૪. વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્

પ્રથમમામાશયગતવાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- આમાશયેત્યાદિ| છર્દયિત્વા વમનં કારયિત્વા| વમનં ચ સોત્ક્લેશે પુરુષે બહુદોષે બલવતિ જ્ઞેયમ્| આમાશયગતે છર્દનં કફસ્થાનત્વાત્| યથાક્રમમિતિ અત્ર યથાક્રમશબ્દેન પૂર્વકાલાપરકાલકર્તવ્યતાઃ સર્વૈવાક્ષિપ્તાઃ સ્નેહસ્વેદનપાનલૈઙ્ગિકવૈગિકમાનિકકાયશુદ્ધિસમ્સર્જનભોજનાદયઃ| દેય ઇતિ દાતુમર્હઃ| ષડ્ધરણ ઇતિ ષણ્ણાં ચિત્રકાદીનાં ધરણા માનવિશેષા યત્ર યોગે સ ષડ્ધરણો યોગઃ| તત્ર ધરણપ્રમાણં મધ્યમૈરેકવિંશતિભિર્નિષ્પાવૈર્ભવતિ| સુખામ્બુના ઈષદુષ્ણામ્બુનેત્યર્થઃ| ષડ્ધરણાનિ કથં સપ્તદિનાન્યુપયુજ્યન્તે? ઉચ્યતે- એકસ્મિન્ દિને કર્ષયોગઃ, સ ચાષ્ટાદશનિષ્પાવૈર્ભવતિ, તત્ર ષડ્ધરણેભ્યઃ પ્રતિદિનં ત્રયસ્ત્રયો નિષ્પાવા ઉચ્છ્રિતા ભવન્તિ, તતઃ ષડ્ભિસ્ત્રિકૈરષ્ટાદશનિષ્પાવાઃ, તૈરષ્ટાદશભિઃ સપ્તમં દિનં પૂર્યતે; અથવા સઞ્જ્ઞૈષા ષડ્ધરણ ઇતિ| ઇદાનીં ષડ્ધરણયોગમાહ- ચિત્રકેત્યાદિ| ‘કટુકાઽતિવિષા ક્ષપા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| વાતવ્યાધિપ્રશમન ઇતિ આમાશયગત એવ વાતવ્યાધિર્ગૃહીતવ્યો ન પુનરાક્ષેપકાદયઃ, રૂક્ષવિષયત્વેન વાતકારિત્વાદસ્ય| અન્યે તુ ‘મહાવ્યાધિપ્રશમન’ ઇતિ પઠન્તિ, મહાવ્યાધિરિહ મેદોયુતોઽનિલો નાન્યઃ||૧-૪||હ્

પક્વાશયગતવાયોશ્ચિકિત્સામાહ- પક્વાશયેત્યાદિ| સ્નેહવિરેચનં તિલ્વકસર્પિરાદિવિરેચનમ્| બસ્તયઃ શોધનીયાશ્ચેતિ “શોધનદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાસ્તત્કલ્કસ્નેહસંયુતાઃ” (ચિ. ૩૮) ઇત્યાદ્યાઃ| પ્રાશાશ્ચ લવણોત્તરા ઇતિ સ્નેહલવણકલ્યાણકલવણાદયઃ; અન્યે તુ પ્રાશ્યન્ત ઇતિ પ્રાશા આહારાઃ, ન તુ લેહાઃ; લવણોત્તરા લવણપ્રધાનાઃ| ગયી ત્વત્રાહ- પક્વાશયઃ પુનરિહ દ્વિવિધઃ- પિત્તવાતાશયભેદેન; તયોર્મધ્યે પિત્તાશયગતે વાયૌ સ્નેહવિરેચનં તિલ્વકસિદ્ધમેરણ્ડતૈલાદિભિર્વા, વાતાશયગતસ્ય તુ વાયોર્મલકફપિત્તૈરાવૃતસ્ય યથાદોષં કષાયકલ્કસ્નેહબસ્તયઃ; તત્ર મલાવૃતવાયૌ વિદારીકલ્કસિદ્ધઃ સ્નેહયુક્તો વ્યક્તોષ્ણક્ષારશ્ચ બસ્તિઃ, શ્લેષ્માવૃતવાયૌ વ્યક્તક્ષારોષ્ણો બસ્તિઃ; (ત્રિવૃદાદિદ્રવ્યમૂત્રવિદારીકલ્કસિદ્ધઃ ) પિત્તાવૃતે પુનરક્ષારબસ્તિઃ શીતઃ; શેષં સમમ્||૫||

બસ્તિગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- કાર્ય ઇત્યાદિ| બસ્તિવિશોધનો વિધિરિતિ અશ્મરીચિકિત્સિતોક્તો મૂત્રાઘાતાદ્યુક્તશ્ચ|૬|-

શ્રોત્રાદિષુ પ્રકુપિતવાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- શ્રોત્રેત્યાદિ| આદિશબ્દાત્ત્વગ્ઘ્રાણજિહ્વાનેત્રાણીન્દ્રિયાણિ ગૃહ્યન્તે| અત્ર ક્રમઃ “સ્નેહઃ સ્વેદસ્તથાઽભ્યઙ્ગ” ઇત્યાદિકો દોષદૂષ્યપ્રત્યનીકો યથાયથં કાર્યઃ, સ ચેન્દ્રિયસાત્મ્યમપેક્ષ્ય કર્તવ્યઃ; તેન સ્નેહશબ્દસામાન્યેઽપિ નેત્રયોઃ ક્ષીરસર્પિસ્તર્પણં, તૈલતર્પણં પુનઃ કર્ણાદિષ્વિતિ||૬||

ધાતૂપધાતુગસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહાભ્યઙ્ગોપનાહાંશ્ચેત્યત્ર ચકારેણ ત્વગ્ગતવાયૌ હૃદ્યમપ્યન્નપાનમનુક્તં સમુચ્ચીયતે| ત્વગત્ર રસઃ, સિરાઃ પુનરસૃજ ઉપધાતુઃ, પ્રાપ્તે ગતે ઇત્યર્થઃ| રક્તગતે વાયૌ રક્તસ્રાવો રક્તાધિષ્ઠાનવાતનિવૃત્ત્યર્થઃ| યદા દ્રવ્યપ્રભાવવિશેષેણ ખર્જૂરમાતુલુઙ્ગસૌવર્ચલાદિસ્નેહાભ્યઙ્ગાદિભિર્ન પ્રશમમેતિ તદા નિયમેન રક્તાવરણં પરિજ્ઞાય રક્તમોક્ષણં કર્તવ્યં, ન પુનરન્યથા| મેદોગતે પુનરિહાનિલે ચિકિત્સા નોપદિષ્ટા, તસ્ય સ્નેહાવિષયત્વેન વાતવ્યાધિકર્મણામવિષયત્વાત્; મહાવાતવ્યાધૌ પુનરાવરણપ્રસઙ્ગેન મેદોગતમનિલં વક્ષ્યતિ||૭||

સ્નાયુગતસ્ય સન્ધ્યસ્થિગતસ્ય ચ વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહોઽત્ર બાહ્ય આભ્યન્તરશ્ચ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ; એતેન ચિરકાલં નિરન્તરં ક્રિયેતિ દર્શયતિ||૮||

અસ્થનિ ગતે મજ્જસ્થે ચ કર્મ નિર્દિશન્નાહ- નિરુદ્ધે ઇત્યાદિ| ત્વઙ્માંસં શસ્ત્રેણ વિપાટ્ય, અસ્થિ પાણિમન્થેન આરાશસ્ત્રેણ વિદ્ધ્વા, તત્ર રન્ધ્રે દ્વિમુખીં નાડીં પ્રણિધાય, મુખમારુતા ચૂષણેન પવનાપકર્ષણં કરણીયમિતિ| બલી બલયુક્તઃ| ‘બાહ્યાભ્યન્તરસ્નેહૈશ્ચ’ ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર બાહ્યસ્નેહઃ પરિષેકાવગાહાભ્યઙ્ગમસ્તિષ્ક્યશિરોબસ્ત્યાદિઃ, આભ્યન્તરસ્તુ પાનબસ્ત્યાદિઃ; અસ્ય પાઠસ્યાભાવાન્નિર્ણયો ન કૃતઃ||૯||

