೪. ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್

ಪ್ರಥಮಮಾಮಾಶಯಗತವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಆಮಾಶಯೇತ್ಯಾದಿ| ಛರ್ದಯಿತ್ವಾ ವಮನಂ ಕಾರಯಿತ್ವಾ| ವಮನಂ ಚ ಸೋತ್ಕ್ಲೇಶೇ ಪುರುಷೇ ಬಹುದೋಷೇ ಬಲವತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಆಮಾಶಯಗತೇ ಛರ್ದನಂ ಕಫಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್| ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಅತ್ರ ಯಥಾಕ್ರಮಶಬ್ದೇನ ಪೂರ್ವಕಾಲಾಪರಕಾಲಕರ್ತವ್ಯತಾಃ ಸರ್ವೈವಾಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದನಪಾನಲೈಙ್ಗಿಕವೈಗಿಕಮಾನಿಕಕಾಯಶುದ್ಧಿಸಮ್ಸರ್ಜನಭೋಜನಾದಯಃ| ದೇಯ ಇತಿ ದಾತುಮರ್ಹಃ| ಷಡ್ಧರಣ ಇತಿ ಷಣ್ಣಾಂ ಚಿತ್ರಕಾದೀನಾಂ ಧರಣಾ ಮಾನವಿಶೇಷಾ ಯತ್ರ ಯೋಗೇ ಸ ಷಡ್ಧರಣೋ ಯೋಗಃ| ತತ್ರ ಧರಣಪ್ರಮಾಣಂ ಮಧ್ಯಮೈರೇಕವಿಂಶತಿಭಿರ್ನಿಷ್ಪಾವೈರ್ಭವತಿ| ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಈಷದುಷ್ಣಾಮ್ಬುನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಷಡ್ಧರಣಾನಿ ಕಥಂ ಸಪ್ತದಿನಾನ್ಯುಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ? ಉಚ್ಯತೇ- ಏಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಕರ್ಷಯೋಗಃ, ಸ ಚಾಷ್ಟಾದಶನಿಷ್ಪಾವೈರ್ಭವತಿ, ತತ್ರ ಷಡ್ಧರಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿದಿನಂ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯೋ ನಿಷ್ಪಾವಾ ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭವನ್ತಿ, ತತಃ ಷಡ್ಭಿಸ್ತ್ರಿಕೈರಷ್ಟಾದಶನಿಷ್ಪಾವಾಃ, ತೈರಷ್ಟಾದಶಭಿಃ ಸಪ್ತಮಂ ದಿನಂ ಪೂರ್ಯತೇ; ಅಥವಾ ಸಞ್ಜ್ಞೈಷಾ ಷಡ್ಧರಣ ಇತಿ| ಇದಾನೀಂ ಷಡ್ಧರಣಯೋಗಮಾಹ- ಚಿತ್ರಕೇತ್ಯಾದಿ| ‘ಕಟುಕಾಽತಿವಿಷಾ ಕ್ಷಪಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ವಾತವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನ ಇತಿ ಆಮಾಶಯಗತ ಏವ ವಾತವ್ಯಾಧಿರ್ಗೃಹೀತವ್ಯೋ ನ ಪುನರಾಕ್ಷೇಪಕಾದಯಃ, ರೂಕ್ಷವಿಷಯತ್ವೇನ ವಾತಕಾರಿತ್ವಾದಸ್ಯ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಮಹಾವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಮಹಾವ್ಯಾಧಿರಿಹ ಮೇದೋಯುತೋಽನಿಲೋ ನಾನ್ಯಃ||೧-೪||ಹ್

ಪಕ್ವಾಶಯಗತವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಕ್ವಾಶಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಂ ತಿಲ್ವಕಸರ್ಪಿರಾದಿವಿರೇಚನಮ್| ಬಸ್ತಯಃ ಶೋಧನೀಯಾಶ್ಚೇತಿ “ಶೋಧನದ್ರವ್ಯನಿಷ್ಕ್ವಾಥಾಸ್ತತ್ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹಸಂಯುತಾಃ” (ಚಿ. ೩೮) ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಃ| ಪ್ರಾಶಾಶ್ಚ ಲವಣೋತ್ತರಾ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಲವಣಕಲ್ಯಾಣಕಲವಣಾದಯಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಾಶ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾಶಾ ಆಹಾರಾಃ, ನ ತು ಲೇಹಾಃ; ಲವಣೋತ್ತರಾ ಲವಣಪ್ರಧಾನಾಃ| ಗಯೀ ತ್ವತ್ರಾಹ- ಪಕ್ವಾಶಯಃ ಪುನರಿಹ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಪಿತ್ತವಾತಾಶಯಭೇದೇನ; ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಾಶಯಗತೇ ವಾಯೌ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಂ ತಿಲ್ವಕಸಿದ್ಧಮೇರಣ್ಡತೈಲಾದಿಭಿರ್ವಾ, ವಾತಾಶಯಗತಸ್ಯ ತು ವಾಯೋರ್ಮಲಕಫಪಿತ್ತೈರಾವೃತಸ್ಯ ಯಥಾದೋಷಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಕಸ್ನೇಹಬಸ್ತಯಃ; ತತ್ರ ಮಲಾವೃತವಾಯೌ ವಿದಾರೀಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಃ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತೋ ವ್ಯಕ್ತೋಷ್ಣಕ್ಷಾರಶ್ಚ ಬಸ್ತಿಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತವಾಯೌ ವ್ಯಕ್ತಕ್ಷಾರೋಷ್ಣೋ ಬಸ್ತಿಃ; (ತ್ರಿವೃದಾದಿದ್ರವ್ಯಮೂತ್ರವಿದಾರೀಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಃ ) ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ಪುನರಕ್ಷಾರಬಸ್ತಿಃ ಶೀತಃ; ಶೇಷಂ ಸಮಮ್||೫||

ಬಸ್ತಿಗತಸ್ಯ ವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿವಿಶೋಧನೋ ವಿಧಿರಿತಿ ಅಶ್ಮರೀಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತೋ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾದ್ಯುಕ್ತಶ್ಚ|೬|-

ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷು ಪ್ರಕುಪಿತವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಶ್ರೋತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ತ್ವಗ್ಘ್ರಾಣಜಿಹ್ವಾನೇತ್ರಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರ ಕ್ರಮಃ “ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ವೇದಸ್ತಥಾಽಭ್ಯಙ್ಗ” ಇತ್ಯಾದಿಕೋ ದೋಷದೂಷ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ಯಥಾಯಥಂ ಕಾರ್ಯಃ, ಸ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಸಾತ್ಮ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ತೇನ ಸ್ನೇಹಶಬ್ದಸಾಮಾನ್ಯೇಽಪಿ ನೇತ್ರಯೋಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಸ್ತರ್ಪಣಂ, ತೈಲತರ್ಪಣಂ ಪುನಃ ಕರ್ಣಾದಿಷ್ವಿತಿ||೬||

ಧಾತೂಪಧಾತುಗಸ್ಯ ವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಙ್ಗೋಪನಾಹಾಂಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೇಣ ತ್ವಗ್ಗತವಾಯೌ ಹೃದ್ಯಮಪ್ಯನ್ನಪಾನಮನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ತ್ವಗತ್ರ ರಸಃ, ಸಿರಾಃ ಪುನರಸೃಜ ಉಪಧಾತುಃ, ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಗತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಗತೇ ವಾಯೌ ರಕ್ತಸ್ರಾವೋ ರಕ್ತಾಧಿಷ್ಠಾನವಾತನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಾ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವವಿಶೇಷೇಣ ಖರ್ಜೂರಮಾತುಲುಙ್ಗಸೌವರ್ಚಲಾದಿಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿರ್ನ ಪ್ರಶಮಮೇತಿ ತದಾ ನಿಯಮೇನ ರಕ್ತಾವರಣಂ ಪರಿಜ್ಞಾಯ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ನ ಪುನರನ್ಯಥಾ| ಮೇದೋಗತೇ ಪುನರಿಹಾನಿಲೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನೋಪದಿಷ್ಟಾ, ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾವಿಷಯತ್ವೇನ ವಾತವ್ಯಾಧಿಕರ್ಮಣಾಮವಿಷಯತ್ವಾತ್; ಮಹಾವಾತವ್ಯಾಧೌ ಪುನರಾವರಣಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮೇದೋಗತಮನಿಲಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ||೭||

ಸ್ನಾಯುಗತಸ್ಯ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಗತಸ್ಯ ಚ ವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹೋಽತ್ರ ಬಾಹ್ಯ ಆಭ್ಯನ್ತರಶ್ಚ| ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ; ಏತೇನ ಚಿರಕಾಲಂ ನಿರನ್ತರಂ ಕ್ರಿಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೮||

ಅಸ್ಥನಿ ಗತೇ ಮಜ್ಜಸ್ಥೇ ಚ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನಿರುದ್ಧೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಪಾಟ್ಯ, ಅಸ್ಥಿ ಪಾಣಿಮನ್ಥೇನ ಆರಾಶಸ್ತ್ರೇಣ ವಿದ್ಧ್ವಾ, ತತ್ರ ರನ್ಧ್ರೇ ದ್ವಿಮುಖೀಂ ನಾಡೀಂ ಪ್ರಣಿಧಾಯ, ಮುಖಮಾರುತಾ ಚೂಷಣೇನ ಪವನಾಪಕರ್ಷಣಂ ಕರಣೀಯಮಿತಿ| ಬಲೀ ಬಲಯುಕ್ತಃ| ‘ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಸ್ನೇಹೈಶ್ಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಸ್ನೇಹಃ ಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾಭ್ಯಙ್ಗಮಸ್ತಿಷ್ಕ್ಯಶಿರೋಬಸ್ತ್ಯಾದಿಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಸ್ತು ಪಾನಬಸ್ತ್ಯಾದಿಃ; ಅಸ್ಯ ಪಾಠಸ್ಯಾಭಾವಾನ್ನಿರ್ಣಯೋ ನ ಕೃತಃ||೯||

