௫௫. க்ஷுத்ரரோகநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஸர்பாதீநாமக்ஷுத்ரஹேதுலக்ஷணசிகித்ஸிதாநாமபிதாநேந க்ஷுத்ரஹேதுலக்ஷணசிகித்ஸிதாநாஂ க்ஷுத்ரரோகாணாஂ பாரிஶேஷ்யாத் க்ஷுத்ரரோகநிதாநம்| நநு, யதி க்ஷுத்ரத்வமேஷாஂ ஹேதுலக்ஷணசிகித்ஸால்பத்வேந தர்ஹி அக்நிரோஹிணீவல்மீகாதீநாஂ த்ரிதோஷஜத்வேந ஹேத்வாதிபாஹுல்யாத் கதஂ க்ஷுத்ரத்வஂ? நைவஂ, பாஹுல்யேந தாவத், சத்ரிணோ கச்சந்தீதிவத்; கிஂவா அவாந்தரபேதவிரஹஃ க்ஷுத்ரத்வஂ, யேநாத்ர வக்தவ்யாநாமஜகல்லிகாதீநாஂ ந தோஷதூஷ்யாதிகதபூரிஸங்க்யாபேதேந வ்ரணஜ்வராதிவாந்நிர்தேஶஃ, கிந்து ப்ரத்யேகஂ ஸ்தோகஸங்க்யயாऽபிதாநஂ தேஷாம்| அந்யஸ்த்வாஹ– க்ஷுத்ரஶப்தோऽல்பே ரௌத்ரே ச வர்ததே, தேந யதாயோக்யஂ ஸர்வத்ர வ்யவஸ்தா தஶ்யதே; ரௌத்ரே க்ஷுத்ரஶப்தோ யதா– “க்ஷுத்ரா மகா யத்ர ஶாந்தாஶ்சேருரந்யைஃ ஸமஂ மகைஃ|” இதி| க்ஷுத்ராணாஂ பாலாநாஂ ரோகாஃ க்ஷுத்ரரோகா இதி கேசித்| ஏவமப்யஜகல்லிகாஹிபூதநாதீநாமேவ பரிக்ரஹோ ந த்வந்யேஷாம்| ஸங்க்ஷேபேண சதுஶ்சத்வாரிஂஶத்விகாராநத்ர வக்தவ்யாந் க்ரமேண தர்ஶயதி– ஸ்நிக்தேத்யாதி| போஜே து மூஷிகாகர்ணமுஷ்ககோஶபலார்ஶஃப்ரபதயோऽதிகவிகாராஃ பட்யந்தே, தே ச ஸுஶ்ருதே விகாரஸ்யாநந்த்யாதநுமதா ஏவ| பாலாநாமிதி ப்ராயோபாவித்வாதுக்தஂ, தேநாபாலாநாமபி தஶ்யமாநாஃ ஸங்கச்சந்தே||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷுத்ரரோகாணாஂ மஸூரிகாரம்பகத்வாததோऽநந்தரஂ க்ஷுத்ரரோகநிதாநாரம்பஃ| க்ஷுத்ரா லகவஃ, திலகாலகாபிப்ராயேண, அக்நிரோஹிணீவல்மீகப்ரபதீநாமபிப்ராயேண க்ஷுத்ராஃ தீக்ஷ்ணாஃ; அந்யஸ்த்வாஹ– க்ஷுத்ரஶப்தஃ ஸ்வல்பே ரௌத்ரே ச ப்ரவர்ததே, தேந யதாயோக்யஂ ஸர்வத்ர வ்யவஸ்தா தஶ்யதே, ரௌத்ரே ச க்ஷுத்ரஶப்தோ யதா– “அபி க்ஷுத்ரா மகா யத்ர ஶாந்தாஶ்சேருஃ ஸமஂ மகைஃ” இதி| க்ஷுத்ராணாஂ பாலாநாஂ ரோகாஃ க்ஷுத்ரரோகா இதி கேசித்| அதவா பூர்வாசார்யபடிதா பாரிபாஷிகீயஂ ஸஞ்ஜ்ஞா, க்வாதபாக்யஸஞ்ஜ்ஞாவத்| ஏஷாஂ ஸங்க்ஷேபேண சதுஶ்சத்வாரிஂஶத்விகாரா அத்ர வக்தவ்யாஃ க்ரமேண தர்ஶயதி| தேஷ்வஜகல்லிகாமாஹ– ஸ்நிக்தேத்யாதி| ஸவர்ணா ஶரீரஸமவர்ணா, க்ரதிதாகாரத்வேந வ்யவஸ்திதா, ப்ராயேண பாலாநாமந்யேஷாமப்யஜகல்லிகா பவதி||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

யவப்ரக்யாமாஹ– யவாகாரேத்யாதி| யவாகாரேதி யவவந்மத்யே ஸ்தூலா||௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

யவப்ரக்யாமாஹ– யவாகாரேத்யாதி| யவவந்மத்யே ஸ்தூலா அந்தர்நிம்நா||௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அந்த்ராலஜீமாஹ– கநாமித்யாதி| அந்த்ராலஜீ ஸ்நாயுகதா போஜவசநாதவகந்தவ்யா| யதுக்தம்– “ஶ்லேஷ்மாநிலௌ ஶ்ரிதௌ ஸ்நாயுஂ பிடகாஂ பரிமண்டலாம்| துஷ்டௌ ஜநயதோऽவக்த்ராமல்பபூயாமகண்டுராம்|| ஆமோதும்பரஸங்காஶாஂ வித்யாதந்த்ராலஜீஂ து தாம்||” இதி||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அந்த்ராலஜீமாஹ– அந்த்ராலஜீ பஹிர்வக்ரரஹிதா| அந்தர்முகீ ஸ்நாய்வாஶ்ரிதா ச| யதுக்தஂ போஜேந– “கபாநிலௌ ஶ்ரிதௌ ஸ்நாயுஂ பிடகாஂ பரிமண்டலாம்| துஷ்டௌ ஜநயதோऽவக்த்ராமல்பபூயாமகண்டுராம்| ஆமோதும்பரஸங்காஶாஂ வித்யாதந்த்ராலஜீ து தாம்||” இதி||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விவதாமாஹ– விவதாஸ்யாமித்யாதி| பித்தேநாதிகபாகாத்விவதமுகதாயாஂ விவதாஸஞ்ஜ்ஞா||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விவதாமாஹ– விவதாஸ்யாமித்யாதி| பித்தேநாதிகபாகாத்விவதமுகதயா விவதேதி ஸஞ்ஜ்ஞா||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கச்சபிகாலக்ஷணமாஹ– க்ரதிதா இத்யாதி| தாருணாஃ கடிநாஃ| மத்யோந்நதத்வேந பர்யந்தால்பத்வேந ச கச்சபிகாஸஞ்ஜ்ஞா||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கச்சபிகாமாஹ– க்ரதிதா இத்யாதி| தாருணாஃ கடிநாஃ, மத்யே உந்நதத்வேந பர்யந்தே நதத்வேந ச கச்சபிகாஸஞ்ஜ்ஞா||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வல்மீகலக்ஷணமாஹ– க்ரீவாஂஸேத்யாதி| வல்மீகவதித்யநேந ப்ரசுரஶிகரத்வேந ஸமுச்ச்ரிதத்வஂ தூராவகாடமூலத்வஂ ச க்யாப்யதே| அத ஏவ சிகித்ஸாயாமவகாடமூலஶோதநார்தமக்நிக்ஷாராப்யாஂ சிகித்ஸேதித்யுக்தம்||௬-௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வல்மீகமாஹ– க்ரீவேத்யாதி| வல்மீகவதித்யநேந ப்ரசுரஶிகரித்வமுச்ச்ரிதத்வஂ தூராவகாடமூலத்வஂ ச க்யாப்யதே, அத ஏவ சிகித்ஸாயாமவகாடமூலஶோதநாய ‘அக்நிக்ஷாராப்யாமுபசரேத்’ இத்யுக்தம்| நிஷ்ப்ரத்யநீகமஸாத்யம்||௬-௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இந்த்ரவித்தாமாஹ– பத்மகர்ணிகவதித்யாதி| பத்மகர்ணிகவந்மத்யே இதி பத்மவராடவத்||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இந்த்ரவித்தாமாஹ– பத்மேத்யாதி| பத்மகர்ணிகாவத் மத்யே பிடகாபிஃ யுக்தாம்||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கர்தபிகாமாஹ– மண்டலமித்யாதி| கர்தபிகா யத்யபி ஸமாநதந்த்ரே ந பட்யதே, ததாऽபி ஸர்வத்ர ஸுஶ்ருதேऽபிதீயதே; அவிகீதபாடேந வ்யவஸ்திதைவ||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கர்தபிகாமாஹ– மண்டலமித்யாதி| வத்தஂ வர்துலம்| உத்ஸந்நமுந்நதம்||௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாஷாணகர்தபலக்ஷணமாஹட்ட வாதேத்யாதி| ஸ்திரஃ கடிநஃ, பாஷாணவத் காடிந்யாத் பாஷாணகர்தபஃ| பாஷாணகர்தபஃ லோகே ‘கலவட்ட’ இதி க்யாதஃ||௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாஷாணகர்தபமாஹ– வாதேத்யாதி| ஸ்திரஃ கடிநஃ||௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பநஸிகாமாஹ– கர்ணஸ்யேத்யாதி| ஏஷா போஜே ‘ஸமந்ததஃ’ இதி வசநாத் கர்ணஸ்ய பஹிரபி பவதீதி கேசித்வ்யாசக்ஷதே| யதுக்தம்– “கபவாதௌ ப்ரகுபிதௌ மாஂஸமாஶ்ரித்ய