૮. પાણ્ડુરોગકામલાકુમ્ભકામલાહલીમકનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પુરીષજાઃ ક્રિમયઃ સૂક્ષ્માઃ પાણ્ડુતાં જનયન્તિ, અતઃ ક્રિમેરનન્તરં પાણ્ડુરોગમાહ– પાણ્ડુરોગા ઇત્યાદિ| પાણ્ડુત્વેનોપલક્ષિતો રોગઃ પાણ્ડુરોગઃ| ચરકે અષ્ટોદરીયાધ્યાયે “પઞ્ચ પાણ્ડુરોગાઃ” (ચ. સૂ. અ. ૧૯)ઇત્યભિધાયાપિ “પાણ્ડુરોગાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ” (ચ. ચિ. અ. ૧૬) ઇતિ યદેતત્પુનશ્ચરકવચનં તત્ “પઞ્ચાનામપિ સાધ્યત્વં બોધયતિ, નતુ પઞ્ચોન્માદેષ્વિવ સાન્નિપાતિકસ્યાસાધ્યત્વમિતિ” જેજ્જટઃ; “ન્યૂનસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થમિતિ” ચક્રઃ| નનુ, સુશ્રુતે હિ મૃત્તિકાજો ન પઠિતઃ; મૃત્તિકાઽપિ દોષપ્રકોપદ્વારેણૈવ પાણ્ડુરોગં જનયતીતિ; યદુક્તમ્– “કષાયા મારુતં, પિત્તમૂષરા, મધુરા કફમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૬) ઇતિ; નિદાનભેદાચ્ચ રોગભેદે રોગાનન્ત્યપ્રસઙ્ગઃ, વાતજસ્યાપિ રૂક્ષશીતાદ્યનેકવાતનિદાનકુપિતવાતજન્યત્વાત્| ઉચ્યતે– દોષજત્વાવિશેષેઽપિ વિશિષ્ટરૂપચિકિત્સાપ્રતિપાદનાર્થં પૃથગભિધાનં, મૂત્રાન્ત્રવૃદ્ધિવત્; સુશ્રુતેન તુ પરાધિકારેષુ ન વિસ્તરોક્તિરિત્યભિપ્રાયેણ ન પૃથક્કૃતઃ| ચિકિત્સા તુ દોષચિકિત્સયાઽપિ ભવતીતિ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુરીષજાઃ કૃમયો સૂક્ષ્માઃ પાણ્ડુતાં જનયન્તિ, અતઃ કૃમેરનન્તરં પાણ્ડુરોગમાહ પાણ્ડુરોગા ઇત્યાદિ| પાણ્ડુત્વેનોપલક્ષ્યતે રોગઃ પાણ્ડુરોગઃ| સ ચ પઞ્ચવિધઃ– વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, મૃદ્ભક્ષણાદેકઃ, એવં પઞ્ચ| નનુ, સુશ્રુતેન મૃત્તિકાજનિતો ન પઠિતઃ, યતો મૃત્તિકાઽપિ ત્રિદોષકોપકારણેનૈવ પાણ્ડુરોગં જનયતિ, ઉક્તં ચ– “કષાયા મારુતં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્” ઇતિ, યદિ નિદાનભેદાદ્રોગભેદસ્તદા રોગાણામાનન્ત્યપ્રસઙ્ગઃ? ઉચ્યતે– દોષજત્વાવિશેષેઽપિ વિશિષ્ટરૂપચિકિત્સાપ્રતિપાદનાર્થં પૃથગભિધાનમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– વ્યાયામમિત્યાદિ| રક્તમિત્યુપલક્ષણં, તેન ‘ત્વઙ્માંસમપિ’ દૂષ્યત્વેન દૃઢબલેન પઠિતં, હારીતેન રસોઽપિ, ઇતિ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાણ્ડુરોગનિદાનમાહ– વ્યવાયમિત્યાદિ| વ્યવાયાદીનિ નિષેવમાણસ્ય પુંસો દુષ્ટા દોષા રક્તં વિદૂષ્ય ત્વચિ પાણ્ડુભાવં કુર્વન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| રક્તમિત્યુપલક્ષણં; ત્વચં માંસમપિ દૂષયન્તીતિ દૃઢબલેન પઠિતં, હારીતેન તથોક્તત્વાત્| વ્યવાયઃ સ્ત્રીસેવા, અન્યે ‘વ્યાયામમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| લવણાનીતિ બહુવચનેન ક્ષારાણ્યપિ બોદ્ધવ્યાનિ| મૃદં મૃત્તિકામ્| તીક્ષ્ણં રાજિકાદિ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– ત્વગિત્યાદિ| ત્વક્સ્ફોટનં ત્વચઃ કિઞ્ચિદ્વિદારણમ્| મૃદ્ભક્ષણં મૃદ્ભક્ષણેચ્છા| પ્રેક્ષણકૂટશોથો અક્ષિગોલકે શોથઃ| અવિપાક આહારસ્ય| પુરઃસરાણિ પૂર્વરૂપાણિ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– ત્વગિત્યાદિ| ત્વક્સ્ફોટનં ત્વચઃ કિઞ્ચિદ્વિદારણમ્| અન્યે ‘ત્વક્પાટનિષ્ઠીવનગાત્રસાદાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| નિષ્ઠીવનં મુખેન, ‘થુગથુગીતિ’ લોકે| મૃદ્ભક્ષણં મૃદ્ભક્ષણેચ્છા, પ્રેક્ષણકૂટશોથઃ અક્ષિગોલકશોથઃ, અવિપાક આહારસ્ય, પુરઃસરાણિ પૂર્વરૂપાણિ, તસ્ય ભાવિનઃ ભવન્તિ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકલક્ષણમાહ– ત્વગિત્યાદિ| અત્ર કૃષ્ણારુણાભતા ન પાણ્ડુતામતિક્રામતિ, અન્યથા પાણ્ડુરોગત્વાભાવઃ| ઉક્તં ચ સુશ્રુતે– “સર્વેષુ ચૈતેષ્વિહ પાણ્ડુભાવો યતોઽધિકોઽતઃ ખુલ પાણ્ડુરોગઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૪) ઇતિ| ભ્રમાદય ઇતિ આદિશબ્દેન ભેદશૂલાદીનાં ગ્રહણમ્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકપાણ્ડુરોગમાહ– ત્વગિત્યાદિ| કૃષ્ણારુણપ્રભા પાણ્ડુત્વમતિક્રમ્ય ન ભવતિ, અન્યથા પાણ્ડુરોગત્વાભાવાત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “સર્વેષુ ચૈતેષ્વિહ પાણ્ડુભાવો યતોઽધિકોઽતઃ ખલુ પાણ્ડુરોગઃ” ઇતિ| તોદઃ પીડાભેદઃ, આનાહ ઉદરાટોપઃ, ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ| આદિગ્રહણાદ્ભેદશૂલાદીનાં ગ્રહણમ્||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકલક્ષણમાહ– પીતેત્યાદિ| નનુ, પિત્તપાણ્ડ્વામયીતિ વક્તું ન યુક્તં, પાણ્ડુરોગસ્ય પિત્તકાર્યત્વાદેવ| ઉચ્યતે– ઇતરદોષાસંશ્લિષ્ટપ્રબલપિત્તજન્યત્વેન પૈત્તિકાભિધાનં, યથા– પૈત્તિકરક્તપિત્તમિતિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પીતેત્યાદિ| ભિન્નવિટ્કઃ સદ્રવમલઃ, અતિપીતાભઃ અતિશયેન પીતઃ| નનુ પિત્તપાણ્ડ્વામયીતિ વક્તું ન યુક્તં, પાણ્ડુરોગસ્ય| ઉચ્યતે, ઇતરદોષાસંસૃષ્ટપ્રબલપિત્તજન્યત્વેન પૈત્તિકાભિધાનં, પૈત્તિકરક્તપિત્તવત્||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકલક્ષણમાહ– કફપ્રસેકેત્યાદિ| કફાદ્યઃ પાણ્ડુરોગી સ શુક્લૈસ્ત્વઙ્મૂત્રનયનાનનૈરુપલક્ષિત ઇતિ યોજ્યમ્||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– કફેત્યાદિ| કહાત્તુ યઃ પાણ્ડુરોગી સ શુક્લૈઃ ત્વબ્ધૂત્રનયનાદિભિરુપલક્ષ્યતે યોજ્યમ્| કફપ્રસેકઃ કફસ્રાવઃ, સાન્નિપાતિકસ્તુ સમસમવેતૈર્વાતાદિલક્ષણૈરેવ બોધ્યઃ| ઉક્તં હિ ચરકે “સર્વાન્નસેવિનઃ સર્વે દુષ્ટા દોષાસ્ત્રિદોષજમ્| ત્રિદોષલિઙ્ગં કુર્વન્તિ પાણ્ડુરોગં સુદુઃસહમ્” ઇતિ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકસ્તુ પ્રકૃતિસમસમવેતત્વેનૌક્તવાતજાદિલક્ષણૈરેવ બોદ્ધવ્યઃ| ઉક્તં હિ ચરકે– “સર્વાન્નસેવિનઃ સર્વે દુષ્ટા દોષાસ્ત્રિદોષજમ્| ત્રિલિઙ્ગં સમ્પ્રકુર્વન્તિ પાણ્ડુરોગં સુદુઃસહમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૧૬) ઇતિ| તસ્યૈવ સોપદ્રવસ્યાસાધ્યત્વમાહ– જ્વરારોચકેત્યાદિ| હતેન્દ્રિયઃ સ્વવિષયાગ્રાહકેન્દ્રિયઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યૈવ સોપદ્રવસ્યાસાધ્યત્વમાહ– જ્વરેત્યાદિ| ત્રિદોષજઃ પાણ્ડુરોગમ્| એતૈરુપદ્રવૈર્યુક્તસ્ત્યાજ્યઃ અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| હતેન્દ્રિયઃ સ્વવિષયાગ્રાહકેન્દ્રિયઃ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૃજ્જસમ્પ્રાપ્તિમાહ– મૃત્તિકેત્યાદિ| અન્યતમો મલો વાતાદિઃ| ઊષરા સક્ષારા| રસાદીન્ રૂક્ષયેત્, ભુક્તં ચ રૂક્ષયેદિતિ યોજ્યમ્| રૌક્ષ્યાત્ પ્રાકૃતિકોદ્ભૂતરૌક્ષ્યગુણાત્| અવિપક્વૈવ કોષ્ઠધાત્વગ્નિભિઃ પાકં ન ગત્વૈવ, સ્રોતાંસિ રસવહાદીનિ, પૂરયતિ રુણદ્ધિ ચ| ઇન્દ્રિયાણાં બલં સ્વવિષયગ્રહણશક્તિમ્| “તેજો દીપ્તિઃ” ઇતિ જેજ્જટઃ, ‘ઊષ્મા’ ઇતિ ચક્રઃ| વીર્યં શક્તિઃ| ‘ઓજઃ સર્વધાતુસારઃ, સર્વધાતુસારભૂતં હૃદયસ્થમ્’ ઇતિ પરાશરઃ, ‘પરાભિભવેચ્છા’ ઇતિ જેજ્જટઃ||૮-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૃત્તિકાજનિતપાણ્ડુરોગમાહ– મૃત્તિકેત્યાદિ| મૃત્તિકાભક્ષણશીલસ્ય પુરુષસ્ય અન્યતમો મલો દોષો વાતાદિઃ કોપં ગચ્છતિ| મૃત્તિકાયાસ્ત્રિદોષપ્રકોપને હેતું દર્શયતિ– કષાયેત્યાદિ| કષાયા મૃત્તિકા મારુતં પ્રકોપયેત્, ઊષરા સક્ષારા પિત્તમ્, મધુરા કફં, રૌક્ષ્યાચ્ચ રસાદીન્ ધાતૂન્ રૂક્ષયેત્ ભુક્તં ચ રૂક્ષયેત્, તસ્યાઃ સ્વભાવોદ્ભૂતરૂક્ષગુણત્વાત્| અપક્વૈવેત્યાદિ ન કોષ્ઠધાત્વગ્નિભિઃ પાકં ગચ્છતિ કિન્તુ અપક્વૈવ રસવાહીનિ સ્રોતાંસિ પૂરયતિ નિરુણદ્ધિ ચ| ઇન્દ્રિયાણાં બલં સ્વવિષયગ્રહણશક્તિં હત્વા પાણ્ડુરોગં કરોતિ| તેજો દીપ્તિરિતિ જેજ્જટઃ, ઊષ્મેતિ ચક્રઃ| વીર્યં શક્તિઃ, ઓજઃ સર્વધાતુસારભૂતં હૃદયસ્થં, પરાભિભવેચ્છેતિ જેજ્જટઃ| બલવર્ણાગ્નિનાશનમિત્યત્ર બલં શરીરે સામર્થ્યમ્||૮-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૃજ્જસ્ય લક્ષણમાહ-શૂનાક્ષીત્યાદિ| ‘સર્વપાણ્ડુરોગેષુ ક્રિમિકોષ્ઠતા યદા સ્યાત્તદૈતલ્લક્ષણમ્’ ઇતિ જેજ્જટઃ, મૃત્તિકાજાનન્તરપઠિતત્વેન તસ્યૈવ લક્ષણમિત્યન્યે| વિદેહે તુ પઠ્યતે– “મૃદ્ભક્ષણાદ્ભવેત્પાણ્ડુસ્તન્દ્રાલસ્યનિપીડિતઃ| સશ્વાસકાસશોષાર્શઃ સાદારુચિસમન્વિતઃ|| શૂનપાદાનનકરઃ કૃશાઙ્ગઃ કૃશપાવકઃ|” ઇતિ||૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૃજ્જનિતસ્યોપદ્રવમાહ– શૂનેત્યાદિ| અક્ષિકૂટોઽક્ષિગોલકઃ, ગણ્ડઃ કપોલઃ, એતેષુ શ્વયથુઃ| તથા શૂનપાન્નાભિમેહનઃ શૂનશ્ચરણો નાભિર્મેહનં ચ યસ્ય સ તથા| તથા ચ કૃમિકોષ્ઠઃ પુરુષઃ, સરુધિરં કફં પુરીષમતિસાર્યેત| સર્વપાણ્ડુરોગેષુ કૃમિકોષ્ઠતા યદા સ્યાત્તદૈતલ્લક્ષણમિતિ જેજ્જટઃ; મૃત્તિકાજાનન્તરં પઠિતત્વાત્તસ્યૈવ લક્ષણમિત્યન્યે| ઉક્તં ચ વિદેહેન– “મૃદ્ભક્ષણાદ્ભવેત્પાણ્ડુસ્તન્દ્રાલસ્યનિપીડિતઃ| સશ્વાસકાસશોથાર્શઃ સાદારુચિસમન્વિતઃ|| શૂનપાદાનનકરઃ કૃષ્ણાઙ્ગઃ કૃશપાવકઃ” ઇતિ||૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– પાણ્ડુરોગ ઇત્યાદિ| ‘પાણ્ડુરોગશ્ચિરોત્પન્નઃ કાલપ્રકર્ષાત્ ખરીભૂતો જઠરતાં ગતો ન સિધ્યતિ, અચિરોત્પન્નોઽપિ શૂનાનાં મધ્યે યો વા પીતાનિ પશ્યતિ સ પાણ્ડુરોગી ન સિધ્યતીત્યપરમસાધ્યલક્ષણમ્’ ઇતિ જેજ્જટસ્ય યોજના| ચક્રસ્ત્વાહ– ‘ચિરોત્પન્નઃ ખરીભૂતોઽત્યર્થરૂક્ષિતસર્વધાતુર્ન સિધ્યતિ, તથા કાલપ્રકર્ષાદિત્યાદિનાઽપરમસાધ્યલક્ષણમ્’ ઇતિ| અત્ર શૂનાનાં શોથવતાં મધ્યે યો વા પીતાનિ પશ્યતિ સ ન સિધ્યતીતિ| ‘શૂનો ના’ ઇતિ પાઠાન્તરે ના પુરુષઃ| ‘શૂનાઙ્ગો યો વા પીતાનિ પશ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– બદ્ધેત્યાદિ| અત્ર સકફત્વેઽપિ બદ્ધત્વાલ્પત્વહરિતત્વાનિ વ્યાધિપ્રભાવાત્; બદ્ધાલ્પસ્થાને બહુલમિતિ પાઠાન્તરમ્| વિટ્શબ્દો નપુંસકોઽપ્યસ્તીત્યેતન્નિર્દેશાદેવોન્નેયમિત્યાહુઃ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– દીન ઇત્યાદિ| દીનઃ ગ્લાનઃ| શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગ ઇતિ શ્વેતવર્ણલિપ્તાઙ્ગ ઇવેત્યર્થઃ| સ નાસ્તિ નષ્ટ ઇવ અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| અપરમાહ– અસૃગિત્યાદ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– પાણ્ડુદન્તેત્યાદિ| પાણ્ડુસઙ્ઘાતદર્શીતિ નયનરશ્મિસહચરિતં