४. वातव्याधिचिकित्सितम्

प्रथममामाशयगतवायोश्चिकित्सितमाह- आमाशयेत्यादि| छर्दयित्वा वमनं कारयित्वा| वमनं च सोत्क्लेशे पुरुषे बहुदोषे बलवति ज्ञेयम्| आमाशयगते छर्दनं कफस्थानत्वात्| यथाक्रममिति अत्र यथाक्रमशब्देन पूर्वकालापरकालकर्तव्यताः सर्वैवाक्षिप्ताः स्नेहस्वेदनपानलैङ्गिकवैगिकमानिककायशुद्धिसम्सर्जनभोजनादयः| देय इति दातुमर्हः| षड्धरण इति षण्णां चित्रकादीनां धरणा मानविशेषा यत्र योगे स षड्धरणो योगः| तत्र धरणप्रमाणं मध्यमैरेकविंशतिभिर्निष्पावैर्भवति| सुखाम्बुना ईषदुष्णाम्बुनेत्यर्थः| षड्धरणानि कथं सप्तदिनान्युपयुज्यन्ते? उच्यते- एकस्मिन् दिने कर्षयोगः, स चाष्टादशनिष्पावैर्भवति, तत्र षड्धरणेभ्यः प्रतिदिनं त्रयस्त्रयो निष्पावा उच्छ्रिता भवन्ति, ततः षड्भिस्त्रिकैरष्टादशनिष्पावाः, तैरष्टादशभिः सप्तमं दिनं पूर्यते; अथवा सञ्ज्ञैषा षड्धरण इति| इदानीं षड्धरणयोगमाह- चित्रकेत्यादि| ‘कटुकाऽतिविषा क्षपा’ इति केचित् पठन्ति| वातव्याधिप्रशमन इति आमाशयगत एव वातव्याधिर्गृहीतव्यो न पुनराक्षेपकादयः, रूक्षविषयत्वेन वातकारित्वादस्य| अन्ये तु ‘महाव्याधिप्रशमन’ इति पठन्ति, महाव्याधिरिह मेदोयुतोऽनिलो नान्यः||१-४||ह्

पक्वाशयगतवायोश्चिकित्सामाह- पक्वाशयेत्यादि| स्नेहविरेचनं तिल्वकसर्पिरादिविरेचनम्| बस्तयः शोधनीयाश्चेति “शोधनद्रव्यनिष्क्वाथास्तत्कल्कस्नेहसंयुताः” (चि. ३८) इत्याद्याः| प्राशाश्च लवणोत्तरा इति स्नेहलवणकल्याणकलवणादयः; अन्ये तु प्राश्यन्त इति प्राशा आहाराः, न तु लेहाः; लवणोत्तरा लवणप्रधानाः| गयी त्वत्राह- पक्वाशयः पुनरिह द्विविधः- पित्तवाताशयभेदेन; तयोर्मध्ये पित्ताशयगते वायौ स्नेहविरेचनं तिल्वकसिद्धमेरण्डतैलादिभिर्वा, वाताशयगतस्य तु वायोर्मलकफपित्तैरावृतस्य यथादोषं कषायकल्कस्नेहबस्तयः; तत्र मलावृतवायौ विदारीकल्कसिद्धः स्नेहयुक्तो व्यक्तोष्णक्षारश्च बस्तिः, श्लेष्मावृतवायौ व्यक्तक्षारोष्णो बस्तिः; (त्रिवृदादिद्रव्यमूत्रविदारीकल्कसिद्धः ) पित्तावृते पुनरक्षारबस्तिः शीतः; शेषं समम्||५||

बस्तिगतस्य वायोश्चिकित्सितमाह- कार्य इत्यादि| बस्तिविशोधनो विधिरिति अश्मरीचिकित्सितोक्तो मूत्राघाताद्युक्तश्च|६|-

श्रोत्रादिषु प्रकुपितवायोश्चिकित्सितमाह- श्रोत्रेत्यादि| आदिशब्दात्त्वग्घ्राणजिह्वानेत्राणीन्द्रियाणि गृह्यन्ते| अत्र क्रमः “स्नेहः स्वेदस्तथाऽभ्यङ्ग” इत्यादिको दोषदूष्यप्रत्यनीको यथायथं कार्यः, स चेन्द्रियसात्म्यमपेक्ष्य कर्तव्यः; तेन स्नेहशब्दसामान्येऽपि नेत्रयोः क्षीरसर्पिस्तर्पणं, तैलतर्पणं पुनः कर्णादिष्विति||६||