கர்ணயோஃ| ஸமந்ததஃ பரிஸ்தப்தாஂ குருதஃ பிடகாஂ ஸ்திராம்|| விஷமாஂ தாஹஸஂயுக்தாஂ வித்யாத் பநஸிகாஂ து தாம்|” இதி| தத்து ந ஸம்யக், ஸமந்தத இத்யஸ்ய கர்ணாப்யந்தர ஏவோபபந்நத்வாத்| தஶ்யதே பாஹ்யரந்த்ரே ஶாலூகாகாரேயமிதி கேசித்| அஸ்யாஂ வாதகபஜாயாஂ போஜே தாஹபாடோ விகதிவிஷமஸமவாயாததிஷ்டாநபூதரக்தப்ரபாவாத்வாऽவகந்தவ்யஃ||௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பநஸிகாமாஹ– கர்ணஸ்யேத்யாதி| போஜே ‘ஸமந்ததஃ’ இதி வசநாத் கர்ணஸ்ய பஹிரபி பவதீதி வ்யாசக்ஷதே| யதுக்தம்– “கபவாதௌ ப்ரகுபிதௌ மாஂஸமாஶ்ரித்ய கர்ணயோஃ| ஸமந்ததஃ பரிஸ்ராவாஂ குருதஃ பிடகாஂ ஸ்திராம்|| விஷமாஂ தாஹஸஂயுக்தாஂ வித்யாத்பநஸிகாஂ து தாம்|” இதி||௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஜாலகர்தபலக்ஷணமாஹ– விஸர்பவதித்யாதி| அபாகவாநிதி ஈஷத்பாகவாந், பித்தகதத்வேந ஸர்வதா பாகாபாவஸ்யாயுக்தத்வாதிதி சக்ரஃ; கிந்து பாகரஹித ஏவாயமுபலப்யதே [ பித்தாதித்யுத்பூதபித்தாத், தேந போஜோக்தஂ பித்தோல்பணதோஷத்ரயஜந்யத்வமஸ்யாவிருத்தஂ பவதி| ஸ யதாஹ– “பித்தோத்கடாஸ்த்ரயோ தோஷா ஜநயந்தி த்வகாஶ்ரிதாஃ| ஶ்யாவஂ ரக்தஂ தநுஂ ஶோதமபாகஂ பஹுவேதநம்|| விஸர்பிணஂ ஸதாஹஂ ச தஷ்ணாஜ்வரஸமந்விதம்| விஸர்பமாஹுஸ்தஂ வ்யாதிமபரே ஜாலகர்தபம்||” இதி| ஜதுகர்ணஸ்த்வாஹ– “ பித்தாதிகஸ்தத்ர தீவ்ரதாஹோ ரக்தபாகோ விஸர்பஜ்வரகரோ ஜாலகர்தபஃ|” இதி| அயமக்நிவாத இதி க்யாதோ விகாரஃ||௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஜாலகர்தபமாஹ– அபாகவாநித்யாதி| ஈஷத்பாகவாந், பித்தகதத்வேந; ஸர்வதா பாகாபாவஸ்யாயுக்தத்வாதிதி சக்ரஃ; கிந்து பாகரஹித ஏவாயமுபலப்யதே, தேந போஜக்தஂ பித்தோல்பணதோஷத்ரயஜந்யத்வமஸ்யாவிருத்தஂ பவதி| ஸ யதாஹ– “பித்தோத்கடாஸ்த்ரயோ தோஷா ஜநயந்தி த்வகாஶ்ரிதாஃ| ஶ்யாவஂ ரக்தஂ தநுஂ ஶோதமபாகஂ பஹுவேதநம்|| விஸர்பிணஂ ஸதாஹஂ ச தஷ்ணாஜ்வரஸமந்விதம்| விஸர்பமாஹுஸ்தஂ வ்யாதிமபரே ஜாலகர்தபம்|” இதி||௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இரிவேல்லிகாலக்ஷணமாஹ– பிடகாமித்யாதி| ஸர்வாத்மிகாஂ ஸர்வலிங்காமிதி ஸர்வாத்மிகாஂ ஸர்வதோஷஜாம்| ஸர்வாத்மிகாமித்யநேநைவ ஸர்வலிங்கத்வே ஸித்தே புநஃ ஸர்வலிங்காமிதி வசநஂ விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தலிங்கவ்யதிரேகேண ப்ரத்யேகதோஷலிங்கயுக்ததாஂ க்யாபயதி||௧௩-௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இரிவேல்லிகாமாஹ– பிடகாமித்யாதி| உத்தமாங்கஸ்தாஂ ஶிரோகதாம்| ஸர்வாத்மிகாமித்யநேநைவ ஸர்வலிங்கத்வஂ ஸித்தஂ, புநஃ ஸர்வலிங்காமிதி க்ரஹணஂ விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தலிங்கவ்யதிரேகேண ப்ரத்யேகதோஷலிங்கயுக்ததாஂ க்யாபயதி| கக்ஷாமாஹ– பாஹ்வித்யாதி| கக்ஷாமிதி நாமதஃ ப்ரஸித்தாம்||௧௩-௧௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கந்தமாலாமாஹ– ஏகாமித்யாதி| ஏகாமேதாதஶீமிதி கக்ஷோக்தைககஷ்ணஸ்போடஸதஶீம்||௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கந்தமாலாநாம்நீமாஹ– ஏகாமித்யாதி| ஸ்போடஸதஶீம்||௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அக்நிரோஹிணீலக்ஷணமாஹ– கக்ஷேத்யாதி| ஸப்தாஹாத்வா தஶாஹாத்வேத்யபிதாநமஸாத்யத்வக்யாபகமநுபக்ரமாத்போத்தவ்யம்| உபக்ரமாத் புநரியஂ ஸாத்யைவ, அத ஏவாஸ்யாஶ்சிகித்ஸாபிதாநஂ; சரகேணாப்யக்நிரோஹிணீஂ ப்ரத்யபிஹிதம்– “ஸந்தி ஹ்யேவஂவிதா ரோகாஃ ஸாத்யா தாருணஸம்மதாஃ| யே ஹந்யுரநுபக்ராந்தா மித்யாரம்பேண வா புநஃ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி| தந்த்ராந்தரமபி– “பித்தரக்தோத்கடா தோஷாஃ ப்ரதீப்தாங்காரஸந்நிபாந்| கக்ஷபாகேஷு குர்வந்தி தீவ்ரதாஹருஜாஜ்வராந்|| மாஂஸாவதாரணாந் ஸ்போடாந் யே ஹந்யுரநுபக்ரமாத்| பக்ஷாத்தஶாஹாதர்வாக்வா ஸா ஜ்ஞேயா வஹ்நிரோஹிணீ||” இதி| வாதபித்தகபாதிக்யாத்யதாக்ரமஂ ஸப்தாஹாதிவிகல்பஃ||௧௬-௧௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அக்நிரோஹிணீமாஹ– கக்ஷேத்யாதி| அஸ்யாமஸாத்யத்வமநுக்ரமாத்போத்தவ்யம், உபக்ரமாத்புநரியஂ ஸாத்யா; அத ஏவாஸ்யாஶ்சிகித்ஸாபிதாநஂ சரகேணாப்யக்நிரோஹிணீ ப்ரத்யபிஹிதம்– “ஸந்தி ஹ்யேவஂவிதா ரோகாஃ ஸாத்யா தாருணஸம்மதாஃ| யே ஹந்யுரநுபக்ராந்தா மித்யாசாரேண வா புநஃ||” இதி| தந்த்ராந்தரமபி– “ரக்தபித்தோத்கடா தோஷாஃ ப்ரதீப்தாங்காரஸந்நிபாந்| கக்ஷாபாகேஷு குர்வந்தி தீவ்ரதாஹருஜாஜ்வராந்|| மாஂஸாவதாரணாந் ஸ்போடாந் யே ஹந்யுரநுபக்ரமாத்| பக்ஷாத்தஶாஹாதர்வாக்வா ஸா ஜ்ஞேயா வஹ்நிரோஹிணீ||” இதி| வாதபித்தகபாதிக்யாத்யதாக்ரமஂ ஸப்தாஹாதிவிகல்பஃ; தேந வாதாதிகைஃ ஸப்தாஹாத் பித்தாதிகைர்தஶாஹாத்கபாதிகைஃ பக்ஷாதித்யூஹ்யம்||௧௬-௧௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

சிப்பமாஹ– நகேத்யாதி| தஂ வ்யாதிஂ சிப்பமிதி சிப்பமங்குலீவேஷ்டகமிதி க்யாதம்| சரகே த்வக்ஷதநாமாயஂ விகாரஃ| யதுக்தம்– “ரோகோऽக்ஷதஶ்சர்மநகாந்தரே ஸ்யாந்மாஂஸாஸ்ரதோஷீ பஶதாஹபாகஃ|” (ச. சி. அ. ௧௨) இதி||௧௮-௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

