Adhikarana రాజయక్ష్మనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథ రాజయక్ష్మక్షతక్షీణనిదానం |
వేగరోధాత్ క్షయాచ్చైవ సాహసాద్విషమాశనాత్ |
త్రిదోషో జాయతే యక్ష్మా గదో హేతుచతుష్టయాత్ ||1||
View original
अथ राजयक्ष्मक्षतक्षीणनिदानम् |
वेगरोधात् क्षयाच्चैव साहसाद्विषमाशनात् |
त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात् ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రాజయక్ష్మరూపేషు పిత్తాద్రక్తస్య చాగమ ఇతి వచనాద్రక్తపిత్తానంతరం యక్ష్మనిదానం| చికిత్సోపయోగివిప్రకృష్టం కారణం చతుర్విధమాహ– వేగరోధాదిత్యాది| వేగోऽత్ర వాతమూత్రపురీషాణాం, న తు న వేగాంధారణీయోక్తానాం జృంభాదీనాం సర్వేషాం| యదుక్తం చరకే– “హ్రీమత్త్వాద్వా ఘృణిత్వాద్వా భయాద్వా వేగమాగతం| వాతమూత్రపురీషాణాం నిగృహ్ణాతి యదా నరః||” (చ. చి. అ. 8) ఇత్యాది| క్షయాదితి క్షీయతే అనేనేతి క్షయః, తేనాతివ్యవాయానశనేర్ష్యావిషాదాదయో ధాతుక్షయహేతవో గృహ్యంతే| సాహసాదితి సాహసం బలవద్విగ్రహాదిరురఃక్షతహేతుత్వేన కారణం| విషమాశనాది సుశ్రుతోక్తద్వాదశాశనప్రవిచారవ్యతిరేకేణోపయోగః, తస్య శీఘ్రం స్రోతోరోధకత్వాత్| ఉక్తం హి చరకే– “వివిధాన్యన్నపానాని వైషమ్యేణ సమశ్నతాం| జనయంత్యామయాన్ ఘోరాన్ విషమా మారుతాదయః|| రుద్ధ్వా స్రోతాంసి ధాతూనాం వైషమ్యాద్విషమం గతాః| దోషా రోగాయ కల్పంతే పుష్యంతి నచ ధాతవః||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| త్రిదోష ఇతి మిలితత్రిదోషజ ఏక ఏవ, నతు కారణభేదాదనేకః| యదాహ సుశ్రుతః– “ఏక ఏవ మతః శోషః సన్నిపాతాత్మకో యతః| ఉద్రేకాత్తత్ర లింగాని దోషాణాం నిపతంతి హి||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| నను, వేగరోధాదయో వాతం ప్రకోపయంతి, తజ్జనితో యక్ష్మా కథం త్రిదోషజ ఇతి చేత్? ఉచ్యతే– వాతప్రకోపాదేవాగ్నిదుష్ట్యా కఫపిత్తయోరపి ప్రకోప ఇత్యాహుః| హేతుచతుష్టయాదిత్యనేనాసంఖ్యేయా అపి హేతవ ఉక్తచతుష్టయేऽంతర్భవంతీతి దర్శయతి| శోషాదినానాశబ్దవాచ్యత్వేన చాస్య సుశ్రుతేऽన్వయమకార్షీత్| యథా– “సంశోషణాద్రసాదీనాం శోష ఇత్యభిధీయతే| క్రియాక్షయకరత్వాచ్చ క్షయ ఇత్యుచ్యతే బుధైః|| రాజ్ఞశ్చంద్రమసో యస్మాదభూదేష కిలామయః| తస్మాత్తం రాజయక్ష్మేతి కేచిదాహుర్మనీషిణః||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| వాగ్భటే తు– “యక్ష్మణాం రాజా రాజయక్ష్మా” ఇత్యుక్తం | “రాజదంతాదిషు పరం” ఇతి ఉపసర్జనస్య యక్ష్మశబ్దస్య పరనిపాతః||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రాజయక్ష్మరూపేషు ‘పిత్తాద్రక్తస్య చాగమ’ ఇతి వచనాద్రక్తపిత్తనిదానానంతరం రాజయక్ష్మనిదానారంభః| చికిత్సోపయోగివిప్రకృష్టం కారణచతుష్టయమాహ– వేగేత్యాది| వేగోऽత్ర వాతమూత్రపురీషాదీనాం న తు జృంభాదీనాం సర్వేషాం, యదుక్తం చరకే– “హ్రీమత్త్వాద్వా ఘృణిత్వాద్వా భయాద్వా వేగమాగతం| వాతమూత్రపురీషాణాం నిగృహ్ణాతి యదా నరః” ఇత్యాది| క్షయో ధాతుక్షయః| స చ వ్యవాయానశనాసృక్స్రావోపవాసాదిభిరనేకకారణైర్జాయతే| సాహసాదితి సాహసో బలవద్విగ్రహాదిః| విషమాశనాదితి “బహుస్తోకమకాలే వా జ్ఞేయం తద్విషమాశనం” ఇతి| తస్య శీఘ్రం స్రోతోరోధకత్వాత్| ఉక్తం చ చరకే– “వివిధాన్యన్నపానాని వైషమ్యేణ సమశ్నతః| జనయంత్యామయాన్ ఘోరాన్విషమాన్మారుతాదయః|| రుద్ధ్వా స్రోతాంసి ధాతూనాం వైషమ్యాద్విషసంగతాః| దోషా రోగాయ జాయంతే న పుష్యంతి చ ధాతవః|” ఇతి| త్రిదోష ఇతి మిలితత్రిదోషజనిత ఏక ఏవ, న చ కారణభేదాదనేకః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ఏక ఏవ మతః శోషః సన్నిపాతాత్మకో యతః| ఉద్రేకాత్తత్ర లింగాని దోషాణాం నిపతంతి హి” ఇతి| అసంఖ్యేయా అపి హేతవ ఉక్తచతుష్టయే ఏవాంతర్భావంతీతి దర్శయతి| అస్య శోషాదినానాశబ్దవాచ్యత్వేన సంజ్ఞాం స్వయమేవాకార్షీత్సుశ్రుతః| యథా– “సంశోషణాద్రసాదీనాం శోష ఇత్యభిధీయతే| క్రియాక్షయకరత్వాచ్చ క్షయ ఇత్యుచ్యతే పునః|| రాజ్ఞశ్చంద్రమసో యస్మాదభూదేష కిలామయః| తస్మాత్తం రాజయక్ష్మేతి కేచిదాహుర్మనీషిణః” ఇతి| తంత్రాంతరేऽపి కారణచతుష్టయముక్తం– “అయథాబలమారంభో వేగసంధారణం క్షయః| యక్ష్మణః కారణం విద్యాచ్చతుర్థం విషమాశనం” ఇతి||1||
Adhikarana రాజయక్ష్మసంప్రాప్తిః (౨) · Śloka ౨
కఫప్రధానైర్దోషైస్తు రుద్ధేషు రసవర్త్మసు |
అతివ్యవాయినో వాऽపి క్షీణే రేతస్యనంతరాః |
క్షీయంతే ధాతవః సర్వే తతః శుష్యతి మానవః ||2||
View original
कफप्रधानैर्दोषैस्तु रुद्धेषु रसवर्त्मसु |
अतिव्यवायिनो वाऽपि क्षीणे रेतस्यनन्तराः |
क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः ||२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
