Adhikarana वातरोगस्य निदानं सम्प्राप्तिश्च (१-४) · Śloka ४
अथ वातव्याधिनिदानम्|
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः |
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादपि ||१||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामादिविचेष्टितैः |
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात् ||२||
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनत् |
मर्माबाधाद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात् ||३||
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली |
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान् ||४||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अपस्मारवद्वातविकाराणामप्याक्षेपकादीनां वेगकर्तृत्वादपस्मारानन्तरं वातव्याध्यारम्भः| ननु, वातव्याधिरिति कोऽर्थः? किं वात एव व्याधिर्वातव्याधिः, उत वातेन जनितो व्याधिर्वातव्याधिः? आद्ये स्वस्थेष्वपि प्रसङ्गः, द्वितीये ज्वरादिषु| उच्यते– व्याधिपदसामानाधिकरण्याद्विकृतो दुःखकारी वातो वातव्याधिः| उक्तं हि सुश्रुते– ‘‘पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च|’’ (सु. नि. अ. १) इति| वातजनितोऽसाधारणव्याधिर्वातव्याधिरिति विशेषणीयं, तेनोभयत्राप्रसङ्गः| यच्चोक्तम्– ‘‘कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः| कुर्यादाक्षेपकम्’’ इत्यादि; तत्रारम्भको वायुरेव, पित्तकफौ त्वनुबन्धाविति न विरोधः स्यात्| चरके हि द्विविधा व्याधय उक्ताः सामान्यजा, नानात्मजाश्चेति; तत्र सामान्यजा ये वातादिभिः समस्तैर्व्यस्तैर्वा जन्यन्ते, यथा– ज्वरादयः; नानात्मजा ये नियतैकदोषजन्याः, यथा– आक्षेपकादयो ये वातेनैव जन्यन्ते, न स्वतन्त्रेण पित्तेन कफेन वा; तथा ओषचोषादयः पित्तेनैव, न वातेन कफेन च तथा तृप्त्यादयः कफेनैव, न वातेन, न पित्तेन,; एवं व्यवस्थिते वातव्याधिवत् पित्तकफव्याधी कस्मान्नोक्तौ? उच्यते– वायोरतिबलत्वेन आशुकारित्वेन च गरीयस्त्वात्तद्विकाराणां दुःसाध्यत्वादाश्वेवात्ययकरत्वाद्विशिष्टचिकित्स्यत्वाद्वातव्याध्यभिधानं, नतु कफपित्तव्याध्यभिधानम्| अत एव चरकसुश्रुतादिष्वपि वातरोगाध्याय एव निर्दिष्टो, नतु पित्तकफरोगाध्यायः| चन्द्रिकाकारस्त्वाह– पित्तकफयो रूपरसादियोगाद्दूष्यविशेषयोगाद्वा हरिद्राचूर्णसंयोगवदत्यन्तविसदृशा रसादिमन्तो विकाराः पृथङ्नामानो जायन्ते, वायोस्तु रूपरसाद्यभावात् दूष्यनिरपेक्षा आक्षेपकादयो वातादनतिभिन्नरूपा नानात्मजाः; तेन वातविकाराः पृथगुच्यन्ते, नतु पित्तकफविकारा इति| एतत्तु बकुलकरप्रभृतया नानुमन्यन्ते, चरकविरोधात्| चरके हि पित्तकफयोरपि नानात्मजा उक्ताः, यथा– ‘अशीतिर्वातविकाराः, चत्वारिंशत् पित्तविकाराः, विंशतिः श्लेष्मविकाराः|’ (च. सू. अ. २०) इति| सुश्रुतेन तु शल्याध्यायिना पित्तकफनानात्मजा न दर्शिताः, पराधिकारेषु न विस्तारोक्तिरित्यभिप्रायेणेति| लङ्घनमुत्पतनम्, उपवासस्यानशनशब्देन वमनादेश्च दोषस्रवणशब्देन वक्ष्यमाणत्वात्| प्लवनं बाहुभ्यां जलप्रतरणम्| आमादिति आमरसात्, तस्य कारणत्वं मार्गावरणद्वारेण नतु स्वरूपेण; आयासादिति पाठान्तरमयुक्तं, तस्य व्यायामशब्देनोक्तत्वात्| मर्माबाधात् मर्माभिघातात्| अपतंसनं गजादिभ्यः शीघ्रयानेन पतनम्, उच्छ्वासावरोधो वा; धातुकर्षणमिति खरनादः||१-४||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अपस्मारवद्वातविकाराणामाक्षेपकादीनां वेगकर्तृत्वादपस्मारानन्तरं वातव्याध्यारम्भः| ननु कोऽयं वातव्याधिः, किं वात एव व्याधिः, उत वातजनितो व्याधिः? आद्ये स्वस्थेऽपि प्रसङ्गः, द्वितीये ज्वरादिषु| उच्यते– चरके द्विविधा व्याधय उक्ताः– सामान्यजा नानात्मजाश्चेति; तत्र सामान्यजा वातादिभिः समस्तैर्व्यस्तैर्वा जन्यन्ते, यथा– ज्वरादयः, नानात्मजा ये नियतैकदोषजन्याः, यथा– आक्षेपकादयो वातेनैव जन्यन्ते, न स्वतन्त्रेण पित्तेन कफेन वा; तथा ओषचोषादयः पित्तेनैव न वातेन न वा कफेन; तथा तृप्त्यादयो कफेन, नैव च वातेन पित्तेन वा| एवं व्यवस्थिते वातव्याधिवत्पित्तकफव्याधी कस्मान्नोक्तौ? उच्यते– वायोरतिबलत्वेनाशुकारित्वेन च गरीयस्त्वात्तद्विकाराणां दुःसाध्यत्वादाशुकारित्वाद्विशिष्टचिकित्स्यत्वाद्वातव्याध्यभिधानं, न तु पित्तकफव्याध्यभिधानम्| अत एव चरकसुश्रुतदिष्वपि वातरोगाध्याय एव निर्दिष्टो, न तु पित्तकफरोगाध्यायः| तथा य सुश्रुते दोषाणां वात एव प्रधानः| उक्तं च– “पित्तं पङ्गु कफः पङ्गुः पङ्गवो मलधातवः| वायुना यत्र नीयन्ते तत्र वर्षन्ति मेघवत्||” इति| अतो वातव्याध्यभिधानम्| तस्य सम्प्राप्तिपूर्वकं निदानमाह– रूक्षेत्यादि| अल्पं स्तोकं, लघ्वन्नं पुरातनं षष्टिकादि, व्यवायो मैथुनं, प्रजागरणं रात्रिजागरणम्| विषमादुपचारादिति अप्राप्ते क्रियाकाले क्रियाक्रमः| दोषासृक्स्रावणादपि वमनविरेकाभ्यां दोषस्यातिरेकात् रुधिरस्रवणात्| लङ्घनमुत्पतनं, प्लवनं बाहुभ्यां तरणम्| , रोगादिकर्षणम्, अत्रादिना अध्वज्वरादिष्वतिलङ्घनम्| आमात् आमरसात्, तस्य कारणत्वं मार्गावरणद्वारेण, न तु स्वरूपेण| अभिघातो लगुडादिभिः| अभोजनादुपवासात्| मर्माबाधात् मर्माभिघातात्| अपतंसनं पतनं गजादिभ्यः, तथा शीघ्रयानादिभिः| एतैः कारणैः कुपितो बली वायू रिक्तानि स्रोतांसि पूरयित्वा सर्वाङ्गैकाङ्गजान् व्याधीन् करोति||१-४||
Adhikarana वातव्याधेः पूर्वरूपादयः (५) · Śloka ५
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् |
आत्मरूपं तु यद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः ||५||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
पूर्वरूपादिकमाह– अव्यक्तमित्यादि| अव्यक्तमिति वक्ष्यमाणानां वातविकाराणां रूपमेवाव्यक्तं पूर्वरूपं, नतु ज्वरादिवद्विशिष्टमन्यत्| आत्मरूपमित्यादि तदेव व्यक्तमात्मरूपं दोषादिभेदेन सम्यक् प्रकाशितं स्वलक्षणमित्यर्थः| अपाय इति वायोश्चलत्वेन स्तम्भसङ्कोचकम्पादीनां कदाचिदभावात्; यदुक्तम्– “गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु|” इति लघुतेति शरीरस्य, वायुना सर्वधातुशोषणात्| अथवा अपायो लघुता इति सर्ववातविकाराणामपायोऽभावः, किं तदित्याह– लघुतेति; वातलिङ्गानां लघुताऽत्यल्पत्वेनावस्थानं नतु निःशेषनिवृत्तिः; यथा– बहिरायामनिवृत्तावपि न रूक्षत्वादिनिवृत्तिरित्याहुः||५||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अस्य पूर्वरूपमाह– अव्यक्तमित्यादि| वक्ष्यमाणवातादिविकाराणां रूपमेवाव्यक्तं पूर्वरूपं, न तु ज्वरादिवद्विशिष्टमन्यत्| आत्मरूपमित्यादि, तदेव व्यक्तमात्मरूपं दोषादिभेदेन सम्यक्प्रकाशितं तस्य लक्षणमित्यर्थः| अपाय इति वायोश्चलत्वात् स्तम्भसङ्कोचकम्पादीनां कदाचिदभावात्| यदुक्तम्– “गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु” इति| लघुतेति शरीरस्य, वायुना सर्वधातुशोषात्| अथवा अपायो लघुतेति वातविकाराणामपायोऽभावः| किं तदित्याह– लघुतेति| वातलिङ्गानां लघुता अत्यल्पत्वेनावस्थानं न तु तद् विशेषेण निवृत्तिः| यथा बहिरायामनिवृत्तावपि न रूक्षत्वादिनिवृत्तिरित्याहुः||५||
Adhikarana वातव्याधेः सामान्यलिङ्गं, वायोर्हेत्वादिविशेषाद्रोगविशेषकर्तृत्वं च (६-८) · Śloka ८
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थ्नां पर्वणामपि |
रोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः ||६||
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोथोऽङ्गानामनिद्रता |
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता ||७||
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम् |
भेदस्तोदोऽर्तिराक्षेपो मुहुश्चायास एव च ||८||
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
करोति विविधान् व्याधीनिति यदुक्तं तद्व्याकरोति– सङ्कोच इत्यादि| स्तम्भः पर्वणामेव| पाङ्गुल्यं पङ्गुता| शोथोऽङ्गानामिति बाहुमुखादीनाम्| अनिद्रतेत्यनेन अल्पनिद्रतेत्याहुः| गर्भशुक्ररजोनाश इति गर्भशय्याया वाताधिष्ठितत्वेन गर्भाग्रहणमिति जेज्जटः| गर्भादिविकृतिरप्यत्र द्रष्टव्या| स्पन्दनं कम्पनम्| हुण्डनं शिरःप्रभृतीनामन्तःप्रवेशो वक्रत्वं वा, धातूनामनेकार्थन्त्वात्| अन्ये त्वाहुः– शिरोहुण्डनं केशभूमिस्फुटनं शङ्खललाटभेदश्च, नासाहुण्डनं घ्राणनाशः, अक्षिहुण्डनमक्षिव्युदासः, जत्रुहुण्डनं वक्षोपरोधः, ग्रीवाहुण्डनं ग्रीवास्तम्भः| भेद इति ओष्ठदन्तश्रोण्यादीनाम्| तोदः शूलम्| अर्तिः पीडा, सा च पादपार्श्वश्रोत्राक्षिवक्षसामिति जेज्जटः| आक्षेपश्च आक्षेपकादिषु वक्ष्यमाणः| आयासः श्रमः||६-८||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