બહિર્નિર્ગતં પિત્તં સમ્પિણ્ડિતં પશ્યતિ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– અન્તેષ્વિત્યાદિ| અન્તેષુ બાહુજઙ્ઘાશિરઃસુ, શૂનં શોથયુક્તમ્| પરિહીણમધ્યં દુર્બલમધ્યદેહમ્| એતદ્વૈપરીત્યેનાપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– મ્લાનમિત્યાદિ| મ્લાનં દુર્બલમ્| અસઞ્જ્ઞકલ્પં મૃતપ્રાયમ્| એવંવિધં પાણ્ડુકિનં પાણ્ડુરોગિણં યશોઽર્થી વૈદ્યો વિવર્જયેદિતિ| અત્ર સૌશ્રુતશ્લોકે ‘પાણ્ડુકિનમ્’ ઇત્યત્ર “ પાલકિનમ્” ઇતિ પાઠાન્તરં, યુક્તં ચૈતત્; એવં હિ પઠ્યમાને પાણ્ડુરોગાવસ્થાવિશેષસ્ય પાલકિનો લક્ષણમપિ કૃતં સ્યાત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ સકામલાપાલકિપાણ્ડુરોગઃ કુમ્ભાહ્વયો” લાઘવકોઽલસાખ્યઃ| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૪) ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ કશ્ચિદભિયુક્તો લિખિતવાન્– “અન્તે શૂનઃ કૃશો મધ્યેઽન્યથા ચ ગુદશેફસિ| શૂનો જ્વરાતિસારાર્તો ભૃતકલ્પસ્તુ પાલકી||” ઇતિ||૧૨-૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– પાણ્ડ્વિત્યાદિ| પાણ્ડુરોગશ્ચિરોત્પન્નઃ કાલપ્રકર્ષાચ્ચિરકાલાત્ખરીભૂતો જઠરતાં ગતો ન સિધ્યતિ, અચિરોત્પન્નોઽપિ પાણ્ડુરોગઃ શૂનાઙ્ગો યો વા પુરુષઃ પીતાનિ પશ્યતિ સ પાણ્ડુરોગી ન સિધ્યતિ, ઇત્યપરમસાધ્યલક્ષણમિતિ જેજ્જટઃ| ચક્રસ્ત્વન્યથા વ્યાચષ્ટે– ચિરોત્પન્નઃ ખરીભૂતો અત્યર્થા વિરૂક્ષિતસર્વધાતુર્ન સિધ્યતિ, તથા કાલપ્રકર્ષાદિત્યાદિના અપરમસાધ્યલક્ષણમિતિ| અત્ર ‘શૂનાનાં યો વા પીતાનિ પશ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે શૂનાનાં શોથવતાં મધ્યે યઃ પીતાનિ પશ્યતિ સ ન સિધ્યતિ, અન્યે ‘શૂનો ના’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર ના પુરુષઃ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– બદ્ધેત્યાદિ| અત્ર સકફત્વેઽપિ ચ બહુત્વમલ્પત્વં હરિતત્વં વ્યાપિસ્વભાવાત્| હરિતં હરિતશાકવર્ણમ્| અન્યે બહ્વલ્પસ્થાને બહુલમિતિ પાઠં પઠન્તિ| બહુલં વિટ્ સાર્યતે ઇતિ વિટ્શબ્દો નપુંસકોઽપ્યસ્તીત્યેતન્નિર્દેશાદુન્નેયમિત્યાહુઃ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– દીન ઇત્યાદિ| દીનો ગ્લાનઃ| શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગ ઇતિ શ્વેતવર્ણાતિલિપ્તાઙ્ગ ઇત્યર્થઃ| સ પુરુષો નાસ્તિ નષ્ટઃ અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| અત્રૈવાપરમપ્યસાધ્યલક્ષણમાહ– અસૃક્ક્ષયાત્ યઃ પાણ્ડુરોગી