న కేవలం ధాతుక్షయమాత్రాదేవ యక్ష్మా భవతి, అపి తు , రసాదివహస్రోతోనిరోధాదిభిరపీతి దర్శయితుం విశిష్టాం సంప్రాప్తిమాహ– కఫేత్యాది| యదా త్వేవం న స్యాత్, తదా ధాతుక్షయ ఏవ రోగో న తు యక్ష్మా| కఫః ప్రధానం యేషామనిలాదీనాం దోషాణాం తే తథా| నను, దోషైరిత్యనేన దోషత్రయముచ్యతే, కఫస్య విశేషణత్వేనోపాత్తత్వాత్, కథం తస్యైవాన్యపదార్థవాచ్యతా? ఉచ్యతే– స్వావయవేన విగ్రహః, సముదాయః సమాసార్థః; యథా– బహువృక్షం వనమితి; సమాధానవిస్తరస్తు సుశ్రుతే జేజ్జటే ద్రష్టవ్యః| కఫప్రధానతా చ వేగరోధాదికుపితవాతవిప్లుతాగ్నిమాంద్యాదినా బోద్ధవ్యా| రసవర్త్మసు రసవహధమనీషు, అత్రాదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః| తేన రక్తాదివహస్రోతోరోధోऽపి బోధ్యః| అథవా రసకారణతయా రక్తాదీనాం రసదుష్ట్యైవ రక్తాదిదుష్టిరితి కార్తికః| ఇదమత్ర సూచితం– యన్మార్గరోధాత్ హృదయస్థో రసస్తత్రైవావస్థితో వికృతో ముఖేన నిఃసరతి| యదాహ చరకః– “రసః స్రోతఃసు రుద్ధేషు స్వస్థానస్థో విదహ్యతే| స ఊర్ధ్వం కాసవేగేన బహురూపః ప్రవర్తతే||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| ఏతేనానులోమక్షయో దర్శితః, కారణభూతరసధాతుక్షయే సతి రక్తాదీనాం రసకార్యాణాం పోషకాభావేన క్షీయమాణత్వాత్| ప్రతిలోమక్షయం దర్శయితుమాహ– అతివ్యవాయినో వేత్యాది| రేతసి క్షీణే సత్యనంతరాః సమీపగా ధాతవః క్షీయంతే, తద్యథా– శుక్రే క్షీణే మజ్జా క్షీయతే, మజ్జని క్షీణేऽస్థి, ఏవం పూర్వః పూర్వః ధాతుః| నను, కార్యభూతస్య శుక్రస్య క్షయాత్ కథం కారణభూతానాం ధాతూనాం క్షయ ఇతి చేత్? ఉచ్యతే– శుక్రక్షయాద్వాయుః ప్రకుప్యతి| యదుక్తం– “వాయోర్ధాతుక్షయాత్ కోపో మార్గస్యావరణేన చ|” (చ. చి. అ. 28) ఇతి| స వాయుః సాన్నిధ్యాన్మజ్జానం శోషయతి, ఏవం పూర్వపూర్వధాతూన్| దృష్టం చ ప్రత్యాసత్త్యాऽపి కార్యజననం; యథా– అగ్నిసంతప్తాయోగోలకసన్నిధానాదార్ద్రభూభాగస్యాపి శోషః| తథాచ రససంచారపక్షే సుశ్రుతవచనం– “పూర్వః పూర్వోऽతివృద్ధత్వాద్వర్ధయేద్ధి పరంపరం| తస్మాదతిప్రవృద్ధానాం ధాతూనాం హ్రాసనం హితం||” (సు. సూ. అ. 15) ఇతి||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య విశిష్టాం సంప్రాప్తిమాహ– కఫేత్యాది| కఫః ప్రధానం యేషామనిలాదిదోషాణాం తైస్తథా| నను దోషైరితి బహుత్వేన దోషత్రయముచ్యతే, తత్కథం కఫస్య ప్రధానతా? ఉచ్యతే– తస్య ప్రధానతా చ వేగరోధాదిక్షుభితవాతవిప్లుతాగ్నిమాంద్యాదినా బోద్ధవ్యా| రసవర్త్మసు రసవహధమనీషు| అత్రాదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన రక్తాదివహస్రోతోऽపి బోద్ధవ్యం| అథవా రసకారణతయా రక్తాదీనాం రసదుష్ట్యైవ రక్తాదిదుష్టిరితి కార్తికః| ఇదమత్ర సూచితం– యన్మార్గావరోధాద్ధృదయస్థో రసో విదహ్యతే, తత్రైవావస్థితో వికృతిబహులపిచ్ఛిలవిస్రహరితపీతశ్వేతకాసవేగేన ముఖమార్గేణ నిఃసరతి| యదుక్తం చరకే– “రసః స్రోతఃసు రుద్ధేషు స్వస్థానస్థో విదహ్యతే| స ఊర్ధ్వం కాసవేగేన బహురూపః ప్రవర్తతే” ఇతి| ఏతేనానులోమక్షయో దర్శితః| కారణభూతరసధాతుక్షయే సతి రక్తాదీనాం రసకార్యాణాం పోషకాభావేన క్షీయమాణత్వాత్| ప్రతిలోమక్షయం దర్శయన్నాహ– అతీత్యాది| అతివ్యవాయినః అత్యర్థం గ్రామ్యధర్మసేవినః| యది స్త్రీభ్యో న నివర్తతే తదా క్షీణే రేతసి క్షీయమాణే శుక్రే అనంతరాః సమీపస్థా ధాతవః క్షీయంతే, తద్యథా– శుక్రే క్షీణే మజ్జా క్షీయతే, మజ్జని క్షీయమాణేऽస్థి, ఏవం పూర్వం పూర్వం| నను, రసవర్త్మరోధాత్ రసో న రక్తస్య బృంహణాయాలం, రక్తాపచయాన్మాంసస్యాపచయ ఇత్యాదిపూర్వపూర్వధాతుక్షీణతయా శుక్రక్షయో యుక్తః, కార్యభూతశుక్రక్షయే పూర్వధాతూనాం కథం క్షయః? ఉచ్యతే, శుక్రక్షయాద్వాయుః కుప్యతి; యదుక్తం– “వాయోర్ధాతుక్షయాత్కోపో మార్గస్యావరణేన చ” ఇతి| స వాయుః సాన్నిధ్యాత్ మజ్జానం శోషయతి, ఏవం పూర్వపూర్వధాతూన్| దృష్టం చ ప్రత్యాసన్నతయా కార్యజనకత్వం| యథాऽగ్నిసంతప్తాయోగోలకసన్నిధానాదార్ద్రభూభాగస్య శోషః, యథా చ మహాజలాధారపరిక్షయే తత్ర ప్రవిశతాం జలాశయానాం పరిక్షయః||2||
Adhikarana రాజయక్ష్మపూర్వరూపం (౩-౪) · Śloka ౪
శ్వాసాంగమర్దకఫసంస్రవతాలుశోషవమ్యగ్నిసాదమదపీనసకాసనిద్రాః |
శోషే భవిష్యతి భవంతి స చాపి జంతుః శుక్లేక్షణో భవతి మాంసపరో రిరంసుః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
స్వప్నేషు కాకశుకశల్లకినీలకంఠా గృధ్రాస్తథైవ కపయః కృకలాసకాశ్చ |
తం వాహయంతి స నదీర్విజలాశ్చ పశ్యేచ్ఛుష్కాంస్తరూన్ పవనధూమదవార్దితాంశ్చ ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
श्वासाङ्गमर्दकफसंस्रवतालुशोषवम्यग्निसादमदपीनसकासनिद्राः |
शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठा गृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च |
तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून् पवनधूमदवार्दितांश्च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– శ్వాసేత్యాది| సంస్రవః ష్ఠీవనం| పీనసః ప్రతిశ్యాయః| మాంసపరో మాంసభోజనేచ్ఛుః| రిరంసుః స్త్రియం రంతుమిచ్ఛుః; ఏతచ్చ వ్యాధిమహిమ్నా మనోదోషాత్| తథా స్వప్నేషు కాకాదివాహనం చ పూర్వరూపమేవ| శల్లకీ ‘ శరారు’ ఇతి ఖ్యాతా, నీలకంఠో మయూరః| విజలా నిర్జలాః| దవో వనాగ్నిః| అర్దితాన్ అభిభూతాన్| చకారాత్తృణకేశనిపాతాదయో ద్రష్టవ్యాః| యదుక్తం చరకే– “పూర్వరూపం ప్రతిశ్యాయో దౌర్బల్యం దోషదర్శనం| అదోషేష్వపి భావేషు కాయే బీభత్సదర్శనం|| ఘృణిత్వమశ్నతశ్చాపి బలమాంసపరిక్షయః| స్త్రీమద్యమాంసప్రియతా ప్రియతా చావగుంఠనే|| మక్షికాఘుణకేశానాం తృణానాం పతనాని చ| ప్రాయోऽన్నపానే, కేశానాం నఖానాం చాతివర్ధనం|| పతత్త్రిభిః పతంగైశ్చ శ్వాపదైశ్చాభిధర్షణం|| ” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| తత్ర శ్వాపదా వ్యాఘ్రాదయః||3-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వరూపమాహ– శ్వాసేత్యాది| భవిష్యతి ఉత్పద్యమానే శోషే శ్వాసాదయో భవంతీతి