ಶುಕ್ರಗತಸ್ಯ ವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಶುಕ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಶುದ್ಧ್ಯುಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಾಜೀಕರಣೋಕ್ತಂ ಮೂತ್ರದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ; “ತೇಷ್ವಾದ್ಯಾನ್ ಶುಕ್ರದೋಷಾಂಸ್ತ್ರೀನ್” (ಶಾ. ೨) ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್|೧೦|-

ಧಾತೂಪಧಾತುಗತಮಭಿಧಾಯ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಸ್ಯ ವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅವಗಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ವಾತಹರಕ್ವಾಥಪೂರ್ಣದ್ರೋಣ್ಯಾದಿಷ್ವವಗಾಹೋ ದ್ರವಸ್ವೇದಃ| ಕುಟೀ ಚತುರ್ದ್ವಾರಾ ಭೂಮಾವಾರೋಪಿತಾಽಪನೀತವಿಧೂಮಾಙ್ಗಾರವಾತಹರದ್ರವಸಿಕ್ತಾ, ಸಾ ಚೋಷ್ಮಸ್ವೇದಃ| ಕರ್ಷೂಃ ಪುರುಷಾಯಾಮಮಾತ್ರನಿಖಾತದಗ್ಧಾವನಿಪ್ರದೇಶೇ ವಾತಹರದ್ರವಸಿಕ್ತೇ ಶಯನಂ, ಸ ಚೋಷ್ಮಸ್ವೇದವಿಶೇಷಃ| ಸ್ವಿನ್ನತುಷಧಾನ್ಯಾದಿಭಿರಾಸ್ತೃತಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಪರಿಶಯನಂ ಪ್ರಸ್ತರಃ, ಸೋಽಪಿ ಚೋಷ್ಮಸ್ವೇದವಿಶೇಷ ಏವ| ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಾ ಅವಗಾಹಾದಯಃ | ಏತೇ ಚ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತೇ ವಾತೇ ಸರ್ವಾಙ್ಗಯೋಗಿನಃ, ಉಪನಾಹಸ್ವೇದಸ್ತ್ವವಯವಗೇಽಪಿ ವಾತೇ ; ತಾಪಸ್ವೇದಸ್ತ್ವತ್ರ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದಯುಕ್ತ ಏವ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗೋ ವಾತಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಾಯೋ ಧಾತುಕ್ಷಯನಿಮಿತ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಶೋಣಿತಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾದ್ರಕ್ತಮೋಕ್ಷೋಽಪಿ ಯುಕ್ತಃ| ಸಿರಾಮೋಕ್ಷೈರಿತಿ ಬಹುವಚನಾತ್ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಮೋಕ್ಷಣಂ ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿರಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ವಾತೇ| ಏಕಾಙ್ಗಗತಸ್ಯ ವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಏಕಾಙ್ಗಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೃಙ್ಗೈಶ್ಚೇತಿ ಬಹುವಚನಮಸಕೃತ್ಪ್ರಯೋಗಜ್ಞಾಪನಾಯ| ಚಕಾರೇಣ ಸರ್ವಾಙ್ಗವಾತೋಕ್ತಾವಗಾಹಾದಯೋಽಪ್ಯನುಕೃಷ್ಯನ್ತೇ| ತೈಶ್ಚಾವಗಾಹಾದಿಭಿರೇಕಾಙ್ಗಗತಮನವಸ್ಥಿತಮೇವ ವಾತಂ ಜಯೇತ್, ಅವಸ್ಥಿತಂ ಶೃಙ್ಗೈರೇವ||೧೦-೧೧||

ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಬಲಾಸಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್|೧೨|-

ರಕ್ತಾವೃತಸ್ಯ ವಾಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸುಪ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಾವರಣಕೃತಯಾ ಸುಪ್ತ್ಯಾ ಲಕ್ಷಿತೋ ವಾತಃ ಸುಪ್ತಿವಾತಃ| ಸುಪ್ತಿಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್| ನ ಪುನಾ ರಸಾವರಣಕೃತಯಾ ಸುಪ್ತತಯಾ ಲಕ್ಷಿತೋ ವಾತಃ, ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೋಪನಾಹಾದಿವಿಷಯತ್ವಾತ್; ಅನ್ಯಧಾತುಗತೇ ವಾಯೌ ರಕ್ತಾಪಕರ್ಷಣಸ್ಯಾಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಬಹುಶೋ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಸ್ರಾವಣಾತ್; ಅನ್ಯಥಾ ವಾತಕೋಪಃ ಸ್ಯಾತ್| ದಿಹ್ಯಾತ್ ಲೇಪಯೇತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸುಪ್ತವಾತಸ್ತ್ವಗ್ಗತವಾತಃ, ‘ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಸ್ಫುರಣಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಸುಪ್ತಿಂ ಚುಮಚುಮಾಯನಮ್” (ನಿ. ೧) ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮಪಿ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಮಿಹ ಪುನರುಕ್ತಂ; ಲವಣಾಗಾರಧೂಮೈರಿತ್ಯಾದಿಪ್ರದೇಹೋಽಧಿಕ ಉಕ್ತಃ||೧೨||-

ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಿಣಾಂ ಭೋಜನಾನ್ಯಾಹ- ಪಞ್ಚಮೂಲೀತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ಆದ್ಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಾ| ಫಲೈರ್ದಾಡಿಮಾದಿಭಿರಮ್ಲಃ| ರಸೋ ಮಾಂಸರಸಃ| ಧಾನ್ಯಯೂಷಃ ಕುಲತ್ಥಾದಿವಾತಹರಧಾನ್ಯಯೂಷಃ| ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಶಬ್ದೋ ಯೂಷರಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೋಷಪ್ರಕೃತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕ್ಷೀರಾದಿ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ‘ವಾತಿಭ್ಯೋ ಭೋಜನಂ ಹಿತಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೧೩||-

ಉಪನಾಹಸ್ವೇದಮಾಹ- ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಸವಾತಘ್ನ ಇತಿ ಸಹ ವಾತಘ್ನೈರ್ಭದ್ರದಾರ್ವಾದಿಭಿರ್ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಭಿರ್ವರ್ತತ ಇತಿ ಸವಾತಘ್ನಃ| ಸರ್ವಾಮ್ಲದ್ರವ್ಯಸಂಯುತ ಇತಿ ಅಮ್ಲದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಶುಕ್ತಕಾಞ್ಜಿಕಸುರಾಸೌವೀರಕದಧಿಮಸ್ತ್ವಾದೀನಿ; ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಏವಂ ವದನ್ತಿ- ಅಮ್ಲದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದಾಡಿಮಾದೀನಿ| ಆನೂಪೌದಕಮಾಂಸೇನ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾನೂಪೌದಕಮಾಂಸಃ; ಅತ್ರಾನೂಪಶಬ್ದೋಽಯಂ ಕೂಲಚರೇಷ್ವೇವ ವರ್ತತೇ, ಔದಕಶಬ್ದೇನ ತು ಕೋಶಸ್ಥಾಃ ಪಾದಿನೋ ಮತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ಯೇ ಪುನರೌದಕಗ್ರಹಣಂ ನ ಪಠನ್ತಿ ತೇ ತು ಪಞ್ಚಸ್ವಪಿ ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಸರ್ವಸ್ನೇಹಾ ಘೃತತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಾನಸ್ತೈಃ ಸಮನ್ವಿತಃ| ಸುಖೋಷ್ಣ ಈಷದುಷ್ಣಃ| ಸ್ಪಷ್ಟಲವಣ ಇತಿ ಸ್ಪಷ್ಟಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಸೈನ್ಧವಾದೀನಿ ಲವಣಾನಿ ಯತ್ರ ಸಃ ಸ್ಪಷ್ಟಲವಣಃ| ಸಹ ಆಸಮನ್ತಾಲ್ಲವಣೇನ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಲ್ವಣಃ| ಉಪನಾಹೋ ಬನ್ಧನಮ್| ಏಷಾಂ ಚ ಭಾಗಮಾನಮಾಹ- “ಮಾಂಸೇನಾತ್ರೌಷಧಂ ತುಲ್ಯಂ ಯಾವತಾಽಮ್ಲೇನ ಚಾಮ್ಲತಾ| ತಾವನ್ತಶ್ಚ ಚತುಃಸ್ನೇಹಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ಚ ಯಥಾ ಭವೇತ್”- ಇತಿ| ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಂ ಸ್ವೇದ್ಯದೇಶಮಪ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಕಲ್ಪನೀಯ ಇತ್ಯೇಕೇ ವದನ್ತಿ||೧೪-೧೫||-

ಅನಗ್ನಿಮೇವ ಸ್ವೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕುಞ್ಚ್ಯಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಞ್ಚ್ಯಮಾನಂ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯಮಾನಂ, ತಚ್ಚ ಸಿರಾಗತೇನ ವಾಯುನಾ; ಯದಾಹ- “ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಿರಾಗತಃ ಶೂಲಂ ಸಿರಾಕುಞ್ಚನಪೂರಣಮ್” (ನಿ. ೧) ಇತಿ| ರುಜಾರ್ತಂ ವೇದನಾರ್ತಮ್, ಅತ್ರ ಪ್ರಧಾನೇನ ವಾಯುನಾ; ಏತೇನ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾವೃತೇ ವಾತೇ ಬನ್ಧನವಿಧಿರ್ನಿಷಿದ್ಧಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ವಾಲ್ಕಕಾರ್ಪಾಸಿಕೌರ್ಣಿಕೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ವಾಲ್ಕಂ ವಲ್ಕಲಮಯಮ್| ಉನ್ದ್ರಃ ಪಾನೀಯಬಿಡಾಲಃ| ಚರ್ಮಗೋಣೀ ಚರ್ಮಪ್ರಸೇವಕಃ , ಛಗಲಾದಿಗಲ್ಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೧೭||-

ಅವಯವವಿಶೇಷಗತೇ ವಾಯೌ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಮಾಹ- ಸ್ಕನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ಷಃ ಸ್ತನಾನ್ತರಾಲಮ್| ತ್ರಿಕಮ್ ಊರ್ಧ್ವತ್ರಿಕಮ್| ನಸ್ಯಮತ್ರ ಶಿರೋವಿರೇಚನಮ್| ಕುಶಲೇನ ಕ್ರಿಯಾವಿದಾ ಅವಸ್ಥಾವಿದಾ ಭಿಷಜೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮||-

ಶಿರೋಗತೇಽಪಿ ವಿಶೇಷಮಾಹ- ಶಿರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರೋಽತ್ರ ವಮನಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಚಾನುಕ್ತಮಪಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ ಪುನರತ್ರ ಕ್ರಿಯಾನ್ತರೇಣಾಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ವಾತೇ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಶಿರೋಬಸ್ತಿಧಾರಣೇ ಕಾಲಾವಧಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲವಿಶೇಷಃ| ತಥಾಹಿ- “ನಿಮಿಷೋನ್ಮೇಷಣೇ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ಫೋಟನಂ ವಾ ತಥಾಽಙ್ಗುಲೇಃ| ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ಲಘೋರ್ವಾಽಪಿ ಮಾತ್ರಾ ತೂಚ್ಚಾರಣಂ ಭವೇತ್”- ಇತಿ| ಯೋಗತೋ ಯುಕ್ತಿತಃ| ಯುಕ್ತಿಂ ಚೋತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ನನು ವಾತೇ ದಶಸಹಸ್ರಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ, ಅತ್ರ ತು ಸಹಸ್ರಮಾತ್ರಾಧಾರಣಮುಕ್ತಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ? ಸತ್ಯಮ್, ಅತ್ರಾಕ್ಷಿಣಿ ಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸಿರಾಣಾಮತ್ಯನ್ತಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತಾವತೈವ ಕಾಲೇನ ಗುಣೋ ಭವತೀತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗಯೀ ತು ಯೋಗತ ಇತಿ ಯೋಗೇ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇ ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಧಾರಣೋಪದೇಶಂ ಮನ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಹಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪೋಕ್ತೇ ಶಿರೋಬಸ್ತೌ ಯಥಾದೋಷಂ ಷಡಷ್ಟದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ಧಾರಣಮಾತ್ರೋಕ್ತಾ, ನ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಧಾರಣಮಾತ್ರಾ ತತ್ರೋಕ್ತಾ, ಅತ ಇಹ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಧಾರಣೋಪದೇಶಃ ಕೃತ ಇತಿ||೧೯||-

ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಮೇವ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ||೨೦||-

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವವಾತವ್ಯಾಧೀನಾಮುಕ್ತಾನಾಮನುಕ್ತಾನಾಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಕಲಂ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋ ನ ರೂಕ್ಷಸ್ವೇದಃ, ತಸ್ಯ ವಾತಕಾರಿತ್ವಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ವೇದ ಇತಿ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇ ಸ್ನೇಹಾನ್ವಿತಂ ಚ ಯದಿತಿ ಸ್ನೇಹಗ್ರಹಣಂ ಪುನರುಕ್ತಮ್| ರಸಾ ಮಾಂಸರಸಾಃ| ಸ್ನೇಹಾ ಘೃತಾದಯಃ| ಸ್ನೇಹಾನ್ವಿತಂ ಚ ಯದಿತಿ ಯತ್ ಕಿಚ್ಚಿದ್ವಸ್ತು ಘೃತಾದಿಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹಗುಣಯುಕ್ತಂ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಸ್ತು| ಫಲಾಮ್ಲಾನಿ ದಾಡಿಮಾದ್ಯಮ್ಲೀಕೃತಾನಿ| ಸಂವಾಹನಂ ಸುಖಕರಸ್ಪರ್ಶಃ| ಕೌಶೇಯೇತ್ಯಾದಿ ‘ಆವರಣಾನಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೌಶೇಯಂ ಕೋಶಕಾರಕೃಮಿಲಾಲೋದ್ಗತಂ ‘ತಸರ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ರೌಮಣಿ ಮೂಷಕಾದಿರೋಮಜಾತಾನಿ ರೌಮಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗರ್ಭಗೃಹಾಣಿ ಅಪವರಕಾದೀನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಾನಿ ಚ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಚ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ||೨೧-೨೬||-

