௫௪. மஸூரிகாநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஸ்போடப்ரபேதத்வாத் ப்ராயேண துல்யநிதாநத்வாச்ச மஸூரிகாநிதாநம்| தஸ்யா நிதாநபூர்விகாஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– கட்வம்லேத்யாதி| விருத்தாத்யஶநாஶநைரிதி விருத்தைரந்நைரத்யஶநைஶ்ச, ‘விருத்தாத்யஶநேந து’ இதி பாடோ வா| துஷ்டநிஷ்பாவஶாகாத்யைரிதி துஷ்டஂ வ்யாபந்நமந்நஂ, நிஷ்பாவஃ ஶிம்பிபீஜம், ஆத்யஶப்தாந்மத்வாலுகாதிக்ரஹணம்| ப்ரதுஷ்டபவநோதகைரிதி விஷகுஸுமாதிஸஂஸ்பர்ஶாத் ப்ரதுஷ்டஃ பவநஸ்ததோதகஂ ச, தைஃ| க்ரூரக்ரஹேக்ஷணாச்சேதி ஶநைஶ்சராதயோ தேஶக்ஷோபகராஃ க்ரூரக்ரஹாஸ்தேஷாமீக்ஷணாத்| துஷ்டரக்தேந ஸங்கதா இத்யநேந ரக்தஸ்ய கட்வம்லாதிபிர்ஹேதுபிர்விஶேஷேண கோபஂ தர்ஶயதி| அத ஏவோக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “பித்தஂ ஶோணிதஸஂஸஷ்டஂ யதா தூஷயதி த்வசம்| ததா கரோதி பிடகாஃ ஸர்வகாத்ரேஷு தேஹிநாம்|| மஸூரமுத்கமாஷாணாஂ துல்யாஃ கோலோபமா அபி| மஸூரிகாஸ்து தா ஜ்ஞேயாஃ பித்தரக்தாதிகா புதைஃ||” இதி||௧-௩||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதஜாமாஹ– ஸ்போடா இத்யாதி| சிரபாகா இதி விகாரப்ரபாவாத்||௪-௫||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தஜாமாஹ– ரக்தா இத்யாதி| ஜ்வரஸ்தீவ்ரஃ ஸுதாருண இதி தீவ்ரஶ்சண்டவேகஃ, ஸுதாருணோ பஹுதுஃகேநாதிதுஃஸஹ||௬-௭||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ரக்தஜாமாஹ– ரக்தஜாயாமித்யாதி| ஏதே விகாராஃ பித்தலக்ஷணா இதி பித்தஜமஸூரீலக்ஷணத்வேந உக்தாஃ| ‘ ரக்தாஃ பீதாஸிதாஃ ஸ்போடா’ இத்யாதயோ யே யே விகாராஸ்தே ரக்தஜாயாஂ பவந்தி| அத்ர கபஜாமநுக்த்வைவ பித்தஜாயா அநந்தரஂ ரக்தஜாயா உக்திஃ பித்தலக்ஷணஸ்யாதிதிஷ்டஸ்யாவ்யவஹிதத்வேந ஸுகக்ரஹணார்தஂ, ரக்தரஸஸமத்வாத் ரக்தமலத்வாத்வா பித்தஸ்ய பித்தஜாமபிதாய அஸ்யாஃ கதநஂ, ஸர்வத்ர கதஸ்ய ஸமர்தநாய||௮-௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தஜாமாஹ– ரக்தஜாயாமித்யாதி| ஏதே விகாராஃ பித்தமஸூரிகாலக்ஷணத்வேந யே உக்தாஃ ‘ரக்தாஃ பீதாஸிதாஃ ஸ்போடாஃ’ இத்யாதயோ யே விகாராஃ தே ரக்தஜாயாஂ பவந்தி| கபஜாமாஹ– ஶ்வேதா இத்யாதி| ஸுகமம்||௮-௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாந்நிபாதிகலக்ஷணமாஹ– நீலா இத்யாதி| சிபிடவிஸ்தீர்ணா இதி சிபிடஃ ‘சிஉடா’ இதி க்யாதஃ, தத்வத்விஸ்ததாஃ| சர்மஸஞ்ஜ்ஞிதா இதி ‘சர்மதல’ இதி க்யாதாஃ||௧௧-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸந்நிபாதஜாமாஹ– நீலா இத்யாதி| நீலாஶ்சாஷபக்ஷப்ரதிமாஃ| சிபிடவிஸ்தீர்ணா இதி சிபிடாஶ்சிஉடா இதி க்யாதாஃ, தத்வத்விததாஃ| மத்யே நிம்நா இத்யுக்தே ப்ராந்தோந்நதத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ப்ரபூதாஃ ப்ரசுராஃ கண்டரோதஃ கண்டக்ரஹஃ, ப்ரலாபோऽபத்தபாஷணஂ, துஶ்சிகித்ஸ்யாஃ அஸாத்யாஃ, சர்மஸஞ்ஜ்ஞிதா இதி ‘ சாமகாஂஸ’ இதி க்யாதஃ||௧௧-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மஸூரிகாயாஃ ப்ரகாரஂ ரோமாந்திகாமாஹ– ரோமகூபோந்நதிஸமா இத்யாதி| ராகிண்ய இதி லோஹிதாஃ, ஜ்வரபூர்விகா இதி ஜ்வரபூர்வரூபாஃ||௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மஸூரிகாயாஃ ப்ரகாராந்தரஂ ரோமாந்திகாமாஹ– ரோமேத்யாதி| ரோமகூபோச்ச்ராயாஃ, ராகிண்ய இதி லோஹிதாஃ, ஜ்வரபூர்விகா இதி ஜ்வரபூர்வரூபாஃ||௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ரஸாதிஸப்ததாதுகதமஸூரிகாலிங்கமாஹ– தோயபுத்புதஸங்காஶா இத்யாதி| அத்ர துஷ்டதூஷ்யப்ரபாவாத் தோயபுத்புதஸங்காஶாதீநி தோஷலக்ஷணாநி ச பவந்தி, தோஷமந்தரேண தூஷ்யதுஷ்டேரபாவாத்; அத ஏவ வக்ஷ்யதி– “தோஷமிஶ்ராஶ்ச ஸப்தைதா த்ரஷ்டவ்யா தோஷலக்ஷணைஃ|” இதி| த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸோऽபிதீயதே, தாதுகதப்ரஸ்தாவாத்| த்வக்கதாஃ ஸாத்யாஃ, அல்பதோஷஸம்பந்தாத்ரக்தஜாயா அபி ஸாத்யத்வேநாபிதாநாத்| மாஂஸஸ்தாஃ கச்ச்ரஸாத்யாஃ, அத்யவகாடதோஷதுஷ்டேஃ| மேதோஜாயாஂ கஶ்சிதாப்யோ விநிஸ்தரேதித்யநேநாத்யந்தகச்ச்ரஸாத்யத்வஂ போதயதி, அஸ்திமத்யஸ்திதத்வாந்மஜ்ஜ்ஞஃ| க்ஷுத்ரா இத்யாதிநா அஸ்திமஜ்ஜகதயோஃ ஸமாநஂ லிங்கம்| மஜ்ஜோத்தா இத்யத்ர மஜ்ஜக்ரஹணாதஸ்த்நோऽபி க்ரஹணம், ஆதாரத்வாத்; அத ஏவ வக்ஷ்யதி– “ப்ரமரேணேவ வித்தாநி குர்வந்த்யஸ்தீநி ஸர்வதஃ|” இதி| மர்மதாமாநீதி மர்மஸ்தாநாநி| பக்வாபா இத்யாதிநா ஶுக்ரஜாயா லிங்கம்| தஶ்யதே ந து ஜீவிதமிதி கம்பீரதாதுகததோஷதுஷ்டேஃ ஶுக்ரஜாயா அஸாத்யத்வம்| அஸ்ய ந்யாயஸ்ய ஸமாநதயா அஸ்திமஜ்ஜகதயோரப்யஸாத்யத்வஂ போத்தவ்யம்||௧௪-௨௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரஸாதிஸப்ததாதுகதமஸூரிகாயா லிங்கமாஹ– தோயேத்யாதி| அத்ர துஷ்டதூஷ்யப்ரபாவாத்தோயபுத்புதஸங்காஶாதீநி லக்ஷணாநி தோஷலக்ஷணாநி ச பவந்தி, தோஷமந்தரேண தூஷ்யதுஷ்டேரபாவாத்| அத ஏவ வக்ஷ்யதி– “தோஷமிஶ்ராஸ்து