సంబంధః| అంగసాదోऽంగగ్లానిః| కఫసంస్రవః కఫష్ఠీవనం, మదో ధత్తూరఫలభక్షణాదివ మనోమోహః, పీనసః ప్రతిశ్యాయః, ‘కాసహిక్కా’ ఇతిస్థానేऽన్యే ‘పాండునిద్రా’ ఇతి పఠంతి, తత్ర పాండుః పాండుదేహచ్ఛవిః| స చ పురుషః శుక్లనయనో భవతి| మాంసపరో మాంసభక్షణకామః| రిరంసుః స్త్రియం రంతుమిచ్ఛుః, ఏతచ్చ వ్యాధిమహిమ్నా మనోదోషాద్బోద్ధవ్యం| తథా స్వప్నే కాకాదివాహనం చ పూర్వరూపమేవ, శల్లకీ గోధానుకారీ వజ్రశకలీ ‘సేల్లక’ ఇతి విఖ్యాతః, నీలకంఠో మయూరః, కృకలాసః సరటః ‘గిరగిట’ ఇతి పూర్వదేశీయా భాషంతే; ఏతే తం వాహనీభూయ వహంతి| విజలా నిర్జలాః| పవనో వాయుః, దవో దావాగ్నిః, అర్దితాన్ అభిభూతాన్| చకారాత్ కేశతృణాదినిపాతాదయో భోజనే గ్రాహ్యాః| యదుక్తం చరకే– “పూర్వరూపం ప్రతిశ్యాయో దౌర్బల్యం దోషదర్శనం| అదోషేష్వపి భావేషు కాయే బీభత్సదర్శనం|| ఘృణిత్వమశ్చాపి బలమాంసపరిక్షయః| స్త్రీమద్యమాంసప్రియతా ప్రియతా చావగుంఠనే|| మక్షికాఘుణకేశానాం తృణానాం పతనాని చ| ప్రాయోऽన్నపానే కేశానాం నఖానాం చాభివర్ధనం|| పతత్త్రిభిః పతంగశ్చ శ్వాపదైశ్చాపి ఘర్షణం| స్వప్నే కేశాస్థిరాశీనాం భస్మనశ్చాధిరోహణం|| జలాశయానాం శైలానాం వనానాం జ్యోతిషామపి| శుష్కతాం క్షీయమాణానాం పతతాం చాపి దర్శనం| ప్రాగ్రూపం బహురూపస్య తజ్జ్ఞేయం రాజయక్ష్మణః||” ఇతి| అత్ర శ్వాపదా వ్యాఘ్రాదయః||3-4||
Adhikarana త్రిరూపరాజయక్ష్మణో లక్షణం (౫) · Śloka ౫
అంసపార్శ్వాభితాపశ్చ సంతాపః కరపాదయోః |
జ్వరః సర్వాంగగశ్చేతి లక్షణం రాజయక్ష్మణః ||5||
(చ. చి. అ. 8) |
View original
अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः |
ज्वरः सर्वाङ्गगश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः ||५||
(च. चि. अ. ८) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్రిరూపసంపన్నమాహ– అంసేత్యాది| అంసపార్శ్వయోరభితాపః పీడా, అంసో భుజస్యోపరిభాగః, అభితాపత్వేనైకం రూపం, ఏవం సంతాపేऽపి వాచ్యం| కరపాదయోరిత్యత్ర ప్రాణ్యంగత్వాదేకవద్భావం మన్యమానాః కాశ్మీరాః– ‘తాపః పాదకరస్య చ’ ఇతి పఠంతి, ‘కరపాదికః’ ఇతి చ పాఠాంతరం| ఏతత్త్రయం ప్రాయోభావిత్వేన చరకేణోక్తం, తేనైకాదశరూపేషు మధ్యేऽన్యదపి త్రయం బోధ్యం| తథాచ భోజః– “కాసో జ్వరో రక్తపిత్తం త్రిరూపే రాజయక్ష్మణి|” ఇతి| అన్యే త్వాహుః– రాజయక్ష్మణి యో జ్వరస్తస్యైతల్లక్షణమితి; జేజ్జటస్తు త్రిరూపసంపత్తిమేవ వ్యాఖ్యాతవాన్||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్రిరూపసంపత్తిం దర్శయన్నాహ– అంసేత్యాది| అంసపార్శ్వయోరభితాపః పీడా, అంసో భుజస్యోపరిభాగః| కరపాదయోరిత్యత్ర ప్రాణ్యంగత్వేనైకవద్భావం మన్యమానాః కాశ్మీరాః ‘తాపః పాదకరస్య చ’ ఇతి పఠంతి; ‘సంతాపః కరపాదాదికః’ ఇత్యపరే| ఏతత్త్రయం ప్రాయోభావిత్వేన చరకేణోక్తం||5||
Adhikarana రాజయక్ష్మణః షడ్రూపాణి (౬) · Śloka ౬
( భక్తద్వేషో జ్వరః శ్వాసః కాసః శోణితదర్శనం |
స్వరభేదశ్చ జాయేత షడ్రూపం రాజయక్ష్మణి) |6|
View original
( भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् |
स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपं राजयक्ष्मणि) |६|
Show commentary
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీం తస్యైవ షడ్రూపాణి దర్శయితుమాహ– భక్తేత్యాది|6|
Adhikarana ఉల్బణదోషభేదేన యక్ష్మణ ఏకాదశ రూపాణి (౬-౭) · Śloka ౭
స్వరభేదోऽనిలాచ్ఛూలం సంకోచశ్చాంసపార్శ్వయోః |
జ్వరో దాహోऽతిసారశ్చ పిత్తాద్రక్తస్య చాగమః ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
శిరసః పరిపూర్ణత్వమభక్తచ్ఛంద ఏవ చ |
కాసః కంఠస్య చోద్ధ్వంసో విజ్ఞేయః కఫకోపతః ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं सङ्कोचश्चांसपार्श्वयोः |
ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च |
कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రాజయక్ష్మణస్త్రైదోషికస్యైకాదశరూపాణి విభజ్య వ్యాధిప్రభావాజ్జాయంతే, నతు సన్నిపాతజ్వరలింగవత్ సర్వదోషైః సర్వాణీత్యాహ– స్వరభేదోऽనిలాదిత్యాది| శూలమంసపార్శ్వయోరేవ, అంసపార్శ్వయోః సంకోచ ఏక ఏవ గణనీయః| అభక్తచ్ఛందో భక్తారుచిః| కంఠస్యోద్ధ్వంసః కంఠభేదః; ‘ఉత్కాసికా’ ఇతి కార్తికః||6-7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దోషభేదేనైకాదశరూపాణి దర్శయన్నాహ– స్వరేత్యాది| శూలం అంసపార్శ్వయోః సంకోచ ఏక ఏవ| అపరే ‘సంలోచ’ ఇతి పఠంతి, తత్ర సంలోచో లుంచితమివ అంసయోః పార్శ్వయోశ్చ, తేనైవం త్రీణి; జ్వరాదీని చత్వారి పిత్తేన; శిరసః పరిపూర్ణత్వం కఫేనేతి శేషః, అభక్తచ్ఛందో భోజనే అశ్రద్ధా, కంఠస్య చోద్ధ్వంసః కంఠభంగః, ఉద్ధ్వంస ఉత్కారిఫేతి కార్తికః, ఏవం చత్వారి కఫేన; ఏవమేకాదశరూపాణి; ఏవం షడ్రూపాణ్యపి వాతాదిభేదేన జ్ఞేయాని||6-7||
Adhikarana యక్ష్మిణోऽసాధ్యలక్షణం (౮-౧౨) · Śloka ౧౨
ఏకాదశభిరేభిర్వా షడ్భిర్వాऽపి సమన్వితం |
కాసాతీసారపార్శ్వార్తిస్వరభేదారుచిజ్వరైః ||8||
త్రిభిర్వా పీడితం లింగైః కాసశ్వాసాసృగామయైః |
జహ్యాచ్ఛోషార్దితం జంతుమిచ్ఛన్ సువిమలం యశః ||9||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
సర్వైరర్ధైస్త్రిభిర్వాऽపి లింగైర్మాంసబలక్షయే |
యుక్తో వర్జ్యశ్చికిత్స్యస్తు సర్వరూపోऽప్యతోऽన్యథా ||10||
మహాశనం క్షీయమాణమతీసారనిపీడితం |