சிப்பமாஹ– நகமாஂஸேத்யாதி| தந்த்ராந்தரேऽங்குலீவேஷ்டகமிதி க்யாதம்| சரகே த்வக்ஷதநாமாயஂ விகாரஃ| யதுக்தம்– “ரோகோऽக்ஷதஶ்சர்மநகாந்தரே ஸ்யாந்மாஂஸாஸ்ரதோஷாத்பஶதாஹபாகஃ|” இதி| அந்யே து “தமேவாக்ஷதரோகாக்யஂ ததோபநகமித்யபி” இத்யதிகஂ க்ரந்தமதீயதே| ததேவ சிப்யமிதி| ஸுகமம்||௧௮-௧௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அநுஶயீலக்ஷணமாஹ– கம்பீராமித்யாதி| கம்பீராமித்யந்தஃபாகேந| அல்பஸஂரம்பாமித்யல்பஶோதாம்||௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அநுஶயீமாஹ– கம்பீராமித்யாதி| அந்தஃபாகேந கம்பீராம்| அல்பஸஂரபாமிதி ஸ்வல்பஶோதாம்| “கபாதந்தஃப்ரபாகாந்தாஂ வித்யாதநுஶயீஂ பிஷக்” இதி கேசந பாடஂ படந்தி; ததா உபரிஸ்திதாஂ மஸ்தகே ஸ்திதாமிதி வ்யாசக்ஷதே||௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விதாரீலக்ஷணமாஹ– விதாரீத்யாதி| ‘விதாரிகா பவேத்ரக்தா ஸர்வஜா ஸர்வலக்ஷணா’ இத்யத்ர கேசிதஸர்வஜா, அஸர்வலக்ஷணேதி உபயத்ராபி நஞஃ ப்ரயோகமிச்சந்தி; தேநாஸர்வஜா இதி ஸர்வதோஷைஃ ஸந்நிபதிதைர்ந பவதி, அஸர்வலக்ஷணேதி ஸந்நிபாதலக்ஷணரஹிதேத்யர்தஃ| தேந ப்ரத்யேகதோஷத்வந்த்வஜத்வேந ஷட்விதா ஸந்நிபாதமாத்ரேண ந பவதீதி வாக்யார்தஃ| கிந்த்வயஂ பக்ஷோ யத்யபிமதஃ ஸ்யாதாசார்யஸ்ய, ததா வ்யக்த்யர்தஂ ‘ஷட்விதா த்வ்யேகதோஷஜா’ இதி பதஂ கதஂ ஸ்யாத்; கிஞ்ச பஹுப்ரபஞ்சத்வேந க்ஷுத்ரத்வாஸங்கதிஶ்ச| அபரே ‘ ஸர்வஜா ஸர்வலக்ஷணா’ இதி படந்தி; ததபி ந ஸங்கதஂ, ஸர்வைர்தோஷைர்ந பவதி அத ஸர்வதோஷலக்ஷணா பவதி ஹந்த தர்ஹி லிங்கிநமந்தரேண லிங்கப்ராதுர்பாவப்ரஸங்கஃ| அந்யே தூத்தரபத ஏவ நஞஃ ப்ரயோகாத் ‘ஸர்வஜாऽஸர்வலக்ஷணா’ இதி வதந்தி; தத்ர யதி ஸர்வேஷாஂ லக்ஷணாநி ஸர்வலக்ஷணாநி தாந்யவித்யமாநாநி யஸ்யாமிதி, ததா கதஂ லிங்கமந்தரேண லிங்கிநஃ பரோக்ஷஸ்ய பரிச்சேதோதயஃ| அத ஸர்வாணி ச தாநி லக்ஷணாநி அவித்யமாநாநி யஸ்யாமிதி, ஸந்நிபாதஜத்வேऽப்யஸம்பூர்ணலக்ஷணேத்யர்தஃ| ஏததபி ந ஸங்கதஂ, யத்யயஂ பக்ஷோऽபீஷ்டஃ ஸ்யாத்ததாऽஸர்வலக்ஷணேதி ந வக்தவ்யமத்ர ஸ்யாத், ஸர்வத்ர ந்யாயஸ்யாஸ்ய ஸமாநத்வாத்; ஹேத்வநுரூபகோபபலேந ஹி ஸர்வத்ர ஸர்வார்தால்பலிங்கஸங்கதிஃ; அஸம்பூர்ணலக்ஷணத்வேந தோஷாணாஂ ஹீநபலத்வஂ ஸமவத்தாநாமநாரம்பகத்வஂ வா ஶக்யமேவாஸ்மிந் பக்ஷே வக்துஂ, கிந்து தந்நாத்ரியந்தே; ததஶ்சோபயத்ராபி நஞஃ ப்ரயோகஂ விநா ‘ஸர்வஜா ஸர்வலக்ஷணா’ இதி பாடோ யுக்தஃ| ஸர்வஜேத்யபிதாயாபி ஸர்வலக்ஷணேதி வசநமிரிவேல்லிகாயாமிவ ப்ரகதிஸமஸமவாயஜந்யவாதாதிலக்ஷணதர்ஶநார்தஂ, தேந விகதிவிஷமஸமவாயஜந்யாஸாத்யத்வாதிலக்ஷணாநி ந பவந்தி| அஸ்மிந்நபி பாடே ஸர்வஜா ஸர்வைரேகாதிப்ரகாரைர்வாதாதிபிர்ஜந்யதே, ஏவஂ ஸர்வலக்ஷணேதி வக்துஂ பார்யதே, கிந்து க்ஷுத்ரரோகத்வாத்தோஷபேதேந கணநா ந யுக்தா| சரகே த்வியஂ கபமாருதஜா பட்யதே| யதுக்தம்– “ஜ்வராந்விதா வங்க்ஷணகக்ஷஸந்தௌ வர்திர்நிரர்திஃ கடிநா மதா யா| விதாரிகா ஸா கபமாருதாப்யாம்|” (ச. சி. அ. ௧௨) இதி| தேநாத்ராப்யல்பபித்தயுக்தகபவாதஜத்வேந ஸர்வஜத்வஂ ஜ்ஞேயம்| யதா– ஜ்வரயோகேநால்பபித்தத்வம்| யதுக்தம்– “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா|” (வா. சி. அ. ௧) இதி, “விதாரீமிதி தாஂ வித்யாத் ஸர்வஜாஂ ஸர்வலக்ஷணாம்|” இதி பாடாந்தரே ந கஶ்சித்வ்யாக்யாநப்ரபஞ்சஃ||௨௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விதாரிகாலக்ஷணமாஹ– விதாரீத்யாதி| ஸர்வஜா ஸர்வலக்ஷணேத்யத்ர கேசிதஸர்வஜா அஸர்வலக்ஷணேத்யுபயத்ராபி நஞஃ ப்ரயோகமிச்சந்தி, தேநாஸர்வஜேதி ஸர்வைர்தோஷைஃ ஸந்நிபதிதைநஂ பவதி, அஸர்வலக்ஷணேதி ஸந்நிபாதலக்ஷணரஹிதேத்யர்தஃ| தேந ப்ரத்யேகதோஷத்வந்த்வஜத்வேந ஷட்விதா ந ஸந்நிபாதமாத்ரேண பவதீதி வாக்யார்தஃ| கிந்த்வயஂ யதி பக்ஷோऽபிமத ஆசார்யஸ்ய ஸ்யாத், ததா வ்யக்த்யர்தஂ ஷட்விதா த்வ்யேகதோஷஜேதி பதஂ கதஂ ஸ்யாத்| கிஞ்ச, பஹுப்ரபஞ்சத்வேந க்ஷுத்ரத்வாஸங்கதிஶ்ச| அபரே “ (அ)ஸர்வஜா ஸர்வலக்ஷணா” இதி படந்தி, ததபி ந ஸங்கதஂ ந ஸர்வைர்தோஷைர்பவதீதி| அத ஸர்வதோஷலக்ஷணா பவதி ஹந்த தர்ஹி லிங்கிநமந்தரேண லிங்கப்ராதுர்பாவப்ரஸங்கஃ| அந்யே து உத்தரபத ஏவ நஞஃ ப்ரயோகாத் “ஸர்வஜா (அ)ஸர்வலக்ஷணா” இதி படந்தி| தத்ர யதி ஸர்வேஷாஂ லக்ஷணாநி ஸர்வலக்ஷணாநி தாந்யவித்யமாநாநி யஸ்யாமிதி; ததா கதஂ லிங்கமந்தரேண லிங்கிநஃ பரோக்ஷஸ்ய பரிச்சேதோதயஃ| அத ஸர்வாணி ச தாநி லக்ஷணாநி ச தாநி அவித்யமாநாநி யஸ்யாம்| ஸந்நிபாதஜத்வேऽப்யஸம்பூர்ணலக்ஷணேத்யர்தஃ| ஏததபி ந ஸங்கதஂ, யத்யப்யயஂ பக்ஷோऽபீஷ்டஃ ஸ்யாத்ததா அஸர்வலக்ஷணேதி ந வக்தவ்யமத்ர ஸ்யாத், ஸர்வத்ர ந்யாயஸ்ய ஸமாநத்வாத்| ததுக்தம்– “தோஷே விபத்தே நஷ்டேऽக்நௌ ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷணாஃ|” இதி| ஹேத்வநுரூபகோபபலேந ஹி ஸர்வத்ர ஸர்வார்தால்பலிங்கஸங்கதிஃ| அஸம்பூர்ணலக்ஷணத்வேந தோஷாணாஂ ஹீநபலத்வஂ ஸமவத்தாநாமநாரம்பகத்வஂ வா ஶக்யமேவாஸ்மிந்பக்ஷே வக்துஂ, கிந்து தந்நாத்ரியந்தே, ததஶ்சோபயத்ராபி நஞஃ ப்ரயோகஂ விநா “ஸர்வஜா ஸர்வலக்ஷணா” இதி பாடோ யுக்தஃ| ஸர்வஜேத்யபிதாயாபி ஸர்வலக்ஷணேதி வசநமிரிவேல்லிகாயாமிவ ப்ரகதிஸமஸமவாயஜந்யவாதாதிலக்ஷணதர்ஶநார்தஂ, தேந விகதிவிஷமஸமவாயஜந்யாஸாத்யத்வாதிலக்ஷணாநி ந பவந்தி| அஸ்மிந்நபி பாடே ஸர்வஜா ஸர்வைரேகாதிப்ரகாரைர்வாதாதிபிர்ஜந்யதே, ஏவஂ ஸர்வலக்ஷணேதி ச வக்துஂ பார்யதே, கிந்து க்ஷுத்ரரோகத்வாத்தோஷபேதேந கணநா ந யுக்தா| சரகே த்வியஂ கபமாருதஜா பட்யதே| யதுக்தம்– “ஜ்வராந்விதா வங்க்ஷணகக்ஷஸந்தௌ வர்திர்நிரர்திஃ கடிநா மதா வா| விதாரிகா ஸா கபமாருதாப்யாம்” இதி| தேநாத்ராப்யல்பபித்தயுக்தகபவாதஜத்வேந ஸர்வஜத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ஜ்வரயோகேநால்பபித்தத்வஂ சரகே த்ரஷ்டவ்யம்| யதுக்தம்– “ஊஷ்மா பிதாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா” இதி| “விதாரீமிதி தாஂ வித்யாத்ஸர்வஜாஂ ஸர்வலக்ஷணாம்” இதி பாடாந்தரே ந கஶ்சித்வ்யாக்யாநப்ரஸங்கஃ||௨௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶர்கராமாஹ– ப்ராப்யேத்யாதி| இயமேவ ஶர்கரார்புதஸ்ய ஹேதுஃ| அஸ்யாஂ கபாநிலௌ தோஷௌ, மாஂஸஸிராஸ்நாயுமேதாஂஸி தூஷ்யாணி| அநிலஸ்தத்ர வத்திஂ கத இதி பூர்வமேவ தாவத்வத்தோऽநிலோ தாதுக்ஷயேண வத்திமதிஶயேந கதோ மாஂஸஂ விஶோஷ்ய காடிந்யாத் ஶர்கராதுல்யாஂ ஶர்கராஂ ஜநயதி அதஃ ஶர்கராயாஸ்துல்யஂ ஶர்கரார்புதஂ பவதி| துர்கந்தி க்லிந்நமித்யாதிநா ஶர்கரோத்பந்நஂ ஶர்கரார்புதலக்ஷணஂ, ஶர்கரார்புதஂ ச ஶர்கராவஸ்தைவேத்யேக