धातूपधातुगस्य वायोश्चिकित्सितमाह- स्नेहेत्यादि| स्नेहाभ्यङ्गोपनाहांश्चेत्यत्र चकारेण त्वग्गतवायौ हृद्यमप्यन्नपानमनुक्तं समुच्चीयते| त्वगत्र रसः, सिराः पुनरसृज उपधातुः, प्राप्ते गते इत्यर्थः| रक्तगते वायौ रक्तस्रावो रक्ताधिष्ठानवातनिवृत्त्यर्थः| यदा द्रव्यप्रभावविशेषेण खर्जूरमातुलुङ्गसौवर्चलादिस्नेहाभ्यङ्गादिभिर्न प्रशममेति तदा नियमेन रक्तावरणं परिज्ञाय रक्तमोक्षणं कर्तव्यं, न पुनरन्यथा| मेदोगते पुनरिहानिले चिकित्सा नोपदिष्टा, तस्य स्नेहाविषयत्वेन वातव्याधिकर्मणामविषयत्वात्; महावातव्याधौ पुनरावरणप्रसङ्गेन मेदोगतमनिलं वक्ष्यति||७||

स्नायुगतस्य सन्ध्यस्थिगतस्य च वायोश्चिकित्सामाह- स्नेहेत्यादि| स्नेहोऽत्र बाह्य आभ्यन्तरश्च| अतन्द्रितः अनलसः; एतेन चिरकालं निरन्तरं क्रियेति दर्शयति||८||

अस्थनि गते मज्जस्थे च कर्म निर्दिशन्नाह- निरुद्धे इत्यादि| त्वङ्मांसं शस्त्रेण विपाट्य, अस्थि पाणिमन्थेन आराशस्त्रेण विद्ध्वा, तत्र रन्ध्रे द्विमुखीं नाडीं प्रणिधाय, मुखमारुता चूषणेन पवनापकर्षणं करणीयमिति| बली बलयुक्तः| ‘बाह्याभ्यन्तरस्नेहैश्च’ इत्यादि केचित् पठन्ति| तत्र बाह्यस्नेहः परिषेकावगाहाभ्यङ्गमस्तिष्क्यशिरोबस्त्यादिः, आभ्यन्तरस्तु पानबस्त्यादिः; अस्य पाठस्याभावान्निर्णयो न कृतः||९||

शुक्रगतस्य वायोश्चिकित्सामाह- शुक्रेत्यादि| शुक्रदोषचिकित्सितमिति शुक्रशोणितशुद्ध्युक्तं चिकित्सितं वाजीकरणोक्तं मूत्रदोषचिकित्सितोक्तं च कार्यं; “तेष्वाद्यान् शुक्रदोषांस्त्रीन्” (शा. २) इत्यादिकम्|१०|-

धातूपधातुगतमभिधाय सर्वाङ्गगतस्य वायोश्चिकित्सामाह- अवगाहेत्यादि| तत्र वातहरक्वाथपूर्णद्रोण्यादिष्ववगाहो द्रवस्वेदः| कुटी चतुर्द्वारा भूमावारोपिताऽपनीतविधूमाङ्गारवातहरद्रवसिक्ता, सा चोष्मस्वेदः| कर्षूः पुरुषायाममात्रनिखातदग्धावनिप्रदेशे वातहरद्रवसिक्ते शयनं, स चोष्मस्वेदविशेषः| स्विन्नतुषधान्यादिभिरास्तृतायां भूमौ परिशयनं प्रस्तरः, सोऽपि चोष्मस्वेदविशेष एव| स्नेहपूर्वा अवगाहादयः | एते च सर्वाङ्गगते वाते सर्वाङ्गयोगिनः, उपनाहस्वेदस्त्ववयवगेऽपि वाते ; तापस्वेदस्त्वत्र रूक्षत्वादयुक्त एव| यद्यपि सर्वाङ्गगो वातप्रकोपः प्रायो धातुक्षयनिमित्तः, तथाऽपि शोणिताधिष्ठानत्वाद्रक्तमोक्षोऽपि युक्तः| सिरामोक्षैरिति बहुवचनात् पञ्चानां सिराणां मोक्षणं स्नेहादिभिरप्रशाम्यति वाते| एकाङ्गगतस्य वायोश्चिकित्सितमाह- एकाङ्गगमित्यादि| शृङ्गैश्चेति बहुवचनमसकृत्प्रयोगज्ञापनाय| चकारेण सर्वाङ्गवातोक्तावगाहादयोऽप्यनुकृष्यन्ते| तैश्चावगाहादिभिरेकाङ्गगतमनवस्थितमेव वातं जयेत्, अवस्थितं शृङ्गैरेव||१०-११||