శూనముష్కోదరం చైవ యక్ష్మిణం పరివర్జయేత్ ||11||
శుక్లాక్షమన్నద్వేష్టారమూర్ధ్వశ్వాసనిపీడితం |
కృచ్ఛ్రేణ బహుమేహంతం యక్ష్మా హంతీహ మానవం ||12||
View original
एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम् |
कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः ||८||
त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैः कासश्वासासृगामयैः |
जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविमलं यशः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
सर्वैरर्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये |
युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा ||१०||
महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् |
शूनमुष्कोदरं चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत् ||११||
शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनिपीडितम् |
कृच्छ्रेण बहुमेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम् ||१२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– ఏకాదశభిరిత్యాది| ఏకాదశభిరేభిరితి స్వరభేదాదిభిః కంఠోద్ధ్వంసాంతైః| షడ్భిరితి సుశ్రుతేన షడ్రూపాణి పఠితాని “భక్తద్వేషో జ్వరః శ్వాసః కాసః శోణితదర్శనం| స్వరభేదశ్చ జాయేత షడ్రూపం రాజయక్ష్మణి||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| “కాసాతిసారపార్శ్వార్తిస్వరభేదారుచిజ్వరైః” ఇతి తు కస్యచిత్తంత్రస్య షడ్రూపాణి మాధవకరేణ లిఖితానీతి| ఏతాని చైకాదశ రూపాణి ప్రాయోభావిత్వాదుక్తాని, అన్యతమరూపపరిహారాత్; రూపాంతరయోగేऽప్యేకాదశత్వం షట్త్వం చ స్యాదేవ, తథాహి చరకో నిదానే ఏకాదశరూపాణి పఠిత్వా చికిత్సితేऽపి వేగరోధాదికారణచతుష్టయజే ప్రతికారణం చతుర్ధా ఏకాదశరూపాణి పఠితవాన్| యథా– “కాసోంऽసతాపో వైస్వర్యం జ్వరః పార్శ్వశిరోరుజా| ఛర్దనం రక్తకఫయోః శ్వాసో వర్చోగ్రహోऽరుచిః|| రూపాణ్యేకాదశైతాని, యక్ష్మణి షడిమాని చ| కాసో జ్వరః పార్శ్వశూలం స్వరవర్చోగ్రహోऽరుచిః||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| ఏకాదశవచనేనైవం బోధయతి– సంపూర్ణే యక్ష్మణ్యేకాదశైవ రూపాణి భవంతీతి| జహ్యాదితి ‘ బలమాంసక్షతే సతి’ ఇతి శేషః| తథాచ చరకః– “వాతవ్యాధిరపస్మారీ కుష్ఠీ బ్రధ్నీ చిరజ్వరీ| గుల్మీ చ మధుమేహీ చ రాజయక్ష్మీ చ యో నరః|| అచికిత్స్యా భవంత్యేతే బలమాంసపరిక్షయాత్| స్వల్పేష్వపి వికారేషు భిషగేతాన్ వివర్జయేత్||” (చ. ఇ. అ. 9) ఇతి| సర్వైరిత్యాది| నను, సర్వరూపాణ్యేకాదశ, ఏకాదశానామర్ధం సార్ధపంచ భవంతి, తత్ర కతమస్య రూపస్యార్ధత్వం కింభూతం వా భవతి? ఉచ్యతే– ఏకస్య రుపస్యార్ధత్వాసంభవే షట్పంచరూపయోరుత్కృష్టత్వాత్ షడ్రూప ఏవార్ధో గ్రాహ్యాః| లింగైర్యుక్త ఇతి సంబంధః| అతోऽన్యథేతి బలమాంసక్షయాభావే సతి| మహాశనం క్షీయమాణమిత్యేకమసాధ్యలక్షణం, అరిష్టరూపత్వాత్; అతీసారపీడితమితి ద్వితీయం, యక్ష్మిణో మలాయత్తజీవితస్యోక్తత్వాత్; శూనముష్కోదరమితి తృతీయం, ముష్కశోథస్య విరేకసాధ్యత్వేన విరుద్ధోపక్రమత్వాత్| శుక్లేత్యాది| శుక్లాక్షత్వాదయః ఏకైకశోऽసాధ్యలక్షణాని||8-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
బహురూపో రాజయక్ష్మాऽసాధ్యస్తమాహ– ఏకాదశభిరితి| ఏతైరితి స్వరభేదోऽనిలాచ్ఛూలమిత్యాదికైరేకాదశభిః| షడ్భిర్వాపీతి భక్తద్వేషో జ్వర ఇత్యాదిభిః షడ్భిః, అపిశబ్దాత్ త్రిభిర్వా అంసపార్శ్వాభితాపశ్చేత్యాదికైః, సమన్వితం జహ్యాత్ త్యజేత్| శోషాన్వితం పురుషం యక్ష్మిణమితి శేషః| వహ్నిమాంసబలక్షయే సతీతి బోధ్యం| అసాధ్యలక్షణమాహ– సర్వైరితి సర్వైః ఏకాదశభిః| నను, సర్వాణి రూపాణ్యేకాదశ, ఏకాదశానామర్ధం సార్ధపంచ భవంతి, తత్ర కతమరూపస్యార్ధత్వం కింభూతం వా భవతి? ఉచ్యతే– ఏకస్య రూపస్యార్థాసంభవే షట్పంచరూపయోరర్ధయోరుత్కృష్టత్వాత్ షడ్రూపమత్రార్ధో గ్రాహ్యః| ఏతైర్లింగైర్మాంసబలక్షయైర్యుక్తో వర్జ్య ఇతి సంబంధః| మాంసబలయోః క్షయైః| క్షయలింగాని సుశ్రుతేనోక్తాని| తద్యథా– “మాంసక్షయేऽస్థిగండోపస్థోరువక్షఃకక్షాపిండికోదరగ్రీవాశుష్కతా రూక్షతా సాదో గాత్రాణాం ధమనీశైథిల్యం చ” ఇతి| బలం ఓజః| “మూర్ఛా మాంసక్షయో మోహః ప్రలాపోऽజ్ఞానమేవ చ| పూర్వోక్తాని చ లింగాని మరణం చ బలక్షయే” ఇతి| అపరే మాంసబలక్షయే ఇతి పఠంతి, తత్ర మాంసబలక్షయే సతీతి యోజ్యం| అతోऽన్యథేతి మాంసబలక్షయేऽసతీతి| ఏతేన బలమాంసాగ్నియుక్తః ప్రత్యాఖ్యేయ చికిత్స్యః సర్వరూపోऽపి| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– మహాశనమితి|– మహాశనం బహ్వశనమపి క్షీయమాణం మాంసబలాభ్యాం క్షీణమరిష్టత్వాత్| అతీసారనిపీడితం అతీసారయుక్తం| ఉక్తం చ– “మలాయత్తం బలం పుంసాం శుక్రాయత్తం తు జీవితం| తస్మాద్యత్నేన సంరక్షేద్యక్ష్మిణో మలరేతసీ” ఇతి; శూనముష్కోదరం శోఫయుక్తం ముష్క ఉదరం చ యస్య తం; ముష్కశోథస్య విరేకసాధ్యత్వేన విరుద్ధోపక్రమత్వాత్| మహాశనం క్షీయమాణమిత్యేకమసాధ్యలక్షణం, అతీసారనిపీడితమితి ద్వితీయం, శూనముష్కోదరమితి తృతీయం| అపరమపి వర్జ్యమాహ– శుక్లాక్షమిత్యాది| కృచ్ఛ్రేణ బహుమేహంతమితి కష్టేన బహుతరం మేహంతం ‘మలం’ ఇతి శేషః| ఏతేనాహారస్య మలభావః కథితః| యస్య చాతిశయో మలో నిష్పద్యతే తస్య మాంసరక్తక్షయో భవతి, స పునరసాధ్యః స్యాత్| ఇత్థంభూతం నరం శుక్లాక్షత్వాద్యుపద్రవసహితం యక్ష్మా హంతీతి సంబంధః| ఇహేత్యస్మిన్ శాస్త్రే| శుక్లాక్షత్వాదయ ఏకైకశోऽప్యలక్షణాని బోద్ధవ్యాని||8-12||