ஏவாயஂ விகாரஃ; தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| நாநாவர்ணமிதி கதமேதோவஸாவர்ணஂ ரக்தம்| தத இதி ஶர்கரார்புதாதேவ| போஜேऽபி பட்யதே– “தமேவ பிந்நஂ துர்கந்தஂ கதமேதோநிபஂ ஸிராஃ| ஸ்ரவந்தி ஸ்ராவமநிஶஂ ததா ஸ்யாச்சர்கரார்புதம்||” இதி| தமேவேதி க்ரந்திம்||௨௨-௨௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶர்கராமாஹ– ப்ராப்யேத்யாதி| அஸ்யாஂ கபாநிலௌ தோஷௌ, மாஂஸஸிராஸ்நாயுமேதாஂஸி தூஷ்யாணி, அநிலஸ்தத்ர வத்திஂ கத இதி பூர்வமேவ தாவத்வத்தோऽநிலோ தாதுக்ஷயாத் புநர்வத்திமதிஶயஂ கதஃ மாஂஸஂ விஶோஷ்ய காடிந்யாத் ஶர்கராதுல்யாஂ ஶர்கராஂ ஜநயதி| ஶர்கரா பாஷாணகர்கரஃ| ஶர்கரார்புதமாஹ– துர்கந்தீத்யாதி| ஶர்கரார்புதஂ ஶர்கரைர்வார்புதத்வேநாவஸ்திதேத்யேக ஏவாயஂ விகாரஃ, தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| நாநாவர்ணமிதி கதமேதோவஸாவர்ணஂ யுக்தம், தத இதி ஶர்கரார்புததேஶே, அத்ர ஸப்தம்யர்தே பஞ்சமீ, போஜேऽபி பட்யதே– “தமேவ பிந்நஂ துர்கந்தஂ கதமேதோநிபஂ ஸிராஃ| ஸ்ரவந்தி ஸ்ராவமநிஶஂ ததா ஸ்யாச்சர்கரார்புதம்||” இதி| தமேவேதி க்ரந்திம்||௨௨-௨௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாததாரீமாஹ– பரிக்ரமணஶீலஸ்யேத்யாதி| பரிக்ரமணஂ பாதவிஹரணஂ, தாரீ தாரணமாத்ரஂ, விபாதிகாகுஷ்டஂ து பிடகா ஸவிதாரணேதி பேதஃ||௨௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாததாரீமாஹ– பரிக்ரமணஶீலஸ்யேத்யாதி| பாதவிஹரணஶீலஸ்ய தாரீ விதரணமாத்ரஂ, விபாதிகாகுஷ்டஂ து பிடகாநாஂ விதரணமிதி பேதஃ||௨௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கதரமாஹ– ஶர்கரோந்மதித இத்யாதி| கதரஂ கோலாஷ்டீதி க்யாதம்| ‘கோலவத்’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘கீலவத்’ இதி பாடாந்தரம்| கதரஂ ஹஸ்தேऽபி பவதி| ததாச போஜஃ– “ஹஸ்தயோஃ பாதயோஶ்சாபி கம்பீராநுகதஂ கரம்| மாஂஸகீலஂ ஜநயதஃ குபிதௌ கபமாருதௌ|| ஸஶல்யமிவ தஂ தேஶஂ மந்யதே தேந பீடிதஃ| ஶர்கராகதரஂ கேசிந்மந்யந்தே வாதகண்டகம்||” இதி| கோலவதிதி பதரவத்||௨௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கதரமாஹ– ஶர்கரேத்யாதி| பாதே ஶர்கரா கடகர்பரகண்டாதயஃ, தாபிருந்மதிதே பீடிதே கண்டகாதிபிர்வா க்ஷதே கோலவதுத்ஸந்நோ க்ரந்திர்ஜாயதே, தத்கதரஂ நாம; ‘கோலவத்’ இதி ஸ்தாநே ‘கீலவத்’ இதி பாடாந்தரம்| கதரஂ ஹஸ்தேऽபி பவதி| யதுக்தஂ போஜேந– “ஹஸ்தயோஃ பாதயோஶ்சாபி கம்பீராநுகதஂ கரம்| மாஂஸகீலஂ ஜநயதஃ குபிதௌ கபமாருதௌ|| ஸஶல்யமிவ தஂ தேஶஂ மந்யதே தேந பீடிதஃ| ஶர்கராகதரஂ கேசிந்மந்யந்தே வாதகண்டகம்||” இதி| கோலவத் பதரவத்||௨௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அலஸகலக்ஷணமாஹ– க்லிந்நேத்யாதி| அயஂ கபரக்தஜோ விகாரஃ ‘பாகுயா’ இதி க்யாதஃ| அத்ர கண்டூஃ கபஸ்ய, தாஹருஜே ரக்தஸ்ய||௨௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அலஸகலக்ஷணமாஹ– க்லிந்நேத்யாதி| அயஂ ச கபரக்தஜோ விகாரஃ; தத்ர கண்டூஃ கபஸ்ய, தாஹருஜே ரக்தஸ்ய||௨௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இந்த்ரலுப்தஸ்ய லக்ஷணமாஹ– ரோமகூபேத்யாதி| ஏதத்த்ரிபிர்தோஷைஃ ஸஶோணிதைஃ ஸ்வபாவாந்நியதகாலவ்யாபாரைர்பவதி| ஏதச்ச ஸ்த்ரீணாஂ ந பவதீதி விதேஹவசநாத்வ்யாக்யாநயந்தி| யதுக்தம்– “அத்யந்தஸுகுமாராங்க்யோ ரஜோ துஷ்டஂ ஸ்ரவந்தி ச| அவ்யாயாமரதா யஸ்மாத்தஸ்மாந்ந கலிதிஃ ஸ்த்ரியாஃ||” இதி| அவ்யாயாமாத்வாதபித்தயோரகோபேந நாதிரோமச்யுதிஃ, ரஜஃஸ்ராவேண ச ஸ்ரோதோऽவரோதாபாவாச்ச்யுதாநாமபி ரோம்ணாஂ புநர்விரோஹஃ; கிந்து ஸ்த்ரீஷ்வபி கலிதிதர்ஶநாத் ப்ராயிகஂ விதேஹவசநம்| காலித்யஂ ருஹ்யேதி ச தஸ்ய பர்யாயகதநம்| ததாச போஜஃ– “ததிந்த்ரலுப்தமித்யாஹுஃ கல்லீஂ ருஹ்யாஂ ச கேசந|” இதி| கார்திகஸ்த்வாஹ– “இந்த்ரலுப்தஂ ஶ்மஶ்ருணி பவதி, காலித்யஂ ஶிரஸ்யேவ, ருஹ்யா ச ஸர்வதேஹே|” இதி| ஆகமஸ்த்வத்ர நாஸ்தி||௨௮-௨௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இந்த்ரலுப்தமாஹ– ரோமேத்யாதி| ஏதத்த்ரிபிர்தோஷைஃ ஸஶோணிதைஃ ஸ்வபாவாந்நியதகாலவ்யாபாரைர்பவதி, மூர்சிதஂ வத்திகதஂ, ப்ரச்யாவயதி பாதயதி| ததோऽந்யேஷாமஸம்பவ இதி அந்யேஷாஂ ரோம்ணாமப்ராதுர்பாவஃ| ஏதச்ச ஸ்த்ரீணாஂ ந பவதி விதேஹவசநாதிதி வ்யாக்யாநயந்தி, யதுக்தம்– “அத்யந்தஸுகுமாராங்க்யோ ரஜோ துஷ்டஂ ஸ்ரவந்தி ச| அவ்யாயாமரதா யஸ்மாத்தஸ்மாந்ந கலிதிஃ ஸ்த்ரியாஃ||” இதி| கல்வீ ருஹ்யாஂ ச கேசந இதி| காலித்யஂ ருஹ்யேதி ச தஸ்ய பர்யாயகதநம்| கார்திகஸ்த்வாஹ– “இந்த்ரலுப்தஂ ஶ்மஶ்ருணி பவதி, காலித்யஂ ஶிரஸ்யேவ, ருஹ்யா ச ஸர்வதேஹே” இதி| ஆகமஸ்த்வத்ர நாஸ்தி||௨௮-௨௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தாருணலக்ஷணமாஹ– தாருணேத்யாதி| தாருணேதி கடிநா| கபமாருதகோபேநேதி யத்யப்யுக்தஂ ததாபி பித்தரக்தாநுபந்தோऽப்யத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ| ததாஹி விதேஹஃ– “யதத்ர படலாபாஸஂ ஸருஜஸ்கஂ ஶிரஸ்த்வசி| பருஷஂ ஜாயதே ஜந்தோஸ்தஸ்ய ரூபஂ விஶேஷதஃ|| தோதைஃ ஸமந்விதஂ வாதாத் ஸகண்டூகௌரவஂ கபாத்| ஸபிபாஸஂ ஸதாஹார்திராகஂ பித்தாஸ்ரஜஂ ததா||” இதி| அத்ர வசநே ஸதாஹராகஂ ச பித்தாத், ஸார்தி து ரக்தாத், அர்திர்ஹி ரக்தஜாऽபி பவதி| யதுக்தம்– “ரக்தஂ ஹி வ்யம்லதாஂ யாதி தச்சேந்நாஸ்தி ந சாஸ்தி ருக்|” இதி| தாருணஂ ‘ருக்கீ’ இதி லோகே||௩௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தாருணமாஹ– தாருணேத்யாதி| ப்ரபாட்யதே புடபுடாயதே, கபமாருதகோபேநேதி யத்யப்யுக்தஂ, ததாபி பித்தரக்தாநுபந்தோऽப்யத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ| ததாஹி விதேஹஃ– “யதத்ர படலாபாஸஂ ஸருஜஸ்கஂ ஶிரஸ்த்வசி| பருஷஂ ஜாயதே ஜந்தோஸ்தஸ்ய ரூபஂ விஶேஷதஃ|| தோதைஃ ஸமந்விதஂ வாதாத்ஸகண்டூகௌரவஂ கபாத்| ஸபிபாஸஂ ஸதாஹார்திராகஂ பித்தாஸ்ரஜஂ ததா||” இதி| அத்ர வசநே ஸதாஹராகஂ ச பித்தாத், ஸார்தி து ரக்தாத், அர்திர்ஹி ரக்தஜாऽபி பவதி| தாருணகஂ ‘ருக்கீ’ இதி லோகே||௩௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அரூஂஷிகாமாஹ– அரூஂஷீத்யாதிநா| அரூஂஷீதி வ்ரணாஃ||௩௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அரூஂஷிகாமாஹ– அரூஂஷீத்யாதி| நணாஂ புருஷாணாஂ கபாऽஸக்க்ரிமிகோபேந மூர்தநி மஸ்தகே பஹுவக்த்ராணி ததா பஹுக்லேதாநி, அரூஂஷீதி வ்ரணா பவந்தி, தாமரூஂஷிகாஂ வித்யாத்||௩௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பலிதமாஹ– க்ரோதேத்யாதி| ஶரீரோஷ்மேதி தேஹாக்நிஃ| பித்தஂ சேதி பித்தமபி ஶிரோகதஂ பலிதஹேதுஃ| நநு, பித்தமேவாக்நிஃ, தத்ர தத்ர பித்தஸ்ய பாசகத்வேநாபிதாநாத்; யதுக்தவாந் ஸுஶ்ருதஃ– “ ந பாகஃ பித்தாததே” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௭) இதி, ததா– “பித்தே தஸ்மிந் பாசகோऽக்நிரிதி ஸஞ்ஜ்ஞா” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௧) இதி, ததா ஸ ஏவ– “ந கலு பித்தவ்யதிரேகேணாந்யோऽக்நிருபலப்யதே, ஆக்நேயே து பித்தே தஹநபசநதாரணாதிஷ்வபிவர்தமாநேऽக்நிதுபசாரஃ க்ரியதே அந்தரக்நிரிதி, க்ஷீணே ஹ்யக்நிகுணே தத்ஸமாநத்ரவ்யோபயோகாததிவத்தே ஶீதக்ரியோபயோகாதாகமாச்ச பஶ்யாமஃ ந கலு பித்தவ்யதிரேகேணாந்யோऽக்நிஃ|” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௧) இதி; சரகாசார்யோऽப்யாஹ– “தர்ஶநஂ பக்திரூஷ்மா ச க்ஷுத்தஷ்ணா தேஹமார்தவம்| ப்ரபாப்ரஸாதௌ மேதா ச பித்தகர்மாவிகாரஜம்|” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி; பாகஸ்யாந்யதாநுபபத்த்யா சாக்நேரங்கீகாரஃ; கிஞ்ச மந்தேऽக்நௌ பித்தகரமரீசாதித்ரவ்யோபயோகாதக்நேர்வத்திஃ, பித்தப்ரதிகூலஶீதமதுராதித்ரவ்யோபயோகாச்சோபஶம உபலப்யதே; யதி ஹி பித்தாத்பிந்நோऽக்நிஃ ஸ்யாத்ததா பித்தஸ்ய வத்திஹ்ராஸாநுவிதாநமஸ்யாநுபபந்நஂ ஸ்யாத், ந ஹி துஹிநகரமண்டலே ஹிமபாஜி அஹிமோபலம்பஃ, அதுஹிநமண்டலே அஹிமபாஜி பகவதி பாஸ்கரே அபிமதஹிமோபலம்பஃ, யத்யதோ பிந்நஂ தத்ததோ பேதேநோபலப்யதே, யதா ஸாகராதஜகரஃ, ந சைவஂ பித்தாதக்நிஃ, தத் குதஃ பித்தாதக்நேஃ பதகுபாதாநமிதி? அத்ர ப்ரத்யபிதீயதே– ந தாவதந்தரக்நிஃ பித்தாதபிந்நஃ, பேதஸாதகப்ரமாணஸ்ய பூயஃ ஸத்பாவாத்; ததாஹ்யபேதே “ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௫) இத்யத்ர, “ஸமப்ரகோபௌ தோஷாணாஂ ஸர்வேஷாமக்நிஸஂஶ்ரயௌ” இத்யத்ர ச தோஷபதலப்தத்வாதக்நேஃ பதகுபாதாநமஸங்கதஂ; தீக்ஷ்ணஃ பித்தேந சேதி ஸ்வாத்மநி க்ரியாவிரோதாதஸங்கதஂ; யத் புநஃ “ந கலு பித்தவ்யதிரேகேணாந்யோऽக்நிஃ” இத்யாத்யுக்தஂ தத்பேதமேவ ஸாதயதி, உபசாராபிதாநாத்; ந ஹ்யபேதே உபசாரஃ ஸம்பவதி| யதப்யக்நேஃ பித்தவத்திஹ்ராஸாநுவிதாநமபிஹிதஂ ததப்ரயோஜகஂ, பேதேऽபி ஸமாநத்வேந ததுபபத்தேஃ| யதா கபவத்திஹ்ராஸகரஸௌம்யாக்நேயத்ரவ்யாப்யாஂ ஶுக்ரஸ்ய வத்திஹ்ராஸௌ தஷ்டௌ, ந ச கபஶுக்ரயோரைக்யஂ; கிஞ்ச கதஂ பித்தஶமநமக்நேஶ்ச தீபநஂ, பித்தஸ்ய ஸஞ்சயாதௌ நாக்நேர்வத்திஃ; பேயாதிகஂ சாக்நிகரஂ, ந பித்தகத்; ததஶ்ச பித்தாத்விலக்ஷணோऽந்தரக்நிஃ| ஸ ச த்ரவதேஜஃஸமுதாயாத்மகஸ்ய பித்தஸ்ய தேஜோபாகோ ந பஹிரநலவத்பஸ்மாங்காராகாரஃ, ஸமுதாயதஶ்ச ஸமுதாயீ அந்ய ஏவ கரசரணாதிப்ய இவ ஶரீரம்; அத்யந்தபேதேந சாக்ரஹணஂ தஸ்ய நித்யஸஂஶ்லேஷணஶாலித்வாத்| பித்தஸ்ய தேஜோஂऽஶஃ ஏவ பாச(வ)கஃ, ததாஹ போஜஃ– “தடமுஷ்ணோசிதஂ ஹ்யேதத் பித்தோஷ்மா பசதீதி யத்| மூர்சிதோ ரஸவீர்யாப்யாஂ ஸமாநவ்யாநஸஂஹிதஃ||” இத்யாரப்ய, “தஸ்மாத் தேஜோமயஂ பித்தஂ பித்தோஷ்மா யஃ ஸ பக்திமாந்| ஸ காயாக்நிஃ ஸ காயோஷ்மா ஸ பக்தா ஸ ச ஜீவநஃ||” இதி| பித்தைகதேஶத்வாத்தேஜஸி பித்தோபசாரமாஶ்ரித்ய ஸுஶ்ருதேநோக்தம்– “ ந பாகஃ பித்தாததே|” இதி, ததா “ந கலு பித்தவ்யதிரேகேணாந்யோऽக்நிஃ|” இதி| ஏவமந்யதப்யக்நேரபேதஸாதகஂ வசநஂ ஸமாதேயம்| நநு, யதி தீக்ஷ்ணஃ பித்தேநேத்யுக்தஂ, தத் கதஂ பித்தேநைவாக்நேஃ ப்ரஶமநமபிதீயதே| யதுக்தஂ சரகே– “கட்வஜீர்ணவிதாஹ்யம்லக்ஷாராத்யைஃ பித்தமுல்பணம்| ஆப்லாவயத்தந்த்யநலஂ ஜலஂ தப்தமிவாநலம்||” (ச. சி. அ. ௧௫) இதி; உச்யதே– யதா கடுகேந ரூக்ஷோஷ்ணேந பித்தஂ வத்தஂ பவதி, ததா தேஜோபாகரூபாயாஃ பித்தஸ்யாவஸ்தாயா உல்பணத்வாத்தீக்ஷ்ணஃ பித்தேநேதி ஸங்கதஂ; யதா அம்லலவணேந ஸ்நிக்தோஷ்ணேந கபாநுகமநபாஜா வத்தஂ பித்தஂ ததா பித்தஸ்ய த்ரவாவஸ்தாயா உத்ரிக்தத்வாத் நிர்வாபணமக்நேருக்தமிதி| ஜதுகணேऽப்யுக்தம்– “குபிதேந வாயுநா தீபஸ்யேவாக்நேர்நிர்வாபணஂ, பித்தேநோஷ்ணஜலவத், கபேநாம்புவத்|” இதி| ததஶ்ச யுக்தமக்நேஃ பதகுபாதாநமிதி| அக்நிஶ்ச பித்தகதத்வேந க்ரோதகதோ பவத்யேவ, க்ரோதேந பித்தகோபாத்; ஶோகஶ்ரமாப்யாஂ து ஜநிதவாதேந ஶரீரோஷ்மணோऽபி விக்ஷேபணாத் ஶிரோகதத்வஂ, தேநாநிலோऽபி லப்யதே, பித்தஂ ச ஸாக்ஷாதுபாத்தஂ, சகாரேண ஶ்லேஷ்மாऽபி கேஶஶுக்லதாகரோ கஹ்யதே| ஏதேந தோஷத்ரயஸஹிதஶரீரோஷ்மா பலிதஹேதுரிதி வாக்யார்தஶ்சரகோக்தார்தேந ஸஹ ஸஂவாதீ பவதி| யதாஹ– “தேஜோऽநிலாத்யைஃ ஸஹ கேஶபூமிஂ தக்த்வா து குர்யாத் கலிதஂ நரஸ்ய| கிஞ்சித்து தக்த்வா பலிதாநி குர்யாத்தரித்ப்ரபத்வஂ ச ஶிரோருஹாணாம்||” (ச. சி. அ. ௨) இதி| ஏதச்சாகாலஜபலிதவ்யாபகஂ லக்ஷணம்| காலஜே து க்ரோதாதிக்ரஹணஂ காரணாந்தரோபலக்ஷணஂ, தேந வயஃபரிணாமகதஶ்சோஷ்மா தோஷத்ரயயுக்தஃ காலஜபலிதஹேதுஃ, அந்யதா காலஜபலிதஸ்ய ஸங்க்ரஹோ ந ஸ்யாத்| கிஂவா காலஜஂ ஸ்வாபாவிகத்வாதேவ நோச்யதே| அந்யே து பித்தகதஶ்சேச்சரீரோஷ்மா தத் கிமுபயோருபாதாநேநேத்யபிதாய ஶரீரோஷ்மா பித்தஂ சேதி கர்தத்வயமாசக்ஷதே; தேந நாத்ரைகஸ்மிந் விஷயே ஸமுச்சயஃ, கிஂ தர்ஹி விஷயபேதாத்| கர்தத்வயஂ; தத்ர ஶரீரோஷ்மா வைகதஂ பலிதஂ கரோதி, பித்தஂ ச ப்ராகதஂ பித்தப்ரகதேஃ பலிதஂ கரோதி| யதுக்தம்– “பித்தப்ரகதிரகாலஜவலீபலிதயுக்தஶ்ச பவதி” இதி| ஏவஂ ஸ்வாபாவிகஜராபலிதமபி பித்தேநைவாஸ்ய ஹேதோஃ க்லப்தத்வாத்| ந சோஷ்மகதத்வேந பலிதஸ்யாதோஷஜத்வப்ரஸங்கஃ, ஊஷ்மணஃ பித்ததர்மத்வேந பித்தேऽந்தர்பாவாத்||௩௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பலிதமாஹ– க்ரோதேத்யாதி| க்ரோதாதிகதேந ஶரீரோஷ்மணா ஶிரோகதேந வைகதஂ பித்தேந வயஃகதஂ து ப்ராப்தேநேத்யர்தஃ| அந்யே து பித்தாக்ந்யோர்பேதவாதிந உபாப்யாஂ மந்யந்தே காலஜலக்ஷணம், அந்யேऽபி த்ரிபிரேவ தோஷைஃ ஸ்யாதிதி கதயந்தி| ஶோகஶ்ரமாப்யாஂ ஜநிதவாதேந ஶரீரோஷ்மணோ விக்ஷேபாச்சிரோகதத்வஂ, தேநாநிலோऽபி லப்யதே, பித்தஂ ச ஸாக்ஷாதுபாத்தஂ, சகாரேண ஶ்லேஷ்மாபி கேஶஶுக்லதாகாரகோ கஹ்யதே| ஏதேந தோஷத்ரயஸஹிதஃ ஶரீரோஷ்மா பலிதஹேதுரிதி வாக்யார்தஃ| யதாஹ சரகஃ– “தேஜோநிலாத்யைஃ ஸஹ கேஶபூமிஂ தக்த்வா து குர்யா| கலதிஂ நரஸ்ய| கிஞ்சித்து தக்த்வா பலிதாநி குர்யாத்தரித்ப்ரபத்வஂ ச ஶிரோருஹாணாம்||” இதி||௩௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

யுவாநபிடகாலக்ஷணமாஹ– ஶால்மலீத்யாதி| யுவாநபிடகா லோகே ‘வரண்டகா’ உச்யதே| யூநாமாநநபிடகா யுவாநபிடகா, பஷோதராதித்வாந்நகாரலோபஃ; ஏஷா ச யூநாமேவ, முக ஏவ, ஸ்வபாவாத்||௩௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

யௌவநபிடகாமாஹ– ஶால்மலீத்யாதி| ஏஷா ஸ்வபாவாத்யூநாமேவ முகே பவதி| முகே தூஷகா முககாந்திஹாரகாஃ, யுவாநபிடகாஃ யூநாமாநநபிடகாஃ| பஷோதராதித்வாந்நகாரஸ்ய லோபஃ||௩௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பத்மிநீகண்டகமாஹ– கண்டகைரித்யாதி| ததாக்யமிதி பத்மிநீகண்டகாக்யம்||௩௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பத்மிநீகண்டகமாஹ– கண்டகைரித்யாதி| பத்மிநீகண்டகஸதஶைஃ கண்டகைராசிதஂ வத்தாதிலக்ஷணஂ யந்மண்டலஂ பவதி, தத்ததாக்யமிதி பத்மிநீகண்டகாக்யம்||௩௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஜதுமணிமாஹ– ஸமமித்யாதி| ஸமஂ மஸணம்| உத்ஸந்நமுத்கதம்| அயஂ ‘ஜடுல’ இதி லோகே ப்ரஸித்தஃ| கபரக்தஜமிதி ப்ராதாந்யேநோக்தஂ, தேந– சரகோக்தஂ த்ரிதோஷஜத்வமப்யஸ்யோபபந்நஂ பவதி| யதுக்தஂ தேந– “கஷ்ணஃ ஸ்நிக்தோ ஜதுமணிர்ஜ்ஞேயோ வாதோத்தரைஸ்த்ரிபிஃ| அருஜஂ த்வபரைருக்தஂ லக்ஷ்மேத்யாஹுர்பிஷக்வராஃ||” இதி| ஸஹஜஂ லக்ஷ்ம சைகேஷாமிதி ஏகேஷாமாசார்யாணாஂ மதேந ஸஹஜஂ லக்ஷ்ம லக்ஷணஂ ஸ்த்ரீபுஂஸயோரங்கபேதேந ஶுபாஶுபபலப்ரதஂ பவதி| ஸஹஜஂ ஶரீரேண ஸஹ ஜாதஂ ஜந்மகாலப்ரவத்தமித்யர்தஃ||௩௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஜதுமணிமாஹ– ஸமமித்யாதி| ஸமஂ மஸணம், உத்ஸந்நமுத்கதம்| அயஂ ‘ஜடுல’ இதி லோகே ப்ரஸித்தஃ| கபரக்தஜமிதி ப்ராதாந்யேநோக்தஂ, தேந சரகேணோக்தஂ த்ரிதோஷஜத்வப்யஸ்ய பவதி| யதுக்தஂ தேந– “கஷ்ணஃ ஸ்நிக்தோ ஜதுமணிர்ஜ்ஞேயோ வாதோத்தரைஸ்த்ரிபிஃ| அருஜஂ த்வபரைருக்தஂ லக்ஷ்மேத்யாஹுர்பிஷக்வராஃ” இதி| ஏகேஷாமாசார்யாணாஂ மதே ஸஹஜஂ லக்ஷ்ம லக்ஷணஂ ஸ்த்ரீபுஂஸயோரங்கபேதேந ஶுபபலப்ரதஂ பவதி| ஸஹஜஂ ஶரீரேண ஸஹ ஜாதஂ ஜந்மகாலப்ரவத்தமித்யர்தஃ||௩௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மஷகலிங்கமாஹ– அவேதநமித்யாதி| ஸ்திரஂ கடிநமிதி கயதாஸஃ; அசலமிதி யுக்தஂ, போஜே மத்விதி பாடாத்| மஷகமாதிஶேதிதி மாஷஶப்தாத் “இவே ப்ரதிகதௌ” இதி கந், நைருக்த்யேந ச விதிநா ஹ்ரஸ்வத்வம்| அத்ர சகாரேண கபமேதஸீ ஸமுச்சீயேதே| ததா ச போஜஃ– “வாதேரிதே த்வசி யதா தூஷ்யேதே கபமேதஸீ| ஶ்லக்ஷ்ணஂ மது ஸவர்ணஂ ச குருதோ மஷகஂ வதேத்||” இதி||௩௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மஷகமாஹ– அவேதநமித்யாதி| ஸ்திரமசலஂ போஜே மத்விதி பாடாத்| அத்ர சகாரேண கபமேதஸீ ஸமுச்சீயேதே| ததாச போஜஃ– “வாதேரிதே த்வசி யதா தூஷ்யேதே கபமேதஸீ| ஶ்லக்ஷ்ணஂ மது ஸவர்ணஂ ச குருதே மஷகஂ வதேத்||” இதி||௩௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

திலகாலகலக்ஷணமாஹ– கஷ்ணாநீத்யாதி| ‘வாதபித்தகபோச்சோஷாத்’ இதி பாடே வாதபித்தாப்யாஂ ஹேதுப்யாஂ கபஸ்யோச்சோஷஃ ஶோஷணஂ தஸ்மாத்| அந்யே சரகஂ தஷ்ட்வா ‘வாதபித்தாஸகுச்சோஷாத்’ இதி படந்தி| ததாச சரகஃ– “யஸ்ய பித்தஂ ப்ரகுபிதஂ ஶோணிதஂ ப்ராப்ய ஶுஷ்யதி| திலகா விப்லவா வ்யங்கா நீலிகா சாஸ்ய ஜாயதே||” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி; அஸ்மிந் வசநே வாதோऽப்யவகந்தவ்யஃ, தேநாபி ஶோஷஸ்ய க்ரியமாணத்வாத்| அந்யேऽபி தந்த்ராந்தரஂ தஷ்ட்வா ‘வாதபித்தகபோத்ஸேகாத்’ இதி படந்தி| உத்ஸேகாதித்யுத்ரேகாத்| ததாஹி தந்த்ராந்தரம்– “மாருதஃ பித்தமாதாய கபரக்தஸமாஶ்ரிதஃ| சிநோதி திலமாத்ராணி த்வசி தே திலகாலகாஃ||” இதி; கிந்த்வஸ்மிந்நபி தந்த்ரே கபரக்தஸமாஶ்ரித இத்யநேந கபரக்தயோராஶ்ரிதவாதேந பித்தஸஹிதேநோச்சோஷாதேவ திலகாலகே கார்ஷ்ண்யஸ்ய ஸம்பவோऽவகம்யதே, ததஶ்ச ‘வாதபித்தகபோச்சோஷாத்’ இதி பாடோ யுஜ்யதே| ‘வாதபித்தரஸோத்ரேகாத்’ இதி பாடாந்தரம்||௩௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