ತಿಲ್ವಕಸರ್ಪಿರುತ್ಪಾದಯತಿ- ತ್ರಿವೃದಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿವೃದಾದಯೋ ವಿಡಙ್ಗಾನ್ತಾ ಅಕ್ಷಸಮಾಃ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುವರ್ಣಕ್ಷೀರೀ ಕಙ್ಕುಷ್ಠಮ್| ಸಪ್ತಲಾ ಯವತಿಕ್ತಾಭೇದಃ, ಶಙ್ಖಿನ್ಯಪಿ ತದ್ಭೇದಃ| ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಿಲ್ವಕಃ ಪಟ್ಟಿಕಾರೋಧ್ರಃ| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕೋ ರೋಚನಿಕಾವೃಕ್ಷಃ ಫಲಾರುಣರೇಣುಃ| ಏತಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕಲ್ಕೋ ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರೋ ಬಿಲ್ವಪ್ರಮಾಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿಫಲೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥಪಾತ್ರೇ ದ್ವೇ, ದಧಿಪಾತ್ರೇ ಅಪಿ ದ್ವೇ; ಪಾತ್ರಮಾಢಕಶ್ಚತುಃಷಷ್ಟಿಪಲಾನಿ, ಸ ಚ ದ್ರವತ್ವಾದ್ ದ್ವಿಗುಣೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ಘೃತಪಾತ್ರಮಪ್ಯೇವಮ್| ತಿಲ್ವಕವಿಧಿಮತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ತಿಲ್ವಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕಲ್ಪನಾ ಚೇಯಂ- ತಿಲ್ವಕಸ್ಥಾನೇಽಶೋಕಃ, ಅನ್ಯತ್ರ ರಮ್ಯಕಃ; ಶೇಷಂ ಪುನಃ ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕತ್ರಿವೃದ್ದನ್ತ್ಯಾದಿ ತ್ರಿಫಲಾರಸಾದಿ ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣ| ರಮ್ಯಕೋ ದ್ರೇಕ್ಕಾ ಪರ್ವತನಿಮ್ಬಃ ‘ರಾಜನಿಮ್ಬ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೨೭||

ಅಣುತೈಲಮುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ತಿಲೇತ್ಯಾದಿ| ತಿಲಪರಿಪೀಡನೋಪಕರಣಕಾಷ್ಠಾನಿ ಚಕ್ರಯಷ್ಟಿಮರ್ಕಟಿಕಾಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಅನಲ್ಪಕಾಲಂ ತೈಲಪರಿಪೀತಾನಿ ಚಿರಕಾಲಂ ತೈಲಭಾವಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಣೂನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ| ಖಣ್ಡಶಃ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಕ್ಷುದ್ಯ ಸುಷ್ಠು ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಚೂರ್ಣಯಿತ್ವಾ ಚ| ಅಭಿಪ್ಲಾವ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ| ಅಮ್ಬುಪೃಷ್ಠಾತ್ ಪಾನೀಯೋಪರಿ, ಯದುದೇತಿ ಯದುತ್ಪದ್ಯತೇ, ತತ್ ಸರಕಪಾಣ್ಯೋರನ್ಯತರೇಣೈಕೇನ, ಆದಾಯ ಗೃಹೀತ್ವಾ; ಸರಕಂ ಮೃನ್ಮಯಂ ಪಾತ್ರಂ ‘ಶರಾವ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಗಯೀ ತು ಸರಕಂ ಕಾಂಸ್ಯತಾಮ್ರಾದಿಭಾಜನಂ; ಪಾಣಿರ್ಹಸ್ತಃ| ವಾತಘ್ನೌಷಧಾನಿ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೀನಿ| ಪ್ರತಿವಾಪಃ ಕಲ್ಕಃ| ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪೇನ ವಿಪಚೇದಿತಿ ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಥಾಂಶೋ ಭೇಷಜಕಲ್ಕಃ, ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೋ ದ್ರವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ರವಾಃ ಪುನರತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತೈಲೋದಿತಾಃ ಕ್ವಾಥಮಾಂಸರಸಕ್ಷೀರಾಮ್ಲಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಸಮಭಾಗಾನಿ; ದ್ರವಾನುಕ್ತೇಶ್ಚತುರ್ಗುಣಮೇವಾತ್ರ ಜಲಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಅಣುಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರಣಾಣುತ್ವೇನ ಕಾರ್ಯೇಷ್ವಣುತ್ವವ್ಯಪದೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೮||