Adhikarana యక్ష్మిణః సాధ్యలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
జ్వరానుబంధరహితం బలవంతం క్రియాసహం |
ఉపక్రమేదాత్మవంతం దీప్తాగ్నిమకృశం నరం ||13||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
ज्वरानुबन्धरहितं बलवन्तं क्रियासहम् |
उपक्रमेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नरम् ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చికిత్స్యత్వమాహ– జ్వరేత్యాది| ఉపక్రమేత్ చికిత్సేత్| అకృశమిత్యనేన వయఃస్థోऽపి ప్రత్యాఖ్యాయోపక్రమ్యత ఇతి సూచ్యతే| యదుక్తమన్యత్ర– “పరం దినసహస్రం తు యది జీవతి మానవః| సుభిషగ్భిరుపక్రాంతస్తరుణః శోషపీడితః||” ఇతి||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ చికిత్స్యమాహ– జ్వరేదిత్యాది| ఉపక్రమేదితి| ఉపక్రమేత్ చికిత్సేత్| అకృశమిత్యనేన వయస్థోऽపి ప్రత్యాఖ్యాయోపక్రమ్య ఇతి సూచ్యతే| యదుక్తమన్యత్ర– “పరం దినసహస్రం తు యది జీవతి మానవః| సుభిషగ్భిరుపక్రాంతస్తరుణః శోషపీడితః” ఇతి||13||
Adhikarana శోషభేదాః (౧౪) · Śloka ౧౪
వ్యవాయశోకవార్ధక్యవ్యాయామాధ్వప్రశోషితాన్ |
వ్రణోరఃక్షతసంజ్ఞౌ చ శోషిణౌ లక్షణైః శృణు ||14||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
व्यवायशोकवार्धक्यव्यायामाध्वप्रशोषितान् |
व्रणोरःक्षतसञ्ज्ञौ च शोषिणौ लक्षणैः शृणु ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వ్యవాయాదిజనితధాతుశోషణమాత్రేణ రాజయక్ష్మత్వం నిరస్యన్నాహ– వ్యవాయేత్యాది| యదుక్తం సుశ్రుతే– “కేషాంచిదేవం శోషో హి కారణైర్భేదమాగతః| న తత్ర దోషలింగానాం సమస్తానాం నిపాతనం|| క్షయా ఏవ హి తే జ్ఞేయాః ప్రత్యేకం ధాతుసంక్షయాత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| వృద్ధస్య భావో వార్ధక్యమితి స్వార్థే క్య(ష్య)ఞ్” ఇతి కార్తికః||14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్యవాయాదిజనితశోషమాత్రేణ రాజయక్ష్మత్వం నిరస్యన్నాహ– వ్యవాయేత్యాది| వ్యవాయః స్త్రీసేవా, శోకః పుత్రాదివియోగేన చిత్తోద్వేగః, వార్ధక్యం వృద్ధత్వం, వ్యాయామః శరీరాయాసజననం, అధ్వా దీర్ఘమార్గాటనం, వ్రణం క్షతం, ఉరఃక్షతమురోంతరభిఘాతజనితవ్రణం| యక్ష్మణో లక్షణైరితి తల్లింగైః, న తు యక్ష్మ వై; యదుక్తం సుశ్రుతే– “కేషాంచిదేవం శోషో హి కారణైర్భేదమాగతః| న తత్ర దోషలింగానాం సమస్తానాం నిపాతనం|| క్షయా ఏవ హి తే జ్ఞేయాః ప్రత్యేకం ధాతుసంక్షయాత్” ఇతి||14||
Adhikarana వ్యవాయశోషిణో లక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
వ్యవాయశోషీ శుక్రస్య క్షయలింగైరుపద్రుతః |
పాండుదేహో యథాపూర్వం క్షీయంతే చాస్య ధాతవః ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः |
पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వ్యవాయశోషిణో లక్షణమాహ– వ్యవాయేత్యాది| శుక్రస్య క్షయలింగైరితి సుశ్రుతోక్తైః| తద్యథా– “శుక్రక్షయే మేఢ్రవృషణవేదనా, అశక్తిర్మైథునే, చిరాద్వా ప్రసేకః, ప్రసేకే చాల్పరక్తశుక్రదర్శనం|” (సు. సూ. అ. 15) ఇతి||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్యవాయశోషిణో లక్షణమాహ– వ్యవాయేత్యాది| శుక్రక్షయలింగైరితి సుశ్రుతోక్తైః “శుక్రక్షయే మేఢ్రవృషణవేదనాऽశక్తిర్మైథునే చిరాద్వా ప్రసేకః, ప్రసేకే చాల్పశుక్రదర్శనం రక్తస్య చ” ఇతి| యథాపూర్వం ధాతవః క్షీయంతే; తత్ర శుక్రస్య పూర్వో మజ్జా, మజ్జ్ఞోऽస్థి అస్థ్నో మేదః మేదసో మాంసం మాంసస్య రక్తమిత్యేవం పరం యది స్త్రీభ్యో న నివర్తతే||15||
Adhikarana శోకశోషిణో లక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
ప్రధ్యానశీలః స్రస్తాంగః శోకశోష్యపి తాదృశః |16|
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः |१६|
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోకశోషిణో లక్షణమాహ– ప్రధ్యానేత్యాదినా| శోకశోష్యపి తాదృశ ఇతి శుక్రస్య క్షయలక్షణవ్యతిరిక్తేన శుక్రశోషలింగేన యుక్తః; యదుక్తం సుశ్రుతే– “వినా శుక్రక్షయకృతైర్వికారైరుపలక్షితః|” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి|16|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శోకశోషమాహ– ప్రధ్యానశీలః చింతాపరః, స్రస్తాంగః అవసన్నగాత్రః, తాదృశ ఇతి పాండుదేహః| శుక్రక్షయలక్షణవ్యతిరిక్తైః శుక్రశోషిలక్షణైర్యుక్తః|16|–
Adhikarana వార్ధక్యశోషిణో లక్షణం (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
జరాశోషీ కృశో మందవీర్యబుద్ధిబలేంద్రియః ||16||
కంపనోऽరుచిమాన్ భిన్నకాంస్యపాత్రహతస్వరః |
ష్ఠీవతి శ్లేష్మణా హీనం గౌరవారతిపీడితః ||17||
సంప్రస్రుతాస్యనాసాక్షిః శుష్కరూక్షమలచ్ఛవిః |
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रियः ||१६||
कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः |
ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारतिपीडितः ||१७||
सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षिः शुष्करूक्षमलच्छविः |
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వార్ధక్యశోషిణో లక్షణమాహ– జరేత్యాది| కంపనః కంపయుక్తః| భిన్నస్య స్ఫుటితస్య కాంస్యపాత్రస్య హతస్య దండాదినేవ స్వరో యస్య స తథా| ష్ఠీవతి శ్లేష్మణా హీనమితి శ్లేష్మహరణాయ యత్నే కృతేऽపి న శ్లేష్మనిఃసరణం | శుష్కరూక్షమలచ్ఛవిరితి శుష్కరూక్షే యథాక్రమం మలచ్ఛవీ యస్య స తథా||16-17||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
జరాశోషిణమాహ– జరేత్యాది| మందశబ్దో వీర్యాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| వీర్యం శక్తిః, బలమోజో హృది స్థితం సప్తధాతూనాం ధామ| కంపనః కంపయుక్తః| భిన్నస్య స్ఫుటితస్య కాంస్యపాత్రస్య దండాదినా హతస్యేవ స్వరో యస్య స తథా| ష్ఠీవతి శ్లేష్మణా హీనమితి శ్లేష్మహరణాయ బలే కృతేऽపి న శ్లేష్మనిఃసరణం| అరుచిపీడిత ఇతి పునరరోచకగ్రహణమత్యంతమరోచకతాఖ్యాపనార్థం| సంప్రస్రుతశబ్ద ఆస్యాదిభిః సంబధ్యతే| ఆస్యం ముఖకుహరం, అక్షి లోచనం| శుష్కరూక్షమలచ్ఛవిరితి శుష్కరూక్షే యథాక్రమం మలచ్ఛవీ యస్య స తథా||16-17||–
Adhikarana అధ్వశోషిణో లక్షణం (౧౮) · Śloka ౧౮
అధ్వశోషీ చ స్రస్తాంగః సంభృష్టపరుషచ్ఛవిః ||18||
ప్రసుప్తగాత్రావయవః శుష్కక్లోమగలాననః |
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
अध्वशोषी च स्रस्ताङ्गः सम्भृष्टपरुषच्छविः ||१८||
प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः |
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అధ్వశోషిణో లక్షణమాహ– అధ్వేత్యాది| సంభృష్టస్యేవ భర్జితస్యేవ పరుషా ఛవిః వర్ణో యస్య స తథా| ప్రసుప్తః స్పర్శానభిజ్ఞః| క్లోమ పిపాసాస్థానం హృదయే, క్లోమస్థానే తాల్వితి పాఠాంతరం||18||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అధ్వశోషిణమాహ– స్రస్తాంగ ఇతి| స్రస్తాంగః శిథిలగాత్రః| సంభృష్టస్యేవ భర్జితస్యేవ ఛవిర్వర్ణో యస్య స తథా| ప్రసుప్తగాత్రావయవ ఇతి ప్రసుప్తః స్పర్శానభిజ్ఞః అకర్మణ్యః శరీరప్రదేశో యస్య తథోక్తః| శుష్కశబ్దః క్లోమాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, క్లోమ పిపాసాస్థానం హృదయే, క్లోమస్థానే తాల్వితి పాఠాంతరం| యద్యపి యథోద్దేశం జరాశోష్యనంతరం వ్యాయామశోషీ వాచ్యో నాధ్వశోషీ, తథాऽప్యధ్వశోషిణో లక్షణానాం వ్యాయామశోషిణ్యతిదేశాత్ పూర్వమత్రాధ్వశోషీ నిర్దిష్టః| యద్యేవం తర్హి వ్యాయామశోషిలక్షణాన్యేవ కుతోऽధ్వశోషిణి నాతిదిశ్యంతే| సత్యం, ఉరఃక్షతలింగానామధికానాం వ్యాయామశోషిణి సద్భావాత్| అథోద్దేశ ఏవాధ్వశోషీ కస్మాన్నాదావుక్త ఇతి చేత్– ఛందోనురోధాత్| కేచిదత్ర తృఢఙగబలపారుష్యారతితోదనైరితి పఠంతి తత్రాపి స ఏవార్థః||18||–
Adhikarana వ్యాయామశోషిణో లక్షణం (౧౯) · Śloka ౧౯
వ్యాయామశోషీ భూయిష్ఠమేభిరేవ సమన్వితః |
లింగైరురఃక్షతకృతైః సంయుక్తశ్చ క్షతం వినా ||19||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः |
लिङ्गैरुरःक्षतकृतैः संयुक्तश्च क्षतं विना ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వ్యాయామశోషిణో లక్షణమాహ– వ్యాయామేత్యాది| ఏభిరితి స్రస్తాంగత్వాదిభిరధ్వశోషలక్షణైః, అధ్వనో వ్యాయామమాత్రసామాన్యాత్| భూయిష్ఠం అత్యర్థం, అధ్వశోషేऽల్పాని లక్షణాని, వ్యాయామజే తు మహాంతీత్యర్థః| తథా ‘ఉరఃక్షతకృతైర్లింగైః సంయుక్తః క్షతవర్జితైః’ ఇతి సుగమః పాఠః| గదాధరస్తు– “లింగైరురఃక్షతకృతః సంయుక్తశ్చ క్షతం వినా|” ఇతి పఠతి, వ్యాచష్టే చ– ఉరఃక్షతేన వ్యాయామభారాధ్యయనద్రుతయానాదిహేతునా యః కృతః శోషః సోऽప్యేభిరేవాధ్వశోషలింగైర్భూయిష్ఠం సంయుక్తః, క్షతం క్షతకార్యం వినా| క్షతకార్యం తు సుశ్రుతే యథా– “తస్యోరసి క్షతే రక్తం పూయః శ్లేష్మా చ గచ్ఛతి|” ఇత్యారభ్య “భిన్నవర్ణస్వరో నరః|” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇత్యంతమేతాన్యేవ లక్షణాని క్షతేऽధికాని, ఉరఃక్షతకారణవ్యాయామభారాదికృతశోషస్య లక్షణమేవ భూయిష్ఠం యత్తదేవోరఃక్షతకారణమాత్రత్వాదధ్వనోऽపీత్యర్థః| అథవా క్షతం వినా వ్రణం వినా, ఉరఃక్షతనిమిత్తభారాధ్యయనాదినాऽమాత్రేణ యః కృతః శోషః సోऽప్యేభిరేవాత్యర్థాధ్వశోషలింగైః సమన్విత ఇతి ప్రకృతేన సంబంధః; సవ్రణస్య తు వక్ష్యమాణమేవ లక్షణమితి||19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్యాయామశోషిణో లక్షణమాహ– వ్యాయామేత్యాది| ఏభిరితి| స్రస్తాంగత్వాదిభిరనంతరోక్తైరేవాధ్వప్రశోషిలక్షణైః; భూయిష్ఠమత్యర్థం, అధ్వశోషే అల్పాని లింగాని వ్యాయామజే తు మహాంతీత్యర్థః| ‘స ఏవోరఃక్షతకృతైః సంప్రయుక్త’ ఇతి సుగమః పాఠః| గదాధరస్తు– ‘ లింగైరురఃక్షతకృతః సంయుక్తశ్చ క్షతం వినా’ ఇతి పఠతి; వ్యాచష్టే చ– ఉరఃక్షతేన వ్యాయామభారాధ్యయనద్రుతపృష్ఠయానాదిహేతునా యః కృతః శోషః సోऽప్యేభిరేవాధ్వశోషలింగైర్భూయిష్ఠం సంయుక్తః| క్షతం వినా క్షతకార్యం వినా, క్షతకార్యం తు సుశ్రుతే యథా– “తస్యోరసి క్షతే రక్తం పూయః శ్లేష్మా చ గచ్ఛతి| “కాసమానశ్ఛర్దయేచ్చ పీతరక్తాసితారుణం|| సంతప్తవక్షాః సోऽత్యర్థం దూయనాత్పరితామ్యతి|| దుర్గంధోచ్ఛ్వాసవదనో భిన్నవర్ణస్వరో నరః” ఇతి||19||
Adhikarana వ్రణశోషిణో లక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
రక్తక్షయాద్వేదనాభిస్తథైవాహారయంత్రణాత్ |
వ్రణితస్య భవేచ్ఛోషః స చాసాధ్యతమో మతః ||20||
(సు. ఉ. తం. అ. 41) |
View original
रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् |