संसर्गस्य चिकित्सामाह- बलासपित्तेत्यादि| सुगमम्|१२|-

रक्तावृतस्य वायोश्चिकित्सामाह- सुप्तीत्यादि| रक्तावरणकृतया सुप्त्या लक्षितो वातः सुप्तिवातः| सुप्तिः स्पर्शाज्ञानम्| न पुना रसावरणकृतया सुप्ततया लक्षितो वातः, तस्य स्नेहोपनाहादिविषयत्वात्; अन्यधातुगते वायौ रक्तापकर्षणस्यायुक्तत्वात्| बहुशो बहून् वारान्, अल्पाल्पस्रावणात्; अन्यथा वातकोपः स्यात्| दिह्यात् लेपयेत्| अन्ये तु सुप्तवातस्त्वग्गतवातः, ‘वैवर्ण्यं स्फुरणं रौक्ष्यं सुप्तिं चुमचुमायनम्” (नि. १) इत्युक्तत्वात्| तेषां मते त्वङ्मांसेत्यादिना प्रागुक्तमपि शोणितमोक्षणमिह पुनरुक्तं; लवणागारधूमैरित्यादिप्रदेहोऽधिक उक्तः||१२||-

सर्ववातविकारिणां भोजनान्याह- पञ्चमूलीत्यादि| पञ्चमूली आद्या द्वितीया वा| फलैर्दाडिमादिभिरम्लः| रसो मांसरसः| धान्ययूषः कुलत्थादिवातहरधान्ययूषः| सुस्निग्धशब्दो यूषरसाभ्यां सह सम्बध्यते| दोषप्रकृतिसात्म्यापेक्षया क्षीरादि प्रयोज्यम्| ‘वातिभ्यो भोजनं हितम्’ इति केचित् पठन्ति||१३||-

उपनाहस्वेदमाह- काकोल्यादिरित्यादि| काकोल्यादिः प्रसिद्धः| सवातघ्न इति सह वातघ्नैर्भद्रदार्वादिभिर्विदारिगन्धादिभिर्वर्तत इति सवातघ्नः| सर्वाम्लद्रव्यसंयुत इति अम्लद्रव्याणि शुक्तकाञ्जिकसुरासौवीरकदधिमस्त्वादीनि; केचिदाचार्या एवं वदन्ति- अम्लद्रव्याणि दाडिमादीनि| आनूपौदकमांसेन सह वर्तत इति सानूपौदकमांसः; अत्रानूपशब्दोऽयं कूलचरेष्वेव वर्तते, औदकशब्देन तु कोशस्थाः पादिनो मत्स्याश्च गृह्यन्ते; ये पुनरौदकग्रहणं न पठन्ति ते तु पञ्चस्वपि वर्तयन्ति| सर्वस्नेहा घृततैलवसामज्जानस्तैः समन्वितः| सुखोष्ण ईषदुष्णः| स्पष्टलवण इति स्पष्टानि व्यक्तानि सैन्धवादीनि लवणानि यत्र सः स्पष्टलवणः| सह आसमन्ताल्लवणेन वर्तत इति साल्वणः| उपनाहो बन्धनम्| एषां च भागमानमाह- “मांसेनात्रौषधं तुल्यं यावताऽम्लेन चाम्लता| तावन्तश्च चतुःस्नेहाः स्निग्धत्वं च यथा भवेत्”- इति| द्रव्यस्वभावं स्वेद्यदेशमप्यवेक्ष्य कल्पनीय इत्येके वदन्ति||१४-१५||-

अनग्निमेव स्वेदं दर्शयन्नाह- कुञ्च्यमानमित्यादि| कुञ्च्यमानं सङ्कोच्यमानं, तच्च सिरागतेन वायुना; यदाह- “कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम्” (नि. १) इति| रुजार्तं वेदनार्तम्, अत्र प्रधानेन वायुना; एतेन पित्तरक्तावृते वाते बन्धनविधिर्निषिद्धः| अन्ये तु ‘वाल्ककार्पासिकौर्णिकैः’ इति पठन्ति; तत्र वाल्कं वल्कलमयम्| उन्द्रः पानीयबिडालः| चर्मगोणी चर्मप्रसेवकः , छगलादिगल्ल इत्यर्थः||१६-१७||-

