Adhikarana ਮੂਰ੍ਛਾਯਾ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੧-੫) · Śloka ੫
ਅਥ ਮੂਰ੍ਛਾ-ਭ੍ਰਮ-ਨਿਦ੍ਰਾ-ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ-ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਸੇਵਿਨਃ |
ਵੇਗਾਘਾਤਾਦਭਿਘਾਤਾਦ੍ਧੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਾ ਪੁਨਃ ||੧||
ਕਰਣਾਯਤਨੇਸੂਗ੍ਰਾ ਬਾਹ੍ਯੇਸ੍ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚ |
ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਦਾ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ||੨||
ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸੁ ਨਾਡੀਸੁ ਪਿਹਿਤਾਸ੍ਵਨਿਲਾਦਿਭਿਃ |
ਤਮੋਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਸਹਸਾ ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਕਤ੍ ||੩||
ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਾਚ੍ਚ ਨਰਃ ਪਤਤਿ ਕਾਸ੍ਠਵਤ੍ |
ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਛੇਤਿ ਤਾਮਾਹੁਃ ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ||੪||
ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ਚ ਵਿਸੇਣ ਚ |
ਸਟ੍ਸ੍ਵਪ੍ਯੇਤਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵੇਨਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਮੋਹੋ ਭਵਤੀਤਿ ਤਸ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮੂਰ੍ਛਾ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– ‘ਤਸਿਤੋ ਮੋਹਮਾਯਾਤਿ’ ਇਤਿ| ਨਿਦਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਪੁਲਦੋਸਸ੍ਯ, ਨ ਤ੍ਵਨੇਕਦੋਸਸ੍ਯ; ਤਥਾ ਸਤ੍ਯੇਕਦੋਸਜਾਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਨੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵੇਗਾਘਾਤਾਤ੍ ਮਲਾਦਿਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍| ਅਭਿਘਾਤਾਲ੍ਲਗੁਡਾਦੇਃ| ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਸ੍ਯ| ਕਰਣਂ ਮਨਃ, ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਬਾਹ੍ਯਾਨਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਮਨੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਯੈਰਾਗਤ੍ਯ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਯਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ; ਅਥਵਾ ਬਾਹ੍ਯਾਨਿ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਤੇਸੁ ਯਦਾ ਉਗ੍ਰਾ ਦੋਸਾ ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪੁਨਃ ਕਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਨਾਡੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਯਤਸ੍ਤੈਰ੍ਮਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਪਿਹਿਤਾਸੁ ਆਵਤਾਸੁ| ਤਮੋ ਮਨੋਗੁਣੋਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਃ, ਅਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਵਰ੍ਧਤੇ, ਸਹਸਾ ਝਟਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਤਮੋਬਹੁਲੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਸੁ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸੀ ਨ ਤਥਾ ਲੀਯੇਤੇ, ਯਥਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਕਦਿਤਿ| ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਕਰਮ੍| ਏਤਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ, (ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯੋਪੇਕ੍ਸਣੀਯਭੇਦਾਤ੍,) ਤੇਨੋਪੇਕ੍ਸਣੀਯਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵੋਪਿ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਮਾਹ– ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਛੇਤਿ| ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਮਦ੍ਯਵਿਸੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ, ਏਵਂ ਸਟ੍| ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨ, ਤੇਨ ਵਾਤਜਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਜ੍ਵਰਵਦ੍ਰੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ” ਇਤਿ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਚ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਾਨਮਿਤਿ||੧-੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਮੋਹੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮੂਰ੍ਛਾਰਮ੍ਭਃ, ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤਿ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਪੁਲਦੋਸਸ੍ਯ ਵੇਗਾਘਾਤਾਤ੍ ਮਲਾਦਿਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਤ੍| ਅਭਿਘਾਤਾਲ੍ਲਗੁਡਾਦੇਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਸੇਵਿਨਃ ਵਿਰੁਦ੍ਧ ਆਹਾਰਃ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਃ| ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਸ੍ਯ| ਕਰਣਂ ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਬਾਹ੍ਯਾਨਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਮਨੋਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵੈਰਾਗਤ੍ਯ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਯਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ; ਅਥਵਾ ਬਾਹ੍ਯਾਨਿ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਤੇਸੁ ਯਦਾ ਉਗ੍ਰਾ ਅਤਿਪ੍ਰਸਤਾ ਦੋਸਾ ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਅਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ, ਤਦਾ ਮਾਨਵਾ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ੍ਵਿਤਿ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਨਾਡੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਯਤਸ੍ਤੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੇਸ਼ਂ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਪਿਹਿਤਾਸੁ ਰੁਦ੍ਧਾਸੁ| ਤਮੋ ਮਨੋਗੁਣਃ ਅਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਃ, ਤਸ੍ਯਾਵਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਵਰ੍ਧਤੇ, ਸਹਸਾ ਝਟਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਤਮੋਬਹੁਲੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਸੁ ਨ ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸੀ ਲੀਯੇਤੇ ਯਥਾ ਮੂਰ੍ਛਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਕਦਿਤਿ; ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਰ੍ਵ੍ਯਪੋਹਸ੍ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤਯੋਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ ਸੁਖਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਦੁਃਖਂ ਰਜਃ, ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਪੋਹਕਤ੍, ਤਮਸਾ ਤਯੋਰਾਵਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤਃ ਕਾਸ੍ਠਵਨ੍ਨਿਪਤਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ– ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਛੇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯੌ| ਉਕ੍ਤਂ ਚਾਭਿਧਾਨਾਨ੍ਤਰੇ– “ਸਞ੍ਜ੍ਞੋਪਘਾਤੇ ਮੂਰ੍ਛਾਯੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਨਂ ਤਥਾ| ਕਸ਼੍ਮਲਂ ਪ੍ਰਲਯੋ ਮੋਹਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਮਤੋਪਮਃ” ਇਤਿ| ਸਾ ਚ ਮੂਰ੍ਛਾ ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਭਵਤਿ| ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਣਿਤਮਦ੍ਯਵਿਸੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ, ਏਵਂ ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਭਿਰਿਤਿ| ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਜ੍ਵਰਵਦ੍ਰੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਇਹੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਯਗ੍ਰੇ– “ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ” ਇਤਿ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਚ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਾਨਮਿਤਿ ||੧-੫||
Adhikarana ਮੂਰ੍ਛਾਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਜਮ੍ਭਣਂ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੇਵ ਚ |
ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਾ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਹਤ੍ਪੀਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਤਾ| ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣੀਤਿ ਛੇਦਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵਯੇਦਿਤਿ ਤਾਃ ਮੂਰ੍ਛਾਃ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ, ਨਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਤਾ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣੀਤਿ ਪਾਦਤ੍ਰਯੇਣ ਛੇਦਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵਯੇਦਿਤਿ ਤਾਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਨਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੬||
Adhikarana ਵਾਤਜਮੂਰ੍ਛਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭-੮) · Śloka ੮
ਨੀਲਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਕਸ੍ਣਮਾਕਾਸ਼ਮਥਵਾਰੁਣਮ੍ |
ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ||੭||
ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਾ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ |
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਛਾਯਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਵਾਤਸਮ੍ਭਵੇ ||੮||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਾ ਏਵਾਹ (ਵਾਤਜਾਮਾਹ)– ਨੀਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਂ, ਕਸ੍ਣਂ ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣਮ੍, ਅਰੁਣਮੀਸਲ੍ਲੋਹਿਤਮ੍| ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਨ੍ਧਕਾਰਮਿਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਮੂਰ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਛਾਯਾ, ‘ਗਾਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮੂਰ੍ਛਾਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮੂਰ੍ਛਾਪਰ੍ਯਾਯਃ||੭-੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਜਾਮਾਹ– ਨੀਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਮ੍, ਅਰੁਣਮੀਸਲ੍ਲੋਹਿਤਮੀਦਸ਼ਂ ਗਗਨਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਅਨ੍ਧਕਾਰਮਿਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਮੂਰ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਛਾਯਾ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮੂਰ੍ਛਾਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮੂਰ੍ਛਾਪਰ੍ਯਾਯਃ||੭-੮||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਜਮੂਰ੍ਛਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਰਕ੍ਤਂ ਹਰਿਤਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਵਿਯਤ੍ ਪੀਤਮਥਾਪਿ ਵਾ |
ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਸਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ ||੯||
(ਸਪਿਪਾਸਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਕੁਲੇਕ੍ਸਣਃ) |
ਜਾਤਮਾਤ੍ਰੇ ਪਤਤਿ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ |
ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਾਃ ਪੀਤਾਭੋ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵੇ ||੧੦||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜਮੂਰ੍ਛਾਯਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਯਦਾਕਾਸ਼ਮ੍| ਅਤ੍ਰ “ਸਪਿਪਾਸਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਕੁਲੇਕ੍ਸਣਃ|” ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦਧਿਕਃ ਪਾਠ||੯-੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਯਦਾਕਾਸ਼ਂ, ਰਕ੍ਤਂ, ਹਰਿਤਵਰ੍ਣਂ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਣਂ, ਪੀਤਂ ਵਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਤਿ ਮੂਰ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਾ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਸ੍ਵੇਦੋ ਭਵਤਿ, ਸਪਿਪਾਸਃ ਤਸ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤਃ, ਸਨ੍ਤਾਪਵਾਂਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ| ਰਕ੍ਤੇ ਪੀਤੇ ਆਕੁਲੇ ਤ੍ਰਸ੍ਤੇ ਇਵ ਈਕ੍ਸਣੇ ਲੋਚਨੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ‘ਅਨ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਕੁਲੇਕ੍ਸਣਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋ ਵਿਕਾਰਃ| (ਜਾਤਮਾਤ੍ਰੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰੇ, ਪਤਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ|) ਪੀਤਾਭਃ ਪੀਤਸ਼ਰੀਰਚ੍ਛਵਿਃ||੯-੧੦||
Adhikarana ਕਫਜਮੂਰ੍ਛਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਮਾਵਤਂ ਵਾ ਤਮੋਘਨੈਃ |
ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ||੧੧||
ਗੁਰੁਭਿਃ ਪ੍ਰਾਵਤੈਰਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥੈਵਾਰ੍ਦ੍ਰੇਣ ਚਰ੍ਮਣਾ |
ਸਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸਹਲ੍ਲਾਸੋ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਕਫਸਮ੍ਭਵੇ ||੧੨||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਫਜਮੂਰ੍ਛਾਯਮਾਹ– ਮੇਘੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮੋਘਨੈਰਿਤਿ ਤਮੋਭਿਰ੍ਘਨੈਸ਼੍ਚ; ਤਮੋਨ੍ਧਕਾਰਃ, ਘਨੋਤ੍ਰ ਮੇਘਵਾਚੀ||੧੧-੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਮਾਹ– ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਰ੍ਦ੍ਰੇਣ ਚਰ੍ਮਣਾ ਇਵ ਪ੍ਰਾਵਤੈਰ੍ਵੇਸ੍ਟਿਤੈਰਙ੍ਗੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਃ, ਉਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ||੧੧-੧੨||
Adhikarana ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮੂਰ੍ਛਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਗਤਃ |
ਸ ਜਨ੍ਤੁਂ ਪਾਤਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ ||੧੩||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍, ਉਦ੍ਦੇਸ਼ੇ “ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ” ਇਤ੍ਯਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਯਾ ਸਹ ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਰਨ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ, ਚਰਕਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਚ ਵਿਵਰਣਮ੍| ਚਰਕੇ ਹ੍ਯੇਕਜਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਚੈਕੇਤਿ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਸ੍ਟੋਦਰੀਯ– “ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾ ਇਤਿ ਅਪਸ੍ਮਾਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿਸਜਾਨਾਂ ਯਥਾਦੋਸਮੇਤਾਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੈਤਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਜਾ ਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਠਿਤਾਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਯਾਃ ਦੋਸਜਾਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਭੇਦ ਆਚਾਰ੍ਯਯੋਃ; ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਵੀਕਾਰਾਦੁਭਯਮਪਿ ਲਿਖਿਤਮਿਤ੍ਯਦੋਸਃ| ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵੇਤਿ ਯਥਾਪਸ੍ਮਾਰੀ ਮਹਤਾਭਿਘਾਤੇਨ ਪਤਤਿ ਚਿਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ| ਅਪਸ੍ਮਾਰੇ ਫੇਨਵਾਮਿਤ੍ਵਦਨ੍ਤਘਟ੍ਟਨਾਕ੍ਸਿਵੈਕਤਾਦਿਕਮਧਿਕਮਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਰਿਤਿ ਫੇਨਵਾਮਿਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰੇਵ||੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍? ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ‘ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਯਾ ਸਹ ਸਪ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਿਵਰਣਂ ਚਰਕੇਣ, ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਠਿਤਾ ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਚਤੁਰ੍ਥਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਸ੍ਟੋਦਰੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ– “ਚਤਸ੍ਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾ ਇਤਿ ਅਪਸ੍ਮਾਰੈਃ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ” ਇਤਿ; ਯਥਾ ਚਤ੍ਵਾਰੋਪਸ੍ਮਾਰਾਃ ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ, ਤਦ੍ਵਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਅਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿਸਜਾਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਜਾਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਤਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਞ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਪਠਿਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਜਾਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਮਾਧਵੇਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤੇਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਵੀਕਾਰਾਦੁਭਯਮਪਿ ਲਿਖਿਤਮਿਤ੍ਯਦੋਸਃ| ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਗਤ ਇਤਿ ਆਗਤਸ੍ਯਾਪਸ੍ਮਾਰਸ੍ਯ ਵੇਗਵਤ੍ ਸਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਜਨ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਾਤਯਤਿ ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ, ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਰਿਤਿ ਅਪਸ੍ਮਾਰੇ ਫੇਨਾਗਮਨਂ ਦਨ੍ਤਾਵਘਟ੍ਟਨਾਕ੍ਸਿਵੈਕਤਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਸ੍ਤਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਯਾਂ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਤੁ ਨ ਤਥਾ, ਅਯਮੇਵ ਭੇਦਃ; ਅਤ ਏਵ ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਰਿਤਿ||੧੩||
Adhikarana ਰਕ੍ਤਜਮੂਰ੍ਛਾਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਸ੍ਤਦਨ੍ਵਯਃ |
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੇਨ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭੁਵਿਮਾਨਵਾਃ ||੧੪||
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦਭਿਮੁਹ੍ਯਤਿ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਮੂਰ੍ਛਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਪਥਿਵ੍ਯਾਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਿਵੀ ਆਪਸ਼੍ਚ ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਤਮੋਰੂਪਂ ਤਮੋਬਹੁਲਮ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ਤਮੋਬਹੁਲਾ ਪਥਿਵੀ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਬਹੁਲਾ ਆਪਃ|” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ‘ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਅਯਮੇਵਾਰ੍ਥਃ| ਤਦਨ੍ਵਯਃ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭੋਨ੍ਵਯਃ; ‘ਤਨ੍ਮਯਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਪਥਿਵੀਜਲਮਯਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਭਾਵੇ ਮਯਟ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਦਨ੍ਵਯਃ, ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ, ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੁਵਿਮਾਨਵਾਃ ਇਤਿ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਦ੍ਭੂਤਭੂਮਿਗੁਣਾ ਯੇ ਤੇ ਭੁਵਿਮਾਨਵਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ, ਤਾਮਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨਤੁ ਰਾਜਸਾਃ, ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾ ਵਾ| ਨਨੁ ਚਮ੍ਪਕਾਦਿਗਨ੍ਧੇਨਾਪਿ ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ? ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਮੋਰੂਪਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਗਤ ਏਵ ਗਨ੍ਧੋ ਮੂਰ੍ਛਯਤੀਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵ ਦ੍ਰਢਯਤਿ– ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦਭਿਮੁਹ੍ਯਤੀਤਿ| ‘ਯਚ੍ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਪਿ ਮੁਹ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਨ੍ਧਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛੋਪਲਮ੍ਭਾਦਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਂ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹੁਃ; ਏਤੇਨ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵਮਪਾਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯੈਵ ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇਃ; ਤਨ੍ਨ, ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਦਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਸਜਸ੍ਤਜ੍ਜਾਦ੍ਗਨ੍ਧਾਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| “ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਯਤ੍ਤਮੋਰੂਪਮ੍ ਇਤਿ” ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍| “ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍|” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਜੇਜ੍ਜਟਲਿਖਿਤਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧੇਨ ਤੁ ਯਦੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਭਿਚਰਿਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਯੋਸ੍ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਂ ਤਤ੍ਤ੍ਰਯਮਿਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮ੍– ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸ੍ਤਮੋਰੂਪਮਿਤਿ; ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸ੍ਤਮਸਾਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਦਸ੍ਟ੍ਵੇਤਿ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਥ੍ਵੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਿਵੀ ਆਪ ਏਤਦੁਭਯਂ ਤਮੋਰੂਪਂ ਤਮੋਬਹੁਲਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਤਮੋਬਹੁਲਾ ਪਥ੍ਵੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਬਹੁਲਾ ਆਪਃ” ਇਤਿ ਤਦਨ੍ਵਯਃ| “ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਯਃ” ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤਨ੍ਮਯ ਇਤਿ ਪਥਿਵੀਜਲਮਯਸ੍ਤਦਨ੍ਵਯਾਤ੍| ਗਨ੍ਧੇਪਿ ਤਮਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਂ; ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ, ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਥਿਵੀ ਚਾਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸੀ ਤਯੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ ਯਤ੍ਤਮਃ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਤਦ੍ਬਹੁਲਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ; ਰੂਪਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇ ਵਾ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਸਾਂ ਪਰਮਂ ਰੂਪਂ ਦਸ੍ਟਿਪਥਂ ਨੋਪਗਚ੍ਛਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ, ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤਮੋਮਯਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਭੁਵਿਮਾਨਵਾ ਇਤਿ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਦ੍ਭੂਤਭੂਮਿਗੁਣਾਃ, ਏਤੈ ਭੁਵਿਮਾਨਵਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤਾਮਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੇ ਮਾਨਵਾਸ੍ਤਾਮਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤ ਏਵ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧੇਨ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨ ਤੁ ਰਾਜਸਾਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾ ਵਾ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧੇਨ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਨਨੁ, ਚਮ੍ਪਕਾਦਿਗਨ੍ਧੇਨਾਪਿ ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵਾਤ੍, ਪਥਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਮੋਰੂਪਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਹ– ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦਭਿਮੁਹ੍ਯਤੀਤਿ; ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯੇਨ ਤਦ੍ਗਤਗਨ੍ਧੋ ਮੂਰ੍ਛਯਤੀਤਿ| ਪ੍ਰਭਾਵਮੇਵ ਦ੍ਰਢਯਤਿ– ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਪਿ ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਛਯਤੀਤਿ ‘ਰਕ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਦਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਤਥੈਵ ਚ| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਸਜਸ੍ਤਜ੍ਜਾਦ੍ਗਨ੍ਧਾਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ” ਇਤਿ||੧੪||
Adhikarana ਵਿਸਜਮੂਰ੍ਛਾਯਸ੍ਯ ਮਦ੍ਯਜਮੂਰ੍ਛਾਯਸ੍ਯ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਗੁਣਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਤਰਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਃ ||੧੫||
ਤ ਏਵ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮੋਹੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਯਥੇਰਿਤੌ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸਮਦ੍ਯਜੇ ਪ੍ਰਾਹ– ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਾ ਦਸ਼; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦਢਬਲੇਨ– “ਲਘੁ ਰੂਕ੍ਸਮਾਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ਦਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਚ| ਉਸ੍ਣਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਰਸਂ ਦਸ਼ਗੁਣਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) ਇਤਿ| ਤੇ ਤੈਲਾਦੌ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਸ੍ਤੁ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਃ, ਅਤਸ੍ਤੈਲਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਮੋਹਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਸਮਦ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਤ ਏਵੇਤਿ ਗੁਣਾ ਲਘੁਤ੍ਵਾਦਯਃ| ਯਥੇਰਿਤਾਵਿਤਿ ਵਿਸਜੋ ਮੋਹੋ ਨ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਵਿਸਸ੍ਯਾਪਾਕਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਦ੍ਯਜਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯਪਰਿਣਾਮਾਦੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਅਯਂ ਚ ਭੇਦੋ ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਯੇ ਵਿਸਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਃ| ਤ ਏਵ ਮਦ੍ਯੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸੇ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾਃ||” ਇਤਿ||੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸਮਦ੍ਯਜੇ ਪ੍ਰਾਹ– ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਗੁਣਾ ਦਸ਼, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦਢਬਲੇਨ– “ਲਘੁ ਰੂਕ੍ਸਮਾਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ਦਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਚ| ਉਸ੍ਣਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਰਸਂ ਦਸ਼ਗੁਣਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ” ਇਤਿ| ਤੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤੈਲਾਦੌ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਸ੍ਤੁ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਃ, ਅਤਸ੍ਤੈਲਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਮੋਹਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਸਮਦ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਮੋਹ ਏਵੇਤਿ; ਗੁਣਾ ਲਘੁਤ੍ਵਾਦਯਃ ਤ ਏਵ ਗੁਣਾ ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਸ੍ਤੀਵ੍ਰਤਰਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਭੇਦਃ– ਵਿਸੇ ਤੀਵ੍ਰਤਮਾਃ, ਮਦ੍ਯੇ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਃ, ਤੈਲਾਦਿਸੁ ਤੀਵ੍ਰਾ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ| ਯਥੇਰਿਤਾਵਿਤਿ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਸਮਦ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥੇਰਿਤੌ ਤਰਤਮਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤੌ ਮੋਹੌ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਵਿਸੇਣ ਤੀਵ੍ਰਤਮਃ, ਮਦ੍ਯੇਨ ਤੀਵ੍ਰਤਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਜੋ ਮੋਹਃ ਸ੍ਵਯਂ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਵਿਸਸ੍ਯਾਪਾਕਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਮਦ੍ਯਜਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯਪਰਿਣਾਮਾਦੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਵਿਸਜੋ ਮੋਹਃ ਸ੍ਵਯਂ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਵਿਸਸ੍ਯਾਪਾਕਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਮਦ੍ਯਜਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯਪਰਿਣਾਮਾਦੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਸ੍ਤ੍ਵਯਮੇਵ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਯੇ ਵਿਸਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਕੋਪਿਣਃ| ਤ ਏਵ ਮਦ੍ਯੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸੇ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾਃ” ਇਤਿ|੧੫|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਜਾਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣਿ (੧੬-੧੮) · Śloka ੧੮
ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਦਸ੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਸਜਾ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਛਿਤਃ ||੧੬||
ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਿਲਪਂਸ਼੍ਛੇਤੇ ਨਸ੍ਟਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸਃ |
ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਭੂਮੌ ਜਰਾਂ ਯਾਵਨ੍ਨ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ ||੧੭||
ਵੇਪਥੁਸ੍ਵਪ੍ਨਤਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਵਿਸਮੂਰ੍ਛਿਤੇ |
ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਤੀਵ੍ਰਤਰਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਾਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ– ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮੂਰ੍ਛਿਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾਃ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਪਸ੍ਟੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ| ‘ਮੂਢ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਮਦ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਦਿਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਦ੍ਯਜਾਯਾਃ| ‘ਨਸ੍ਟਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਸ੍ਟਲਨ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨਿਸ੍ਟਨਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍| ਵੇਪਥ੍ਵਾਦਿਨਾ ਵਿਸਜਾਯਾਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ ਵਿਸਸ੍ਯ ਮੂਲਪਤ੍ਰਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਾਤਿਸ੍ਵਿਕਂ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨ (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਰੂਪਮਾਹ– ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮੂਰ੍ਛਿਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੂਢੇਤਿ ਪਾਠੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ | ਮਦ੍ਯਜਾਮਾਹ ਵਿਲਪਨ੍ ਪ੍ਰਲਪਨ੍| ਨਸ੍ਟਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸ ਇਤਿ ਨਸ੍ਟਂ ਸ੍ਮਤਿਰਹਿਤਂ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਮਾਨਸਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਜਰਾਂ ਯਾਵਨ੍ਨ ਯਾਤਿ ਤਦਿਤਿ ਯਾਵਜ੍ਜਰਾਂ ਪਰਿਪਾਕਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਾਵਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਭੂਮੌ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਤਾਡਯਨ੍ ਮੂਰ੍ਛਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਜਾਮਾਹ– ਵੇਪਥ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ; ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾ| ਤਮੋਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ ਵਿਸਸ੍ਯ ਮੂਲਕਨ੍ਦਪਤ੍ਰਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਉਕ੍ਤਂ ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਤੀਵ੍ਰਤਰਤ੍ਵੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੮||