திலகாலகலக்ஷணமாஹ– நீலாநீத்யாதி| ஶரீரத்வக்ஸமாநி நோத்கதாநீத்யர்தஃ| வாதபித்தகபோத்ரேகாதித்யத்ர “வாதபித்தகபோச்சோஷாத்” இதி பாடே வாதபித்தாப்யாஂ ஹேதுப்யாஂ கபஸ்யோச்சோஷஃ ஶோஷணஂ, தஸ்மாத்| அந்யே து “வாதபித்தாஸகுச்சோஷாத்” இதி படந்தி| தத்ர வாதபித்தாப்யாஂ ரக்தஸ்ய ஶோஷாதித்யர்தஃ| அத ஏவ திலகாலகே கார்ஷ்ண்யஂ; ததாச சரகஃ– “யஸ்ய பித்தஂ ப்ரகுபிதஂ ஶோணிதஂ ப்ராப்ய ஶுஷ்யதி| திலகா விப்லவோ வ்யங்கா நீலிகா சாஸ்ய ஜாயதே||” இதி| அஸ்மிந் வசநே வாதோऽப்யவகந்தவ்யஃ, தேநாபி ஶோஷஸ்ய க்ரியமாணத்வாத்| அந்யே தந்த்ராந்தரஂ தஷ்ட்வா “வாதபித்தகபோத்ஸேகாத்” இதி படந்தி| உத்ஸேகாதிதி உத்ரேகாத்| ததாஹி தந்த்ராந்தரே– “மாருதஃ பித்தமாதாய கபரக்தஸமாஶ்ரிதஃ| சிநோதி திலமாத்ராணி த்வசி தே திலகாலகாஃ||” இதி||௩௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ந்யச்சலிங்கமாஹ– மஹத்வேத்யாதி| அஸிதஂ கஷ்ணம்| ‘நீருஜஂ மண்டலம்’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ஸஹஜஂ மண்டலம்’ இதி கேசித் படந்தி, தேந ஜந்மகாலப்ரவத்தஂ ந்யச்சமிச்சந்தி, அத ஏவ ந்யச்சஸ்ய பர்யாயே லாஞ்சநமிதி தைஃ பட்யதே| யதா– “ந்யச்சஂ லாஞ்சநமுச்யதே” இதி| லாஞ்சநஂ லக்ஷணம்| அத்ர போஜவசநாத் பித்தரக்தாந்விதோ வாயுஃ காரணம்| யதாஹ– “ரக்தபித்தாந்விதோ வாயுஸ்த்வக்ப்ரதேஶாஶ்ரிதோ யதா| ஜநயேந்மண்டலஂ கஷ்ணஂ ஶ்யாவஂ வா ந்யச்சமாதிஶேத்||” இதி| அத்ர ஶ்யாவத்வபக்ஷே முகேதரதேஶ ஏவ ஸம்பவேந பஹுலத்வேந வ்யங்காத்பேதோऽவகந்தவ்யஃ||௩௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ந்யச்சமாஹ– மஹதித்யாதி| ஶ்யாவஂ ஶுக்லாநுவித்தஂ கஷ்ணவர்ணம், அஸிதஂ கஷ்ணஂ, ‘நீருஜஂ மண்டலம்’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ஸஹஜஂ மண்டலம்’ இதி கேசித் படந்தி, தேந ஜந்மகாலப்ரவத்தஂ ந்யச்சமிச்சந்தி, ந்யச்சஸ்ய பர்யாயோ லாஞ்சநமிதி தைஃ பட்யதே| அபிதாநே– ‘ந்யச்சஂ லாஞ்சநமுச்யதே’ இதி| அத்ர போஜவசநாத் பித்தரக்தாந்விதோ வாயுஃ காரணம், யதாஹ– ‘ரக்தபித்தாந்விதஃ’ இத்யாதி||௩௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வ்யங்கலிங்கமாஹ– க்ரோதாயாஸேத்யாதி| ஶ்யாவமிதி ஶுக்லாநுவித்தகஷ்ணவர்ணம்| அஸ்ய ‘ச்யாவக’ இதி ‘மேசேதா’ இதி ச லோகே க்யாதிஃ||௩௯||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வ்யங்கமாஹ– க்ரோதேத்யாதி| ஶ்யாவஂ ஶுக்லாநுவித்தகஷ்ணவர்ணம்| ‘முகசாஈ’ இதி லோகே||௩௯||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

நீலிகாலக்ஷணமாஹ– கஷ்ணமேவங்குணமித்யாதி| ஏவங்குணமிதி நீருஜதநுகமண்டலதர்மம்| வ்யங்கோக்ததோஷோऽத்ராபி போத்தவ்யஃ, ஸம்மூர்சநவிஶேஷாத்து நீலத்வகாரீ| கஷ்ணந்யச்சாததிகஷ்ணத்வேந பிந்நா நீலிகா, வ்யங்கநீலிகயோஸ்து வ்யக்த ஏவ பேதஃ– ஶ்யாவோ வ்யங்கஃ, கஷ்ணா நீலிகா; போஜே து நீலிகா காத்ர ஏவோக்தா| யதுக்தம்– “மாருதஃ க்ரோதஹர்ஷாப்யாமூர்த்வகோ முகமாஶ்ரிதஃ| பித்தேந ஸஹ ஸஂயுக்தஃ கரோதி வதநத்வசி|| நீருஜஂ தநுகஂ ஶ்யாவஂ வ்யங்கஂ தமிதி நிர்திஶேத்| கஷ்ணமேவங்குணஂ காத்ரே நீலிகாஂ தாஂ விநிர்திஶேத்||” இதி||௪௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நீலிகாமாஹ– கஷ்ணமித்யாதி| ஏவங்குணமிதி நீருஜஂ தநுகஂ மண்டலதர்மகம்| வ்யங்கோக்தோ தோஷோऽத்ராபி போத்தவ்யஃ; ஸம்மூர்சநவிஶேஷாத்து நீலத்வகாரீ| கஷ்ணந்யச்சாததிநீலத்வேந பிந்நா நீலிகா, வ்யங்கநீலிகயோஸ்து வ்யக்த ஏவ பேதஃ– ஶ்யாவோ வ்யங்கஃ, கஷ்ணா நீலிகா; போஜே து நீலிகா காத்ர ஏவோக்தா| யதுக்தம்– “மாருதஃ க்ரோதஹர்ஷாப்யாமூர்த்வகோ முகமாஶ்ரிதஃ| பித்தேந ஸஹ ஸஂயுக்தஃ கரோதி வதநத்வசி|| நீருஜஂ தநுகஂ ஶ்யாவஂ வ்யங்கஂ தமிதி நிர்திஶேத்| கஷ்ணமேவங்குணஂ காத்ரே நீலிகாஂ தாஂ விநிர்திஶேத்||” இதி||௪௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மேட்ரகதாபிகாதஜே ரோகத்ரயே பரிவர்திகாமாஹ– மர்தநாதித்யாதி| பீடநாத்வாऽதீத்யதிஶப்தோ மர்தநபீடநாப்யாஂ ஸஹ ஸம்பத்யதே| அதியோகாதேவ தே வாதஂ கோபயதஃ| ஸர்வதஶ்சரந்நிதி வ்யாநஃ, ‘ஸர்வதஶ்சரஃ’ இதி பாடே ஸ ஏவார்த| பரிவர்தத இதி ஸர்வதோ விவர்ததே| கோஷ இதி சர்மகோஷஃ| பரிவர்திகேதி வததாதோஃ “ரோகாக்யாயாஂ ண்வுல் பஹுலம்” இதி ண்வுல் (வத-ணக-ஆப்)| ஏவமவபாடிகாயாஂ ச போத்தவ்யம்| அஸ்யாஂ வாதஜாயாமபி பித்தாநுபந்தாத்தாஹபாகௌ பவதஃ, கபஸம்பந்தஸ்து ‘ஸகண்டூஃ கடிநா வாபி’ இத்யாதிநாऽபிஹிதஃ| போஜேऽப்யுக்தம்– “மணேரதோ மேட்ரசர்ம வ்யாநஸ்து பரிவர்தயேத்| ஸஶூலதோததாஹாத்யைர்விஜ்ஞேயா பரிவர்திகா|| ஶ்லைஷ்மிகீ கடிநா ஸ்நிக்தா கண்டூமத்யல்பவேதநா|” இதி||௪௧-௪௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

லிங்கபரிவர்திகாமாஹ– மர்தநாதித்யாதி| அதிஶப்தோ மர்தநபீடநாப்யாஂ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே| அதியோகாதேவ தே வாதஂ கோபயதஃ| “ ஸர்வதஶ்சரந்” இதி பாடே ஸ ஏவார்தஃ| பரிவர்தத இதி ஸர்வதோ விவர்ததே| கோஷ இதி சர்மகோஷஃ| பரிவர்திகாக்யோऽயம்| அஸ்யாஂ வாதஜாயாஂ பித்தாநுபந்தாத்தாஹபாகௌ பவதஃ, கபஸம்பந்தாத் கண்டூஃ கடிநா வா| யதுக்தஂ போஜே– “மணேரதோ மேட்ரசர்ம வ்யாநஸ்து பரிவர்தயேத்| ஸஶூலதோததாஹாத்யைர்விஜ்ஞேயா பரிவர்திகா| ஶ்லைஷ்மிகீ கடிநா ஸ்நிக்தா கண்டூமத்யல்பவேதநா||” இதி||௪௧-௪௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அவபாடிகாமாஹ– அல்பீயஃகாமித்யாதி| அல்பீயஃகாமித்யல்பதரஂ கஂ யோநிமுகஂ யஸ்யாஃ ஸா ததா, கந்யா ஹி அநார்தவா அல்பீயஃகா பவதி| அத்ர ஹேத்வந்தரஂ ஹஸ்தாபிகாதாதபி வேதி| உத்வர்தித இதி ஊர்த்வஂ வர்திதே| யஸ்யாவபாட்யத இதி ஸ்வயமேவ விதீர்யதே| ஏஷா ச பதக் தோஷத்ரயேணாநுபத்யதே| ததா ச போஜஃ– “மர்தநாதபிகாதாத்வா கந்யாயோநிப்ரபீடநாத்| லக்ஷ்யதே யதி மேட்ரஸ்ய சர்ம தர்பைரிவ க்ஷதம்|| ஜ்ஞேயாऽவபாடிகா ஸா து பதக்தோஷைஃ ஸமந்விதா| வாதாத் ஸா பருஷா ரூக்ஷா ஶூலநிஸ்தோதகாரிணீ|| பித்தாத் ஸதாஹா ரக்தாத்வா தாஹதஷ்ணாஸமந்விதா| ஶ்லைஷ்மிகீ கடிநா ஸ்நிக்தா கண்டூமத்யல்பவேதநா||” இதி||௪௪||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அவபாடிகாமாஹ– அல்பீயஃகாமித்யாதி| அல்பதரஂ கஂ யோநிமுகஂ யஸ்யாஃ ஸா ததா, கந்யா ஹ்யநார்தவா அல்பீயஃகா பவதி| ஹஸ்தாபிகாதாதிதி ஹேத்வந்தரம்| உத்வர்தித இதி ஊர்த்வஂ வர்திதே| யஸ்யாவபாட்யத இதி ஸ்வயமேவ விதீர்யதே| ஏஷா பதக்தோஷத்ரயேணாநுபத்யதே| ததாச போஜஃ– “மர்தநாபிகாதாத்வா கந்யாயோநிப்ரபீடநாத்| லக்ஷ்யதே யதி மேட்ரஸ்ய சர்ம தர்பைரிவ க்ஷதம்|| ஜ்ஞேயாऽவபாடிகா ஸா து பதக்தோஷைஃ ஸமந்விதா| வாதாத்ஸா பருஷா ரூக்ஷா ஶூலநிஸ்தோதகாரிணீ|| பித்தாத்பீதா ஸரக்தா வா தாஹதஷ்ணாஸமந்விதா| ஶ்லைஷ்மிகீ கடிநா ஸ்நிக்தா கண்டூமத்யல்பவேதநா||” இதி||௪௪||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