अवयवविशेषगते वायौ क्रियाविशेषमाह- स्कन्धेत्यादि| वक्षः स्तनान्तरालम्| त्रिकम् ऊर्ध्वत्रिकम्| नस्यमत्र शिरोविरेचनम्| कुशलेन क्रियाविदा अवस्थाविदा भिषजेत्यर्थः||१८||-

शिरोगतेऽपि विशेषमाह- शिर इत्यादि| चकारोऽत्र वमनं शिरोविरेचनं चानुक्तमपि समुच्चिनोति| रक्तमोक्षणं पुनरत्र क्रियान्तरेणाप्रशाम्यति वाते कर्तव्यम्| शिरोबस्तिधारणे कालावधारणं निर्दिशन्नाह- स्नेहमित्यादि| मात्रा कालविशेषः| तथाहि- “निमिषोन्मेषणे पुंसां स्फोटनं वा तथाऽङ्गुलेः| अक्षरस्य लघोर्वाऽपि मात्रा तूच्चारणं भवेत्”- इति| योगतो युक्तितः| युक्तिं चोत्तरतन्त्रे क्रियाकल्पे व्याख्यास्यामः| ननु वाते दशसहस्राण्युक्तानि, अत्र तु सहस्रमात्राधारणमुक्तमिति विरोधः? सत्यम्, अत्राक्षिणि स्थितानां सिराणामत्यन्तसूक्ष्मत्वात्तावतैव कालेन गुणो भवतीति जेज्जटः; गयी तु योगत इति योगे स्वस्थवृत्ते मात्रासहस्रधारणोपदेशं मन्यते| तत्र हि शालाक्यक्रियाकल्पोक्ते शिरोबस्तौ यथादोषं षडष्टदशसहस्राणि धारणमात्रोक्ता, न स्वस्थस्य शिरोबस्तिधारणमात्रा तत्रोक्ता, अत इह स्वस्थस्य मात्रासहस्रधारणोपदेशः कृत इति||१९||-

तत्र स्नेहबस्तिमेव वातव्याधौ दर्शयन्नाह- सर्वाङ्गेत्यादि||२०||-

इदानीं सर्ववातव्याधीनामुक्तानामनुक्तानां च सामान्येन सकलं प्रत्यनीकं दर्शयन्नाह- स्नेहस्वेद इत्यादि| स्नेहस्वेद इति स्नेहस्वेदो न रूक्षस्वेदः, तस्य वातकारित्वात्; अन्ये तु स्नेहः स्वेद इति विच्छिद्य पठन्ति, तन्मते स्नेहान्वितं च यदिति स्नेहग्रहणं पुनरुक्तम्| रसा मांसरसाः| स्नेहा घृतादयः| स्नेहान्वितं च यदिति यत् किच्चिद्वस्तु घृतादियुक्तमित्यर्थः, अथवा स्नेहगुणयुक्तं यत् किञ्चिद्वस्तु| फलाम्लानि दाडिमाद्यम्लीकृतानि| संवाहनं सुखकरस्पर्शः| कौशेयेत्यादि ‘आवरणानि’ इति शेषः| कौशेयं कोशकारकृमिलालोद्गतं ‘तसर’ इति लोके, रौमणि मूषकादिरोमजातानि रौमाणीत्यर्थः| गर्भगृहाणि अपवरकादीनीत्यर्थः| एतानि च यथावस्थं यथाव्याधि च प्रयोज्यानि||२१-२६||-

तिल्वकसर्पिरुत्पादयति- त्रिवृदित्यादि| त्रिवृदादयो विडङ्गान्ता अक्षसमाः कर्षप्रमाणा इत्यर्थः| सुवर्णक्षीरी कङ्कुष्ठम्| सप्तला यवतिक्ताभेदः, शङ्खिन्यपि तद्भेदः| बिल्वमात्र इत्यादि| तिल्वकः पट्टिकारोध्रः| कम्पिल्लको रोचनिकावृक्षः फलारुणरेणुः| एतयोः प्रत्येकं कल्को बिल्वमात्रो बिल्वप्रमाण इत्यर्थः| त्रिफलेत्यादि| त्रिफलाक्वाथपात्रे द्वे, दधिपात्रे अपि द्वे; पात्रमाढकश्चतुःषष्टिपलानि, स च द्रवत्वाद् द्विगुणो ज्ञेयः; घृतपात्रमप्येवम्| तिल्वकविधिमतिदिशन्नाह- तिल्वकेत्यादि| कल्पना चेयं- तिल्वकस्थानेऽशोकः, अन्यत्र रम्यकः; शेषं पुनः कम्पिल्लकत्रिवृद्दन्त्यादि त्रिफलारसादि समानं पूर्वेण| रम्यको द्रेक्का पर्वतनिम्बः ‘राजनिम्ब’ इति लोके||२७||

