ সদৃশ ইত্যর্থঃ||৫৯||
Adhikarana ২০ (৬০-৬১) · Śloka ৬১
শোফো মহানন্নজলাবরোধী তীব্রজ্বরো বাতগতের্নিহন্তা | কফেন জাতো রুধিরান্বিতেন গলে গলৌঘঃ পরিকীর্ত্যতেঽসৌ ||৬০|| যোঽতিপ্রতাম্যন্ শ্বসিতি প্রসক্তং ভিন্নস্বরঃ শুষ্কবিমুক্তকণ্ঠঃ | কফোপদিগ্ধেষ্বনিলাযনেষু জ্ঞেযঃ স রোগঃ শ্বসনাত্ স্বরঘ্নঃ ||৬১||
शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यतेऽसौ ||६०|| योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||६१||
🔊 Audio coming soon
শোফ ইত্যাদি| অতিপ্রতাম্যন্ অত্যর্থং প্রকর্ষেণ তাম্যন্ তমঃ প্রপশ্যন্| শ্বসিতি নিঃশ্বসিতীত্যর্থঃ| প্রসক্তং নিরন্তরম্| কফোপদিগ্ধেষু শ্লেষ্মরুদ্ধেষু| অনিলাযনেষু বাযুমার্গেষু| শ্বসনাত্ বাতাত্||৬০-৬১||
Adhikarana ২১ (৬২) · Śloka ৬২
প্রতানবান্ যঃ শ্বযথুঃ সুকষ্টো গলোপরোধং কুরুতে ক্রমেণ | স মাংসতানঃ কথিতোঽবলম্বী প্রাণপ্রণুত্ সর্বকৃতো বিকারঃ ||৬২||
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||६२||
🔊 Audio coming soon
প্রতানবানিত্যাদি| প্রতানবান্ বিস্তারবান্| অবলম্বী লম্বনশীলঃ| প্রাণনুত্ প্রাণপ্রেরকঃ||৬২||
Adhikarana ২২ (৬৩) · Śloka ৬৩
সদাহতোদং শ্বযথুং সরক্তমন্তর্গলে পূতিবিশীর্ণমাংসম্ | পিত্তেন বিদ্যাদ্বদনে বিদারীং পার্শ্বে বিশেষাত্ স তু যেন শেতে ||৬৩||
सदाहतोदं श्वयथुं सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||६३||
🔊 Audio coming soon
সদাহেত্যাদি| পূতিবিশীর্ণমাংসং দুর্গন্ধিশটিতমাংসম্| পার্শ্বে বিশেষাত্ স তু যেন শেতে ইতি যেনৈব পার্শ্বেন বিশেষাচ্ছেতে তেনৈব পার্শ্বেন বিদারী বিশেষেণ ভবতি| অন্যত্রাপ্যস্যাঃ সম্ভবনা সামান্যতো ন নিবার্যতে||৬৩||
Adhikarana ২৩ (৬৪) · Śloka ৬৪
সর্বসরাস্তু বাতপিত্তকফশোণিতনিমিত্তাঃ ||৬৪||
सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
সর্বসরাস্ত্বিত্যাদি| পিত্তনিমিত্তো রক্তনিমিত্তশ্চৈক এবেতি বাতাদিনিমিত্তাস্ত্রয এব সর্বসরাঃ| সর্বস্মিন্ মুখে যে ভবন্তি তে সর্বসরাঃ||৬৪||
Adhikarana ২৪ (৬৫-৬৬) · Śloka ৬৬
স্ফোটৈঃ সতোদৈর্বদনং সমন্তাদ্যস্যাচিতং সর্বসরঃ স বাতাত্ | রক্তৈঃ সদাহৈস্তনুভিঃ সপীতৈর্যস্যাচিতং চাপি স পিত্তকোপাত্ ||৬৫|| কণ্ডূযুতৈরল্পরুজৈঃ সবর্ণৈর্যস্যাচিতং চাপি স বৈ কফেন | রক্তেন পিত্তোদিত এক এব কৈশ্চিত্ প্রদিষ্টো মুখপাকসঞ্জ্ঞঃ ||৬৬||
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् | रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् ||६५|| कण्डूयुतैरल्परुजैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन | रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसञ्ज्ञः ||६६||
🔊 Audio coming soon
স্ফোটৈরিত্যাদি| রক্তৈঃ ‘স্ফোটৈঃ’ ইতি শেষঃ| কণ্ডূযুতৈরিত্যাদি ‘স্ফোটৈঃ’ ইতি শেষঃ| রক্তেনেত্যাদি রক্তেন কৃত্বা যোঽসৌ সর্বসরঃ কৈশ্চিদাচার্যৈঃ মুখপাকসঞ্জ্ঞঃ প্রদিষ্টঃ কথিতঃ, স চ পিত্তোদিত এক এব; ন চত্বারঃ সর্বসরাঃ, কিন্তু ত্রয এব| এবমেতে পঞ্চষষ্টির্মুখরোগাঃ স্বপ্তস্বাযতনেষ্বিতি||৬৫-৬৬||
Adhikarana পুষ্পিকা · Śloka ১৬
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং নিদানস্থানে মুখরোগনিদানং নাম ষোডশোঽধ্যাযঃ ||১৬|| ইতি ভগবতা শ্রীধন্বন্তরিণোপদিষ্টাযাং তচ্ছিষ্যেণ মহর্ষিণা সুশ্রুতেন বিরচিতাযাং সুশ্রুতসংহিতাযাং দ্বিতীযং নিদানস্থানং সমাপ্তম্ |
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
নিবন্ধান্ বহুশো বীক্ষ্য বৈদ্যেশভরতাত্মজঃ| নিদানস্থানমকরোত্ সুস্পষ্টং ডল্হ(হ্ল)ণো ভিষক্| ইতি শ্রীডল্হ(হ্ল)ণবিরচিতাযাং নিবন্ধসঙ্গ্রহাখ্যাযাং সমস্তনিবন্ধার্থজ্ঞাপিকাযাং সুশ্রুতটীকাযাং নিদানস্থানে ষোডশোঽধ্যাযঃ||১৬||