ಸಹಸ್ರಪಾಕಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಮೂಲಪ್ರಮಾಣಂ ತೈಲಂ ಪರಿಪ್ಲಾವ್ಯ ಭೂಮಿಭಾಗಪ್ರಮಾಣೇನ| ಅಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಭೂಮಿಪ್ರದೇಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಷಿತಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ಅಪೋಹ್ಯ ಸ್ಫೋಟಯಿತ್ವಾ| ನಿವೃತ್ತಾಂ ಭೂಮಿಮ್ ಉಪಶಾನ್ತತಾಪಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಕಲ್ಕಕಷಾಯಕಲ್ಪೇನ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಪಕ್ವೇನ ತೈಲಘಟಶತೇನ ತುಲ್ಯಪಯಸಾ ಭೂಮಿಮಭಿಸಿಞ್ಚಯೇತ್| ತೈಲಮತ್ರ ತಿಲತೈಲಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧೇತಿ ತೈಲಕ್ಷೀರಾಭ್ಯಾಮಾರ್ದ್ರೀಕೃತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಹತಿ ಕಟಾಹೇ ಅತ್ರೈಕವಚನಂ ಜಾತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ| ತೇನೈಕಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಿಷು ವಾ| ಅಭ್ಯಾಷಿಞ್ಚೇತ್ ಪ್ಲಾವಯೇತ್| ವಾತಹರೌಷಧಾನಿ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಕ್ವಾಥಃ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಪೇನ ಸಿದ್ಧಃ, ಮಾಂಸರಸಃ ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸರಸಕಲ್ಪೇನ ಸಿದ್ಧಃ, ಕ್ಷೀರಂ ಗೋಕ್ಷೀರಮ್, ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಭಾಗಸಹಸ್ರೇಣೇತಿ ಅತ್ರ ಭಾಗಶ್ಚತುರ್ಥಾಂಶಃ; ತೇನ ವಾತಹರಕ್ವಾಥಮಾಂಸರಸಕ್ಷೀರಾಮ್ಲಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಭಾಗಸಹಸ್ರಂ; ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಪ್ರತಿಪಾಕಂ ಕ್ವಾಥಾದಿಭಿಸ್ತೈಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಾದಿಕೈಃ ಸಮುದಾಯತಸ್ತೈಲಸಮೈಃ ಸಹಸ್ರಪಾಕಂ ಯಥಾ ಭವತ್ಯೇವಂ ವಾರಸಹಸ್ರಂ ಪಚೇದಿತಿ ಗಯೀ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಕ್ವಾಥಾದೀನಾಂ ಸಮುದಾಯತಸ್ತೈಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ಥಾಂಶಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಮಪ್ಯೇಕವಾರಮೇವ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ವಿಪಚೇದಿತಿ ಮನ್ಯತೇ, ಸಹಸ್ರಪಾಕಮಿತಿ ತು ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಹಸ್ರವಾರಾನ್ ಪಾಕೇ ಸತಿ ತೈಲೋಪಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಏತಚ್ಚ ಗಯದಾಸೇನ ದೂಷಿತಂ; ತದ್ಯಥಾ- ನಹಿ ಸರ್ವತೈಲೋಪಕ್ಷಯೋ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ, ಪ್ರತಿಪಾಕಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪಾದಿಕಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶಾತ್, ಅಲ್ಪಃ ಪುನರುಪಕ್ಷಯೋ ರಾಜ್ಞಾಂ ಮಹಾಧನಾನಾಂ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದೇವೇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಮಹಾಚಾರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್ ಪಾಕಪ್ರಕಾರದ್ವಯಮಪಿ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ದ್ರವಸಹಸ್ರಭಾಗೇನ ಶತಂ ವಾರಾನ್ ವಿಪಚೇದಿತಿ ಕೇನಚಿದುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀದೃಶಂ ನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಪ್ರಮಾದವ್ಯಾಖ್ಯಾನತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಿವಾಪಶ್ಚಾತ್ರ ಗನ್ಧಕಲ್ಕಸ್ಯಾವಾಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೈಮವತಾ ಇತಿ ಹೈಮವತಾ ಉತ್ತರಾಪಥಸಮ್ಭೂತಾಃ, ತೇ ಪುನಃ ಕಸ್ತೂರೀಶಟೀಕುಷ್ಠಮಾಂಸೀಸರಲಸುರದಾರುಮುರಾದಯಃ| ದಕ್ಷಿಣಪಥಗಾಃ ಚನ್ದನಜಾತೀಫಲಕಙ್ಕೋಲಲವಙ್ಗಾದಯಃ| ತೈಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈಸ್ತೈಲಪಾದಿಕೈಃ| ವಾತಘ್ನಾನಿ ಚೇತಿ ವಾತಘ್ನೈರಪಿ ಶತಪುಷ್ಪಾಮಿಶ್ರಿಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ವಾತಹರಗಣಪರಿಪಠಿತೈಃ| ತತ್ರ ಶಙ್ಖಾಧ್ಮಾಪನಾದ್ಯಚಿನ್ತ್ಯಶಕ್ತಿತ್ವಾದತಿಶಯವ್ಯುತ್ಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು “ತೈಲಘಟಶತೇನ ದುಗ್ಧವಸಾಭ್ಯಾಮಭ್ಯಾಷಿಞ್ಚೇತ್” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ ಪಠಿತವ್ಯಂ, ವಿವೇಕಕರ್ತೃಭಿರುಪಾಧ್ಯಾಯೈರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್| ಶತಪಾಕಮುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಏವಂ ಭಾಗಶತೇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ ಸುಬೋಧಮ್||೨೯||ಹ್