ஸப்தைதா த்ரஷ்டவ்யா தோஷலக்ஷணைஃ|” இதி| த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸோ கஹ்யதே, தாதுகதப்ரஸ்தாவாத்| த்வக்கதாஃ ஸாத்யாஃ, ஸ்வல்பதோஷஸம்பந்தாத்| ரக்தஜாமாஹ– ரக்தோத்தா இத்யாதி| அத்யர்தஂ சேந்ந துஷ்டா ததா ஸாத்யா| அத்ராபி ஸ்வல்பதோஷாநுபந்தத்வேந ஸாத்யத்வம்| மாஂஸஸ்தாமாஹ– மாஂஸஸ்தா இத்யாதி| மாஂஸஸ்தாஃ கச்ச்ரஸாத்யாஃ, அத்யவகாடதோஷதுஷ்டேஃ| மேதோகதாமாஹ– மேதோஜா இத்யாதி| மதவோ மதுஸ்பர்ஶாஃ, கோரஜ்வரபரீதா இதி தாருணஜ்வரோ யதஃ| ஸம்மோஹ இந்த்ரியாணாம்| கஶ்சிதாப்யோ விநிஸ்தரேதித்யநேநாத்யந்தஂ கச்ச்ரஸாத்யத்வஂ போதயதி| அஸ்திமஜ்ஜகதாமாஹ– க்ஷுத்ரா இத்யாதி| அத்ர அஸ்திமஜ்ஜாகதயோஃ ஸமாநஂ லக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்| மஜ்ஜோத்தா இத்யத்ர மஜ்ஜக்ரஹணாதஸ்த்நோऽபி க்ரஹணமாதாரத்வாத், க்ஷுத்ராஃ தந்வ்யஃ, காத்ரஸமாஃ ஶரீரஸமவர்ணாஃ, சிபிடாஃ சிஉடாகாராஃ, அத ஏவ வக்ஷ்யதி– “ப்ரமரேணேவ வித்தாநி பவந்த்யஸ்தீநி ஸர்வதஃ|” இதி| மர்மதாமாநி மர்மஸ்தாநாநி ஹதயாதீநி| ஶுக்ரகதாமாஹ– பக்வாபா இத்யாதி| பக்வாகாரா அநநுபக்வா| அந்யே ‘பங்காபாஃ’ இதி படந்தி, தத்ர கர்தமாபாஃ| ஶ்லக்ஷ்ணாஃ மஸணாஃ| சிஹ்நஂ தஶ்யதே ந து ஜீவிதமிதி| கம்பீரதாதுகததோஷதுஷ்டேஃ ஶுக்ரஜாயாமஸாத்யத்வஂ போத்தவ்யம்| தாதுகதாநாஂ தோஷஜாநாமபி ஸாத்யத்வமாஹ– த்வக்கதா இத்யாதி| ரஸகதாஃ||௧௪-௨௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதஜா இத்யாதி| வாதஜாதயஃ ஸந்நிபாதோத்தாந்தா அஸாத்யாஃ| ஏதாஸாஂ ஸம்மூர்சநவிஶேஷஜநிதவக்ஷ்யமாணப்ரவாலாதிவர்ணயோகாதஸாத்யத்வஂ, தேநைதத்வர்ணவிரஹே வாதஜாயாஶ்சிகித்ஸாவிதிரப்யுக்த உபபத்யத இதி கேசித்| அந்யே து வாதஜாதய ஏதாஃ ஸ்வரூபத ஏவாஸாத்யாஃ, சிகித்ஸோக்திஸ்து வாதஜாதீநாஂ மஹாத்யயநிஷேதார்தஂ, லிங்காந்தரஸம்பவார்தஂ ச தாஸாஂ வக்ஷ்யாமி லக்ஷணமித்யுக்தமித்யாஹுஃ| தாஸாமிதி அஸாத்யவாதஜாதீநாம்| லோஹஜாலஸமா இதி ஜாலஂ ஜாலகஂ குடகமிதி யாவத், தத்வத்கஷ்ணவர்ணாஃ| அதஸீபலஸந்நிபா இதி உமாபலவர்ணதுல்யவர்ணாஃ| அநுக்தவர்ணாந்தரஸங்க்ரஹார்தமாஹ– ஆஸாஂ பஹுவிதா இத்யாதி| தோஷபேதத இதி வாதபித்தாதிதோஷவிஶேஷாத், துஷ்டிவிஶேஷாதித்யந்யே||௨௪-௨௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கஷ்டஸாத்யா ஆஹ– வாதஜா இத்யாதி| ஏதா வாதஜாதயஃ ஸ்வரூபத ஏவ கஷ்டஸாத்யாஃ, சிகித்ஸிதோக்திஸ்து வாதஜாயா மஹாத்யயநிஷேதார்தம்| அஸாத்யா ஆஹ– அஸாத்யா