‘करोति विविधान्व्याधीन्’ इति यदुक्तं तद्व्याकरोति– सङ्कोच इत्यादि| सङ्कोचः पर्वणां, स्तम्भश्च पर्वणामेव, अस्थ्नां भङ्गः स्फुटनं, तथा पर्वणां पाण्यादीनां ग्रहः स्तम्भ इव| खाज्ञ्यं खञ्जता, पाङ्गुल्यं पङ्गुता| शोथोऽङ्गानामिति बाहुमुखादीनाम्| अनिद्रतेत्यनेनाल्पनिद्रतेति बोद्धव्यम्| गर्भशुक्ररजोनाश इति गर्भाशयस्य वाताधिष्ठितत्वाद्गर्भादिविकृतिरप्यत्र द्रष्टव्या| स्पन्दनं कम्पनम्| हुण्डनं शिरःप्रभृतीनामन्तःप्रवेशः वक्रत्वं वा धातूनामनेकार्थत्वात्| अन्ये त्वाहुः– शिरोहुण्डनं केशभूमिस्फुटनं शङ्खललाटभेदश्च, नासाहुण्डनं घ्राणनाशः, अक्षिहुण्डनं चक्षुर्विकृतिः, जत्रुहुण्डनं वक्षोपरोधः, ग्रीवाहुण्डनं ग्रीवास्तम्भः| भेद इति ओष्ठदन्तश्रोण्यादीनां भेदः| तोदः शूलं पीडाभेदः| अर्तिः पीडाभेदः, “अर्तिः पीडा, सा च पादपार्श्वश्रोत्राक्षिवक्षसाम्” इति जेज्जटः| आक्षेपो वक्ष्यमाणः, आयासः श्रमः||६-८||
Adhikarana कुपितवायोः हेतुस्थानविशेषात् रोगविशेषकर्तृत्वम् (९) · Śloka ९
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः |
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत् ||९||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
हेत्वित्यादि| हेतुविशेषः आवरणादिः यथा– श्लेष्मावृतो मन्यास्तम्भकारी; स्थानविशेषः कोष्ठादिः; यथा– पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजनमित्यादि||९||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
हेत्वित्यादि| हेतुविशेषश्चावरणादिः, यथा– श्लेष्मावृतो मन्यास्तम्भकारी, स्थानविशेषः कोष्ठादिः, यथा– पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजमित्यादि||९||
Adhikarana कोष्ठाश्रितवातलक्षणं, सर्वाङ्गकुपितवातलक्षणं च (१०-११) · Śloka ११
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः |
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते ||१०||
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जनम् |
वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः ||११||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
एतदेव विवृणोति (कोष्ठाश्रितवातलक्षणमाह)– तत्रेत्यादि| कोष्ठशब्देनाविशेषात् सर्वे आमाशयादयो गृह्यन्ते, आमाशयादिगं तु पृथगपि वक्ष्यति| निग्रहोऽप्रवृत्तिः| ब्रध्नः कोशवङ्क्षणसन्धिः||१०-११||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
स्थानविशेषमाह– तत्रेत्यादि| तत्र तेषु स्थानेषु मध्ये कोष्ठाश्रिते वाते दुष्टे सति मूत्रवर्चसोर्निग्रहस्तथा ब्रध्नादयो रोगा भवन्ति| कोष्ठशब्देनात्र आमाशयादयः सर्वे गृह्यन्ते| यदुक्तम्– “स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च| हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठमित्यभिधीयते” इति| आमाशयादिगतं तु पृथगपि वक्ष्यति| निग्रहोऽप्रवृत्तिः| ब्रध्नः कोशवङ्क्षणसन्धिः| सर्वाङ्गकुपितलक्षणमाह– सर्वाङ्गेत्यादि| भञ्जनं भङ्गवत्पीडेत्यर्थः| सन्धयो वेदनया परीता युताः स्फुटन्तीव||१०-११||
Adhikarana गुदस्थितवातलक्षणम् आमाशयस्थवातलक्षणं च (१२-१३) · Śloka १३
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः |
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदे स्थिते ||१२||
रुक् पार्श्वोदरहृन्नाभेस्तृष्णोद्गारविसूचिकाः |
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते ||१३||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
गुदस्थितवातलक्षणमाह– ग्रह इत्यादि| अश्मा अश्मरी| रोगो रुजा| गुद इत्युत्तरगुदे पक्वाशय इत्यर्थः, नतु गुदमात्रे; तथा सति अश्मरीकर्तृत्वानुपपत्तेः||१२-१३||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
पक्वाशयकुपितमाह– ग्रहः अप्रवृत्तिः, गुद इत्युत्तरगुदे पक्वाशये नतु पायौ, अन्यथा अश्मर्यनुत्पत्तेः| न चैवं पक्वाशयस्थ इत्यादिना पौनरुक्त्यं दोषाय, तस्य सङ्ग्रहेऽत्र लिखितत्वात्| गुदे स्थित इति दृढबलस्य लक्षणं, ‘पक्वाशयस्थ’ इति सुश्रुतस्य, उभयलिङ्गोपन्यासस्तु सकललिङ्गदर्शनार्थमित्यविरोधः| पात् चरणम्, पृष्ठरोगाः स्तम्भादयः, रोगो रुजाविशेषः, तथा शोफश्च| आमाशयकुपितमाह– रुगित्यादि| सुगमम्||१२-१३||
Adhikarana पक्वाशयस्थवातलक्षणं श्रोत्रादिगतवातलक्षणं च (१४) · Śloka १४
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च |
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् ||१४||
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
पक्वाशयस्थवातलक्षणमाह– पक्वाशयस्थ इत्यादि| ननु, पक्वाशयस्थ इति पुनरुक्तिः, गुदे स्थित इत्यनेनैवोक्तत्वात्| उच्यते– गुदे स्थित इति दृढबलस्य लक्षणं, पक्वाशयस्थ इति सुश्रुतस्य; उभयलिङ्गोपन्यासस्तु सकललिङ्गप्रदर्शनार्थमित्यविरोधः||१४||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
सुश्रुतोक्तं पक्वाशयगतवातलक्षणमाह– पक्वेत्यादि| अन्त्रकूजं अन्त्रेऽव्यक्तशब्दं करोति| आटोपो रुजापूर्वकक्षोभः| त्रिकस्फिजोरुपरि सन्धिः| श्रोत्रादिगतलक्षणमाह– श्रोत्रादिषु गते श्रोत्रत्वक्चक्षुर्घ्राणरसनेन्द्रियाणां विनाशः स्वस्वविषयग्रहणेऽशक्तता||१४||–
Adhikarana त्वग्गतवातलक्षणम् (१५) · Śloka १५
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते |
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वग्गतेऽनिले ||१५||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
त्वग्गतवातलक्षणमाह– त्वगित्यादि| आतन्यते विस्तार्यत एव| त्वग्गते इति उपधातुरूपां त्वचं प्राप्ते; चन्द्रिकाकारस्तु त्वक्शब्देन रसमाह, तेन रसगत इत्यर्थः| हृदयस्थस्य च रसस्यामाशयसामीप्यादामाशयगतवातलक्षणेनैव तदधिगतेः रसगतस्यानभिधानमिति कार्तिकः||१५||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
साम्प्रतं धातुकुपितस्य लक्षणम्| तत्र रसकुपितमाह– त्वगित्यादि| त्वक् त्वचा, रौक्ष्यादियुक्ता तुद्यते; आतन्यते विस्तार्यते इव| त्वक्शब्देनात्र रसोऽभिप्रेतः, तदाधारत्वात्| पर्वरुक् सर्वत्वग्व्यथा||१५||
Adhikarana असृग्गतवातलक्षणम् (१६) · Śloka १६
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः |
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले ||१६||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
असृग्गतवातलक्षणमाह– रुजा इत्यादि| अरूंषि व्रणाः| भुक्तस्य स्तम्भः भुक्तवतो गात्रस्तम्भः, सन्तर्पणेन रक्तस्य वृद्धेः| अन्ये त्वसृग्गतवातलक्षणं न पठन्ति, वातरक्तेन सहाभेदात्; तन्न, अत्र दुष्टो वायुः रक्तेनावृतः कुप्यति, वातरक्ते तु स्वकारणादुभावपि हस्त्यादिगमनकुपितौ विशिष्टसम्प्राप्त्या हस्तपादगतावेव वातरक्ताख्यं विकारं जनयत इति||१६||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
रक्तकुपितमाह– रुज इत्यादि| वैवर्ण्यं विच्छायता, गात्रे शरीरे, अरूंषि व्रणाः, भुक्तस्य स्तम्भ इति भुक्तवतो गात्रस्य स्तम्भः, सन्तर्पणेन रक्तवृद्धेः| अन्ये त्वसृग्वातलक्षणं न पठन्ति, वातरक्तेन सहाभेदात्| तन्न, अत्र तु दुष्टो वायुः रक्तेनावृतः कुप्यति, वातरक्ते तु स्वकारणादुभावपि हस्त्यादिगमनकुपितौ विशिष्टसम्प्राप्त्याह हस्तपादगतावेव वातरक्ताख्यं विकारं जनयत इति||१६||
Adhikarana मांसमेदोगतवातलक्षणं मज्जास्थिगतवातलक्षणं च (१७-१८) · Śloka १८
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा |
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले ||१७||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः |
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले ||१८||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
मांसमेदोगतवातलक्षणमाह– गुर्वित्यादि| श्रमितं श्रान्तं निःसहमित्यर्थः| मांसमेदोगतवायोरेकलिङ्गत्वम् अदूरान्तरेण प्रत्यासत्तेराश्रयाभेदात्, एवं मज्जास्थिकुपितेऽपि वाच्यम्||१७-१८||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
मांसमेदोगतमाह– गुर्वित्यादि| अनिले मांसमेदोगते सति अङ्गं शरीरं, गुरु भारिकं, स्तब्धं निश्चलं, दण्डमुष्टिभ्यां हतमिव सरुक् पीडायुक्तं; श्रमितं श्रान्तं निःसहमित्यर्थः| मांसमेदोगतवातयोरेकलिङ्गत्वमदूरान्तरेण प्रत्यासत्तेराश्रयाभेदात्| एवं मज्जास्थिकुपिते वाच्यम्| सुश्रुते चात्र विशेष उक्तः– “कर्कशास्तोदबहुलान् ग्रन्थीन् मांसं समाश्रितः| वायुर्मेदोगतः कुर्याद्ग्रन्थीन् मन्दरुजोऽव्रणान्||” इति| तथा मज्जास्थिकुपितस्यापि वातस्य विशेष उक्तः– “अस्थिशोषं च भेदं च कुर्याच्छूलं च तत्स्थितः| तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित्प्रशाम्यति|” इति| भेद इति| सुगमम्||१७-१८||
Adhikarana शुक्रस्थवातलक्षणम् (१९) · Śloka १९
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा |
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ||१९||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
शुक्रस्थवातलक्षणमाह– क्षिप्रमित्यादि| गर्भमिति दुष्टशुक्रारब्धत्वाद्गर्भस्य| विकृतिमिति गर्भस्य, शुक्रस्य च||१९||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
शुक्रगतमाह– क्षिप्रमित्यादि| अनिलः शुक्रस्थः कुपितः सन् शुक्रं क्षिप्रं शीघ्रं मुञ्चति बध्नाति च, तथा गर्भमपि क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति च| दुष्टशुक्रारब्धत्वाद्गर्भस्य; तथा विकृतिमिति गर्भस्य शुक्रस्य च जनयेत्||१९||
Adhikarana सिरागतवातलक्षणं स्नायुगतवातलक्षणं च (२०) · Śloka २०
कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् |
(सु. नि. अ. १) |
स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कौब्ज्यमथापि वा ||२०||
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः |
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
सिरागतवातलक्षणमाह– कुर्यादित्यादि| आकुञ्चनं सङ्कोचः| पूरणं स्थूलत्वं, यदुक्तमन्यत्र– ‘सुप्तास्तन्व्यो बृहत्यो वा सिरा वाते सिरागते|’ इति| खल्लीं वक्ष्यमाणाम्||२०||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
कुर्यादिति| सिरागतो वायुः शूलं सिराकुञ्चनपूरणं च, तथा बाह्याभ्यन्तरमायामं, तथा खल्लीं वक्ष्यमाणां, कौब्ज्यं च कुर्यात्| कुञ्चनं सङ्कोचः| पूरणं स्थूलत्वम्, यदुक्तमन्यत्र– “सुप्तास्तन्व्यो बृहत्यो वा सिरावाते सिरागते” इति| स्नायुगतोऽनिलः सर्वाङ्गरोगानेकाङ्गरोगांश्च कुर्यात्| सुश्रुतेनाप्युक्तम्– “स्नायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाक्षेपणं तथा|” इति| वाग्भटेनोक्तम्– “तस्य स्नाय्वास्थितः कुर्याद्गृध्रस्यायामकुब्जताम्|” इति||२०||
Adhikarana सन्धिगतवातलक्षणम् (२१) · Śloka २१
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलाटोपौ करोति च ||२१||
(सु. नि. अ. १७) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
सन्धिगतवातलक्षणमाह– हन्तीत्यादि| हन्ति सन्धिगतः सन्धीनिति सन्धिविश्लेषं स्तम्भादिकं वा करोति||२१||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
सन्धिगतो वायुः सन्धीन् हन्ति, तथा शूलशोफौ करोति, सन्धिष्विति शेषः| हन्ति सन्धीनिति सन्धिश्लेष्मस्तम्भादिकं करोति| एतेनाकुञ्चनप्रसारणयोरभाव उक्तः||२१||
Adhikarana पित्तकफावृतानां प्राणादीनां लक्षणानि (२२-२६) · Śloka २७
(प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च |
स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्) |
(सु. नि. अ. १) |
प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते |
दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यं च कफावृते ||२२||
(सु. नि. अ. १) |
उदाने पित्तयुक्ते तु दाहो मूर्छा भ्रमः क्लमः |
अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतता च कफावृते ||२३||
स्वेददाहौष्ण्यमूर्छाः स्युः समाने पित्तसंवृते |
कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते ||२४||
अपाने पित्तयुक्ते तु दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता |
अधःकाये गुरुत्वं च शीतता च कफावृते ||२५||
व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः |
स्तम्भनो दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते ||२६||
(सु. नि. अ. १) |२७|
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
पित्तकफावृतानां प्राणादीनामर्धार्धश्लोकेन लिङ्गान्याह– प्राण इत्यादि| गात्रहर्षो रोमाञ्चः| दण्डको दण्डवत् स्तम्भः| परस्परं च प्राणादीनामावरणानि विंशतिर्भवन्ति| यदुक्तं चरके– ‘‘मारुतानां हि पञ्चानामन्योन्यावरणं शृणु|’’ (च. चि. अ. २८) इत्यादि| एषां च लक्षणं चरक एव द्रष्टव्यम् विदेहे चैक एव वायुः स्थानकर्मभेदात् पञ्चेत्याहुः, संसर्गिद्रव्यत्वेनैकाश्रये जलवत्पृथगवस्थानानुपपत्तेः| ईशानाऽप्याह– ‘‘यथैको देवदत्तः स्थानभेदाद् गृहस्थो वानप्रस्थः, कर्मभेदात् कुम्भकारो मालाकार इत्युच्यते तथा वायुरपि’’ इति||२२-२६||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
[अत्र पञ्चविधस्य वायोर्नामान्याह– प्राणेत्यादि| स्थानस्थाः इति स्थानशब्देनात्र साम्यमुच्यते| प्रापयन्ति धारयन्ति|] पित्तकफावृतानां प्राणादीनामर्धर्धश्लोकेन लिङ्गान्याह– प्राण इत्यादि| सदनमङ्गग्लानिः| दण्डवत् स्तम्भः| परस्परं च प्राणादीनामावरणानि विंशतिर्भवन्ति| यदुक्तं चरके– “मारुतानां च पञ्चानामन्योन्यावरणं शृणु” इत्यादि| एषां च लक्षणं चरक एव द्रष्टव्यम्| तथा वाग्भटक्तं च द्वाविंशतिविधं वायोरावरणं लिख्यते– “वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रचक्षते| लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः|| कटूष्णैश्चाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामिता| शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्|| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामिता च कफावृते| रक्तावृते सदाहार्तिस्त्वग्मांसान्तरयोर्भृशम्|| भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च| मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिडिकास्तथा|| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते| चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः|| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृते| स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति|| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते| मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्| शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्| शुक्रावृतेऽतिवेगो वा नवा निष्फलताऽपि वा|| भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले| मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तौ मूत्रावृते भवेत्|| विडावृते विबन्धोऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः|| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्| सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणीवङ्क्षणपृष्ठरुक्|| विलोमो मारुतोऽस्वस्थं हृदयं पीड्यतेऽपि च| भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते|| विदग्धेऽन्ने च वमनमुदानेऽपि भ्रमादयः| दाहोऽन्तररुजा भ्रंशो दाहो व्यानेन सर्वगः|| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः| समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्|| दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता| रुजोऽतिवृद्धिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु|| श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः|| उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वा स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च, व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः|| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता|| अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात्प्रवर्तनम्| इति द्वाविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः|| प्राणादयस्तथाऽन्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि द्वाविंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्|| निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते|| उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः| दिशाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक्||” इति| देहे च एक एव वायुः पृथक्कायस्थाननामकर्मभेदात्पञ्चधा इत्याहुः| संसर्गिद्रव्यत्वेनैकाश्रये जलवत् पृथगवस्थानानुपपत्तेः| ईशानोऽप्याह-”यथैवैको देवदत्तः स्थानभेदाद्गृहस्थो वानप्रस्थः, कर्मभेदान्माला कारः कुम्भकार इत्युच्यते, तथा वायुरपि’’ इति||२२-२६||
Adhikarana आक्षेपकस्य सामान्यलक्षणानि (२७) · Śloka २७
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः |
तदाऽऽक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः ||२७||
मुहुर्मुहुश्चाक्षेपणादाक्षेपक इति स्मृतः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
आक्षेपकस्य सामान्यलक्षणमाह– यदा त्वित्यादि| सर्वा इति ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्गाः| आक्षिपति देहं हस्त्यारूढपुरुषस्येव गात्रं चालयति| मुहुश्चर इति हेतुगर्भविशेषणम्| ‘बहिश्चर’ इति पाठान्तरे कोष्ठाद्बहिः शाखागतश्चरन्नाक्षेपकं करोतीत्यर्थः| चन्द्रिकाकारस्तु एतन्नानुमन्यते, स्थानगाम्भीर्यादाक्षेपकस्य तदारम्भकवायोर्बहिश्चरत्वायुक्तत्वात्||२७||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