अणुतैलमुत्पादयन्नाह- तिलेत्यादि| तिलपरिपीडनोपकरणकाष्ठानि चक्रयष्टिमर्कटिकाप्रभृतीनि| अनल्पकालं तैलपरिपीतानि चिरकालं तैलभावितानीत्यर्थः| अणूनि सूक्ष्माणि| खण्डशः कल्पयित्वा कृत्वेत्यर्थः| अवक्षुद्य सुष्ठु पिष्ट्वा चूर्णयित्वा च| अभिप्लाव्य प्रक्षिप्य| अम्बुपृष्ठात् पानीयोपरि, यदुदेति यदुत्पद्यते, तत् सरकपाण्योरन्यतरेणैकेन, आदाय गृहीत्वा; सरकं मृन्मयं पात्रं ‘शराव’ इति लोके, गयी तु सरकं कांस्यताम्रादिभाजनं; पाणिर्हस्तः| वातघ्नौषधानि भद्रदार्वादीनि| प्रतिवापः कल्कः| स्नेहपाककल्पेन विपचेदिति स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः, स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रव इत्यर्थः| द्रवाः पुनरत्र वक्ष्यमाणतैलोदिताः क्वाथमांसरसक्षीराम्लानि चत्वारि समभागानि; द्रवानुक्तेश्चतुर्गुणमेवात्र जलमित्यन्ये| अणुभ्य इत्यादि कारणाणुत्वेन कार्येष्वणुत्वव्यपदेश इत्यर्थः||२८||

सहस्रपाकं व्युत्पादयन्नाह- अथेत्यादि| पञ्चमूलप्रमाणं तैलं परिप्लाव्य भूमिभागप्रमाणेन| असितं कृष्णभूमिप्रदेशमित्यर्थः| उषितं स्थितम्| अपोह्य स्फोटयित्वा| निवृत्तां भूमिम् उपशान्ततापामित्यर्थः| विदारिगन्धादीत्यादि| कल्ककषायकल्पेन विदारिगन्धादिपक्वेन तैलघटशतेन तुल्यपयसा भूमिमभिसिञ्चयेत्| तैलमत्र तिलतैलम्| स्निग्धेति तैलक्षीराभ्यामार्द्रीकृतेत्यर्थः| महति कटाहे अत्रैकवचनं जात्यपेक्षया| तेनैकस्मिन् द्वयोस्त्रिषु वा| अभ्याषिञ्चेत् प्लावयेत्| वातहरौषधानि भद्रदार्वादीनि, तेषां क्वाथः क्वाथकल्पेन सिद्धः, मांसरसः जाङ्गलमांसरसकल्पेन सिद्धः, क्षीरं गोक्षीरम्, अम्लं काञ्जिकम्| भागसहस्रेणेति अत्र भागश्चतुर्थांशः; तेन वातहरक्वाथमांसरसक्षीराम्लानां प्रत्येकं भागसहस्रं; तेनैतदुक्तं भवति- प्रतिपाकं क्वाथादिभिस्तैलापेक्षया प्रत्येकं पादिकैः समुदायतस्तैलसमैः सहस्रपाकं यथा भवत्येवं वारसहस्रं पचेदिति गयी| जेज्जटस्तु क्वाथादीनां समुदायतस्तैलापेक्षया चतुर्थांशानां सहस्रमप्येकवारमेव निक्षिप्य विपचेदिति मन्यते, सहस्रपाकमिति तु सञ्ज्ञा, प्रत्येकं सहस्रवारान् पाके सति तैलोपक्षयः स्यात्| एतच्च गयदासेन दूषितं; तद्यथा- नहि सर्वतैलोपक्षयो भवति, किन्तु किञ्चिदेव, प्रतिपाकं क्षीरस्य पादिकस्य प्रवेशात्, अल्पः पुनरुपक्षयो राज्ञां महाधनानां यत्किञ्चिदेवेति| तस्मात् महाचार्याभ्यां व्याख्यातत्वात् पाकप्रकारद्वयमपि प्रमाणम्| यद्यपि द्रवसहस्रभागेन शतं वारान् विपचेदिति केनचिदुक्तं, तथाऽपीदृशं न बोद्धव्यं, प्रमादव्याख्यानत्वात्| प्रतिवापश्चात्र गन्धकल्कस्यावाप इत्यर्थः| हैमवता इति हैमवता उत्तरापथसम्भूताः, ते पुनः कस्तूरीशटीकुष्ठमांसीसरलसुरदारुमुरादयः| दक्षिणपथगाः चन्दनजातीफलकङ्कोललवङ्गादयः| तैः कल्कीकृतैस्तैलपादिकैः| वातघ्नानि चेति वातघ्नैरपि शतपुष्पामिश्रिप्रभृतिभिर्वातहरगणपरिपठितैः| तत्र शङ्खाध्मापनाद्यचिन्त्यशक्तित्वादतिशयव्युत्पादनार्थम्| अन्ये तु “तैलघटशतेन दुग्धवसाभ्यामभ्याषिञ्चेत्” इति पठन्ति; तन्न पठितव्यं, विवेककर्तृभिरुपाध्यायैरव्याख्यातत्वात्| शतपाकमुत्पादयन्नाह- एवं भागशतेत्यादि| एतत् सुबोधम्||२९||ह्