શુક્રગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- શુક્રેત્યાદિ| શુક્રદોષચિકિત્સિતમિતિ શુક્રશોણિતશુદ્ધ્યુક્તં ચિકિત્સિતં વાજીકરણોક્તં મૂત્રદોષચિકિત્સિતોક્તં ચ કાર્યં; “તેષ્વાદ્યાન્ શુક્રદોષાંસ્ત્રીન્” (શા. ૨) ઇત્યાદિકમ્|૧૦|-

ધાતૂપધાતુગતમભિધાય સર્વાઙ્ગગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- અવગાહેત્યાદિ| તત્ર વાતહરક્વાથપૂર્ણદ્રોણ્યાદિષ્વવગાહો દ્રવસ્વેદઃ| કુટી ચતુર્દ્વારા ભૂમાવારોપિતાઽપનીતવિધૂમાઙ્ગારવાતહરદ્રવસિક્તા, સા ચોષ્મસ્વેદઃ| કર્ષૂઃ પુરુષાયામમાત્રનિખાતદગ્ધાવનિપ્રદેશે વાતહરદ્રવસિક્તે શયનં, સ ચોષ્મસ્વેદવિશેષઃ| સ્વિન્નતુષધાન્યાદિભિરાસ્તૃતાયાં ભૂમૌ પરિશયનં પ્રસ્તરઃ, સોઽપિ ચોષ્મસ્વેદવિશેષ એવ| સ્નેહપૂર્વા અવગાહાદયઃ | એતે ચ સર્વાઙ્ગગતે વાતે સર્વાઙ્ગયોગિનઃ, ઉપનાહસ્વેદસ્ત્વવયવગેઽપિ વાતે ; તાપસ્વેદસ્ત્વત્ર રૂક્ષત્વાદયુક્ત એવ| યદ્યપિ સર્વાઙ્ગગો વાતપ્રકોપઃ પ્રાયો ધાતુક્ષયનિમિત્તઃ, તથાઽપિ શોણિતાધિષ્ઠાનત્વાદ્રક્તમોક્ષોઽપિ યુક્તઃ| સિરામોક્ષૈરિતિ બહુવચનાત્ પઞ્ચાનાં સિરાણાં મોક્ષણં સ્નેહાદિભિરપ્રશામ્યતિ વાતે| એકાઙ્ગગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- એકાઙ્ગગમિત્યાદિ| શૃઙ્ગૈશ્ચેતિ બહુવચનમસકૃત્પ્રયોગજ્ઞાપનાય| ચકારેણ સર્વાઙ્ગવાતોક્તાવગાહાદયોઽપ્યનુકૃષ્યન્તે| તૈશ્ચાવગાહાદિભિરેકાઙ્ગગતમનવસ્થિતમેવ વાતં જયેત્, અવસ્થિતં શૃઙ્ગૈરેવ||૧૦-૧૧||

સંસર્ગસ્ય ચિકિત્સામાહ- બલાસપિત્તેત્યાદિ| સુગમમ્|૧૨|-

રક્તાવૃતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- સુપ્તીત્યાદિ| રક્તાવરણકૃતયા સુપ્ત્યા લક્ષિતો વાતઃ સુપ્તિવાતઃ| સુપ્તિઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| ન પુના રસાવરણકૃતયા સુપ્તતયા લક્ષિતો વાતઃ, તસ્ય સ્નેહોપનાહાદિવિષયત્વાત્; અન્યધાતુગતે વાયૌ રક્તાપકર્ષણસ્યાયુક્તત્વાત્| બહુશો બહૂન્ વારાન્, અલ્પાલ્પસ્રાવણાત્; અન્યથા વાતકોપઃ સ્યાત્| દિહ્યાત્ લેપયેત્| અન્યે તુ સુપ્તવાતસ્ત્વગ્ગતવાતઃ, ‘વૈવર્ણ્યં સ્ફુરણં રૌક્ષ્યં સુપ્તિં ચુમચુમાયનમ્” (નિ. ૧) ઇત્યુક્તત્વાત્| તેષાં મતે ત્વઙ્માંસેત્યાદિના પ્રાગુક્તમપિ શોણિતમોક્ષણમિહ પુનરુક્તં; લવણાગારધૂમૈરિત્યાદિપ્રદેહોઽધિક ઉક્તઃ||૧૨||-

સર્વવાતવિકારિણાં ભોજનાન્યાહ- પઞ્ચમૂલીત્યાદિ| પઞ્ચમૂલી આદ્યા દ્વિતીયા વા| ફલૈર્દાડિમાદિભિરમ્લઃ| રસો માંસરસઃ| ધાન્યયૂષઃ કુલત્થાદિવાતહરધાન્યયૂષઃ| સુસ્નિગ્ધશબ્દો યૂષરસાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે| દોષપ્રકૃતિસાત્મ્યાપેક્ષયા ક્ષીરાદિ પ્રયોજ્યમ્| ‘વાતિભ્યો ભોજનં હિતમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૩||-

ઉપનાહસ્વેદમાહ- કાકોલ્યાદિરિત્યાદિ| કાકોલ્યાદિઃ પ્રસિદ્ધઃ| સવાતઘ્ન ઇતિ સહ વાતઘ્નૈર્ભદ્રદાર્વાદિભિર્વિદારિગન્ધાદિભિર્વર્તત ઇતિ સવાતઘ્નઃ| સર્વામ્લદ્રવ્યસંયુત ઇતિ અમ્લદ્રવ્યાણિ શુક્તકાઞ્જિકસુરાસૌવીરકદધિમસ્ત્વાદીનિ; કેચિદાચાર્યા એવં વદન્તિ- અમ્લદ્રવ્યાણિ દાડિમાદીનિ| આનૂપૌદકમાંસેન સહ વર્તત ઇતિ સાનૂપૌદકમાંસઃ; અત્રાનૂપશબ્દોઽયં કૂલચરેષ્વેવ વર્તતે, ઔદકશબ્દેન તુ કોશસ્થાઃ પાદિનો મત્સ્યાશ્ચ ગૃહ્યન્તે; યે પુનરૌદકગ્રહણં ન પઠન્તિ તે તુ પઞ્ચસ્વપિ વર્તયન્તિ| સર્વસ્નેહા ઘૃતતૈલવસામજ્જાનસ્તૈઃ સમન્વિતઃ| સુખોષ્ણ ઈષદુષ્ણઃ| સ્પષ્ટલવણ ઇતિ સ્પષ્ટાનિ વ્યક્તાનિ સૈન્ધવાદીનિ લવણાનિ યત્ર સઃ સ્પષ્ટલવણઃ| સહ આસમન્તાલ્લવણેન વર્તત ઇતિ સાલ્વણઃ| ઉપનાહો બન્ધનમ્| એષાં ચ ભાગમાનમાહ- “માંસેનાત્રૌષધં તુલ્યં યાવતાઽમ્લેન ચામ્લતા| તાવન્તશ્ચ ચતુઃસ્નેહાઃ સ્નિગ્ધત્વં ચ યથા ભવેત્”- ઇતિ| દ્રવ્યસ્વભાવં સ્વેદ્યદેશમપ્યવેક્ષ્ય કલ્પનીય ઇત્યેકે વદન્તિ||૧૪-૧૫||-

અનગ્નિમેવ સ્વેદં દર્શયન્નાહ- કુઞ્ચ્યમાનમિત્યાદિ| કુઞ્ચ્યમાનં સઙ્કોચ્યમાનં, તચ્ચ સિરાગતેન વાયુના; યદાહ- “કુર્યાત્ સિરાગતઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણમ્” (નિ. ૧) ઇતિ| રુજાર્તં વેદનાર્તમ્, અત્ર પ્રધાનેન વાયુના; એતેન પિત્તરક્તાવૃતે વાતે બન્ધનવિધિર્નિષિદ્ધઃ| અન્યે તુ ‘વાલ્કકાર્પાસિકૌર્ણિકૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર વાલ્કં વલ્કલમયમ્| ઉન્દ્રઃ પાનીયબિડાલઃ| ચર્મગોણી ચર્મપ્રસેવકઃ , છગલાદિગલ્લ ઇત્યર્થઃ||૧૬-૧૭||-