आक्षेपकस्य सामान्यलक्षणमाह– यदेत्यादि| सर्वा इति| ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्धमनीः| मुहुर्मुहुर्देहमाक्षिपति, हस्त्यारूढस्येव गात्रं चालयति| मुहुश्चर इति हेतुगर्भविशेषणं, वारंवारं सञ्चरणशीलः, ‘बहिश्चरः’ इति पाठान्तरं तत्र कोष्ठाद्बहिः शाखागतश्चरन् आक्षेपं करोतीत्यर्थः| आक्षेपणात् चालनात्||२७||
Adhikarana अपतन्त्रकलक्षणम् अपतानकलक्षणं च (२८-३१) · Śloka ३१
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रवर्तते ||२८||
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरःशङ्खौ च पीडयन् |
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तदा ||२९||
स कृच्छ्रादुच्छ्वसेच्चापि स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः |
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः ||३०||
दृष्टिं संस्तभ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति |
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः ||३१||
वायुना दारुणं प्राहुरेके तदपतानकम् |
(च. सि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अस्यैवावस्थाविशेषावपतन्त्रकापतानकावाह– क्रुद्ध इत्यारभ्य एके तदपतानकमित्यन्तेन| स्वैः कोपनैरित्यनेन रूक्षादिकुपितः स्वतन्त्रो न त्वावरणकुपित इतीशानः| निमीलिताक्षः स्तब्धाक्षो वा भवतीत्यर्थः| आक्षेपकश्चतुर्विधो भवति– दण्डापतानकोऽभ्यन्तरायामो बहिरायामोऽभिघातजश्चेति| दृढबलेन यद्यपि आक्षेपकात् पूर्वमन्तरायामबहिरायामौ पठितौ, तथाऽप्याक्षेपकविशेषावेतौ मन्तव्यौ, सुश्रुतदर्शनात्||२८-३१||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अस्यैवावस्थाविशेषावपतन्त्रकापतानकावाह– क्रुद्धः इत्यारभ्य एके तमपतानकमित्यन्तेन| स्वैः कोपनैरित्यनेन रूक्षादिकुपितः स्वतन्त्रः, न त्वावरणकुपित इतीशानजः| स्थानात् पक्वाशयात्| ऊर्ध्वं शिरसि उद्दिश्य| पीडयन् रुजा| हृदयं ततः तस्मात् शिरः शङ्खौ च पीडयेत्| आक्षिपेत् चालयेत्| मोहयेदिन्द्रियाणि| कष्टेनोच्छ्वासं मुञ्चति| निमीलको निमीलिताक्षः, स्तब्धाक्षो वा भवतीत्यर्थः| कपोत इव कूजेत्, निःसञ्ज्ञः सञ्ज्ञारहितः, सोऽपतन्त्रकः, दृष्टिं रूपग्रहणयोग्यां, संस्तभ्याच्छाद्य, सञ्ज्ञां ज्ञानविषयिणीं बुद्धिं, विनाश्य| वायुना मुक्ते हृदि सुखं लभते| वृते मूर्छिते तमेवापतन्त्रमेके त्वपतानकमाहुः| तन्त्रान्तरे अपतन्त्रकलक्षणं पठितम्| तद्यथा– “क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुरपानो नाभिसंश्रयः| सन्दूष्य हृदयस्थं च मनो व्याकुलयेत्ततः|| पीडयन् हृदयं प्राप्य शिरःशङ्खौ च पीडयेत्| आक्षिप्य चाखिलं देहं मोहयेच्च पुनः पुनः|| स कृच्छ्रादुच्छ्वसेच्चापि स्वेदशैत्ययुतो बहिः| स निद्रां लभते नीतः प्राप्य चाशु प्रबुध्यते|| त्रसते कम्पते भूयो निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः| प्रलापो वक्त्रकटुता भ्रमो मूर्छाऽरुचिस्तृषा|| तस्मिन्पित्तान्विते स्वेदः पीताभः शीतकामिता| शिरोऽङ्गगौरवं ग्लानिः शीतद्विट् मन्दवेदनः| कफान्विते च सदनं शैत्यं च हृदयग्रहः|| वातोल्बणेऽङ्गस्फुरणं शिरोमन्याकटिव्यथा| धैर्यादिविप्लवो दैन्यं विषयेष्वनवस्थितः||”||२८-३१||
Adhikarana दण्डापतानकलक्षणम् (३२) · Śloka ३२
कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||३२||
दण्डवत् स्तम्भयेद्देहं स तु दण्डापतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
एषां लक्षणमाह– कफान्वित इत्यादि| भृशं कफान्वित इत्यनेन पित्तमपि न वार्यत इत्याहुः| चरके त्वस्यासाध्यत्वं केवलवातजत्वेन द्र्ष्टव्यम्| यदाह– “पाणिपादशिरःपृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः| दण्डवत् स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः||” (च. चि. अ. २८) इति| तास्विति सर्वधमनीषु||३२||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
तेषां लक्षणमाह– कफान्वित इत्यादि| तास्विति सर्वधमनीषु| भृशं कफान्वित इत्यनेन पित्तमपि न वार्यत इत्याहुः| चरके त्वस्यासाध्यत्वं केवलवातजत्वेन द्रष्टव्यम्| यदाह– “पाणिपादशिरःपृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः| दण्डवत् स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः||” (च. चि. अ. २८) इति| तास्विति सर्वधमनीषु||३२||
Adhikarana धनुःस्तम्भलक्षणम् (३३) · Śloka ३३
धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः ||३३||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अन्तरायामबहिरायामयोः साधारणं रूपमाह– ‘धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुस्तम्भसञ्ज्ञकः’ इति||३३||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अन्तरायामबहिरायामयोः साधारणरूपमाह– स्तम्भः सामान्यः, धनुःस्तम्भः अस्यैव भेदः| धनुस्तुल्यमिति धनुस्तुल्यं क्रोडेन नम्रस्तिष्ठति, दण्डापतानकस्तु शुष्ककाष्ठदण्डवत्||३३||
Adhikarana अभ्यन्तरायामलक्षणं बाह्यायामलक्षणं च (३४-३६) · Śloka ३६
अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः |
स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् ||३४||
विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् |
अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवम् ||३५||
तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली |
बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च ||३६||
तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
विशेषलक्षणमाह– अङ्गुलीत्यादि| वक्षो बाहुद्वयान्तरम्| हृदयं तदभ्यन्तरं द्व्यङ्गुलम्| स्नायुप्रतानं लतावदनेकप्ररोहं स्नायुजालम्; स्नायुरित्युपलक्षणं, तेन सिराकण्डरयोरपि ग्रहणम्| यदुक्तं तन्त्रान्तरे– “महाहेतुर्बली वायुः सिराः सस्नायुकण्डराः| मन्यापृष्ठाश्रिता बाह्याः संशोष्यायामयेद्बहिः||” इत्यादि| अभ्यन्तरायामं क्रोडे नतं, बाह्यायामं पृष्ठे नतम्| अन्तरायामबहिरायामाभ्यां तन्त्रान्तरोक्तकुब्जस्यावरोधः| यदुक्तम्– “हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक्| क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात्तदा तं कुब्जमादिशेत्||” इति||३४-३६||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
विशेषलक्षणमाह– अङ्गुलीत्यादि| बली वायुः कुपितः गुल्फौ चरणघुटिके, वक्षो बाहुद्वयान्तरं, हृदयं तदभ्यन्तरं द्व्यङ्गुलं, स्नायुप्रतानं लतावदनेकप्ररोहं स्नायुजालं, स्नाय्वित्युपलक्षणं, तेन सिराकण्डरयोरपि ग्रहणम्| यदुक्तं तन्त्रान्तरे– “महाहेतुर्बली वायुः सिराः सस्नायुकण्डराः| मन्यापृष्ठाश्रिता बाह्याः संशोष्यायामयेद्बहिः” इत्यादि| ततः स्नायुप्रतानं धनुरिव नामयेत्| अभ्यन्तरायामं क्रोडे नतम्| हनुः कण्ठकपोलसन्धिः| बहिरायामलक्षणमाह– बाह्येत्यादि| पूर्ववद्बाह्यस्नायुप्रतानं धनुर्वदानमेत्| बाह्यायामं पृष्ठे नतं वक्षःकठ्यूरुभङ्ग्त्वात्| तमसाध्यमाहुः||३४-३६||
Adhikarana अभिघातजाक्षेपकलक्षणम् (३७) · Śloka ३७
( हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् |
क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात् तदा तं कुब्जमादिशेत्) |
कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः ||३७||
कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
उक्तानामाक्षेपकप्रकाराणां कफपित्तानुबन्धमाह– कफपित्तान्वित इत्यादि| एतच्च दण्डापतानकलक्षणमेव जेज्जटेन व्याख्यातम्| पित्तकफानुबन्धश्चात्र शैत्यशोथगुरुत्वानीत्यादिनोक्तलक्षण एव बोध्यः| चतुर्थमभिघातजमिति दण्डापतानकादित्रितयापेक्ष्य चतुर्थत्वम्, अभिघातजं दण्डाद्यभिघातकुपितवातजम्; अस्य च लक्षणम्– ‘‘यदा तु धमनीः सर्वाः’’ इत्यादिनोक्तसामान्यलक्षणं द्रष्टव्यम्||३७||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
उक्तानामाक्षेपप्रकाराणां कफपित्तानुबन्धमाह– कफेत्यादि| कफपित्तानुबन्धश्चात्र शैत्यशोषगुरुत्वानीत्यादिनोक्तलक्षणे बोद्धव्यः, केवलः स्वतन्त्र आक्षेपं करोति| अन्यं चतुर्थमभिघातजम्| दण्डाभिघातकुपितवातजातस्य तु लक्षणम्| ‘यदा तु धमनीः सर्वाः’ इत्यादिना ज्ञेयम्||३७||
Adhikarana अपतानकस्यासाध्यलक्षणम् (३८) · Śloka ३८
गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः ||३८||
अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