वातप्रधानेषु कफप्रधानेषु वा तथा स्तब्धसङ्कुचिताध्मातादिषु भोजनोपयोगीनि लवणान्युत्पादयन्नाह- गन्धर्वेत्यादि| गन्धर्वहस्त एरण्डः, मुष्ककः कृष्णपुष्पमुष्ककः, नक्तमालः करञ्जः, पूतीकश्चिरबिल्वः, सर्वपत्रसमं लवणं सैन्धवं देयमिति वृद्धवैद्याः| एतद्वातरोगेषु कफप्रायेषु||३०||

एवमित्यादि| स्नुहीकाण्डः सेहुण्डयष्टिः| चतुःस्नेहस्य लवणस्य सैन्धवस्य च सर्वद्रव्येण समत्वं बोद्धव्यम्| वातरोगेषु वातप्रायेषु||३१||

गण्डीरेत्यादि| गण्डीरो द्विविधः स्थलजो जलजश्च; तत्र स्थलजो हरितशाकपठितः, जलजो जलपिप्पलीगण्डीरः; पलाशः शटी; नादेयी जलजम्बूः; कृष्णगन्धा शोभाञ्जनकः; नीपो महाकदम्बः; निर्दहनी मोरटः, अग्निमन्थ इत्येके, अपरे चित्रकमाहुः; वैजयन्ती अरणिका; बाष्पद्वयं बाष्पिकाद्वयं तच्च लोहितं कृष्णं च सिन्धुविषये, केचिद्वर्षाभूद्वयमिति पठन्ति; इक्षुरकस्तालमखाना ; सर्वद्रव्यसमं सैन्धवलवणम्; एतत् सर्वमुदूखले सङ्क्षुद्य दहेत्| तद्भस्म पृथक् कृत्वा लवणात्, क्षारकल्पेन परिस्राव्य, तत्र लवणं प्रक्षिप्य, क्षारवन्मृद्वग्निना पचेत्| प्रतिवापश्चात्र लवणपादः पिप्पल्यादेर्हिङ्ग्वादेर्वा| अग्निसङ्गोऽग्निमान्द्यम्| अजीर्णम् अलसकविसूचिकादि| कासादिभिरित्यादिशब्दाच्छ्वासहिक्कादयः कफवातजाः| केचित् प्रतिवापं पिप्पल्यादिं मन्यन्ते, हिङ्ग्वादिमपरे, हिङ्ग्वादिं पिप्पल्यादिं चान्ये, एतत्त्रयमपि प्रमाणं, पूर्वेषामाचार्याणां सम्मतत्वात्||३२||

लवणफलानुशंसामाह- विष्यन्दनादित्यादि| विष्यन्दनात् स्रवणात्| लवणफलानुशंसां केचिदभिदधति, अन्येऽनार्षमाहुरिमं पाठम्||३३||

इति श्रीडल्हणविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां चिकित्सास्थाने चतुर्थोऽध्यायः||४||