અવયવવિશેષગતે વાયૌ ક્રિયાવિશેષમાહ- સ્કન્ધેત્યાદિ| વક્ષઃ સ્તનાન્તરાલમ્| ત્રિકમ્ ઊર્ધ્વત્રિકમ્| નસ્યમત્ર શિરોવિરેચનમ્| કુશલેન ક્રિયાવિદા અવસ્થાવિદા ભિષજેત્યર્થઃ||૧૮||-

શિરોગતેઽપિ વિશેષમાહ- શિર ઇત્યાદિ| ચકારોઽત્ર વમનં શિરોવિરેચનં ચાનુક્તમપિ સમુચ્ચિનોતિ| રક્તમોક્ષણં પુનરત્ર ક્રિયાન્તરેણાપ્રશામ્યતિ વાતે કર્તવ્યમ્| શિરોબસ્તિધારણે કાલાવધારણં નિર્દિશન્નાહ- સ્નેહમિત્યાદિ| માત્રા કાલવિશેષઃ| તથાહિ- “નિમિષોન્મેષણે પુંસાં સ્ફોટનં વા તથાઽઙ્ગુલેઃ| અક્ષરસ્ય લઘોર્વાઽપિ માત્રા તૂચ્ચારણં ભવેત્”- ઇતિ| યોગતો યુક્તિતઃ| યુક્તિં ચોત્તરતન્ત્રે ક્રિયાકલ્પે વ્યાખ્યાસ્યામઃ| નનુ વાતે દશસહસ્રાણ્યુક્તાનિ, અત્ર તુ સહસ્રમાત્રાધારણમુક્તમિતિ વિરોધઃ? સત્યમ્, અત્રાક્ષિણિ સ્થિતાનાં સિરાણામત્યન્તસૂક્ષ્મત્વાત્તાવતૈવ કાલેન ગુણો ભવતીતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ યોગત ઇતિ યોગે સ્વસ્થવૃત્તે માત્રાસહસ્રધારણોપદેશં મન્યતે| તત્ર હિ શાલાક્યક્રિયાકલ્પોક્તે શિરોબસ્તૌ યથાદોષં ષડષ્ટદશસહસ્રાણિ ધારણમાત્રોક્તા, ન સ્વસ્થસ્ય શિરોબસ્તિધારણમાત્રા તત્રોક્તા, અત ઇહ સ્વસ્થસ્ય માત્રાસહસ્રધારણોપદેશઃ કૃત ઇતિ||૧૯||-

તત્ર સ્નેહબસ્તિમેવ વાતવ્યાધૌ દર્શયન્નાહ- સર્વાઙ્ગેત્યાદિ||૨૦||-

ઇદાનીં સર્વવાતવ્યાધીનામુક્તાનામનુક્તાનાં ચ સામાન્યેન સકલં પ્રત્યનીકં દર્શયન્નાહ- સ્નેહસ્વેદ ઇત્યાદિ| સ્નેહસ્વેદ ઇતિ સ્નેહસ્વેદો ન રૂક્ષસ્વેદઃ, તસ્ય વાતકારિત્વાત્; અન્યે તુ સ્નેહઃ સ્વેદ ઇતિ વિચ્છિદ્ય પઠન્તિ, તન્મતે સ્નેહાન્વિતં ચ યદિતિ સ્નેહગ્રહણં પુનરુક્તમ્| રસા માંસરસાઃ| સ્નેહા ઘૃતાદયઃ| સ્નેહાન્વિતં ચ યદિતિ યત્ કિચ્ચિદ્વસ્તુ ઘૃતાદિયુક્તમિત્યર્થઃ, અથવા સ્નેહગુણયુક્તં યત્ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ| ફલામ્લાનિ દાડિમાદ્યમ્લીકૃતાનિ| સંવાહનં સુખકરસ્પર્શઃ| કૌશેયેત્યાદિ ‘આવરણાનિ’ ઇતિ શેષઃ| કૌશેયં કોશકારકૃમિલાલોદ્ગતં ‘તસર’ ઇતિ લોકે, રૌમણિ મૂષકાદિરોમજાતાનિ રૌમાણીત્યર્થઃ| ગર્ભગૃહાણિ અપવરકાદીનીત્યર્થઃ| એતાનિ ચ યથાવસ્થં યથાવ્યાધિ ચ પ્રયોજ્યાનિ||૨૧-૨૬||-