असाध्यत्वमाह– गर्भपातेत्यादि| गदाधरस्त्वाह– कफपित्तान्वित इत्यादिना निमित्तभेदेनाक्षेपकश्चतुर्धा इति; तद्यथा– एकः कफान्वितेन वातेन, द्वितीयः पित्तान्वितेन, तृतीयः केवलेन, चतुर्थोऽभिघातेनेति| अत्र पक्षे गर्भपातशोणितातिस्रावजौ केवलवातेन ग्राह्यौ| एतेषां च मुहुर्मुहुराक्षेपणं बोध्यम् आक्षेपकविशेषत्वात्||३८||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
असाध्यमाह– गर्भेत्यादि| अत्रापतानकमुपलक्षणं, तेन चतुष्टयमपि गृह्यते ‘कफपित्तान्वितः’ इत्यादि निमित्तभेदेन चतुर्थ आक्षेपक इति गदाधरः| तद्यथा– एकः कफान्वितेन वातेन, द्वितीयः पित्तान्वितेन, तृतीयः केवलेन, चतुर्थोऽभिघातजेनेति| अत्र गर्भपातशोणितातिस्रावजौ केवलवातेन ग्राह्याविति| एषां च मुहर्मुहुराक्षेपणं ज्ञेयम्, आक्षेपकविशेषात्||३८||
Adhikarana पक्षवधस्य सम्प्राप्तिपूर्वकं लक्षणम् (३९-४१) · Śloka ४१
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च ||३९||
पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् |
कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः ||४०||
एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः |
सर्वाङ्गरोगस्तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ||४१||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
पक्षवधमाह– गृहीत्वेत्यादि| अर्धमिति अर्धमर्यादया अर्धनारीश्वरवत्| पक्षं बाहुकक्षपार्श्वादिभागम्, अन्यतरमिति वामं दक्षिणं वा| सन्धिबन्धान् कफसहितस्नायुभिर्वृतान् मोक्षयन्निति गदाधरः; अत एव “सिराः स्नायूर्विशोष्य” इत्युक्तम्| अर्धकाय इत्युक्तेऽपि कृत्स्नग्रहणं युगपत् सर्वार्धाङ्गव्याप्त्यर्थम्| अकर्मण्य ईषच्चेष्टाक्षमः| विचेतनोऽल्पचेतनः, ईषत्स्पर्शादिज्ञानवानित्यर्थः| तद्वच्चेत्यनेन सिराः स्नायूर्विशोष्य चेत्यादिसम्प्राप्तिं लक्षणं चातिदिशति||३९-४१||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
पक्षवधमाह– गृहीत्वेत्यादि| वायुस्तनोः शरीरस्यार्धं गृहीत्वा सिराः स्नायूर्विशोष्य शोषयित्वा अन्यतरं पक्षं हन्ति निरीहं करोति| अर्धमिति अर्धमर्यादया अर्धनारीश्वरवत्| पक्षमिति शरीरार्धं बाहुकक्षपार्श्वादिभागम्, अन्यतरमिति वामं दक्षिणं वेति| किं कुर्वन्? सन्धीनां बन्धान् सन्धिबन्धान् कफसहितस्नायुभिर्वृतान् विमोक्षयन्निति गदाधरः| अतः सिराः स्नायूर्विशोष्येत्युक्तम्| तस्य तथाविधस्य पुंसः कृत्स्नो निःशेष अर्धकायोऽकर्मण्यो विचेतनः स्यात्| अर्धकाय इत्युक्तेऽपि कृत्स्नग्रहणं युगपत्सर्वाङ्गव्याप्त्यर्थम्| अकर्मण्य ईषच्चेष्टाक्षयः| विचेतनोऽल्पचेतनः ईषत्स्पर्शादिज्ञानवानित्यर्थः| केचिदाचार्यास्तं व्याधिमेकाङ्गरोगं विदुः, अन्ये पक्षवधं विदुः| सर्वकायाश्रिते समस्तदेहगते वाते तद्वत्सर्वाङ्गरोगमित्याहुः| तद्वच्चेत्यनेन ‘सिराः स्नायूर्विशोष्य च’ इत्यादिसम्प्राप्तिं लक्षणं चातिदिशति||३९-४१||
Adhikarana पक्षवधस्य साध्यासाध्यविचारः (४२-४३) · Śloka ४३
दाहसन्तापमूर्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते |
शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफान्विते ||४२||
शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः |
साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||४३||
(सु. नि. अ. १) |
(गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्स्रुते |
पक्षाघातं परिहरेत् वेदनारहितो यदि) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
तस्यैव साध्यासाध्यज्ञानार्थमाह– दाहेत्यादि| एतच्च लक्षणमन्यत्रापि वातरोगे द्रष्टव्यम्, अत एव सामान्येन वायाविति कृतवान्| शुद्धः केवलः| अन्येनेति कफेन, पित्तेन वा| क्षयहेतुकमिति धातुक्षयकुपितशुद्धवातजमिति||४२-४३||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
तस्यैव साध्यासाध्यत्वज्ञानार्थमाह– दाहेत्यादि| एवं लक्षणमन्यत्रापि वातरोगे द्र्ष्टव्यम्| पक्षाघातस्य साध्यासाध्यत्वं दर्शयन्नाह– शुद्धेत्यादि| शुद्धः केवलः, कृच्छ्रसाध्यं कष्टसाध्यं, अन्येन संसृष्टं कफेन पित्तेन वा युक्तं, क्षयहेतुकं धातुक्षयजमित्यर्थः||४२-४३||
Adhikarana अर्दितस्य निदानसम्प्राप्तिपूर्वकं लक्षणम् (४४-४६) · Śloka ४६
उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा |
हसतो जृम्भतो वाऽपि भाराद्विषमशायिनः ||४४||
शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः |
अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः |
वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते ||४५||
शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् |
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे च वेदना ||४६||
(यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् |
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः) |
तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविचक्षणाः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अर्दितमाह– उच्चैरित्यादि| अर्दयति पीडयति| अपवर्तते वक्रीभवति| चलति कम्पते| वाक्सङ्गोऽनिर्गमो वचनस्य| आदिशब्देन भ्रूगण्डादीनां ग्रहणम्| वैकृतं वेदनास्फुरणवक्रत्वादिकम्| ग्रीवेत्यादि यस्मिन् पार्श्वेऽर्दितं तस्मिन् ग्रीवादीनां वेदनेति योज्यम्| तन्त्रान्तरे तु मुखार्धवच्छरीरार्धव्यापकोऽप्यर्दितः पठितः| यदाह दृढबलः– ‘अर्धे तस्मिन् मुखार्धे वा केवले स्यात्तदर्दितम्|’ (च. चि. अ. २८) इति| ननु, यद्येवं तदा अर्दितार्धाङ्गवातयोः को भेदः? उच्यते– वेगित्वेनार्दिते कदाचिद्वेदना भवति, अर्धाङ्गवाते तु सर्वदैवेति भेदः; अथवा यथोक्तः सर्वाङ्गोऽर्दितः तद्विपरीतस्त्वर्धाङ्गवात इत्याहुः| सुश्रुतेन तु मुखमात्र एवार्दितः पठितः, अर्धशरीरस्यार्धाङ्गवातेन लब्धत्वात्| स एवात्र माधवेन लिखितः||४४-४६||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अर्दितस्य निदानपूर्वकं लक्षणमाह– उच्चैरित्यादि| उच्चैर्भाषणं, कठिनानि पूगफलादीनि खादतः, विषमाच्छयनात् ग्रीवादिवैपरीत्यशयनात्, अर्दयति पीडयति, ग्रीवां व्याप्य अपवर्तते वक्रीभवति, चलति कम्पते, वाक्सङ्गो वचनस्यानिर्गमः| आदिशब्देन गण्डनासादीनां ग्रहणं, वैकृतं वेदनास्फुरणवक्रत्वादिकम्| ग्रीवेत्यादि यस्मिन् पार्श्वेऽर्दितं तस्मिन्पार्श्वे ग्रीवादीनां वेदनेति योज्यम्| चिबुकं मुखकुहरस्याधोभागः| तन्त्रान्तरे मुखार्धवच्छरीरार्धव्यापकोऽप्यर्दितः पठितः| यदाह दृढबलः– “अर्धे तस्मिन्मुखार्धे वा केवले स्यात्तदर्दितम्” इति||४४-४६||
Adhikarana अर्दितस्यासाध्यलक्षणम् (४७) · Śloka ४७
क्षीणस्यानिमिषक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः ||४७||
न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
तस्यासाध्यलक्षणमाह– क्षीणस्येत्यादि| अनिमिषाक्षस्य निमेषासमर्थचक्षुषः| प्रसक्ताव्यक्तभाषिण इति प्रसक्तं प्रकर्षेण सक्तमप्रवृत्तम्, अव्यक्तं प्रपीडितवर्णपदं, भाषितुं शीलं यस्य स तथा| अन्ये तु प्रसक्तं निरन्तरमाहुः; तन्न, चरके ‘‘दीना जिह्वा समुत्क्षिप्ता काले सज्जति चास्य वाक्|’’ (च. चि. अ. २८) इति वचनात्| त्रिवर्षमिति अतीतवर्षत्रयम्; अथवा त्रयाणां मुखनासाचक्षुषां वर्षः स्रवणं यत्र तत्तथेत्याहुः||४७||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
तस्यासाध्यलक्षणमाह– क्षीणस्येत्यादि| अनिमिषाक्षस्य निमेषासमर्थचक्षुषः| प्रसक्तेति प्रकर्षेण सक्तं लग्नमप्रवृत्तं, कण्ठताल्वादिवर्णोच्चारणस्थानेषु, अव्यक्तमस्फुटं पीडितवर्णपदं भाषितुं शीलं यस्य स तथा| अन्ये तु प्रसक्तं निरन्तरमाहुः; तन्न, चरके– “काले सज्जति चास्य वाक्” इति वचनात्| त्रिवर्षमिति अतीतवर्षत्रयम्, अथवा त्रयाणां मुखनासिकाचक्षुषां वर्षः स्रवणं यत्र तत्तथेत्याहुः| वेपनस्य कम्पनशीलस्य||४७||
Adhikarana आक्षेपकादीनां वेगशान्तौ स्वस्थत्वम् (४८) · Śloka ४८
गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु ||४८||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
आक्षेपकादीनामर्दितान्तानां वेगित्वमाह– गत इत्यादि| स्वास्थ्यं पीडालाघवं, भारापगमे सुखित्वव्यपदेशवत्||४८||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
आक्षेपकादीनामर्दितान्तानां तावद्वेगित्वमाह– गत इत्यादि| भारापगमे सुखित्वव्यपदेशवत्||४८||
Adhikarana हनुग्रहलक्षणम् (४९-५०) · Śloka ५०
जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः |
कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनुम् ||४९||
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् |
हनुग्रहः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ||५०||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