શ્વેતત્વમાપ્નુયાત્સોઽપ્યસાધ્યઃ| અપરમપ્યસાધ્યલક્ષણમાહ– પાણ્ડ્વિત્યાદિ| નયનરશ્મિસહચરિતં બહિર્નિર્ગતં પિત્તં તદ્યોગાદખિલમપિ પશ્યન્ વસ્તુ પીતવર્ણપિણ્ડિતં પશ્યતિ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– અન્તેષ્વિત્યાદિ| બાહુ જઙ્ઘાશિરસ્સુ શૂનં શોથયુક્તં, પરિહીણમધ્યં દુર્બલમધ્યદેહં, ગ્લાનમિત્યાદિના પરમસાધ્યલક્ષણમાહ– ગ્લાનં દુર્બલં મધ્યદેહં શૂનં શ્વયથુયુક્તં યસ્ય સ તાદૃશસ્તમ્| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– ગુદે શેફસિ મુષ્કયોશ્ચ શૂનં શોથયુક્તં પ્રતામ્યન્તં મોહમુપગચ્છન્તં મૂર્છન્તમિત્યર્થઃ| અસઞ્જ્ઞકલ્પં મૃતપ્રાયમ્| એવંવિધં પાણ્ડુરોગિણં યશોર્થી ભિષક્ વિવર્જયેત્| સુશ્રુતે અસ્મિન્ શ્લોકે પાણ્ડુકિનમિત્યત્ર પાલકિનમિતિ પઠન્તિ, યુક્તં ચૈતત્| એવં હિ પઠ્યમાને પાણ્ડુરોગાવસ્થાવિશેષસ્ય પાલકિનો લક્ષણમપ્યુક્તં સ્યાત્| યદુક્તં સુશ્રુતે– “સકામલાપાલકિપાણ્ડુરોગઃ કુમ્ભાહ્વયો લાઘવિકોઽલસાખ્યઃ” ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ કશ્ચિદભિયુક્તો લિખિતવાન્ “અન્તે શૂનઃ કૃશો મધ્યે ત્વથ વા ગુદશેફસિ| શૂનો જ્વરાતિસારાદ્યૈર્મૃતકલ્પસ્તુ પાલકી” ઇતિ||૧૨-૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાણ્ડુરોગાવસ્થાયાં કામલામાહ– પાણ્ડુરોગીત્યાદિ| દગ્ધ્વા સન્દૂષ્ય| રોગાય કામલારૂપાય| ભેકવર્ણઃ પ્રાવૃષેણ્યભેકવર્ણઃ| કોષ્ઠશાખાશ્રયેતિ એકા કોષ્ઠાશ્રયા, અપરા શાખાશ્રયા; શાખા રક્તાદયો ધાતવઃ| સ્વતન્ત્રાઽપિ કામલા ભવતિ, યથા રાજયક્ષ્મા સ્વતન્ત્રઃ ઉપેક્ષિતેષ્વપિ કાસેષુ ભવતીત્યાહુઃ||૧૬-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાણ્ડુરોગાવસ્થાયાં કામલામાહ– પાણ્ડ્વિત્યાદિ| યઃ પાણ્ડુરોગી પિત્તજનકાનિ અત્યર્થં સેવતે તસ્ય રોગિણઃ પિત્તં દોષઃ અસૃઙ્માંસં દગ્ધ્વા સન્દૂષ્ય રોગાય કામલારૂપાય જાયતે| તસ્ય ચ રક્તં પીતં શકૃન્મૂત્રં, ‘રક્તપીતશકૃન્નેત્રે’ ઇતિ વા પાઠઃ| ભેકવર્ણઃ પ્રાવૃષેણ્યમણ્ડૂકવર્ણઃ, હતેન્દ્રિયઃ હતેન્દ્રિયશક્તિઃ એતૈશ્ચોપદ્રવૈર્દાહાદિભિઃ કર્ષિતઃ પીડિતઃ, અવિપાક આહારસ્ય, સદનમઙ્ગગ્લાનિઃ| બહુપિત્તા એષા કામલા કોષ્ઠશાખાશ્રયેતિ એકા કોષ્ઠાશ્રયાઽપરા શાખાશ્રયા, શાખા રક્તાદયો ધાતવઃ| ઉપેક્ષિતઃ પાણ્ડુરોગઃ કામલાયૈ ભવતિ||૧૬-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યા અવસ્થાન્તરં કુમ્ભકામલામાહ– કાલાન્તરાદિત્યાદિ| ખરીભૂતેતિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| કૃચ્છ્રા ચ કૃચ્છ્રસાધ્યા| કુમ્ભઃ કોષ્ઠઃ, અન્તઃશુષિરસાધર્મ્યાત્; તદ્ગતા કામલા કુમ્ભકામલા, કોષ્ઠાશ્રયેત્યર્થઃ|૧૯|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યાવસ્થાન્તરં કુમ્ભકામલામાહ– કાલેત્યાદિ| કાલાન્તરાત્ ખરીભૂતા કઠિનતાં ગતા કૃચ્છ્રસાધ્યા; કુમ્ભં કોષ્ઠં, તત્સાધર્મ્યાત્તદ્ગતા કામલા કોષ્ઠાશ્રયેત્યર્થઃ||૧૯||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કામલાયા અસાધ્યલક્ષણમાહ– કૃષ્ણેત્યાદિ| કૃષ્ણેત્યાદિના તામ્યતીત્યન્તેનૈકમસાધ્યલક્ષણમ્| તામ્યતિ મુહ્યતિ| દાહેત્યાદિના વિપદ્યતે ઇત્યન્તેનાપરમસાધ્યલક્ષણમિતિ જેજ્જટઃ||૧૯-૨૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કામલાયા અસાધ્યલક્ષણમાહ– કૃષ્ણેત્યાદિ| છર્દિરિતિ છર્દિરપિ રક્તા| તામ્યતિ મુહ્યતિ| ઇત્યેકમસાધ્યલક્ષણં, દાહાદિના વિપદ્યતે ઇત્યન્તેનાપરમપિ અસાધ્યલક્ષણમિતિ જેજ્જટઃ| નષ્ટોઽગ્નિઃ સઞ્જ્ઞા ચેતના ચ યસ્ય સ તથા||૧૯-૨૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કુમ્ભકામલિનોઽસાધ્યલક્ષણમાહ– છર્દીત્યાદિ||૨૧||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કુમ્ભકામલિનોઽસાધ્યલક્ષણમાહ– છર્દીત્યાદિ| આયાસેન વિનૈવ શ્રમઃ ક્લમઃ| વિડ્ભેદઃ સદ્રવમલપ્રવૃત્તિઃ| એતૈરુપદ્રવૈઃ કુમ્ભકામલી ત્યાજ્યઃ||૨૧||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાણ્ડુરોગાવસ્થાયાં હલીમકમાહ– યદેત્યાદિ| યદા તુ પાણ્ડોઃ પાણ્ડુરોગિણઃ હરિતાદિવર્ણયુક્તસ્યૈતે ઉપદ્રવા ભવન્તિ તદા તસ્ય વાતપિત્તકોપજં હલીમકં જાનીયાત્| હરિતઃ શાકવર્ણઃ| શ્યાવો નીલવર્ણઃ| બલોત્સાહક્ષયો બલોત્સાહયોઃ ક્ષીણતા| સ્ત્રીષ્વહર્ષઃ સ્ત્રીરિરંસાયા અભાવઃ| અઙ્ગમર્દઃ અઙ્ગમોટનમ્| લાઘવકાલસકાદીનાં પાણ્ડુરોગાવસ્થાવિશેષાણાં લક્ષણં સુશ્રુતદિષ્વનુસ્મર્તવ્યમિતિ||૨૨-૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાણ્ડુરોગાઽવસ્થાયાં હલીમકમાહ– યદેત્યાદિ| યદા પાણ્ડુરોગિણો હરિતાદિવર્ણયુક્તસ્ય એતે ઉપદ્રવા ભવન્તિ તદા તસ્ય વાતપિત્તપ્રકોપતો હલીમકં જાનીયાત્| હરિતઃ શાકવર્ણઃ, શ્યાવો નીલવર્ણઃ| બલોત્સાહક્ષય ઇતિ બલોત્સાહયોર્નાશઃ| મૃદુજ્વરઃ| સ્ત્રીષ્વહર્ષ ઇતિ રિરંસાયા અભાવઃ| અઙ્ગમર્દઃ અઙ્ગમોટનમ્| લાઘવકાલસાદીનાં પાણ્ડુરોગાવસ્થાવિશેષાણાં લક્ષણં સુશ્રુતાદવગન્તવ્યમ્||૨૨-૨૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં પાણ્ડુરોગકામલાકુમ્ભકામલા હલીમકનિદાનં સમાપ્તમ્||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં પાણ્ડુરોગનિદાનમ્||૮||