તિલ્વકસર્પિરુત્પાદયતિ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| ત્રિવૃદાદયો વિડઙ્ગાન્તા અક્ષસમાઃ કર્ષપ્રમાણા ઇત્યર્થઃ| સુવર્ણક્ષીરી કઙ્કુષ્ઠમ્| સપ્તલા યવતિક્તાભેદઃ, શઙ્ખિન્યપિ તદ્ભેદઃ| બિલ્વમાત્ર ઇત્યાદિ| તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| કમ્પિલ્લકો રોચનિકાવૃક્ષઃ ફલારુણરેણુઃ| એતયોઃ પ્રત્યેકં કલ્કો બિલ્વમાત્રો બિલ્વપ્રમાણ ઇત્યર્થઃ| ત્રિફલેત્યાદિ| ત્રિફલાક્વાથપાત્રે દ્વે, દધિપાત્રે અપિ દ્વે; પાત્રમાઢકશ્ચતુઃષષ્ટિપલાનિ, સ ચ દ્રવત્વાદ્ દ્વિગુણો જ્ઞેયઃ; ઘૃતપાત્રમપ્યેવમ્| તિલ્વકવિધિમતિદિશન્નાહ- તિલ્વકેત્યાદિ| કલ્પના ચેયં- તિલ્વકસ્થાનેઽશોકઃ, અન્યત્ર રમ્યકઃ; શેષં પુનઃ કમ્પિલ્લકત્રિવૃદ્દન્ત્યાદિ ત્રિફલારસાદિ સમાનં પૂર્વેણ| રમ્યકો દ્રેક્કા પર્વતનિમ્બઃ ‘રાજનિમ્બ’ ઇતિ લોકે||૨૭||

અણુતૈલમુત્પાદયન્નાહ- તિલેત્યાદિ| તિલપરિપીડનોપકરણકાષ્ઠાનિ ચક્રયષ્ટિમર્કટિકાપ્રભૃતીનિ| અનલ્પકાલં તૈલપરિપીતાનિ ચિરકાલં તૈલભાવિતાનીત્યર્થઃ| અણૂનિ સૂક્ષ્માણિ| ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા કૃત્વેત્યર્થઃ| અવક્ષુદ્ય સુષ્ઠુ પિષ્ટ્વા ચૂર્ણયિત્વા ચ| અભિપ્લાવ્ય પ્રક્ષિપ્ય| અમ્બુપૃષ્ઠાત્ પાનીયોપરિ, યદુદેતિ યદુત્પદ્યતે, તત્ સરકપાણ્યોરન્યતરેણૈકેન, આદાય ગૃહીત્વા; સરકં મૃન્મયં પાત્રં ‘શરાવ’ ઇતિ લોકે, ગયી તુ સરકં કાંસ્યતામ્રાદિભાજનં; પાણિર્હસ્તઃ| વાતઘ્નૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| પ્રતિવાપઃ કલ્કઃ| સ્નેહપાકકલ્પેન વિપચેદિતિ સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવ ઇત્યર્થઃ| દ્રવાઃ પુનરત્ર વક્ષ્યમાણતૈલોદિતાઃ ક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લાનિ ચત્વારિ સમભાગાનિ; દ્રવાનુક્તેશ્ચતુર્ગુણમેવાત્ર જલમિત્યન્યે| અણુભ્ય ઇત્યાદિ કારણાણુત્વેન કાર્યેષ્વણુત્વવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ||૨૮||