हनुग्रहमाह– जिह्वेत्यादि| हनुमूलस्थः कपोलमूलस्थः| हनुं स्रंसयित्वाऽधः कृत्वा| विवृतास्यत्वम् आस्यविवृतिं, संवृतास्यताम् आस्यसंवृतिं; सा च वायोरनियतकारित्वात्||४९-५०||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
हनुग्रहमाह– जिह्वेत्यादि| जिह्वानिर्लेखनात् जिह्वाघर्षणात् दन्तकाष्ठादिना, शुष्काणां चणकादीनां भक्षणात्| अभिघाततः ताडनात्| हनुमूलस्थः कपोलमूलस्थः| हनुं स्रंसयित्वा अधः कृत्वा, विवृतास्यत्वं प्रसारितवदनत्वं, संवृतास्यत्वं सङ्कुचितमुखताम्| अत्र संवृतिर्विवृतिर्वा वायोरनियतकारित्वात्| स एव वातः कुपित इत्यर्थः| तेन कृच्छ्राच्चर्वणं भाषणं च स्यात्||४९-५०||
Adhikarana मन्यास्तम्भलक्षणम् (५१) · Śloka ५१
दिवास्वप्नासनस्थानविवृतोर्ध्वनिरीक्षणैः |
मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्माणऽऽवृतः ||५१||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
मन्यास्तम्भमाह– दिवास्वप्नेत्यादि| स एवेति वातः||५१||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
मन्यास्तम्भमाह– दिवेत्यादि| आसनमुपवेशः, स्थानमूर्ध्वभवनं, विवृतोर्ध्वनिरीक्षणं वक्रमार्गावलोकनम्| स एवेति वातो दिवास्वप्नादिभिः कुपितः सन्, श्लेष्मणाऽऽवृतो मन्यास्तम्भं प्रकुरुते, मन्यास्तम्भं केचिदपतानकपूर्वरूपं मन्यन्ते||५१||
Adhikarana जिह्वास्तम्भलक्षणम् (५२) · Śloka ५२
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः |
जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ||५२||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
जिह्वास्तम्भमाह– वागित्यादि| वाग्वाहिनीसिरासंस्थ इति वाग्वाहिनी या सिरा तत्र संस्थ इति योज्यं, समस्तपक्षे “पुंवत् कर्मधारयजातीयदेशीयेषु” इत्यनेन पुंवद्भावप्राप्तेः| अन्नपानवाक्येष्वनीशतेति अन्नपानाभ्यवहारवचनेषु असामर्थ्यम्||५२||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
जिह्वास्तम्भमाह– वागित्यादि| वाग्वाहिनी वा सिरा तत्र संस्थ इति योज्यम्| अन्नपानवाक्येष्वनीशतेति अन्नपानाभ्यवहारवचनेष्वसामर्थ्यम्||५२||
Adhikarana सिराग्रहस्य सम्प्राप्तिपूर्वकं लक्षणम् (५३) · Śloka ५३
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः |
रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः ||५३||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
सिराग्रहमाह– रक्तमित्यादि| मूर्धधरा इति ग्रीवागताः, तासां रूक्षत्वं वेदनावत्त्वं कृष्णत्वं च कुर्यात्| सोऽसाध्य इति स्वरूपेणैव, काकणकुष्ठवत्| शिरोग्रह इति पाठान्तरेऽपि शिरोधारकसिरादुष्ट्या शिरोवेदनाकारित्वात् ‘शिरोग्रह’ इति व्यपदेशः, लक्षणं तु तदेव||५३||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
सिराग्रहमाह– रूक्षाः सवेदनाः कृष्णा इति रूक्षकृष्णवेदनावत्त्वं कुर्यात्| सोऽसाध्य इति स्वरूपेण हस्तगतद्रव्यवत्| ‘शिरोग्रहः’ इति पाठान्तरं, तत्र शिरोधारकसिरादुष्ट्या शिरोवेदनाकारित्वात्, शिरोग्रहलक्षणं तु तदेव||५३||
Adhikarana गृध्रसीलक्षणम् (५४) · Śloka ५४
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् |
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः ||५४||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता |
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
गृध्रसीमाह– स्फिक्पूर्वेत्यादि| स्फिक् पूर्वा प्रथमतो ग्राह्या स्तम्भरुक्तोदैर्यस्याः सा स्फिक्पूर्वा; ईशानस्तु पूर्वा प्रथमा गृध्रसी वातादिति योजयति, एषा च व्याख्या स्फिक्शब्दस्य नपुंसकत्वेन ‘पूर्वा स्फिक् कटीपृष्ठ’ इत्यादिना पाठेन वोपपद्यते नान्यथा| ‘स्फिक्पूर्वम्’ इति पाठान्तरं जानुजङ्घापदमित्यनेन योज्यम्| क्रमादिति न युगपत्| वातादिति छेदः| वातकफारब्धा गृध्रसी, सा उक्तवातलक्षणयुक्ताऽपि तन्द्रागौरवादियुक्ता भवतीति गृधसीद्वयमुक्तम्||५४||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
गृध्रसीमाह– स्फिगित्यादि| गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैः क्रमात् कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं गृह्णाति, तथा मुहुः स्पन्दते सा वातजा ज्ञेया, कथम्भूता गृध्रसी? स्फिक् पूर्वा प्रथमतो ग्राह्या स्तम्भरुक्तोदैर्यस्याः सा स्फिक्पूर्वा| ईशानस्तु पूर्वा प्रथमा गृध्रसी वातादिति योजयति| एषा च व्याख्या स्फिक्शब्दस्य नपुंसकत्वेन, ‘पूर्वा स्फिक् सकटीपृष्ठ’– इत्यादिपाठेन वोपपद्यते, नान्यथा| ‘स्फिक्पूर्वम्’ इति पाठान्तरं जानुजङ्घापदमित्यनेन योज्यम्| क्रमादिति न युगपत्| गृध्रसी रङ्घिणीति लोके| वातादिति छेदः, वातकफारब्धा गृध्रसी, सा प्रोक्ता वातलक्षणयुक्ता तन्द्रागौरवादियुक्ताऽपि भवतीति गृध्रसीद्वयमुक्तम्||५४||
Adhikarana गृध्रस्या विशेषलक्षणम् (५५-५६) · Śloka ५६
वातजायां भवेत्तोदो देहस्यापि प्रवक्रता |
जानुकट्यूरुसन्धीनां स्फुरणं स्तब्धता भृशम् ||५५||
वातश्लेष्मोद्भवायां तु निमित्तं वह्निमार्दवम् |
तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च ||५६||
Show commentary
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
गृध्रस्याः पुनरपि विशेषलक्षणमाह– वातजायामित्यादि| सुगमम्||५५-५६||
Adhikarana विश्वाचीलक्षणम् (५७) · Śloka ५७
तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः ||५७||
बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची चेति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
विश्वाचीमाह– तलमित्यादि| तलं हस्तस्योपरिभागः, तलशब्दोऽत्र उपरिवचनः, यथा– भूतलमिति गयदासः| तेनायमर्थः– बाह्वोः पृष्ठं बाहुपृष्ठं, तत आरभ्य हस्ततलं लक्षीकृत्याङ्गुलीनां याः कण्डरास्ताः सन्दूष्य बाह्वोः कर्मक्षयकरी या सा विश्वाची| बाह्वोः कर्म ग्रहणाकुञ्चनादि, द्वित्वं चात्र सम्भवपरं, तेनैकबाहावपि भवति वातरक्तवत्| विश्वाची चेति चकारेण गृध्रसीविश्वाच्योः खल्लीसञ्ज्ञां दर्शयति, तयोरपि करमूलावमोटनकारित्वात्; यदुक्तं हारीते– ‘‘विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विता|’’ इति गयदासः| चक्रस्त्वाह– चरके “खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी|” (च. चि. अ. २८) इत्यनेन विश्वाच्याः पृथगेव खल्ली पठिता, सुश्रुतेन तु खल्ली न पठितैव; नहि तेन तन्त्रान्तरोक्तसर्वविकाराः पठ्यन्ते, चरकक्तपरस्परवातावरणलक्षणमेव न पठितं; हारीतेन तु तीव्ररुजायोगाद् गृध्रसीविश्वाच्योः खल्लीत्वं पठित्वं, भवति हि धर्मान्तरयोगात् कस्यचिद्विकारस्य रोगान्तरत्वं; यथा– अष्ठीलैव प्रत्यष्ठीला, अश्मर्येव शर्करा, पाण्डुरोग एव कामलेत्यादि||५७||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
विश्वाचीमाह– तलमित्यादि| कण्डरा महास्नायुः, तलं हस्तस्योपरिभागः, तलशब्दोऽत्रोपरिवचनः, यथा– भूतलमिति| तेनायमर्थः बाह्वोः पृष्ठं बाहुपृष्ठं, तदारभ्य हस्ततलं लक्षीकृत्याङ्गुलीनां याः कण्डराः ताः सन्दूष्य बाह्वोः कर्मक्षयकरी या सा विश्वाची| बाह्वोः कर्म– आकुञ्चनग्रहणादि, द्वित्वं चात्र सम्भवपरं, तेनैकबाहावपि भवति, वातरक्तवत्| विश्वाची चेति चकारेण गृध्रसीविश्वाच्योः खल्लीसञ्ज्ञा दर्शिता, तयोरपि करमूलावमोटकत्वात्||५७||
Adhikarana क्रोष्टुकशीर्षलक्षणम् (५८) · Śloka ५८
वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ||५८||
ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
क्रोष्टुकशीर्षमाह– वातेत्यादि| वातशोणितज इति वातरक्ताख्यविकारजः, चिकित्साभेदार्थं पृथक् पठित इति गयदासः| वातशोणिताभ्यां जात इति जेज्जटः| दृश्यते ह्ययं वातरक्तव्यतिरेकेणापि; जानुदेशनियतत्वेन विशिष्टलक्षणत्वेन चेतरवातरक्तशोथाद्भेद इति| क्रोष्टुकशीर्षवत् शृगालमस्तकवत् स्थूलः||५८||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
क्रोष्टुकशीर्षमाह– वातेत्यादि| वातशोणिताभ्यां जातो वातशोणितजः, न पुनर्वातरक्तेन व्याधिना जनितः, जानु मध्ये ऊरुजङ्घयोः सन्धिः, स्थौल्येन आकृत्या च क्रोष्टुशीर्षवत्||५८||
Adhikarana खञ्जलक्षणम् (५९) · Śloka ५९
वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा ||५९||
खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
खञ्जमाह– वायुरित्यादि| सक्थ्नः ऊर्ध्वजङ्घायाः, कण्डरां महास्नायुम्, आक्षिपेत् ईषत् क्षिपेत्, किञ्चिद्गतिमत्त्वादिति गयदासः| सक्थ्नोरिति द्विवचनेनैव द्वित्वे लब्धे द्वयोरिति पदेन नियमयति– सक्थिद्वयस्यैव वधात् पङ्गुः, एकसक्थिवधात् खञ्ज इति; वधश्चात्र गमनादिक्रियानाशः||५९||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