व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमो मतः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కారణత్రయేణ వ్రణశోషిణమాహ– రక్తక్షయాదిత్యాది| వేదనా వ్రణవేదనాః, తాభిర్భయశోకవన్మనఃక్షోభాద్వాతప్రకోపాదేవ శోషః| స చాసాధ్యతమ ఇతి స్వార్థికస్తమప్, యథా “యుధిష్ఠిరః శ్రేష్ఠతమః కురూణాం|” ఇతి| అత్రేష్ఠనైవాతిశాయికప్రత్యయేన ప్రశస్తతమత్వస్య ప్రతిపాదితత్వాత్; అథవా యాప్యాపేక్షయాऽసాధ్యతమశబ్దేన ప్రత్యాఖ్యేయ ఉచ్యతే, యాప్యస్యాప్యసాధ్యరూపత్వాత్| నను, ఏవం సతి “కృశానాం వ్రణశోషిణాం| బృంహణీయో విధిః కార్యః” (సు. చి. అ. 1) ఇతి సుశ్రుతేనైవోక్తం చికిత్సితస్థానే విరుధ్యతే? ఉచ్యతే– ప్రబలశోషే ప్రత్యాఖ్యేయత్వం, నాతిప్రబలే తు చికిత్సావిధానమితి సమర్థనీయం| చంద్రికాకారస్తు ‘స చాసాధ్యతమః స్మృతః’ ఇత్యస్య స్థానే “యాప్యాసాధ్యతమస్తు సః” ఇతి పఠతి, చికిత్సాయాం బృంహణవిధేరభిధానాదితి||20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్రణశోషిణమాహ– రక్తేత్యాది| రక్తాతిస్రుతేః, వేదనాః వ్రణవేదనాః, తాభిరపి భయశోకవన్మనఃక్షోభాద్వాతప్రకోపాదేవ శోషః; స చాసాధ్యతమః, అథ వా యాప్యాపేక్షయా అసాధ్యతమః; అసాధ్యతమశబ్దేన ప్రత్యాఖ్యేయ ఉచ్యతే, యాప్యస్యాప్యసాధ్యరూపత్వాత్| ఏవం సతి “కృశానాం వ్రణశోషిణాం| బృంహణీయో విధిః కార్యః” ఇతి సుశ్రుతేనైవోక్తం| తథా చ ప్రబలశోషే ప్రత్యాఖ్యేయత్వం, నాతిప్రబలే చికిత్సావిధానమితి||20||
Adhikarana సనిదానమురఃక్షతలక్షణం (౨౧-౨౮) · Śloka ౨౮
ధనుషాऽऽయస్యతోऽత్యర్థం భారముద్వహతో గురుం |
యుధ్యమానస్య బలిభిః పతతో విషమోచ్చతః ||21||
వృషం హయం వా ధావంతం దమ్యం వాऽన్యం నిగృహ్ణతః |
శిలాకాష్ఠాశ్మనిర్ఘాతాన్ క్షిపతో నిఘ్నతః పరాన్ ||22||
అధీయానస్య వాऽత్యుచ్చైర్దూరం వా వ్రజతో ద్రుతం |
మహానదీర్వా తరతో హయైర్వా సహ ధావతః ||23||
సహసోత్పతతో దూరం తూర్ణం వాऽపి ప్రనృత్యతః |
తథాऽన్యైః కర్మభిః క్రూరైర్భృశమభ్యాహతస్య వా ||24||
విక్షతే వక్షసి వ్యాధిర్బలవాన్ సముదీర్యతే |
స్త్రీషు చాతిప్రసక్తస్య రూక్షాల్పప్రమితాశినః ||25||
ఉరో విభజ్యతేऽత్యర్థం భిద్యతేऽథ విరుజ్యతే |
ప్రపీడ్యతే తతః పార్శ్వే శుష్యత్యంగం ప్రవేపతే ||26||
క్రమాద్వీర్యం బలం వర్ణో రుచిరగ్నిశ్చ హీయతే |
జ్వరో వ్యథా మనోదైన్యం విడ్భేదాగ్నివధావపి ||27||
దుష్టః శ్యావః సుదుర్గంధః పీతో విగ్రథితో బహుః |
కాసమానస్య చాభీక్ష్ణం కఫః సాసృక్ ప్రవర్తతే ||28||
స క్షతీ క్షీయతేऽత్యర్థం తథా శుక్రౌజసోః క్షయాత్ |
(చ. చి. అ. 16) |
View original
धनुषाऽऽयस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम् |
युध्यमानस्य बलिभिः पततो विषमोच्चतः ||२१||
वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वाऽन्यं निगृह्णतः |
शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान् ||२२||
अधीयानस्य वाऽत्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम् |
महानदीर्वा तरतो हयैर्वा सह धावतः ||२३||
सहसोत्पततो दूरं तूर्णं वाऽपि प्रनृत्यतः |
तथाऽन्यैः कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य वा ||२४||
विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते |
स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः ||२५||
उरो विभज्यतेऽत्यर्थं भिद्यतेऽथ विरुज्यते |
प्रपीड्यते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते ||२६||
क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते |
ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदाग्निवधावपि ||२७||
दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः |
कासमानस्य चाभीक्ष्णं कफः सासृक् प्रवर्तते ||२८||
स क्षती क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात् |
(च. चि. अ. १६) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోషనిదానేనైవ సాహసాదినా ఉరఃక్షతస్య సంభవాత్, ఉరఃక్షతేనాపి శోషసంభవాత్, శోషాధికారే సనిదానమురఃక్షతమాహ– ధనుషేత్యాది| ఆయస్యత ఇతి ఆయాసం కుర్వతో ‘నరస్య’ ఇతి శేషః, ‘ఆయమ్యతః’ ఇతి పాఠాంతరే విస్తీర్యమాణహృదయస్య| దమ్యం దమనార్హం వృషాదికమేవ బలవంతమిత్యర్థః| అన్యం వా గజోష్ట్రాదికం, నిగృహ్ణతః విధారయతః| శిలా దీర్ఘశిలా, అశ్మా తదితరప్రస్తరఖండః, నిర్ఘాతోऽస్త్రవిశేషః, కింవా నిర్ఘాతః శిలాదీనాం ప్రేరణవిశేషోऽతిబలసంపాదితః| నిఘ్నతః పరాన్ శత్రూన్ తాడయతః| అధీయానస్య పఠతః| మహానదీస్తరత ఇతి ‘బాహుభ్యాం’ ఇతి శేషః| తూర్ణం శీఘ్రం| తథాऽన్యైః కర్మభిః క్రూరైర్మల్లయుద్ధాదిభిరభ్యాహతస్య, క్రూరైరిత్యత్ర శూరైరితి శత్రుభిరిత్యన్యే| ఏషాం కారణానాం మధ్యే కించిన్నిఖిలదేహస్యాయాసకరం, కించిదురస ఏవేతి బోద్ధవ్యం| వ్యాధిరితి ఉరఃక్షతలక్షణః; అథవా వ్యాధిర్వాయుః, ‘దోషా అపి వ్యాధిశబ్దం లభంత’ ఇత్యాగమాదితి జేజ్జటః| ఉరో విభజ్యతే భజ్యత ఇవ, భిద్యతే విదార్యతే విభజ్యతే ద్విధా క్రియత ఇవ; ‘విదహ్యతే’ ఇతి పాఠాంతరమసంగతం, కారణాభావాత్ టీకాకారైరవ్యాఖ్యాతత్వాచ్చ| వీర్యం శక్తిః| బలం మాంసోపచయః| ‘విడ్భేదోऽగ్నివధాదపి’ ఇతి పాఠాంతరే అగ్నివధాద్ధేతోర్విడ్భేదో భవతీత్యర్థః; అపిశబ్దాత్ వ్యాధిమహిమ్నా వినాऽప్యగ్నివధాద్విడ్భేదో