સહસ્રપાકં વ્યુત્પાદયન્નાહ- અથેત્યાદિ| પઞ્ચમૂલપ્રમાણં તૈલં પરિપ્લાવ્ય ભૂમિભાગપ્રમાણેન| અસિતં કૃષ્ણભૂમિપ્રદેશમિત્યર્થઃ| ઉષિતં સ્થિતમ્| અપોહ્ય સ્ફોટયિત્વા| નિવૃત્તાં ભૂમિમ્ ઉપશાન્તતાપામિત્યર્થઃ| વિદારિગન્ધાદીત્યાદિ| કલ્કકષાયકલ્પેન વિદારિગન્ધાદિપક્વેન તૈલઘટશતેન તુલ્યપયસા ભૂમિમભિસિઞ્ચયેત્| તૈલમત્ર તિલતૈલમ્| સ્નિગ્ધેતિ તૈલક્ષીરાભ્યામાર્દ્રીકૃતેત્યર્થઃ| મહતિ કટાહે અત્રૈકવચનં જાત્યપેક્ષયા| તેનૈકસ્મિન્ દ્વયોસ્ત્રિષુ વા| અભ્યાષિઞ્ચેત્ પ્લાવયેત્| વાતહરૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, તેષાં ક્વાથઃ ક્વાથકલ્પેન સિદ્ધઃ, માંસરસઃ જાઙ્ગલમાંસરસકલ્પેન સિદ્ધઃ, ક્ષીરં ગોક્ષીરમ્, અમ્લં કાઞ્જિકમ્| ભાગસહસ્રેણેતિ અત્ર ભાગશ્ચતુર્થાંશઃ; તેન વાતહરક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લાનાં પ્રત્યેકં ભાગસહસ્રં; તેનૈતદુક્તં ભવતિ- પ્રતિપાકં ક્વાથાદિભિસ્તૈલાપેક્ષયા પ્રત્યેકં પાદિકૈઃ સમુદાયતસ્તૈલસમૈઃ સહસ્રપાકં યથા ભવત્યેવં વારસહસ્રં પચેદિતિ ગયી| જેજ્જટસ્તુ ક્વાથાદીનાં સમુદાયતસ્તૈલાપેક્ષયા ચતુર્થાંશાનાં સહસ્રમપ્યેકવારમેવ નિક્ષિપ્ય વિપચેદિતિ મન્યતે, સહસ્રપાકમિતિ તુ સઞ્જ્ઞા, પ્રત્યેકં સહસ્રવારાન્ પાકે સતિ તૈલોપક્ષયઃ સ્યાત્| એતચ્ચ ગયદાસેન દૂષિતં; તદ્યથા- નહિ સર્વતૈલોપક્ષયો ભવતિ, કિન્તુ કિઞ્ચિદેવ, પ્રતિપાકં ક્ષીરસ્ય પાદિકસ્ય પ્રવેશાત્, અલ્પઃ પુનરુપક્ષયો રાજ્ઞાં મહાધનાનાં યત્કિઞ્ચિદેવેતિ| તસ્માત્ મહાચાર્યાભ્યાં વ્યાખ્યાતત્વાત્ પાકપ્રકારદ્વયમપિ પ્રમાણમ્| યદ્યપિ દ્રવસહસ્રભાગેન શતં વારાન્ વિપચેદિતિ કેનચિદુક્તં, તથાઽપીદૃશં ન બોદ્ધવ્યં, પ્રમાદવ્યાખ્યાનત્વાત્| પ્રતિવાપશ્ચાત્ર ગન્ધકલ્કસ્યાવાપ ઇત્યર્થઃ| હૈમવતા ઇતિ હૈમવતા ઉત્તરાપથસમ્ભૂતાઃ, તે પુનઃ કસ્તૂરીશટીકુષ્ઠમાંસીસરલસુરદારુમુરાદયઃ| દક્ષિણપથગાઃ ચન્દનજાતીફલકઙ્કોલલવઙ્ગાદયઃ| તૈઃ કલ્કીકૃતૈસ્તૈલપાદિકૈઃ| વાતઘ્નાનિ ચેતિ વાતઘ્નૈરપિ શતપુષ્પામિશ્રિપ્રભૃતિભિર્વાતહરગણપરિપઠિતૈઃ| તત્ર શઙ્ખાધ્માપનાદ્યચિન્ત્યશક્તિત્વાદતિશયવ્યુત્પાદનાર્થમ્| અન્યે તુ “તૈલઘટશતેન દુગ્ધવસાભ્યામભ્યાષિઞ્ચેત્” ઇતિ પઠન્તિ; તન્ન પઠિતવ્યં, વિવેકકર્તૃભિરુપાધ્યાયૈરવ્યાખ્યાતત્વાત્| શતપાકમુત્પાદયન્નાહ- એવં ભાગશતેત્યાદિ| એતત્ સુબોધમ્||૨૯||હ્