खञ्जपङ्गुवातावाह– वायुरित्यादि| यदा कट्यां स्थितो वायुः सक्थ्नः ऊर्ध्वजङ्घायाः कण्डरां महास्नायुमाक्षिपेत् ईषत् क्षिपेत् किञ्चिद्गतिमत्त्वादिति गयदासः, तदा जन्तुः खञ्जो भवति| पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधादिति सर्वथा गतिविघातात् पङ्गुरिर्थः| सक्थ्नोरिति द्विवचनेनैव द्वित्वे लब्धे द्वयोरितिपदेन नियमयति– सक्थिद्वयस्यैव वधात्पङ्गुः, एकसक्थिवधात्खञ्ज इति| वधश्चात्र गमनक्रियानाशः||५९||
Adhikarana कलायखञ्जलक्षणम् (६०) · Śloka ६०
प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति ||६०||
कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
खञ्जविशेषमाह– प्रक्रामन्नित्यादि प्रक्रामन्निति गमनमारभमाणो वेपते| प्रशब्दोऽयमादिकर्मणि| खञ्जन्निव गच्छति विकलयन्निव गच्छति, गमनारम्भेन अन्येन संसृष्टं वेपते तेन खञ्जादस्य भेदः| मुक्तेत्यादिमित्याहुः| मुक्तसन्धिप्रबन्धनमिति शिथिलीकृतसन्धिबन्धनम्| कलायखञ्ज इति शास्त्रे रूढा सञ्ज्ञा; अयमेवान्यत्र खञ्जवात इत्युक्तः||६०||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
कलायखञ्जमाह– प्रक्रामन्नित्यादि| प्रक्रामन् पादविक्षेपं कुर्वन्, वेपते कम्पते| खञ्जन्निवेत्यादि वैकल्यं कुर्वन्निव गच्छति| मुक्तसन्धिप्रबन्धनं शिथिलीकृतसन्धिबन्धनम्| कलायखञ्ज इति शास्त्रे रूढिः सञ्ज्ञा||६०||
Adhikarana वातकण्टकलक्षणम् (६१) · Śloka ६१
रुक् पादे विषमेन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा ||६१||
वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम् |
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
वातकण्टकमाह– रुगित्यादि| विषमपादन्यासकुपितः श्रमकुपितो वा वायुर्गुल्फे वेदनां जनयन्, वातकण्टकमित्याहुः; अयमेवान्यत्र ‘खुडुकावात’ इत्युक्तः||६१||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
वातकण्टकमाह– रुगित्यादि| यदा विषमपादन्यासकुपितः श्रमकुपितो वा वायुर्गुल्फेवेदनां जनयति, तं वातकण्टकमित्याहुः; अयमेवान्यत्र ‘खुडुकावात’ इत्युक्तः||६१||
Adhikarana पाददाहलक्षणम् (६२) · Śloka ६२
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः ||६२||
विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
पाददाहमाह– पादयोरित्यादि| विशेषतश्चङ्क्रमत इत्यनेन स्थितस्य मन्दो दाह इति दर्शयति| वैवर्ण्यादेरभावाद्वातरक्तादस्य भेदः||६२||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
पाददाहमाह– पादयोरित्यादि| पादयोः विशेषतश्चङ्क्रमतः विशेषेण गच्छतः, विशेषतश्चङ्क्रमत इत्येनन स्थितस्य मन्दो दाह इति दर्शयति| वैवर्ण्यादेरभावाद्वातरक्तादस्य भेदः||६२||
Adhikarana पादहर्षलक्षणम् (६३) · Śloka ६३
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ ||६३||
पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपतः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
पादहर्षमाह– हृष्येते इत्यादि| हृष्येते हर्षयुक्तौ भवतः, हर्षश्च रोमाञ्चप्रायः अन्तःशीतो झिणिझिणिवत् वेदनाविशेष इत्याहुः; झिणिझिणि तु न चिरानुबन्धिनी केवलवातजेति भेदः||६३||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
पादहर्षमाह– हृष्येते इत्यादि| हृष्येते हर्षयुक्तौ भवतः, हर्षश्च रोमाञ्चप्रायोऽन्तःशीतो झिणिझिणिवत् वेदनाविशेषः||६३||
Adhikarana अंसशोषलक्षणम् (६४) · Śloka ६४
अंसदेशस्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् ||६४||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अंसेत्यादि| अंसेत्यादिना श्लोकार्धेनांसशोषः केवलवातज उच्यते| अंसबन्धनकारकः श्लेष्मा अंसबन्धनः; एतदनन्तरं ‘अंसशोषं जनयेत्’ इति शेष इति कार्तिकः||६४||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अर्धार्धश्लोकेनांसशोषावबाहुकयोर्लक्षणमाह– अंसेत्यादि| अंसशब्देनांससमीपोपलक्षितदेशोंऽसदेशः| अंसो बाहुशिरः, तत्र स्थितो व्यवस्थितः| अंसबन्धनमिति अंसबन्धनकारकः श्लेष्मा अंसबन्धनः, तत्रांसबन्धनं श्लेष्माणं शोषयित्वा स तदनन्तरं अंसशोषं जनयेदिति वाक्यशेष इति कार्तिकः||६४||
Adhikarana अवबाहुकलक्षणम् (६५) · Śloka ६५
सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयेदवबाहुकम् |६५|
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अवबाहुकमाह– सिराश्चेत्यादिना| तत्रस्थोंऽसदेशस्थः| अयं च वातकफजः| अन्ये तु मिलित्वा अवबाहुकलक्षणमाहुः; तन्न, यतः सुश्रुतेनोक्तम्– ‘अंसशोषावबाहुकयोर्बाहुमध्ये सिराव्यधः’ (सु. शा. अ. ८) इति| एतदनन्तरं सुश्रुतेन बाधिर्यं पठितम्– “यदा शब्दवहं वायुः” (सु. नि. अ. १) इत्यादिना, माधवेन तु प्रकरणानुरोधं मन्यमानेन कर्णरोग एव तत् पठितं, किन्तु सुश्रुतेन वातव्याधौ बाधिर्यं पठित्वाऽपि बाधिर्यकर्णशूलौ शालाक्यऽपि पठितौ; पुनरुक्तमिति चेत्; नैव, सम्प्राप्तिभेदभिन्नत्वात्; वातव्याधौ शब्दवहमित्यनेन कर्णशष्कुल्यवच्छिन्ननभोदेश उक्तः, शालाक्ये च शब्दवहाः सिरा इत्युक्तम्| माधवेन तु कर्णरोगे शब्दाश्रवणत्वाविशेषादेतदेव तत्र पठितमित्यविरोधः|६५|–
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
सिराश्चेत्यादिना अवबाहुकः| तत्रस्थोंऽसदेशस्थः, सिराः आकुञ्च्यावबाहुकं जनयेत्| अयं च कफवातजः| अत्रांसशोषमवबाहुकमिति रोगद्वयमुक्तवान्, अन्ये तु मिलित्वाऽवबाहुकलक्षणमाहुः, तन्न यतः सुश्रुतेन रोगद्वयं पृथक् पठितम्– “अंसशोषावबाहुकयोर्बाहुमध्ये सिराव्यधः” इति|६५|–
Adhikarana मूकादीनां लक्षणम् (६५) · Śloka ६५
आवृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः ||६५||
नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिनगद्गदान् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
मूकादींस्त्रीनाह– आवृत्येत्यादि| अक्रियकान् अवचनक्रियकानिति; नञयमभावे, ईषदर्थे च| आद्यो मूकोऽवचनः, द्वितीयो मिन्मिनः सानुनासिकसर्ववचनः, तृतीयो गद्गदो लुप्तपदव्यञ्जनाभिधायी| एषां च समानकारणाभिधानेऽपि दुष्टेरुत्कर्षादिभिरदृष्टवशाद्वा भेद इत्युन्नेयम्||६५||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
मूकादीन् जिह्वागतान् वातरोगांस्त्रीनाह– आवृत्येत्यादि| वायुः सकफः कुपितः सन्, शब्दवाहिनीर्धमनीरावृत्यावरुध्य, नरान् अक्रियकान् अवचनक्रियकान् करोति| अत्र नञ् अभावे ईषदर्थे च| मूकोऽवचनः, मिन्मिनः सानुनासिकसर्ववचनः, गद्गदो लुप्तपदव्यञ्जनाभिधायी| एषां तुल्यहेत्वभिधानेऽपि दुष्टेरुत्कर्षादिभिरदृष्टवशाद्वा भेद इत्युन्नेयम्||६५||
Adhikarana तूनीलक्षणम् (६६) · Śloka ६६
अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता ||६६||
भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनी नाम नामतः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
तूनीमाह– अध इत्यादि| अध इति गुदोपस्थम्| वेदना शूलम्| वर्चोमूत्राशयोत्थिता पक्वाशयमूत्राशयोत्थिता, पक्वाशयमूत्रपुटयोर्व्यस्तसमस्तयोर्जाता| उपस्थं स्त्रीपुंसयोर्गुह्यम्| नामतः प्रसिद्धितः||६६||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
तूनीवातमाह– अध इत्यादि| या वेदना शूलमध इति गुदोपस्थं याति, नामतः प्रसिद्धितः सा तूनी नाम, वर्चोमूत्राशयोत्थिता पक्वाशयमूत्रपुटयोर्व्यस्तसमस्तयोर्जाता, भिन्दतीव गुदोपस्थमिति भेदं कुर्वतीव गुदोपस्थस्येत्यर्थः| उपस्थं स्त्रीपुंसयोर्गुह्यम्||६६||
Adhikarana प्रतितूनीलक्षणम् (६७) · Śloka ६७
गुदोपस्थोत्थिता या तु प्रतिलोमं प्रधाविता ||६७||
वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
प्रतितूनीमाह– गुदेत्यादि| प्रतिलोममित्यूर्ध्वम्| वेगैर्वातकृतोद्गमैः| सेत्यनेन ‘भिन्दतीव’ इत्यतिदिश्यते||६७||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
प्रतितूनीमाह– गुदेत्यादि| गुदोपस्थोत्थिता सैव वेदना प्रतिलोमित्यूर्ध्वं प्रधाविता सती, वेगैर्वातकृतोद्गमैर्मुहुर्मुहुः स्वभावोपशमोपलक्षितैः पक्वाशयं याति, सा प्रतितूनीत्युच्यते, सैवेत्यनेन भिन्दतीत्यतिदिश्यते||६७||
Adhikarana आध्मानलक्षणं, प्रत्याध्मानलक्षणं च (६८-६९) · Śloka ६९
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् ||६८||
आध्मानमिति तं विद्याद् घोरं वातनिरोधजम् |
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् ||६९||
प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
आध्मानमाह– साटोपमित्यादि| साटोपमिति आटोपश्चलचलनमिति गयदासः, गुडगुडाशब्द इति कार्तिकः| आध्मातं वातपूर्णचर्मपुटकस्थानीयम्| उदरमिति पक्वाशयः, प्रत्याध्मानस्य आमाशयसम्भवत्वात्| घोरमिति कष्टप्रदम्| आमाशयसमुत्थत्वेन प्रत्यासत्त्या पार्श्वहृदययोरपि वेदानाशङ्कानिरासार्थमाह– विमुक्तेत्यादि| तदेवेत्यनेन साटोपादित्वमतिदिशति| कफव्याकुलितानिलं कफावृतवातम्||६८-६९||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
