૬૩. યોનિકન્દનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યોન્યાશ્રયત્વાત્ યોનિકન્દનિદાનમાહ– દિવાસ્વપ્નાદિત્યાદિ| નખદન્તાદ્યૈરિત્યત્રાદિશબ્દાત્ કણ્ટકાદિપરિગ્રહઃ| વાતાદ્યાઃ કુપિતા ઇતિ યથાનિદાનં પ્રત્યેકં વાતાદયઃ કુપિતાઃ| નિકુચાકૃતિસન્નિભમિતિ વર્તુલમિત્યર્થઃ; અસ્યાનન્તરં ગુડકમિતિ દ્રષ્ટવ્યં, તેન નપુંસકલિઙ્ગતા સઙ્ગતા ભવતિ| કન્દઃ પ્રાયેણ જરન્નારીયોનિગતો નિકુચાકારો રોગઃ||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇહૈવ યોનિસંશ્રિતત્વેન કન્દનિદાનમાહ– દિવેત્યાદિ| નખદન્તાદ્યૈરિત્યુપલક્ષણમ્| આદિગ્રહણાત્ કણ્ટકાદિપરિગ્રહઃ| વાતાદ્યાઃ કુપિતા ઇતિ યથાનિદાનેન વાતાદયઃ પ્રત્યેકં કુપિતાઃ| લકુચાકૃતિસન્નિભમેતસ્યાનન્તરં ગુડકમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| કન્દઃ પ્રાયેણ જરન્નારીયોનિગતો લકુચાકારો રોગઃ||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજાદિભેદેન રૂપમાહ– રૂક્ષમિત્યાદિ| નીલપુષ્પપ્રતીકાશમિતિ અતસીકુસુમવર્ણમ્| કફજેઽપિ નીલતા વ્યાધિપ્રભાવાદેવ; અન્યે તુ પૈત્તિકલક્ષણ એવ સમ્બધ્નન્તિ, યોગ્યત્વાત્||૩-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજમાહ– રૂક્ષમિત્યાદિ| સુગમમ્| પૈત્તિકમાહ– દાહેત્યાદિ| સુગમમ્| શ્લૈષ્મિકમાહ– નીલેત્યાદિ| અતસીકુસુમાદેવવર્ણમ્| એવંવિધવર્ણતા ચ કફજેઽપિ રોગપ્રભાવાત્, અન્યે ત્વેતત્પૈત્તિકે એવ સમ્બધ્નન્તિ, યોગ્યત્વાત્, વદન્તિ ચ– “દાહરાગજ્વરયુતમ્” ઇત્યભિધાનાદિકલ્પિતમેતદવગન્તવ્યમિતિ| સન્નિપાતિકમાહ– સર્વેત્યાદિ; સુગમમ્||૩-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં યોનિકન્દનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યપ્રણીતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં યોનિકન્દનિદાનમ્||૬૩||