ವಾತಪ್ರಧಾನೇಷು ಕಫಪ್ರಧಾನೇಷು ವಾ ತಥಾ ಸ್ತಬ್ಧಸಙ್ಕುಚಿತಾಧ್ಮಾತಾದಿಷು ಭೋಜನೋಪಯೋಗೀನಿ ಲವಣಾನ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಗನ್ಧರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಗನ್ಧರ್ವಹಸ್ತ ಏರಣ್ಡಃ, ಮುಷ್ಕಕಃ ಕೃಷ್ಣಪುಷ್ಪಮುಷ್ಕಕಃ, ನಕ್ತಮಾಲಃ ಕರಞ್ಜಃ, ಪೂತೀಕಶ್ಚಿರಬಿಲ್ವಃ, ಸರ್ವಪತ್ರಸಮಂ ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ದೇಯಮಿತಿ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಃ| ಏತದ್ವಾತರೋಗೇಷು ಕಫಪ್ರಾಯೇಷು||೩೦||

ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನುಹೀಕಾಣ್ಡಃ ಸೇಹುಣ್ಡಯಷ್ಟಿಃ| ಚತುಃಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಲವಣಸ್ಯ ಸೈನ್ಧವಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಮತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವಾತರೋಗೇಷು ವಾತಪ್ರಾಯೇಷು||೩೧||

ಗಣ್ಡೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಗಣ್ಡೀರೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸ್ಥಲಜೋ ಜಲಜಶ್ಚ; ತತ್ರ ಸ್ಥಲಜೋ ಹರಿತಶಾಕಪಠಿತಃ, ಜಲಜೋ ಜಲಪಿಪ್ಪಲೀಗಣ್ಡೀರಃ; ಪಲಾಶಃ ಶಟೀ; ನಾದೇಯೀ ಜಲಜಮ್ಬೂಃ; ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾ ಶೋಭಾಞ್ಜನಕಃ; ನೀಪೋ ಮಹಾಕದಮ್ಬಃ; ನಿರ್ದಹನೀ ಮೋರಟಃ, ಅಗ್ನಿಮನ್ಥ ಇತ್ಯೇಕೇ, ಅಪರೇ ಚಿತ್ರಕಮಾಹುಃ; ವೈಜಯನ್ತೀ ಅರಣಿಕಾ; ಬಾಷ್ಪದ್ವಯಂ ಬಾಷ್ಪಿಕಾದ್ವಯಂ ತಚ್ಚ ಲೋಹಿತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಚ ಸಿನ್ಧುವಿಷಯೇ, ಕೇಚಿದ್ವರ್ಷಾಭೂದ್ವಯಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಇಕ್ಷುರಕಸ್ತಾಲಮಖಾನಾ ; ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಸಮಂ ಸೈನ್ಧವಲವಣಮ್; ಏತತ್ ಸರ್ವಮುದೂಖಲೇ ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯ ದಹೇತ್| ತದ್ಭಸ್ಮ ಪೃಥಕ್ ಕೃತ್ವಾ ಲವಣಾತ್, ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ, ತತ್ರ ಲವಣಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ, ಕ್ಷಾರವನ್ಮೃದ್ವಗ್ನಿನಾ ಪಚೇತ್| ಪ್ರತಿವಾಪಶ್ಚಾತ್ರ ಲವಣಪಾದಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೇರ್ಹಿಙ್ಗ್ವಾದೇರ್ವಾ| ಅಗ್ನಿಸಙ್ಗೋಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್| ಅಜೀರ್ಣಮ್ ಅಲಸಕವಿಸೂಚಿಕಾದಿ| ಕಾಸಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾಚ್ಛ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾದಯಃ ಕಫವಾತಜಾಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರತಿವಾಪಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಮಪರೇ, ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಂ ಚಾನ್ಯೇ, ಏತತ್ತ್ರಯಮಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ, ಪೂರ್ವೇಷಾಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಸಮ್ಮತತ್ವಾತ್||೩೨||

ಲವಣಫಲಾನುಶಂಸಾಮಾಹ- ವಿಷ್ಯನ್ದನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಯನ್ದನಾತ್ ಸ್ರವಣಾತ್| ಲವಣಫಲಾನುಶಂಸಾಂ ಕೇಚಿದಭಿದಧತಿ, ಅನ್ಯೇಽನಾರ್ಷಮಾಹುರಿಮಂ ಪಾಠಮ್||೩೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||