आध्मानलक्षणमाह– साटोपमित्यादि| साटोपादिलक्षणयुक्तमुदरमाध्मानं जानीयात्; साटोपमिति आटोपश्चलनं तेन सह वर्तत इति साटोपमिति गयदासः; गुडगुडाशब्द इति कार्तिकः| आध्मानमिति आध्मातं वातपूर्णचर्मपुटकस्थानीयम् उदरमिति पक्वाशयः, प्रत्याध्मानस्यामाशयसम्भवत्वात्| घोरमिति कष्टप्रदम्| प्रत्याध्मानमाह– विमुक्तेत्यादि| विमुक्तं पार्श्वहृदयं येन तत्तथा| कफाकुलितं वातमित्यर्थः||६८-६९||
Adhikarana अष्ठीलालक्षणं, प्रत्यष्ठीलालक्षणं च (७०-७२) · Śloka ७२
नाभेरधस्तात् सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः ||७०||
अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरूर्ध्वमायत उन्नतः |
वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||७१||
एतामेव रुजोपेतां वातविण्मूत्ररोधिनीम् |
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||७२||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अष्ठीलामाह– नाभेरित्यादि| अष्ठीला उत्तरापथे वर्तुलः पाषाणविशेष इति जेज्जटमतानुवादी कार्तिकः, कर्मकाराणां वर्तुला दीर्घा लौहभाण्डीति गयदासः| ऊर्ध्वमायत उपरिदीर्घः| उन्नतः तिर्यगुन्नतः| वातकृता अष्ठीला वाताष्ठीलेति स्वरूपपरं, व्यावृत्त्यभावात्| बहिर्मार्गावरोधिनीं वातमूत्रपुरीषावरोधिनीम्| एतामित्यादि सैव जठरे तिर्यगुत्थिता तिर्यगायता प्रत्यष्ठीलेति भेदः| वातविण्मूत्ररोधिनीमिति विशेषपरम्||७०-७२||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अष्ठीलामाह– नाभेरित्यादि| अष्ठीलावत् अष्ठीलासदृशं ग्रन्थिं वाताष्ठीलां विजानीयात्| अष्ठीला उत्तरापथे वर्तुलः पाषाणविशेष इति जेज्जटानुवादी कार्तिकः, कर्मकाराणां वर्तुला दीर्घा लौहभाण्डी इति गयदासः| घनं संहतावयवम्| ऊर्ध्वमायतमुपरिदीर्घम्| उन्नतं तिर्यगुन्नतम्| वातकृता अष्ठीला वाताष्ठीला इति स्वरूपपरं, व्यावृत्त्यभावात्| बहिर्मार्गनिरोधिनी वातमूत्रपुरीषरोधिनीम्| प्रत्यष्ठीलामाह– एतामित्यादि| प्रत्यष्ठीलेति भेदः| वातमूत्रपुरीषरोधिनीमिति विशेषपरम्||७०-७२||
Adhikarana बस्तौ प्रतिलोमे वायौ विविधमूत्ररोधकविकारसम्भवः (७३) · Śloka ७३
मारुतेऽनुगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते |
विकारा विविधाश्चात्र प्रतिलोमे भवन्ति च ||७३||
(सु. नि. अ. ३) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अष्ठीलाव्यतिरिक्तामपि वातविकृतिं मूत्ररोधिनीमाह– मारुत इत्यादि| अनुगुणेऽनुलोमे| प्रतिलोमे प्रतिलोमगे मारुत इति सम्बन्धः| विकारा अश्मरीमूत्रकृच्छ्रादयः||७३||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अष्ठीलाव्यतिरिक्तामपि मूत्ररोधिनीं वातविकृतिमाह– मारुत इत्यादि| अविगुणेऽनुलोमे मारुत इत्यर्थः| विकाराः अश्मरीमूत्रकृच्छ्रवातकृताष्ठीलाकृच्छ्रादयः||७३||
Adhikarana वेपथुलक्षणम् (७४) · Śloka ७४
सर्वाङ्गकम्पः शिरसो वायुर्वेपथुसञ्ज्ञकः |७४|
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
वेपथुवातविकारमाह– सर्वेत्यादि| शिरसः कम्प इति सम्बन्धः; शिर इत्यवयवोपलक्षणं, तेन हस्तादेरपि कम्पो वेपथुरित्यर्थः|७४|–
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
सर्वाङ्गकम्पवातमाह– सर्वाङ्गेत्यादि| सर्वाङ्गस्य शिरसश्च कम्प इति सम्बन्धः| शिरस इत्यवयवोपलक्षणं, तेन हस्तोदेरपि कम्पो वेपथुरिति|७४|–
Adhikarana खल्लीलक्षणम्, ऊर्ध्ववातलक्षणं च (७४) · Śloka ७४
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी ||७४||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
खल्लीत्यादि| खल्ली ‘सिरावमोटन’ इति लोके||७४||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
खल्लीमाह– खल्लीत्यादि| मोटिनीति परिवर्तनशीला||७४||
Adhikarana ऊर्ध्ववातलक्षणम् (७५) · Śloka ७५
अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन वा |
करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते ||७५||
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन च| करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातं प्रचक्षते||७५||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
ऊर्ध्ववातमाह– अध इति||७५||
Adhikarana अनुक्तवातरोगसङ्ग्रहः (७६-७७) · Śloka ७७
स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् |
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत् ||७६||
(च. चि. अ. २८) |
हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः |
कालेन महता वाता यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा ||७७||
नरान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान् |
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अनुक्तवातरोगसङ्ग्रहणार्थमाह– स्थानेत्यादि| स्थानानुरूपैर्लिङ्गैर्यथा– कुक्षिशूलं, पृष्ठशूलं, नखभेद इत्यादि| नामानुरूपैर्लिङ्गैर्यथा– शूलमित्युक्ते कीलनिखातवद्वेदनाविशेष एव उच्यते, तथा भेदतोदादिभिरपि पीडाविशेष एव गम्यते| वाता इति वातविकाराः, कार्यकारणयोरभेदोपचारात्| वातादिति पाठे तु वाताद्ये पक्षवधादय इति योज्यम्||७६-७७||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अनुक्तवातरोगसङ्ग्रहार्थमाह– स्थानेत्यादि| स्थानानुरूपैर्लिङ्गैर्यथा– कुक्षिशूलं, पृष्ठशूलं, नखभेदः| नामानुरूपैर्यथा– कुक्षिशूलमित्युक्ते कीलनिखातवद्वेदनाविषे एवोच्यते, तथा तोदभेद इत्यादि पीडाविशेष एव गम्यते| पित्ताद्यैरिति पित्तश्लेष्मरुधिरैः, संसर्गं द्विदोषजं च लक्षयेत्| उक्तरोगाणां कृच्छ्रसाध्यत्वमाह– हन्वित्यादि| एतेष्वेकः कश्चिन्मुच्यते इत्यर्थः| परं कः सिद्ध्यति, य तरुणो भवति| तथा निरुपद्रवान् उपद्रवरहितान्||७६-७७||
Adhikarana पूर्वोक्तवातरोगाणां साध्यासाध्यविचारः, उपद्रवाश्च (७८-७९) · Śloka ७९
विसर्पदाहरुक्सङ्गमूर्छारुच्यग्निमार्दवैः ||७८||
क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादयः |
शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् |
रुजार्तिमन्तं च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत् ||७९||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
वातोपद्रवानाह– विसर्पेत्यादि| वाता इति वातविकाराः, कार्यकारणयोरभेदोपचारात्| वातादिति पाठे तु वातात् पक्षवधादय इति योज्यम्| शूनमित्यादि शूनं सशोथम्| सुप्तत्वचं स्पर्शानभिज्ञत्वगिन्द्रियम्||७८-७९||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
वातोपद्रवानाह– विसर्पेत्यादि| वाता इति वातविकाराः, कार्यकारणयोरभेदोपचारेण| वातात् इति पाठे तु वातात् पक्षवधादयः इति योज्यम्, सङ्गो मूत्रपुरीषवाताप्रवृत्तिः| क्षीणं मांसबलं यस्य स तथा| असाध्यमाह– शूनमित्यादि| शूनं शोथयुक्तम्| सुप्तत्वचं स्पर्शानभिज्ञत्वगिन्द्रियम्| भग्नं भग्नास्थि| रुजार्तिमन्तमतीव पीडयाऽऽर्तम्||७८-७९||
Adhikarana प्रकृतिस्थस्य वायोर्लिङ्गं कार्यं च (८०) · Śloka ८०
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतिस्थितः |
वायुः स्यात् सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम् ||८०||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
इदानीं पञ्चविधस्यापि प्रकृतिस्थस्य वायोर्लिङ्गं कार्यं चाह– अव्याहतेत्यादि| यस्येति पुरुषस्य, अव्याहतगतिः अनवरुद्धमार्गः, स्थानस्थः स्वाश्रयव्यवस्थितः, प्रकृतिस्थितोऽक्षीणश्चाप्रवृद्धः, एतद्विशेषणत्रयं हेतुहेतुमद्भावेन योज्यम्| वीतरोगो नीरोगः, कफपित्तदुष्टेरपि प्रेरकवातेनान्तरीयकत्वात्| अधिकं समाः शतमिति पञ्च दिनाधिकं सविंशं वर्षशतम्| यदाह वराहः आयुर्निरूपणे– ‘समाः षष्टिर्द्विघ्ना मनुजकरिणां पञ्च च निशाः|’ इत्यादि||८०||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
इदानीं पञ्चविधस्यापि प्रकृतिस्थस्य वायोः कार्यं लिङ्गं च प्राह– अव्याहत इत्यादि| यस्य पुरुषस्य अव्याहतगतिः अरुद्धमार्गः, स्थानस्थः स्वाशयव्यवस्थितः, प्रकृतौ स्थितः न वृद्धो न च क्षीणः, वायोर्विशेषणत्रयम्| वीतरोगो नीरोगः, कफपित्तदुष्टेरपि प्रेरकवातेनान्तरीयकत्वात्| अधिकं समाः शतं पञ्चदिनाधिकं विंशतिवर्षशतम्| यदाह वराहमिहिरे आयुर्निरूपणाध्याये– “समाः षष्टिर्द्विघ्ना मनुजकरिणां पञ्च च निशाः” इति||८०||
Adhikarana पुष्पिका · Śloka २२
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातव्याधिनिदानं समाप्तम् ||२२||
Show commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां वातव्याधिनिदानं समाप्तम्||२२||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
इति श्रीवाचस्पतिवैद्यविरचितायां माधवनिदानव्याख्यायामातङ्कदर्पणाख्यायां वातव्याधिनिदानम्||२२||