భవతీత్యాహుః| దుష్టో వ్యాపన్నః; తదేవ వివృణోతి– శ్యావ ఇత్యాది| విగ్రథితో విశేషేణ గ్రంథిలః, ‘విబద్ధ’ ఇతి జేజ్జటః| స పురుషః, క్షతీ ఉరఃక్షతవాన్, క్షీయతే ధాతుశోషమాప్నోతి| న కేవలం క్షతాదేవ క్షీయతే, కిం తర్హి స్త్రీసేవాదినా శుక్రౌజసోః క్షయాదపీత్యాహ– తథేత్యాది||21-28||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సనిదానమురఃక్షతమాహ– ధనుషేత్యాది| ఆయస్యతః ఆయాసం కుర్వతః, ‘నరస్య’ ఇతి శేషః| ‘ఆయమ్యత’ ఇతి పాఠాంతరే విస్తార్యమాణహృదయస్య| దమ్యం దమనార్హం వృషాదికమేవ బలవత్తరమిత్యర్థః, అథవా గజోష్ట్రాదికం; నిగృహ్ణతో విధారయతః| శిలా దీర్ఘపాషాణః; అశ్మ తదితరప్రస్తరఖండః, నిర్ఘాతోऽస్త్రవిశేషః, కిం వా శిలాదినా ప్రేరణవిశేషోऽతిబలసంపాదితః| తాన్ క్షిపతః| పరాన్ శత్రూన్| అధీయానస్య ఉచ్చైః పఠతః| దూరం వా వ్రజతో ద్రుతమితి శీఘ్రం దూరం గచ్ఛతః| మహానదీం తరతః ‘బాహుభ్యాం’ ఇతి శేషః| తూర్ణం శీఘ్రమతినృత్యతః| అన్యైః కర్మభిః క్రూరైరితి మల్లయుద్ధాదిభిరభ్యాహతస్య, శూరైరితి శత్రుభిరిత్యన్యే| విక్షతే విదారితే, వక్షసి హృది| వ్యాధిరితి ఉరఃక్షతలక్షణః, అథవా వ్యాధిర్వాయుః, దోషా అపి వ్యాధిశబ్దం లభంతే ఇత్యాగమాదితి జేజ్జటః| బలవాన్ సముదీర్యతే ఉత్కట ఉత్పద్యతే| ఉరఃక్షతక్షీణత్వేऽపరమపి కారణమాహ– స్త్రీష్విత్యాది| రూక్షం చణకాదిః, అల్పం స్తోకం, ప్రమితమకాలభోజనం| ఉరో విరుజ్యతే రుజ్యత ఇవ భిద్యత ఇవ శూలేన, విభజ్యతే ద్విధా క్రియత, ఇవ ‘విదహ్యతే’ ఇతి పాఠాంతరం| వీర్యం శక్తిః, బలం మాంసోపచయలక్షణం, వర్ణో గౌరాదిః, వ్యథా అంగానాం, మనోదైన్యం మనోగ్లానిః, అగ్నివధోऽగ్న్యభావః, ‘విడ్భేదోऽగ్నివధాదపి’ ఇతి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ– అగ్నివధాద్ధేతోర్విడ్భేదో భవతీత్యర్థః; అపిశబ్దాద్వాయాధిమహిమ్నా వినాऽప్యగ్నివధాత్ విడ్భేదో భవతీత్యాహుః| దుష్టో వ్యాపన్నః, విగ్రథితో విశేషాత్ గ్రంథిలః, వినిబద్ధ ఇతి జేజ్జటః| కఫః సాస్రః ప్రవర్తతే ఇతి రుధిరయుక్తం కఫం ష్ఠీవతే, ‘సాస్రం’ ఇత్యత్ర ‘సాంద్ర’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర సాంద్రో ఘనః| ఏభిః కారణైః, సక్షతః క్షతవాన్; ‘స తత’ ఇతి పాఠే స పురుషః, తత ఉరఃక్షతాత్; అత్యర్థం క్షీయతే ధాతుశోషమాప్నోతీత్యర్థః| న కేవలం క్షతాదేవ క్షీయతే కిం తర్హి స్త్రీసేవాదినా శుక్రౌజసోః క్షయాదపి||21-28||–
Adhikarana ఉరఃక్షతపూర్వరూపం (౨౯) · Śloka ౨౯
అవ్యక్తం లక్షణం తస్య పూర్వరూపమితి స్మృతం ||29||
View original
अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम् ||२९||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– అవ్యక్తమిత్యాది| తస్య క్షతస్య లక్షణమవ్యక్తమప్రకటం||29||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వరూపమాహ– క్షతక్షీణయోరసాధారణం లక్షణమిదం| తస్య క్షతస్య లక్షణమవ్యక్తమప్రకటం||29||
Adhikarana క్షతక్షీణయోరసాధ్యలక్షణం (౩౦) · Śloka ౩౦
ఉరోరుక్ శోణితచ్ఛర్దిః కాసో వైశేషికః క్షతే |
క్షీణే సరక్తమూత్రత్వం పార్శ్వపృష్ఠకటీగ్రహః ||30||
(చ. చి. అ. 16) |
View original
उरोरुक् शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते |
क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटीग्रहः ||३०||
(च. चि. अ. १६) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షతక్షీణయోరసాధారణలక్షణమాహ– ఉరోరుగిత్యాది| వైశేషికో విశిష్టః కాసః; స చ విశేష ఉక్తో దుష్టశ్యావాదికఫసంయుక్తత్వం; కింవా వైశేషిక ఉద్భూతః| క్షత ఇతి ఛేదః| క్షీణే ఇతి క్షయే ఇత్యర్థః| సరక్తమూత్రత్వం ఆలోహితమూత్రతా||30||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్షతక్షీణయోరసాధారణమాహ– ఉరోరుగిత్యాది| క్షతే ఉరఃక్షతే| కాసో వైశేషిక ఇతి విశిష్టః కాసః క్షీణకాసాపేక్షయా అధిక ఇత్యర్థః| క్షీణస్య రూపమాహ– క్షయ ఇతి| శుక్రౌజసోః క్షయే తు సరక్తమూత్రాదిరుపద్రవః| వైశేషికః విశిష్టః కాస ఇతి అస్మిన్ లక్షణే సంబధ్యతే||30||
Adhikarana క్షతక్షీణయోః సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౩౧) · Śloka ౩౧
అల్పలింగస్య దీప్తాగ్నేః సాధ్యో బలవతో నవః |
పరిసంవత్సరో యాప్యః సర్వలింగం తు వర్జయేత్ ||31||
(చ. చి. అ. 16) |
View original
अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः |
परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत् ||३१||
(च. चि. अ. १६) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తయోః సాధ్యలక్షణమాహ– అల్పేత్యాది||31||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉరఃక్షతే సాధ్యయాప్యాసాధ్యత్వమాహ– అల్పేత్యాది| అల్పలింగస్య అల్పలక్షణస్య||31||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౦
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే రాజయక్ష్మక్షతక్షీణనిదానం సమాప్తం ||10||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने राजयक्ष्मक्षतक्षीणनिदानं समाप्तम् ||१०||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం రాజయక్ష్మక్షతక్షీణనిదానం సమాప్తం||10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణే నిదానవ్యాఖ్యానే రాజ్యక్ష్మనిదానం||10||