Adhikarana ਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਭੇਦਃ, ਭ੍ਰਮਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ ਰਜਃਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਦ੍ਭ੍ਰਮਃ |
ਤਮੋਵਾਤਕਫਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਮੋਭਵਾ ||੧੯||
(ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) |
(ਚਕ੍ਰਵਦ੍ਭ੍ਰਮਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਭੂਮੌ ਪਤਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ |
ਭ੍ਰਮਰੋਗ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਜਃਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਤ੍ਮਕਃ) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਪਿ ਮੂਰ੍ਛਾਦੀਨਾਂ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ– ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮੋਵਾਤਕਫਾਦਿਤਿ ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚੈਤਾਨਿ ਕਾਰਣਾਨਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਾਨਿ; ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਯਦਤਿਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣੇ ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪਠਿਤੇ ਵਿਨੈਵ ਕਫਾਤ੍ ਅਤਿਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍||੧੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਯਾ ਭੇਦਾਨਾਹ– ਤਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਛਾਹੇਤੁਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ ਤਮੋਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮੂਰ੍ਛਾ ਭਵਤਿ| ਭ੍ਰਮਹੇਤੁਮਾਹ– ਰਜ ਇਤਿ| ਰਜੋਗੁਣੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤੇਨ ਭ੍ਰਮੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਭ੍ਰਮਃ ਸ੍ਥਾਣੌ ਪੁਰੁਸਜ੍ਞਾਨਂ, ਪੁਰੁਸੇ ਵਿਪਰੀਤਸਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਦਿਕਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਚਕ੍ਰਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਮਦ੍ਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਹੇਤੁਮਾਹ– ਤਮ ਇਤਿ| ਤਮੋਗੁਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਭਵਤਿ, ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਨੈਕਵਚਨਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਹੇਤੁਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮਿਲਿਤੇਨ ਤਮੋਗੁਣੇਨ ਨਿਦ੍ਰਾ ਭਵਤਿ; ਤਸ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– ਅਰਤਿਵਿਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਚਰਕੇਪਿ “ਯਦਾ ਤੁ ਮਨਸਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਵਿਸਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਮਾਨਵਃ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਮਨਸੋਵਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਤਿਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣੇ ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪਠਿਤੇ, ਅਤਿਲਙ੍ਘਿਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਯੋਸ੍ਤੂਕ੍ਤਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਭੇਦਃ| ਤਥਾ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਮੋਹਃ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੋਹਃ||੧੯||
Adhikarana ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ਗੌਰਵਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਕ੍ਲਮਃ |
ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ਯੇਹਾ ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੦||
(ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨੪) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦ੍ਰਾਭ੍ਰਮਯੋਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨੋਕ੍ਤਮਿਹ, ਅਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਦ੍ਰਾ ਹਿ ਵਿਪ੍ਲੁਤਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਯਦਾਹ ਚਰਕੇ– “ਯਦਾ ਤੁ ਮਨਸਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਵਿਸਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਮਾਨਵਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਮਨਸੋਵਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰੇਤਿ ਮਤੇਪ੍ਯਯਮੇਵਾਰ੍ਥਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਯੋਸ੍ਤੂਕ੍ਤਕਾਰਣਭੇਦਾਦ੍ਭੇਦਃ, ਉਦ੍ਭੂਤਜਮ੍ਭਾਦੇਸ਼੍ਚਾਨੁਭਵਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਤਥਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਮੋਹਃ; ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੋਹਃ| ਭ੍ਰਮਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਚਕ੍ਰਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਦ੍ਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ||੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸੁ ਵਿਸਯੇਸੁ, ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਗੌਰਵਮਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯੇਵ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕ੍ਲਮਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਆਯਾਸਵਰ੍ਜਿਤਃ ਸ਼੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਪਰਂ ਸ਼੍ਵਾਸਵਰ੍ਜਿਤਃ ਸ ਕ੍ਲਮ ਇਤਿ ਕਥਿਤਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਬਾਧਕਃ ਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣੇਸਮਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਪਾਠੋ ਮਾਧਵੇਨ ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੨੦||
Adhikarana ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਛਾਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਦੋਸੇਸੁ ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਯਾਃ ਕਤਵੇਗੇਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ |
ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੋ ਨੌਸਧੈਰ੍ਵਿਨਾ ||੨੧||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਛਾਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦਮਾਹ– ਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ||੨੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਛਾਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦਮਾਹ– ਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਆਵਿਸ੍ਟਵੇਗੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਯਾ ਮਦਾਦਿਭਿਰ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗੇਸੁ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ, ਭਿਸਕ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਵਿਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਜਨਸਾਨੁਭਾਵੌਸਧੈਰ੍ਵਿਨਾ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧||
Adhikarana ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨-੨੩) · Śloka ੨੩
ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਮਾਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਤਿਬਲਾ ਮਲਾਃ |
ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਬਲਂ ਜਨ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ||੨੨||
ਸ ਨਾ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਃ ਕਾਸ੍ਠੀਭੂਤੋ ਮਤੋਪਮਃ |
ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਦ੍ਯਃਫਲਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ||੨੩||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਬਲਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੇਭ੍ਯੋਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੋਹਯਨ੍ਤਿ| ਸ ਨਾ ਪੁਰੁਸਃ, ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਪੀਡਿਤਃ, ਕਾਸ੍ਠੀਭੂਤਃ ਇਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਅਕਾਸ੍ਠਮੇਵ ਕਾਸ੍ਠਵਦ੍ਭੂਤਃ, ਅਤ ਏਵ ਮਤੋਪਮ ਇਤਿ| ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਦ੍ਯਃਫਲਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ਸੂਚੀਵ੍ਯਧਨਾਞ੍ਜਨਾਵਪੀਡਨਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬੀਫਲਾਵਘਰ੍ਸਣਾਦਿਰੂਪਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਦਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਨ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਇਤਿ||੨੨-੨੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਬਲਾ ਇਤਿ ਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੇਭ੍ਯੋਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਂ ਚੇਤਨਾਸ੍ਥਾਨਂ ਹਦਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਮਾਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼੍ਯ, ਅਬਲਂ ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪੁਰੁਸਂ, ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਤਦਾ ਸ ਨਾ ਪੁਰੁਸਃ, ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਪੀਡਿਤਃ, ਕਾਸ੍ਠੀਭੂਤ ਇਤ੍ਯਤਿਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਤ੍ ਅਕਾਸ੍ਠਮੇਵ ਕਾਸ੍ਠਵਦ੍ਭੂਤਃ, ਅਤ ਏਵ ਮਤੋਪਮਃ| ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਦ੍ਯਃਫਲਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ਸਦ੍ਯਃਫਲਂ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃਫਲਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸੂਚੀਵ੍ਯਧਨਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਞ੍ਜਨਾਵਪੀਡਨਕਪਿਕਚ੍ਛੂਫਲਾਵਘਰ੍ਸਣਾਦਿਰੂਪਾ ਯਦਾ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਜੀਵਤਿ||੨੨-੨੩||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੧੭
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਕਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਮੂਰ੍ਛਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍||੧੭||