இத்யாதி| தாஸாமிதி வாதாதீநாம்| தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநாத்விஶேஷவர்ணத்வேந லக்ஷணமாஹ– ப்ரவாலேத்யாதி| லோஹஜாலநிபாஃ லோஹஜாலகஂ லோஹகுலிகஂ, தத்வத்கஷ்ணவர்ணாஃ, கஶ்சிததஸீபலதுல்யவர்ணாஃ| அநுக்தவர்ணாந்தரஸங்க்ரஹார்தமாஹ– ஆஸாமித்யாதி| ஆஸாஂ மஸூரிகாணாஂ வர்ணா பஹுவிதா ஜாயந்தே| கதமித்யாஹ– தோஷபேதத இத்யாதி| வாதபித்தாதிதோஷவிஶேஷாத், துஷ்டிவிஶேஷாதித்யர்தஃ||௨௪-௨௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வமஸூரிகாயா ஆவஸ்திகஂ லிங்கமாஹ– காஸ இத்யாதி| ஜ்வரஸ்தீவ்ரஃ ஸுதாருண இதி, அத்ர ஸுதாருண இதி பரேண ஸம்பத்யதே, தேந ஸுதாருணஃ ப்ரலாபஃ| அதிகூர்ணதா ஜிஹ்மாயநம்| ததா க்ராணேந சக்ஷுஷேத்யத்ர ரக்தஂ ஸ்ரவேதிதி ஸம்பத்யதே| ஶ்வஸிதீதி ஶ்வாஸோ பவதி||௨௭-௨௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தாஸாமாவஸ்திகலக்ஷணமாஹ– காஸ இத்யாதி| ப்ரமோஹ இந்த்ரியாணாம்| ஜ்வரஸ்தீவ்ர இதி தீவ்ரவேகஃ| ஸுதாருணோ கோரஃ; அந்யே ஸுதாருண இதி பரேண ஸம்பத்யத இத்யாஹுஃ, தேந ஸுதாருணஃ ப்ரலாபஃ| அதிகூர்ணதா ஜிஹ்மாயநம்| ததா க்ராணேந சக்ஷுஷேதி அத்ர ரக்தஂ ப்ரஸ்ரவேதிதி ஸம்பத்யதே| ஶ்வஸிதீதி ஶ்வாஸோ பவதி||௨௭-௨௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாமாந்யேநாஸாத்யத்வமாஹ– மஸூரிகாபிபூதோ ய இத்யாதி| க்ராணேந நிஃஶ்வஸேதிதி முகவ்யதிரேகேண க்ராணேநைவ நிஃஶ்வஸேத், ஸர்வவாக்யாநாமவதாரணபலத்வாத்||௩௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸாமாந்யேநாஸாத்யதாமாஹ– மஸூரிகேத்யாதி| யோ மஸூரிகாபிபூதோ நரோ பஶஂ க்ராணேந நிஃஶ்வஸேதிதி முகவ்யதிரேகேண க்ராணேநைவ நிஃஶ்வஸேத், ஸர்வவாக்யாநாமவதாரணத்வாத்; ததா யஃ ப்ரதூஷிதோ மஸூரிகாபிஃ பீடிதோ நரோ பஶஂ தஷார்தோ பவதி, ஸ ததாவிதோ நரஃ ப்ராணாஂஸ்த்யஜதி||௩௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மஸூரிகாயா உபத்ரவமாஹ– மஸூரிகாந்தே இத்யாதி| துஶ்சிகித்ஸ்ய இதி துஃஶப்தோऽயஂ நிஷேதே, தேந அஸாத்ய இத்யர்தஃ||௩௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மஸூரிகாயா உபத்ரவமாஹ– மஸூரிகாந்த இத்யாதி| கூர்பரே ஜாநுகூர்பரே, மணிபந்தநே குடிகாயாம், அஂஸபலகே பார்ஶ்வயோருபரி, துஶ்சிகித்ஸ்ய இதி அஸாத்ய இத்யர்தஃ||௩௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ மஸூரிகாநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ மஸூரிகாநிதாநம்||௫௪||