நிருத்தப்ரகஶமாஹ– வாதோபஸஷ்ட இத்யாதி| ஸஂஶ்ரயத இதி ஸமக்ரஂ ஶ்ரயதே, அத்ரைவ நீயத இத்யர்தஃ| அவபாடிகா த்வரூடா சர்மஸங்கோசாந்நிருத்தப்ரகஶோ பவதீதி ப்ருவதே, ஸந்நிருத்தகுதவத் ஸ்வதந்த்ரோऽபி பவதீதி ஶக்யதே வக்துஂ; நிருத்தப்ரகாஶ இத்யஸ்மிந்நர்தே நிருத்தப்ரகஶஃ, நைருக்தேந ச ரூபஸித்திஃ| மூத்ரஸ்ரோதஃ ஸங்குசிதசர்மபீடநேந மணேஃ ஸ்வல்பத்வாரத்வாந்மூத்ரஸ்ரோதோ ருணத்தி| அவேதநமித்யஸ்ய ஸ்தாநே ஸவேதநமிதி கேசித்| அத்ர போஜாபிப்ராயேண வ்யாசக்ஷதே– ஏகதா நிருத்தே ஸ்ரோதஸி ஸவேதநமந்யதா து ப்ரகாஶே மூத்ரஂ மந்ததாரஂ ப்ரவர்ததே, மணிஶ்ச நாவதீர்யதே மூத்ரேணேதி| ததா ச போஜஃ– “மேட்ராந்தே சர்மணி யதா மாருதஃ குபிதோ பஶம்| த்வாரஂ ருணத்தி ஸ ஶநைஃ ப்ரகாஶஶ்ச முஹுர்பவேத்|| மூத்ரஂ மூத்ரயதே கச்ச்ராத் ப்ரகாஶஸ்து யதா பவேத்| வாதோபஸஷ்டமேட்ரஸ்து மணிர்ந ச விதீர்யதே|| நிருத்தஂ ச ப்ரகாஶஂ ச வ்யாதிஂ வித்யாத் ஸுதாருணம்||” இதி| ஸுஶ்ருதே து நிருத்தப்ரகாஶத்வாத் நிருத்தப்ரகஶஃ| மணிர்விவ்ரியதே ந சேதி மணிர்விவதோ ந பவதி||௪௫-௪௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நிருத்தப்ரகஶமாஹ– வாதேத்யாதி| வாததுஷ்டமேட்ரே சர்ம ஸஂஶ்ரயத இதி ஸமக்ரஂ ஶ்ரயதே, தத்ரைவ லீயத இத்யர்தஃ| சர்மஸங்கோசாந்மூத்ரஸ்ரோதோ ருத்யதே, அவபாடிகா துரூடா சர்மஸங்கோசாந்நிருத்தப்ரகாஶா பவதீதி ப்ருவதே| ஸந்நிருத்தகுதவத்ஸ்வதந்த்ரோऽபி பவதீதி ஶக்யதே வக்தும்| நிருத்தப்ரகாஶ இத்யஸ்மிந்நர்தே நிருத்தப்ரகஶஃ, நைருக்தேந ரூபஸித்திஃ| அவேதநமித்யஸ்ய ஸ்தாநே ஸவேதநமித்யந்யே போஜபிப்ராயேண வ்யாசக்ஷதே| ஏகதா நிருத்தஸ்ரோதஸி ஸவேதநம், அந்யதா து ப்ரகாஶே மூத்ரஂ மந்ததாரஂ ப்ரவர்ததே| மணிஶ்ச விதார்யதே மூத்ரேணேதி ஶேஷஃ| ததாச போஜஃ– “மேட்ராந்தே சர்மணி யதா மாருதஃ குபிதோ பஶம்| த்வாரஂ ருணத்தி ஸ ஶநைஃ ப்ரகாஶஶ்ச முஹுர்பவேத்|| மூத்ரஂ மூத்ரயதே கச்ச்ராத்ப்ரகாஶஸ்து யதா பவேத்| வாதோபஸஷ்டமூத்ரஸ்து மணிர்ந ச விதீர்யதே| நிருத்தஂ ச ப்ரகாஶஂ ச வ்யாதிஂ வித்யாத்ஸுதாருணம்||” இதி||௪௫-௪௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மூத்ரமார்கரோதகநிருத்தப்ரகாஶாநந்தரஂ புரீஷமார்கரோதகஂ ஸந்நிருத்தகுதமாஹ– வேகஸந்தாரணாதித்யாதி| தஸ்யேதி குதஸ்ய| ‘மஹத்ஸ்ரோத’| இதி பாடே து மஹத்ஸ்ரோதோ குதவிவரஂ, நிருத்தப்ரகாஶவதத்ராபி சர்மஸங்கோசாத் ஸந்நிருத்தகுதம்||௪௮-௪௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸந்நிருத்தகுதமாஹ– வேகேத்யாதி| மஹத்ஸ்ரோதோ குதவிவரஂ நிருத்தப்ரகஶவதத்ராபி சர்மஸங்கோசாந்நிருத்தகுதம்||௪௮-௪௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஹிபூதநமாஹ– ஶகந்மூத்ரேத்யாதி| அபாந இதி குதே, ஸ்விந்நே ஸ்வேதவதி, அஸ்நாப்யமாநே அக்ரியமாணக்ஷாலநே; ஸ்வேதமலக்லேதாதேவ கண்டூர்பவதீத்யர்தஃ| ஏகீபூதமிதி அபாநஂ வ்ரணைஃ ஸஹைகீபூதம்| அஹிபூதநஂ ச பாலாநாமேவ பவதி, போஜே புநரிதஂ துஷ்டஸ்தந்யபாநாதபி பவதீதி படிதம்| யதுக்தம்– “துஷ்டஸ்தந்யஸ்ய பாநேந மலஸ்யாக்ஷாலநேந ச| கண்டூதாஹருஜாவத்பிஃ பிடகைஶ்ச ஸமாசிதா|| ஸம்பவந்தி யதாதோஷஂ தாருணா ஹ்யஹிபூதநா||” இதி||௫௦-௫௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஹிபூதநமாஹ– ஶகதித்யாதி| அபாநே குதே, ஸ்விந்நே ஸ்வேதவதி, அஸ்நாப்யமாநே அக்ரியமாணப்ரக்ஷாலநே, ஸ்வேதமலக்லேதாதேவ கண்டூர்பவதி| ததஃ ஸ்போடஃ ஜாயதே| ஏகீபூதமிதி அபாநஂ வ்ரணைஃ ஸஹைகீபூதம், அஹிபூதநஂ பாலாநாமேவ பவதி, போஜே புநரிதஂ துஷ்டஸ்தந்யபாநாதபி பவதீதி படிதம்| யதுக்தம்– “துஷ்டஸ்தந்யஸ்ய பாநேந மலஸ்யாக்ஷாலநேந ச| கண்டூதாஹருஜாவத்பிஃ பிடகைஶ்ச ஸமாசிதா|| தாருணா ச யதாதோஷஂ ஸம்பவத்யஹிபூதநா|” இதி||௫௦-௫௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஹிபூதநாஸமாநஹேதுலிங்கதயா குதாஶ்ரயஂ குதப்ரஂஶமுல்லங்க்யாநந்தரஂ வஷணகச்சூமாஹ– ஸ்நாநோத்ஸாதநஹீநஸ்யேத்யாதி| ஏஷா ச நிதாநவிஶேஷாத் ப்ராயோ வஷணபாவித்வாத் விஶிஷ்டசிகித்ஸோபயோகித்வாச்ச குஷ்டோக்தகச்சூதோ பேதேந பட்யதே||௫௨-௫௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஹிபூதநாஸமாநலிங்கஹேதுதயா, குதாஶ்ரயஂ குதப்ரஂஶமுல்லங்க்யாநந்தரஂ வஷணகண்டூமாஹ– ஸ்நாநேத்யாதி| உத்ஸாதநமாஹரணவஸ்த்ரம்| ஏஷா ச ஸ்நாநோத்ஸாதநஹீநத்வநிதாநவிஶேஷாத்ப்ராயோ வஷணபாவித்வாத்விஶிஷ்டசிகித்ஸாயோகித்வாச்ச குஷ்டோக்தகண்டூதோ பிந்நா||௫௨-௫௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

குதப்ரஂஶலிங்கமாஹ– ப்ரவாஹணேத்யாதி| ப்ரவாஹணஂ ப்ரகர்ஷேண குந்தநம்| ‘வாஹ ப்ரயத்நே’ இத்யஸ்ய ரூபம்| ப்ரவாஹணேநாதிவேகோதீரணேந வாதகோபஃ, அதீஸாரேண து தாதுக்ஷயாத்; யதி வா ப்ரவாஹணேநாதீஸாரேண சாதோகதமாருதத்வேந குதநிர்கமோ ரூக்ஷாதிதேஹஸ்ய||௫௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

குதப்ரஂஶமாஹ– ப்ரவாஹணேத்யாதி| ப்ரவாஹணஂ ப்ரகர்ஷேண குந்தநஂ, ஹத்கண்டபலேந வாயோராநயநம்| ‘வாஹ ப்ரயத்நே’ இத்யஸ்ய ரூபம்| ப்ரவாஹணேந வாதகோபஃ, அதிஸாரே து தாதுக்ஷயாத்| யதி வா ப்ரவாஹணாதிஸாரேணைவ அதோகதமாருதத்வேந குதநிர்கமோ ரூக்ஷாதிதேஹஸ்ய; அயஂ வாதகோபஜஃ||௫௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வராஹதஂஷ்ட்ரலிங்கமாஹ– ஸதாஹ இத்யாதி| அயஂ ‘வராஹதாட’ இதி லோகே ப்ரஸித்தஃ||௫௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸூகரதஂஷ்ட்ரமாஹ– ஸதாஹேத்யாதி| ஸூகரதஂஷ்ட்ராகாரத்வேந ஸூகரதஂஷ்ட்ரகஃ விஸர்பலிங்கஃ ‘வராஹதாட’ இதி லோகே ப்ரஸித்தஃ| இதி க்ஷுத்ரரோகாஶ்சத்வாரிஂஶதுக்தாஃ||௫௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ க்ஷுத்ரரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ க்ஷுத்ரரோகநிதாநம்||௫௫||