વાતપ્રધાનેષુ કફપ્રધાનેષુ વા તથા સ્તબ્ધસઙ્કુચિતાધ્માતાદિષુ ભોજનોપયોગીનિ લવણાન્યુત્પાદયન્નાહ- ગન્ધર્વેત્યાદિ| ગન્ધર્વહસ્ત એરણ્ડઃ, મુષ્કકઃ કૃષ્ણપુષ્પમુષ્કકઃ, નક્તમાલઃ કરઞ્જઃ, પૂતીકશ્ચિરબિલ્વઃ, સર્વપત્રસમં લવણં સૈન્ધવં દેયમિતિ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ| એતદ્વાતરોગેષુ કફપ્રાયેષુ||૩૦||

એવમિત્યાદિ| સ્નુહીકાણ્ડઃ સેહુણ્ડયષ્ટિઃ| ચતુઃસ્નેહસ્ય લવણસ્ય સૈન્ધવસ્ય ચ સર્વદ્રવ્યેણ સમત્વં બોદ્ધવ્યમ્| વાતરોગેષુ વાતપ્રાયેષુ||૩૧||

ગણ્ડીરેત્યાદિ| ગણ્ડીરો દ્વિવિધઃ સ્થલજો જલજશ્ચ; તત્ર સ્થલજો હરિતશાકપઠિતઃ, જલજો જલપિપ્પલીગણ્ડીરઃ; પલાશઃ શટી; નાદેયી જલજમ્બૂઃ; કૃષ્ણગન્ધા શોભાઞ્જનકઃ; નીપો મહાકદમ્બઃ; નિર્દહની મોરટઃ, અગ્નિમન્થ ઇત્યેકે, અપરે ચિત્રકમાહુઃ; વૈજયન્તી અરણિકા; બાષ્પદ્વયં બાષ્પિકાદ્વયં તચ્ચ લોહિતં કૃષ્ણં ચ સિન્ધુવિષયે, કેચિદ્વર્ષાભૂદ્વયમિતિ પઠન્તિ; ઇક્ષુરકસ્તાલમખાના ; સર્વદ્રવ્યસમં સૈન્ધવલવણમ્; એતત્ સર્વમુદૂખલે સઙ્ક્ષુદ્ય દહેત્| તદ્ભસ્મ પૃથક્ કૃત્વા લવણાત્, ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય, તત્ર લવણં પ્રક્ષિપ્ય, ક્ષારવન્મૃદ્વગ્નિના પચેત્| પ્રતિવાપશ્ચાત્ર લવણપાદઃ પિપ્પલ્યાદેર્હિઙ્ગ્વાદેર્વા| અગ્નિસઙ્ગોઽગ્નિમાન્દ્યમ્| અજીર્ણમ્ અલસકવિસૂચિકાદિ| કાસાદિભિરિત્યાદિશબ્દાચ્છ્વાસહિક્કાદયઃ કફવાતજાઃ| કેચિત્ પ્રતિવાપં પિપ્પલ્યાદિં મન્યન્તે, હિઙ્ગ્વાદિમપરે, હિઙ્ગ્વાદિં પિપ્પલ્યાદિં ચાન્યે, એતત્ત્રયમપિ પ્રમાણં, પૂર્વેષામાચાર્યાણાં સમ્મતત્વાત્||૩૨||

લવણફલાનુશંસામાહ- વિષ્યન્દનાદિત્યાદિ| વિષ્યન્દનાત્ સ્રવણાત્| લવણફલાનુશંસાં કેચિદભિદધતિ, અન્યેઽનાર્ષમાહુરિમં પાઠમ્||૩૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||