੨. ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਥ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਜ੍ਵਰੋ ਵਾਚ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਰੀਰਰੋਗੇਸੁ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍, ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਜਨ੍ਮਨਿਧਨਯੋਰਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਰੂਪਸਰ੍ਵਭੂਤਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ; ਨੈਵਮਨ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪੀ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਗ੍ਰਜੋ ਬਲੀ| ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਰੋਗਾਣਾਮੁਕ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ ਪੁਰਾ|| ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਿਸਪਤ੍ਨਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਲਯੋਦਯੇ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਯਾਵਦ੍ “ਭਗਵਨ੍! ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਤਥਾ– “ਜ੍ਵਰੇਣਾਵਿਸ਼ਤਾ ਭੂਤਂ ਨਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਤਪ੍ਯਤੇ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ , ਪਾਲਕਾਪ੍ਯੇ– “ਪਾਕਲਃ ਸ ਤੁ ਨਾਗਾਨਾਮਭਿਤਾਪਸ੍ਤੁ ਵਾਜਿਨਾਮ੍| ਗਵਾਮੀਸ਼੍ਵਰਸਞ੍ਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰੋ ਮਤਃ|| ਅਜਾਵੀਨਾਂ ਪ੍ਰਲਾਪਾਖ੍ਯਃ ਕਰਭੇ ਚਾਲਸੋ ਭਵੇਤ੍| ਹਾਰਿਦ੍ਰੋ ਮਹਿਸੀਣਾਂ ਤੁ ਮਗਰੋਗੋ ਮਗੇਸੁ ਚ| ਪਕ੍ਸਿਣਾਮਭਿਘਾਤਸ੍ਤੁ ਮਤ੍ਸ੍ਯੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਮਦੋ ਮਤਃ| ਪਕ੍ਸਪਾਤਃ ਪਤਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਡੇਸ੍ਵਕ੍ਸਿਕਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਜਲਸ੍ਯ ਨੀਲਿਕਾ ਭੂਮੇਰੂਸਰੋ ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਕੋਟਰਃ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਹ– ਦਕ੍ਸਾਪਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਕ੍ਸਾਪਮਾਨੇਨ ਦਕ੍ਸਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਪਰਿਭਵੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਤ੍ ਸਮ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਤ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ, ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ “ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭੂਤਃ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਨ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਲਲਾਟੇ ਤਤੀਯਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸਸ੍ਟ੍ਵਾ ਤਤੋਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੋ ਬਾਣੋ ਨਿਰ੍ਮਿਤਃ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਸਸ੍ਟ੍ਵਾ ਲਲਾਟੇ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵੈ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਤਾਨਸੁਰਾਨ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ਬਾਣਂ ਕ੍ਰੋਧਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਮਸਜਚ੍ਛਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਨਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਸਤ੍ਰਨਾਸ਼ਨਂ ਯਜ੍ਞਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਏਸਾ ਚ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਥਾ ਚਰਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਸਵਿਸ਼ੇਸਾ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਾ| ਏਤੇਨ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਾਰਣਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ; ਯਦਿ ਹਿ ਤਤੋ ਜ੍ਵਰੋ ਨੋਦਪਤ੍ਸ੍ਯਤਂ ਅਧੁਨਾਪ੍ਯਪਚਾਰਾਨ੍ਨੋਦਪਤ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਏਤਦਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨੁਪਯੋਗਿਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਯੇ ਟੀਕਾਕਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ– ਕੋਪੋਦ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਤੈਜਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਤੇ; ਕ੍ਰੋਧੋ ਹ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਃ; ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਿਨੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨੈਵ– “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇਧਿਕਮ੍||” (ਵਾ. ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ ਪਾਚਨਾਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਪਾਚਕਤ੍ਵੇਨ ਤਿਕ੍ਤਕੋ ਰਸਃ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਯਦਾਹ– “ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਲੋ ਯਵਾਗੂਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕੋ ਰਸਃ| ਪਾਚਨਾਨ੍ਯਵਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ( ਕਾਲੋਤ੍ਰਾਸ੍ਟਾਹ ਇਤਿ)| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਦੇਵਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਜਾਰ੍ਹਤ੍ਵਮੁਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਪੂਜਨੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸਹਸੈਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| ਹਰਿਵਂਸ਼ੇਪਿ– “ਜ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾਃ ਸਡ੍ਭੁਜੋ ਨਵਲੋਚਨਃ| ਭਸ੍ਮਪ੍ਰਹਰਣੋ ਰੌਦ੍ਰਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਕਯਮੋਪਮਃ||” ਇਤਿ ਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨੇਵੋਕ੍ਤਃ| ਬਹੁਵਿਧਮਪਿ ਜ੍ਵਰਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਹ– ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਟਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਚ੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਿਵਤਮ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਜ੍ਵਰੋ ਵਾਚ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚਾਸ੍ਯ ਸ਼ਾਰੀਰਰੋਗੇਸੁ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜਨ੍ਮਨਿਧਨਯੋਰਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਰੂਪਸਰ੍ਵਭੂਤਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਨੈਵਮਨ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰਾਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪੀ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਗ੍ਰਜੋ ਬਲੀ| ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਰੋਗਾਣਾਮੁਕ੍ਤੋ ਭਗਵਤਾ ਪੁਰਾ||” ਇਤਿ| ਤਥਾ– “ਜ੍ਵਰੇਣਾਵਿਸ਼ਤਾ ਭੂਤਂ ਨਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਤਪ੍ਯਤੇ|” ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਗਜਵੈਦ੍ਯਕੇ– “ਪਾਕਲਃ ਸ ਤੁ ਨਾਗਾਨਾਮਭਿਤਾਪਸ੍ਤੁ ਵਾਜਿਨਾਮ੍| ਗਵਾਮੀਸ਼੍ਵਰਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਮਾਨਵਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰੋ ਮਤਃ|| ਅਜਾਵੀਨਾਂ ਪ੍ਰਲਾਪਾਖ੍ਯਃ ਕਰਭੇਸ੍ਵਲਸੋ ਭਵੇਤ੍| ਹਾਰਿਦ੍ਰੋ ਮਹਿਸਾਣਾਂ ਤੁ ਮਗਰੋਗੋ ਮਗੇਸੁ ਚ|| ਪਕ੍ਸਿਣਾਮਭਿਘਾਤਸ੍ਤੁ ਮਤ੍ਸ੍ਯੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਮਦੋ ਮਤਃ| ਪਕ੍ਸਘਾਤਃ ਪਤਙ੍ਗਾਨਾਂ , ਵ੍ਯਾਲੇਸ੍ਵਕ੍ਸਿਕਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪਿ– “ਜਲਸ੍ਯ ਨੀਲਿਕਾ, ਭੂਮੇਰੂਸਰੋ, ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਕੋਟਰਃ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਹ– ਦਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਕ੍ਸਾਪਮਾਨੇਨ ਦਕ੍ਸਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਪਰਿਭਵੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਤ੍ਸਮ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਤ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਯਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਤਾਪਨਃ|” ਇਤਿ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਨ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਲਲਾਟੇ ਤਤੀਯਕਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾ ਤਤੋਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੋ ਬਾਣੋ ਨਿਰ੍ਮਿਤਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ ਸਸ੍ਟ੍ਵਾ ਲਲਾਟੇ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵੈ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਤਾਨਸੁਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ| ਬਾਣਂ ਕ੍ਰੋਧਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਮਸਜਚ੍ਛਤ੍ਰੁਤਾਪਨਮ੍||” ਇਤਿ| ਏਤਾਵਤਾ ਕ੍ਰੋਧੋਦ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਤਸ੍ਯ ਤੈਜਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਮ੍” ਇਤਿ| ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਿਨੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇ– “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇਧਿਕਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਰੁਦ੍ਰਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਦੇਵਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ਪੂਜਾਰ੍ਹਤ੍ਵਮੁਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਯਥਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਪੂਜਨੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸਹਸੈਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਹਰਿਵਂਸ਼ੇਪਿ– “ਜ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾਃ ਸਡ੍ਭੁਜੋ ਨਵਲੋਚਨਃ| ਭਸ੍ਮਪ੍ਰਹਰਣੋ ਰੌਦ੍ਰਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਕਯਮੋਪਮਃ||” ਇਤਿ ਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨੇਵੋਕ੍ਤਃ| ਬਹੁਵਿਧਮਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਹ– ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਟਧੇਤਿ| ਅਸ੍ਟਧਾਤ੍ਵਂ ਵਿਵਣੋਤਿ ਪਥਕ੍– ਵਾਤਿਕਃ, ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ, ਏਵਂ ਤ੍ਰਯਃ; ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ; ਸਾਙ੍ਘਾਤਿਕਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕ ਏਕਃ; ਆਗਨ੍ਤੁਜ ਏਕਃ; ਏਵਮਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਮਿਥ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮਾਹਾਰੋਪਯੋਗਹੇਤੂਨਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨੋਪਯੋਗਃ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– "ਤਤ੍ਰ ਖਲ੍ਵਿਮਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਵਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ– ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਸਂਯੋਗਰਾਸ਼ਿਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਯੋਗਸਂਸ੍ਥੋਪਯੋਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਟਮਾਨਿ|" (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਗੁਰੁਤ੍ਵਲਘੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗਃ, ਯਥਾ– ਮਾਸਮੁਦ੍ਗਯੋਃ; ਕਰਣਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ, ਯਥਾ– ਵ੍ਰੀਹੇਰ੍ਗੁਰੋਰ੍ਲਘਵੋ ਲਾਜਾਃ; ਸਂਯੋਗਃ ਸਂਹਤੀਭਾਵਃ, ਯਥਾ– ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਯੋਃ; ਰਾਸ਼ਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਾਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਵਯਵੇਨ ਸਮੁਦਾਯੇਨ ਵਾ ਪਰਿਮਾਣਂ; ਦੇਸ਼ੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਚਾਰਾਦਿਸ੍ਥਾਨਂ; ਕਾਲੋ ਨਿਤ੍ਯਗਸ਼੍ਚਾਵਸ੍ਥਿਕਸ਼੍ਚ; ਉਪਯੋਗਸਂਸ੍ਥਾ ਉਪਯੋਗਨਿਯਮਃ, ਯਥਾ– ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨ ਏਵ ਭੁਞ੍ਜੀਤ; ਉਪਯੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਰੂਪਿਤਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਕਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ| ਵਿਹਾਰਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਮਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਾਦਿ| ਆਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਦੋਸਾ ਜ੍ਵਰਂ ਨਾਰਭਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਆਮਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ “ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਃ| ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਾਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਕੋਸ੍ਠਾਗ੍ਨਿਰੇਵ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਤ ਊਸ੍ਮਤਯਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ| ਕੋਸ੍ਠਾਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਧਾਤ੍ਵਾਦ੍ਯਗ੍ਨਿਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਜ੍ਵਰਦਾ ਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ| ਰਸਾਨੁਗਾ ਰਸਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ, ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਰਸਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਕਾ ਇਤਿ| ‘ਏਸਾ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮੇਵ ਨਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ, ਤੇਸਾਂ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਃ,’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਆਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਥਗੇਵ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– “ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਤਾਭਿਘਾਤੇਭ੍ਯੋ ਦੇਹਿਨਾਂ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾਖਿਲਂ ਦੇਹਂ ਜ੍ਵਰਮਾਪਾਦਯੇਦ੍ਭਸ਼ਮ੍||’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਨ ਆਮਾਸ਼ਯਗਤ ਏਵ ਵਾਯੁਃ, ਕਿਨ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਰਸਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚਰਃ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਜੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂਸਯਨ੍| ਸਵ੍ਯਥਾਸ਼ੋਥਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਸਰੁਜਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰੇਪ੍ਯੂਸ੍ਮੋਪਲਭ੍ਯਤੇ, “ਊਸ੍ਮਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ” (ਵਾ. ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ ਆਗਨ੍ਤੁਰਪਿ ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨੈਵਮ੍, ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਤਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵੋ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਟਮੋ ਭਵਤਿ; ਸ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਮਾਗਨ੍ਤੁਃ ਕੇਵਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੋਸੈਰਨੁਬਧ੍ਯਤੇ|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੧); ਤਥਾ– “ਆਗਨ੍ਤੁਰਨ੍ਵੇਤਿ ਨਿਜਂ ਵਿਕਾਰਂ ਨਿਜਸ੍ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਮਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੯) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਏਕੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ; ਏਤਚ੍ਚ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਯਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਂਯੋਗਭੇਦਃ, ਸਂਯੋਗਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗਿਭੇਦਨਿਬਨ੍ਧਨਃ, ਸਂਯੋਗਿਨਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਯੋ ਨਾਨਾਵਿਧਾਃ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਪਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਨਹਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਯਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸ ਏਵ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰਿਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਨੇਕੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਕਜਾਤੀਯਾ, ਆਸ਼ਯਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦੇਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਭਿਧਾਨਾਤ੍; ਏਵਮਾਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਪਿ ਸਂਯੋਗਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੇਤਿ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਅਕਾਲੇ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਭੋਜਨਮ੍| ਵਿਸਮਂ ਚਾਪਿ ਯਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਃ, ਸਂਯੋਗਵਿਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਯੋਰਿਵ| ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਹਾਰੋਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਃ| “ਅਸ਼ਕ੍ਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਹਾਰ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਈਦਸ਼ਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਆਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਦੋਸਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਕੋਸ੍ਠਾਗ੍ਨਿਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਦਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣੋ ਭਵੇਯੁਃ ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ? ਰਸਾਨੁਗਾਃ ਰਸਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ ਰਸਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਕਾ ਇਤਿ| ਕੋਸ੍ਠਾਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਸਾ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮੇਵ ਨ ਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤੂਨਾਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਕੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ, ਯਥਾ– “ ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਤਾਭਿਘਾਤੇਭ੍ਯੋ ਦੇਹਿਨਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾਖਿਲਂ ਦੇਹਂ ਜ੍ਵਰਮਾਪਾਦਯੇਦ੍ਭਸ਼ਮ੍||” ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਤਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਜੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂਸਯਨ੍| ਸਵ੍ਯਥਾਸ਼ੋਥਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਸਰੁਜਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||” ਇਤਿ| ਨਨ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਰਪਿ ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਯਤ ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰੇਪ੍ਯੂਸ੍ਮੋਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਊਸ੍ਮਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮੈਵਮ੍, ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲੇ ਤਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵੋ ਜਾਯਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਜੈਰ੍ਦੋਸੈਰਨੁਬਧ੍ਯਤੇ|” ਇਤਿ| ਤਥਾ “ਆਗਨ੍ਤੁਰਭ੍ਯੇਤਿ ਨਿਜਂ ਵਿਕਾਰਂ ਨਿਜਸ੍ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਮਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ|” ਇਤਿ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧੋ ਘਰ੍ਮਾਨਿਰ੍ਗਮਃ| ਤਾਪ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਨ੍ਤਾਪਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸਾਂ ਤਾਪਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪੀ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ; “ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਵੈਕਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਤਥਾ– “ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਮਰਤਿਰ੍ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵੇਦਨਾ| ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਮਿਲਿਤਮੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੋ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍; ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧੋ ਹਿ ਕੁਸ੍ਠਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ, ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਦਾਹਾਖ੍ਯੇ ਰੋਗੇ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵਾਤਰੋਗੇ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ੍ਵੇਦਾਗਮਾਤ੍, ਵਾਤਿਕੇ ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਵਿਸਰ੍ਗਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਾਪਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਜੇਜ੍ਜਟਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਾਦਯਃ ਸਮਾਦਧੁਃ– ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਾਪਵਾਦਭਾਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਰਿਤਿ| ਤਨ੍ਨ ਸਙ੍ਗਤਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਵਿਧੌ ਹ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਾਪਵਾਦਭਾਵੋ ਨਤੁ ਲਕ੍ਸਣੇ, ਅਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਤਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਦੋਸਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦੋਗ੍ਨਿਃ ‘ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇਨੇਨ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ; ਤਸ੍ਯਾਵਰੋਧੋ ਦੋਸਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ| ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵੇਨਾਰਮ੍ਭਵਿਸਰ੍ਗਯੋਰ੍ਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਤਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਦੁਸ੍ਟ੍ਯਨਿਵਤ੍ਤੇਰਨੁਦ੍ਭੂਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤੈਵੇਤਿ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਃ| ਚਰਕੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਂ “ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਦੇਹਮਾਨਸਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਨਨੁ, “ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਜਾਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਹੇ ਮਨਸਿ ਮਾਨਸਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਚਰਕਵਚਨਾਦ੍ਦੇਹਮਨਸੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਦਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਚੇਤ੍; ਤਨ੍ਨ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਰਕਾਲਵ੍ਯਵਹਿਤਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤਰਰੂਪਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾ– ਗੁਣਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ||੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– (ਯਤ੍ਰ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੋਗੇ, ਯੁਗਪਦੇਕਕਾਲੇ, ਈਦਸ਼ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਸ ਜ੍ਵਰਃ ਕਥ੍ਯਤੇ|) ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦਾਨਿਰ੍ਗਮਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ੍ਵੇਦਾਵਗਮਾਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਵੇਦੋਗ੍ਨਿਃ ‘ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇਨੇਨ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ, ਤਸ੍ਯਾਵਰੋਧੋ ਦੋਸਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ| ਸਨ੍ਤਾਪੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸਾਂ ਤਾਪਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵੇਦਨੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਵੇਗੋਪਰੋਧ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵੇਗੋਪਰੋਧੋ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮਨਿਰ੍ਗਮਨਂ; ਤਦਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਨਿਰ੍ਗਮਨੇਨ ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਃ||੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਸ਼੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰਮਃ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ| ਅਰਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਰਤਿਃ ਕ੍ਰੀਡਾਭਾਵ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਵਿਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਮ੍ਲਾਨਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ‘‘ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਰ੍ਦੋਸਾਃ’’ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ “ਸ੍ਵਕਾਲੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਗਮਮ੍| ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਥ ਵਦ੍ਧਿਂ ਚ ਸ੍ਵਵਰ੍ਣਂ ਚ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ||” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਂ, ਤਦਤ੍ਯਰ੍ਥਜਮ੍ਭਾਦਿਵਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨ੍ਨਦੋਸਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯੇਤਿ| ਵੈਰਸ੍ਯਮਿਤਿ ਮੁਖਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਰਸਤਾ| ਨਯਨਪ੍ਲਵੋਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– " ਆਲਸ੍ਯਂ ਨਯਨੇ ਸਾਸ੍ਰੇ" (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਮ੍ਬੁਜ੍ਵਲਨਯੋਰਪਿ ਅਨਿਸ਼੍ਚਿਤੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– ‘‘ਜ੍ਵਲਨਾਤਪਵਾਯ੍ਵਮ੍ਬੁਭਕ੍ਤਿਦ੍ਵੇਸਾਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤੌ|’’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੈਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਜ੍ਜਲਾਨਲੌ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤਿ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਸ਼ਯਨਾਦਿਕਮ੍| ਤਮੋਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ| ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਭਾਵਃ| ਜ੍ਵਲਨੇਚ੍ਛਯਾ ਸ਼ੀਤੇ ਲਬ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਂ ਚੇਤਿ ਵਚਨਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਚਕਾਰੇਣ ਵਾਤਵਿਦ੍ਵੇਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤੀਤਿ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਜ੍ਵਰੇ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤੀਤਿ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ; ਤਚ੍ਚ ਚਕ੍ਸਿਙ ਇਕਾਰੇਣ ‘ ਅਨੁਦਾਤ੍ਤਙਿਤ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦਮ੍’ (ਪਾ. ਅ. ੧/੩/੧੨) ਇਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨੇਪਦੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦਰ੍ਥਂ ਙਿਤ੍ਕਰਣੇਨ ਜ੍ਞਾਪਿਤਮਿਤਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕਾਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ– ‘ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ‘ਪਦ ਗਤੌ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ‘ ਸਨਿਮੀਮਾਘੁਰਭਲਭਸ਼ਕਪਤਪਦਾਮ੍|’ (ਅ. ੭ ਪਾ. ੪ ਸੂ. ੫੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਇਸਿ ਕਤੇ ‘ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸਨਃ’ (ਅ. ੧ ਪਾ. ੩ ਸੂ. ੬੨) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਵਾਕ੍ਯਤਯਾ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਇਤਿ||੪-੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਸ਼੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ ਸ਼੍ਰਮਃ| ਅਰਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਰਤਿਃ ਕ੍ਰੀਡਾਭਾਵ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਵਿਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਮਲਿਨਗਾਤ੍ਰਤਾ| ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਮੁਖਸ੍ਯ, ਵਿਰਸਤਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਰਸਤਾ| ਨਯਨਪ੍ਲਵਃ ਅਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਾਦਿਸੁ ਵਿਸਯੇਸੁ ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸੌ ਅਭਿਲਾਸਵਿਦ੍ਵੇਸੌ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਮ੍ਬੁਜ੍ਵਲਨਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਜ੍ਵਲਨਾਤਪਵਾਯ੍ਵਮ੍ਬੁਭਕ੍ਤਿਦ੍ਵੇਸਾਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤੌ” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੈਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਜ੍ਜਲਾਨਲੌ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਤ੍ਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਯਨਾਦਿਕਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ|| ਜਮ੍ਭੇਤਿ ਜਮ੍ਭਾ ਜਮ੍ਭਣਮ੍| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਙ੍ਗਮੋਟਨਮ੍| ਗੁਰੁਤਾ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮ੍| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਃ| ਅਰੁਚਿਰ੍ਭੋਜ੍ਯੇ| ਤਮਃ ਅਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ| ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ ਆਨਨ੍ਦਾਭਾਵਃ| ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਮੁਹੁਰਿਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਾਵਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪੁਨਰਪਿ ਸ਼ੀਤਵਚਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ਭਾਵਿਨਿ ਜ੍ਵਰੇ ਏਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਧਵੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਂ ਲਿਖਿਤਂ, ਨਤੁ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤਚ੍ਚਾਸ੍ਮਾਭਿਰਿਹੈਵ ਲਿਖ੍ਯਤੇ– ਸਾਮਾਨ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਪਦ੍ਯੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਭਾਵਿਨਿ ਵਾਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਮ੍ਭਾ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਨਯਨਯੋਰ੍ਦਾਹਃ, ਕਫਜੇ ਨਾਨ੍ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨਮਿਤਿ ਨ ਅਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ||੪-੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰਿਦਾਰੁਣਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– ‘‘ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ|’’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦) ਇਤਿ; ਤਥਾ ਦਾਰੁਣਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਆਕ੍ਸੇਪਕਪਕ੍ਸਾਘਾਤਾਦਯਃ; ਅਤਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਾਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵੇਪਥੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਾਦਿਕ੍ਰਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਵਿਸਮੋ ਵੇਗ ਇਤਿ ਵੇਗੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ, ਤਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯਮਨਿਯਤਕਾਲਤ੍ਵਮ੍, ਅਙ੍ਗੇਸੁ ਚੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਯਨਿਯਤਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਸਵਸ਼੍ਛਿਕ੍ਕਾ ‘ ਹਾ~ਂਚਿ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਜਡਿਮਾ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮਪਿ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮੇਵੇਤਿ ਗਦਾਧਰਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਚ੍ਚਾਨਵਧਾਨਾਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਕ੍ਸਵਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸਵਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯੇਕਪਦਤਾਤ੍ਰ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– ‘‘ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਙ੍ਗਦਨ੍ਤੇਸੁ ਵੇਪਥੁਃ ਕ੍ਸਵਥੋਰ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਭ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਘਰ੍ਮੇਚ੍ਛਾ ਵਿਲਾਪਸ਼੍ਚਾਨਿਲਜ੍ਵਰੇ||’’(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਚਰਕੇਪਿ ਨਿਦਾਨੇ ‘‘ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ’’ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਵਿਨਿਗ੍ਰਹਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਨਿਰੋਧਾਰ੍ਥ ਏਵਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ; ਯਥਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨੇ– “ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਸਮਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਵੇਗਵਿਨਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ; ਤਥਾਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇ “ਦੋਸਵਰ੍ਚੋਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਏਤੇਨ, ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣੇ ਕ੍ਸਵਸ੍ਯ ਪਾਠਾਤ੍ ਕਥਮੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਯਦਾਸ਼ਙ੍ਕਿਤਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡੇਨ ਤਦਪਿ ਨਿਰਸ੍ਤਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਵਾਯੁਨਾ ਸਵੇਦਨਮੁਦਰਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਹਦ੍ਗਾਤ੍ਰਰੁਗਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ਿਰੋਹਦ੍ਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦਭਿਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਿਰਸਿ ਹਦਿ ਚ ਵੇਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ, ਤੇਨ ਚਕਾਰੇਣਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਚਰਕਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਗਦ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਮਯਾ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ– “ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਵਾਤਵੇਦਨਾਃ ਪਾਦਸੁਪ੍ਤਤਾ| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਕਰ੍ਣਸ੍ਵਨੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਕਸਾਯਤਾ|| ਊਰੁਸਾਦੋ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸਨ੍ਧਿਜਾਨੁਨੋਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸੋ ਵਮਿਰ੍ਲੋਮਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਃ ਸ਼੍ਰਮਭ੍ਰਮੌ|| ਅਰੁਣਂ ਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਾਦਿ ਤਟ੍ਪ੍ਰਲਾਪੋਸ੍ਣਕਾਮਿਤਾਃ|” ਇਤਿ||੮-੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਭੂਰਿਦਾਰੁਣਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਾਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵੇਪਥੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ| ਵਿਸਮੋ ਵੇਗੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਹੀਨਾਧਿਕਭਾਵੇਨ, ਅਙ੍ਗੇਸੁ ਚੋਸ੍ਮਾਦ੍ਯਨਿਯਤਤ੍ਵਮ੍| ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਪਰਿਸ਼ੋਸਣਮਿਤਿ ਸੁਗਮਮ੍| ਤਥਾ ਕ੍ਸਵਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸਵਃ ਛਿਕ੍ਕਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਨਿਰ੍ਗਮਨਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਕ੍ਸਵਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ’ ਇਤਿ ਭਿਨ੍ਨਂ ਪਦਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਮਤੇ ਕ੍ਸਵਃ ਛਿਕ੍ਕਾ, ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇ– “ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਙ੍ਗਦਨ੍ਤੇਸੁ ਵੇਪਥੁਃ ਕ੍ਸਵਥੋਰ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਭ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਘਰ੍ਮੇਚ੍ਛਾ ਵਿਰਮਸ਼੍ਚਾਨਿਲਜ੍ਵਰੇ||” ਇਤਿ| ਚਰਕੇਪਿ ਨਿਦਾਨੇ– “ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ” ਇਤਿ| ਵਿਨਿਗ੍ਰਹਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਨਿਰੋਧਾਰ੍ਥ ਏਵ, ਯਥਾਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇ “ਦੋਸਵਰ੍ਚੋਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ” ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਠਿਤਃ| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮੇਵ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮੇਵ ਚ” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ “ਸ਼੍ਯਾਵਾਙ੍ਗਮਲਮੂਤ੍ਰਤਾ” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦਭਿਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਿਰਸਿ ਹਦਿ ਵੇਦਨਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਸ਼ਿਰਸਿ ਹਦਿ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਰੁਕ੍ ਪੀਡਾ| ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਵਿਰਸਤਾ| ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਤਾ ਬਦ੍ਧਮਲਤਾ| ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨੇ ਸ਼ੂਲਮੁਦਰਸ਼ੂਲਮ੍, ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਵਾਯੁਨਾ ਸਵੇਦਨਮੁਦਰਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਮ੍ਭਣਂ ਜਮ੍ਭਾਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍| ਅਨਿਲਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਏਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨਿ||੮-੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵੇਗਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਸਾਰਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰਤ੍ਵੇਨ ਸਦ੍ਰਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਤ੍ਵਤਿਸਾਰ ਏਵ, ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਾਤ੍ਵਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਨਿਲਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਿਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਥਾਨਗਮਨਾਤ੍| ਸ੍ਵੇਦੋ ਘਰ੍ਮਾਗਮਨਂ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਾਮਦੋਸੇਣ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਨਿਰੋਧਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਘਰ੍ਮਨਿਰੋਧਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਸ ਨ ਭਵਤੀਤਿ| ਪ੍ਰਲਾਪੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਮ੍| ਵਕ੍ਤ੍ਰਕਟੁਤਾ ਮੁਖਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਚਰਕੇ ਹਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕਨਾਨਾਤ੍ਮਜਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾਯਾਃ ਪਾਠਾਦਨੁਭਵਾਚ੍ਚ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਰੋਚਕੇ “ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਮੁਸ੍ਣਂ ਵਿਰਸਂ ਚ ਪੂਤਿ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਵਣਂ ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮੁਪਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਟੁਮੁਖਤ੍ਵਮਪੀਚ੍ਛਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਨ੍ਦੇਹਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਟੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਯੋਃ|” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ “ਯੋਮ੍ਲਂ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਪੀਤਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਹਰਿਤਂ ਵਮੇਦ੍ਵਾ| ਸਦਾਹਚੋਸਜ੍ਵਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸਂ ਸਾ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਪ੍ਰਭਵਾ ਹਿ ਛਰ੍ਦਿਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੯) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਤ੍ ਕਟੁਮੁਖਤ੍ਵਮਪ੍ਯੇਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਮੂਰ੍ਛੇਤਿ ਮੂਰ੍ਛਾ ਰੂਪਾਦ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਵਿਸ੍ਮਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਮਦੋ ਮਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ, ਯਥਾ– ਪੂਗਕੋਦ੍ਰਵਧਤ੍ਤੂਰਭਕ੍ਸਣਾਦੌ| ਭ੍ਰਮ ਇਤਿ ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਦ੍ਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਮਣਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਨਨੁ, ਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਸ਼ੀਤਿਵਾਤਵਿਕਾਰਪਠਿਤਸ੍ਯ ਵਾਤਨਾਨਾਤ੍ਮਜਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੇ ਪਾਠਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, “ਨ ਰੋਗੋਪ੍ਯੇਕਦੋਸਜਃ|” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਭ੍ਰਮਃ, ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ ਸਮਾਧਾਨਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਅਥਵਾ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪਿ ਰੂਪਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯ ਉਪਲਮ੍ਭਃ; ਯਥਾ– ਅਰੂਪਵਾਤਾਰਬ੍ਧਾਤਿਸਾਰਾਦਾਵਿਵਾਰੁਣਤ੍ਵਂ, ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੂਰ੍ਣਸਂਯੋਗ ਇਵ ਲੌਹਿਤ੍ਯਮ੍| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਰਜਃਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਦ੍ਭ੍ਰਮਃ|” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਾਨੁਗਤਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ਯ ਵਾਤਿਕਨਾਨਾਤ੍ਮਜਤ੍ਵਮੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਦੂਸਿਤਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਜ੍ਞਾਨਂ ਭ੍ਰਮਃ, ‘ਪੀਤਃ ਸ਼ਙ੍ਖ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਤ੍| ਚਕਾਰਃ ਪੂਰ੍ਵਵਦਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਤੀਵ੍ਰੋਸ੍ਮਤਾ ਰਕ੍ਤਕੋਠਾਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਤਾਰੁਚਿਰਿਤਿ||੧੦-੧੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਵੇਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਗਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਃ| ਅਤੀਸਾਰ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰਤ੍ਯੇਨ ਸਦ੍ਰਵਾ ਪ੍ਰਵਤਿਰ੍ਨ ਤ੍ਵਤੀਸਾਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਾਤ੍ਵਮ੍| ਵਮਿਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਮੁਖਨਾਸਾਨਾਂ ਪਾਕ ਇਤਿ ਸੁਗਮਮ੍| ਸ੍ਵੇਦੋ ਘਰ੍ਮਾਮ੍ਬੁਨਿਰ੍ਗਮਨਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਾਮਜ੍ਵਰੇ ਸ੍ਵੇਦਨਿਰੋਧਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਸ ਨ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਲਾਪੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਮ੍| ਵਕ੍ਤ੍ਰਕਟੁਤਾ ਮੁਖਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਭਿਧਾਨਾਨ੍ਤਰੇ– “ਕਟੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਯੋਃ|” ਇਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ ਯੋਮਲਂ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਪੀਤਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਹਰਿਤਂ ਵਮੇਦ੍ਵਾ| ਸਦਾਹਸ਼ੋਸਜ੍ਵਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸਂ ਸਾ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਪ੍ਰਭਵਾ ਹਿ ਛਰ੍ਦਿਃ||” ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਤ੍ ਕਟੁਮੁਖਤ੍ਵਮਪ੍ਯੇਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਮੂਰ੍ਛਾ ਰੂਪਾਦ੍ਯਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਵਿਸ੍ਮਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਮਦੋ ਮਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ, ਯਥਾ ਪੂਗਦੁਸ੍ਟਕੋਦ੍ਰਵਧਤ੍ਤੂਰਭਕ੍ਸਣਾਦੌ| ਭ੍ਰਮ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਹੁਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਮਣਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਨਨੁ ਭ੍ਰਮਸ੍ਯ ਅਸ਼ੀਤਿਵਾਤਵਿਕਾਰਪਠਿਤਸ੍ਯ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੇ ਪਾਠਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ‘ਨ ਰੋਗੋਪ੍ਯੇਕਦੋਸਜਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਰਜਃਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਦ੍ਭ੍ਰਮਃ” ਇਤਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਦੂਸਿਤਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਜ੍ਞਾਨਂ ਭ੍ਰਮਃ ਪੀਤਃ ਸ਼ਙ੍ਖ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਤ੍| ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸੁਗਮਮ੍| ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ਏਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੦-੧੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਫਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਙ੍ਗਾਨਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਪਟਾਵਗੁਣ੍ਠਿਤਤ੍ਵਮਿਵ| ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਵੇਗੋ ਮਨ੍ਦੋ ਵੇਗਃ| ਆਲਸ੍ਯਮਿਤਿ “ਸਮਰ੍ਥਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਤ੍ਸਾਹਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਾਲਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਲਸ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹੁਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਙ੍ਗਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ| ਤਪ੍ਤਿਸ੍ਤਪ੍ਤਸ੍ਯੇਵਾਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਕਣ੍ਠੋਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ| ਅਰੁਚਿਰਤ੍ਰ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਭਿਲਾਸੇ ਅਭ੍ਯਵਹਾਰਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਚਕਾਰਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਤੇਨ “ਤਥਾਙ੍ਗੇ ਪੀਡਕਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤਨ੍ਦ੍ਰਿਕੇ| ਹਦੁਪਲੇਪ ਉਸ੍ਣਾਭਿਲਾਸਿਤਾ ਵਹ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||” ਇਤਿ||੧੨-੧੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਙ੍ਗਾਨਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਵਸ੍ਤ੍ਰਾਵਗੁਣ੍ਠਿਤਤ੍ਵਮਿਵ| ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਵੇਗੋ ਮਨ੍ਦਵੇਗਃ| ਆਲਸ੍ਯਂ “ਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਤ੍ਸਾਹਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਾਲਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|” ਇਤਿ| ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ ਮਧੁਰਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਃ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਙ੍ਗਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ| ਤਪ੍ਤਿਃ ਤਪ੍ਤਸੇਵਾਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਗੌਰਵਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ| ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੀਤਾਵਿਰ੍ਭਾਵਃ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ, ਅਪਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਃ| ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਨਾਸਾਸ੍ਰਵਣਮ੍| ਅਰੁਚਿਃ ਅਸ੍ਤ੍ਰ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਭਿਲਾਸੇਭ੍ਯਵਹਾਰਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਤਪ੍ਤਿਤੋ ਭੇਦਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧੋ ਰਸਵਾਹਿਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੋਧਃ| ਕਾਸਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਅਵਿਪਾਕਤਾ ਅਨ੍ਨਾਵਿਪਾਕਃ| ਚਕਾਰਃ ਪੂਰ੍ਵਵਦਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ, ਕਫਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਏਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੨-੧੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਵ ਵੇਦਨਾ ਪਰ੍ਵਭੇਦਃ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਕੇਵਲਵਾਤਿਕਪੈਤ੍ਤਿਕਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦੇਵ ਨਿਯਮੇਨ ਪਾਠਾਤ੍ਤਦਤਿਰਿਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਪਾਠਾਚ੍ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ– ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇਰੁਚਿਰੋਮਹਰ੍ਸੌ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਾਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸਨ੍ਤਾਪਸ਼੍ਚ, ਏਵਂ ਕਫਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਸ਼ੀਤਦਾਹੌ, ਏਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ ਸਾਸ੍ਰਕਲੁਸਾਦਿਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਲੋਠਨਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧੇ ਤੁ ਵਾਤਜਾਦਿਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਵ ਸਮਸ੍ਤਾਨਿ ਕਤਿਪਯਾਨਿ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚਰਕਃ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਯਦਾਹ– “ਨਿਦਾਨੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਪਥਗ੍ਜਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਯੋਸ਼੍ਚਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ ਸਮਃ ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਃ ਸਮਵਾਯਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਃ, ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਥਾ– ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਨ੍ਤੁਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਪਟਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ ਵਿਸਮਃ ਕਾਰਣਾਨਨੁਰੂਪਃ ਸਮਵਾਯੋ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਃ, ਯਥਾ– ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੂਰ੍ਣਸਂਯੋਗਜਂ ਲੌਹਿਤ੍ਯਮਿਤਿ||੧੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਣਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾਨ੍ਤਾਃ ਸੁਗਮਾਃ| ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ| ਵਮਥੁਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਭੇਦਃ ਥੁਗਥੁਗੀਤਿ ਲੋਕੇ| ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ ਰੋਮਾਞ੍ਚਃ| ਅਰੁਚਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਤਮਃ ਅਨ੍ਧਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ| ਪਰ੍ਵਭੇਦਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਵੇਦਨਾਭੇਦਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇਸੁ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇਸੁ ਚ ਕਾਨਿਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਾਨਿਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦੋਸਾਣਾਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ, ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਤੁ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨਿ| ਯਥਾਤ੍ਰੈਵ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ਅਰੁਚਿਃ, ਰੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਾਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਸਨ੍ਤਾਪਃ; ਏਵਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜੇ ਲਿਪ੍ਤਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ ਸਾਸ੍ਰਕਲੁਸਾਦਿਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਲੋਠਨਾਦਿ, ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਯੋਸ਼੍ਚਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ ਸਮਃ ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਃ ਸਮਵਾਯਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਃ, ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਨ੍ਤੁਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਂ ਪਟਸ੍ਯ; ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ ਵਿਸਮਃ ਕਾਰਣਾਨਨੁਰੂਪਃ ਸਮਵਾਯੋ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਃ; ਯਥਾ ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੂਰ੍ਣਸਂਯੋਗਜਂ ਲੌਹਿਤ੍ਯਮਿਤਿ, ਯਥਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣੇਸੁ ਅਰੁਚਿਰੋਮਹਰ੍ਸੌ| ਇਮੌ ਤੁ ਵਿਕਤ੍ਯਾਰਬ੍ਧੌ ਦਸ਼੍ਯੇਤੇ; ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣੇਸੁ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਸੋਪਿ ਵਿਕਤ੍ਯਾਰਬ੍ਧਃ| ਸ਼ਿਰਸੋ ਲੋਠਨਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣੇਸੁ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਪਿ ਵਿਕਤ੍ਯਾਰਬ੍ਧਮ੍| ਏਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਰੋਗੇਸੁ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੪||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਆ ਸਮਨ੍ਤਾਦਕਾਰਣੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਵਿਕਤਵਿਸਮਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਯੁਕ੍ਤਂ ਚੈਤਤ੍; ਯਦਾਹ ਹਾਰੀਤਃ– “ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਵੇਦਭਵੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਫਵਾਤਜਸ੍ਯ|” ਇਤਿ| ਸ੍ਵੇਦਭਵਃ ਸ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਮਧ੍ਯਵੇਗੋ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਾਤਿਮਦੁਰਿਤਿ||੧੫-੧੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਆਰ੍ਦ੍ਰਵਸ੍ਤ੍ਰਾਵਗੁਣ੍ਠਿਤਮਿਵ, ਅਨ੍ਯੇ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ| ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਭੇਦੋ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਨਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਗੌਰਵਮ੍ ਅਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ਸ਼ਿਰੋਗਹੀਤਮਿਵ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਆਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ– “ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਵੇਦਭਵਸ਼੍ਚ ਕਾਸੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਫਵਾਤਜਸ੍ਯ|” ਇਤਿ| ਸ੍ਵੇਦਭਵਃ ਸ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਇਦਮਪਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਮ੍| ਸਨ੍ਤਾਪੋਪਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਃ| ਮਧ੍ਯਵੇਗੋ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਾਤਿਮਦੁਰਿਤਿ ||੧੫-੧੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਲਿਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਲਿਪ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤਿਕ੍ਤਂ ਚ ਆਸ੍ਯਂ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਲਿਪ੍ਤਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਵਤ੍ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਿਃ| ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਛਾ| ਏਤਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ, ਤੇਨਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਚਰਕੋਕ੍ਤਾਨਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਯਥਾ– “ਤਥਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਵੇਦਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|” ਇਤਿ||੧੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਮਾਹ– ਲਿਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਲਿਪ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤਿਕ੍ਤਂ ਚ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਲਿਪ੍ਤਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ, ਲਿਪ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਵਤ੍ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਿਃ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– “ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ਗੌਰਵਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ਯੇਹਾ ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਛਾ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਸੁਗਮਮ੍||੧੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸਣੇ ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਜਾ ਸ਼ੂਲਮ੍, ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸਾਸ੍ਰਾਵੇ ਸਾਸ਼੍ਰੁਣੀ| ਕਲੁਸੇ ਆਵਿਲਵਰ੍ਣੇ| ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਭੁਗ੍ਨਂ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਤਾ ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨੇ, “ਵਿਸ੍ਫਾਰਿਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; “ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, “ਅਤਿਕੁਟਿਲੇ” ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ| ਸ਼ੂਕੈਃ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬਿ(ਮ੍ਬਾ)ਧਾਨ੍ਯਾਦੇਃ| ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ ਦਗ੍ਧਵਤ੍ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਾ| ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਖਰੋਗੋਜਿਹ੍ਵਾਵਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਯਸ੍ਯਾਂ ਸਾ ਤਥਾ| ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਨਿਃਸਹਾਵਯਵਤਾ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਮੁਖੇਨ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਦ੍ਗਿਰਣਮ੍| ਸ਼ਿਰਸੋ ਲੋਠਨਮਿਤਸ੍ਤਤਸ਼੍ਚਾਲਨਮ੍| ਕਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦੋਸਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨ| ਪ੍ਰਤਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਕੋਠੋ ਭਾਲੁਕਿਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪਠਿਤਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਵਰਟੀਦਸ੍ਟਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਂਲ੍ਲੋਹਿਤੋਸ੍ਰਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍| ਕ੍ਸਣਿਕੋਤ੍ਪਾਦਵਿਨਾਸ਼ਃ ਕੋਠ ਇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ||” ਇਤਿ| ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਦਵਚਨਤਾ, ਅਵਚਨਤਾ ਵਾ| ਗੁਰੁਤ੍ਵਮੁਦਰਸ੍ਯ ਚ ਉਦਰਗੌਰਵਮ੍, ਚਿਰਾਤ੍ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਅਤਿਸਾਮਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਨ| ਚਕਾਰਾਦਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਤਦ੍ਵਚ੍ਛੀਤਂ ਮਹਾਨਿਦ੍ਰਾ ਦਿਵਾ ਜਾਗਰਣਂ ਨਿਸ਼ਿ| ਸਦਾ ਵਾ ਨੈਵ ਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦੋਥਵਾ ਨ ਵਾ|| ਗੀਤਨਰ੍ਤਨਹਾਸ੍ਯਾਦਿਵਿਕਤੇਹਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਵਮਾਨਾਦ੍ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯੈਰਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਚਰਕੇਣ ਪਠਿਤਂ; ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਚ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਪਾਠੇ ਚਰਕਃ– “ਭ੍ਰਮਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਰੁਕ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਕਫੇ ਜ੍ਵਰੇ|| ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਪਿਪਾਸਾਦਾਹਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾਃ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਰੇ ਵਿਦੁਃ|| ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੋਹੋਸ੍ਥਿਵੇਦਨਾ| ਮਨ੍ਦਵਾਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣੇ|| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵ੍ਯਨੁਗੇ ਤਸ੍ਣਾ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ|| ਰਕ੍ਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਾ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਮੂਰ੍ਛਾ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਗਰੀਯਸਿ| ਆਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਦਾਹਵਮ੍ਯਰਤਿਭ੍ਰਮੈਃ| ਕਫੋਲ੍ਬਣਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਕਾਸੇਨ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਾਲਸ੍ਯਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍| ਹੀਨਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|| ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਭ੍ਰਮੋਰੁਚਿਃ| ਹੀਨਵਾਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|| ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|| ਸ਼ੀਤਤਾ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਵਿਦੁਃ|| ਵਰ੍ਚੋਭੇਦੋਗ੍ਨਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ| ਕਫਹੀਨੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਵਿਦੁਃ|| ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋਤਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍| ਕਫਹੀਨੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਵਿਕਤੌ ਨਿਯਮੋ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾ ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਪ੍ਯਨ੍ਯਾਦਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਿਤਮ੍– “ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੋਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸੀ ਹਤਪ੍ਰਭਃ| ਖਰਜਿਹ੍ਵਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਣ੍ਠਃ ਸ੍ਵੇਦਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਜਿਤਃ|| ਸਾਸ਼੍ਰੁਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨਨਯਨੋ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੀ ਹਤਸ੍ਵਰਃ| ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਃ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਲਾਪੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਃ|| ਅਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਤੁ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਹਤੌਜਸਮਥਾਪਰੇ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਮਪਰੇ ਜਗੁਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਭਾਲੁਕਿਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤਟ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਪ੍ਰਮੀਲਕਾਃ|| ਆਧ੍ਮਾਨਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਭ੍ਰਮਸ਼੍ਰਮਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੀਤਂ ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਬਾਧਤੇ| ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਰਃਸ਼ੀਰ੍ਸਗਲਗ੍ਰਹਾਃ|| ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਤਸ੍ਣਾ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ| ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਬਾਧਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਰਮੀਲਕਾਃ|| ਵਿਭੁਫਲ੍ਗੂ ਚ ਤੌ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਵੁਦਾਹਤੌ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਾਧਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮਾਲਸ੍ਯਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਪ੍ਰਮੀਲਕਾਃ|| ਉਦਰਂ ਦਹ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਕਟਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੂਯਤੇ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਕਰੀਤਿ ਸੁਦਾਰੁਣਃ|| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਗ੍ਲਾਨਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਗ੍ਦਸ੍ਟਿਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਃ|| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਦਾਹ ਊਰੁਸਾਦੋ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਸਰਕ੍ਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਂ ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਪਰ੍ਯਯਃ|| ਨਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਗੁਦਂ ਚਾਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਰਿਕਤ੍ਯਤੇ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਚ ਹਿਕ੍ਕਤੇ ਵਿਲਪਤ੍ਯਪਿ|| ਮੂਰ੍ਛਤਿ ਸ੍ਫਾਯਤੇ ਰੌਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਸ੍ਫੁਰਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਤਸ੍ਯ ਦਾਹੋ ਜ੍ਵਰੋ ਘੋਰੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਃ ਕਫਮਾਰੁਤੌ|| ਤਤਸ਼੍ਚੈਨਂ ਪ੍ਰਧਾਵਨ੍ਤੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਮੀਲਕਾਃ| ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਪਰ੍ਵਭੇਦਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗੌਰਵਂ ਕ੍ਲਮਃ|| ਨਾਭਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ| ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|| ਸ਼ੂਲੇਨ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਅਸਾਧ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ|| ਨਹਿ ਜੀਵਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਮੇਤੇਨਾਵਿਸ੍ਟਵਿਗ੍ਰਹਃ| ਕਫੋਲ੍ਬਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਸ੍ਵਪ੍ਨਗੌਰਵਾਲਸ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਯਃ| ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤਸਾਦਾਹਤਪ੍ਤ੍ਯਰੋਚਕਹਦ੍ਗ੍ਰਹਾਃ|| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਵਾਗ੍ਦਸ੍ਟਿਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਨਿਗ੍ਰਹਂ ਚਾਸ੍ਯ ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਭਿਸਕ੍|| ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਭਸ਼ਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਪਦ੍ਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍| ਨਿਗਹੀਤੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਭਸ਼ਂ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਨਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਸੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿ ਬਾਧਤੇ| ਅਥਾਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਤਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਾ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਨ ਹਿ ਜੀਵਤਿ|| ਮੇਦੋਗਤਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਕਪ੍ਫਣਃ ਸ ਉਦਾਹਤਃ| ਕਾਮਾਨ੍ਮੋਹਾਚ੍ਚ ਲੋਭਾਚ੍ਚ ਭਯਾਚ੍ਚਾਯਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|| ਮਧ੍ਯਹੀਨਾਧਿਕੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਾਸ੍ਤ ਏਵੋਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੋਸਬਲਾਸ਼੍ਰਯਾਃ||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਵਾਤਾਦਯਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਃ; ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਸਮ੍ਭੂਯੈਕਕਾਰ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਘਾਤਾਤ੍ਤੁਹਿਨਦਹਨਯੋਰਿਵ; ਤਤ੍ਕਥਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਵਿਕਾਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ‘ਤਦ੍ਯਥਾ– ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਉਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਤਥਾ ਕਫਸ੍ਯ ਗੌਰਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯੋਭਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਰੋਧਃ| “ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਖਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਨਿਲਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਸ੍ਨੇਹਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸਰਂ ਦ੍ਰਵਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਰ੍ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਤ੍ਸ੍ਨਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਕਫਃ|| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਃ ਕਫਃ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕੋ ਵਾਯੁਰ੍ਦੁਸ੍ਟੋਨੁਮਾਨਤਃ||” ਇਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ, ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਾ ਯੁਗਪਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਆਹੋਸ੍ਵਿਤ੍ਕਾਲਵ੍ਯਵਧਾਨੇਨ? ਆਦ੍ਯੇ ਸਮਬਲਤ੍ਵੇਨ ਤਾਰਤਮ੍ਯੇਨ ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮਬਲਤ੍ਵੇਨ ਪਰਸ੍ਪਰਘਾਤਕਾਨਾਂ ਯੁਗਪਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਥ ਭਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਯਤਯਾ ਸਾਸ੍ਤੁ; ਤਦਪਿ ਨ, ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵੇਨ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਹਸਾ ਦੇਹਮਾਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਮ੍|” ਇਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਤਾਵਤ੍ਕੁਪਿਤਾਨਾਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਾਨਾਂ ਰਸਦੂਸਕਾਣਾਂ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਕਤ੍ਵਂ, ਤਨ੍ਮਿਲਿਤਾਨਾਮੇਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਦੁਸ੍ਟੇਨੇਤਿ| ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਪੂਰ੍ਵਦੋਸਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਮੂਸਕਮਾਰ੍ਜਾਰਵਦ੍ਵਿਰੋਧੇ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤੇਨ ਪ੍ਰਬਲੇਨ ਦੁਰ੍ਬਲਾਘਾਤਃ ਸੁਕਰਃ; ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਚ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯੋ ਨ੍ਯਾਯਃ| ਅਥ ਯੁਗਪਦੁਤ੍ਪਾਦਕਾ ਆਹਾਰਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਯੁਗਪਦੁਤ੍ਪਾਦਕਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਮਨੇਕਂ ਵਾ? ਤਸ੍ਯ ( ਏਕਤ੍ਵੇ)ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਧਿਕਾਰ(ਕਰਣ)ਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਤ੍ਪਾਦਕਤ੍ਵਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਸ੍ਤੁ ਵਾਵਿਚਾਰਿਤਰਮਣੀਯਮ੍| ਏਕਮੇਵਾਭ੍ਯਵਹ੍ਰੀਯਤ ਇਤਿ ਕਥਮ੍? ਅਸ੍ਤੁ ਵਾ ਸਾਧਕਤ੍ਵੇਨ ਸਹਕਾਰਿਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਘਾਤਕਤ੍ਵੇਨਾਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ; ਤਦਵਸ੍ਥਤਯੈਵ ਜਾਯਮਾਨਃ ਕੇਵਲੈਕਦੋਸਜੋ ਨ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋ ਜ੍ਵਰ ਇਤਿ| ਅਥਾਦਸ੍ਟਾਧੀਨਤ੍ਵੇਨ ਸਹਕਾਰਿਣੋ ਭਾਵੇ (ਸਮ੍ਭਵੇ) ਏਕਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ, ਤਰ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮਬਲਤ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਦੋਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਥਾਨੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੁਲ੍ਯਾਨਾਮੇਵਾਭ੍ਯਵਹਾਰਃ ਕਥਂ? ਯਤੋਭਿਨ੍ਨਰੁਚਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾਰੁਚ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਤਾਰਤਮ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਤਾਰਤਮ੍ਯੇਨੈਵ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਨ ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹਾਨਿਃ| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯਦਸ੍ਟਾਧੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁਲ੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਕਤ੍ਵਾਭਾਵੇਪਿ ਯੌਗਪਦ੍ਯਂ; ਤਰ੍ਹਿ ਸ ਏਵ ਦੋਸਃ| ਅਥ ਕਾਲਵ੍ਯਵਧਾਨੇਨ, ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਃ ਕਾਲੋ ਭਵੇਤ੍; ਸਮਬਲੋ ਵਾ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਬਲੋ ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਉਪਸਞ੍ਜਾਤਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤੁਮੇਵ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ| ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਨ੍ਯੂਨਬਲਤ੍ਵੇਨ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਬਲੇਨੈਵ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਨ ਤਤੀਯਃ, ਵਿਚਾਰਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਧਿਕਬਲਤ੍ਵਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਧਿਕਤ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਃ, ਸ ਤੁ ਸਤਿ ਧਰ੍ਮਿਣਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ| ਅਥ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍? ਤਨ੍ਨ, ਉਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧਿਕੇ ਅਧਿਕੇਨ ਘਾਤਸ੍ਯੋਪਸਞ੍ਜਾਤਵਿਰੋਧਿਨ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਨ, ਕੁਤੋਧਿਕਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯਧਿਕਤ੍ਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਘਟਘਟਾਭਾਵਯੋਰਿਵ ਘਟਘਟਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਯੋਰਿਵ ਸਹਾਵਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦਹਨਤੁਹਿਨਵਤ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ– ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਅਨਙ੍ਗੀਕਾਰਪਾਸ਼ਹਤਾਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਯਾਦੇਵ; ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਨਾ ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਯੁਗਪਤ੍ਕਾਲਵ੍ਯਵਧਾਨੇਨ ਵਾ, ਸਮਬਲਤ੍ਵੇਨ ਤਾਰਤਮ੍ਯੇਨ ਵਾ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਅਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦਾਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਰਸਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਪਾਦਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਕ੍ਤਂ ਚ– ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਵ੍ਯਵਧਾਨੇਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮਪਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਯੌਗਪਦ੍ਯਮੇਵ ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਕਦਾਚਿਦਨੁਪਪਤ੍ਤਿਃ| ਨਨੁ, ਕਥਮਾਦਿਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਵੇਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਯੌਗਪਦ੍ਯਮਿਤਿ ਚੇਤ੍? ਤਨ੍ਨ, ਦੋਸਾਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਏਕਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍| ਏਕਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ਨਿਵਾਰਯੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਤਥਾਚ ਚਰਕਃ– “ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਧਿ ਰੋਗੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਰੁਜਾਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸੋਪਿ ਰੋਗ ਇਤਿ ਟੀਕਾਕਤੋ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ, ‘ਵਿਕਤੋ ਦੋਸੋ ਰੋਗ’ ਇਤਿ ਸਮੁਦਾਯਸਮੁਦਾਯਿਨੋਰਭੇਦਵਾਦਿਨਾਂ ਮਤਂ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਤਥਾ– “ਵਿਕਤਾਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਚ|” ਇਤਿ| ਵਿਕਤਾਨਾਂ ਘਾਤਕਤ੍ਵਂ ਰੋਗਰੂਪੇਣੈਵ ਭਵਤਿ, ਯਾ ਵਿਕਤਿਃ ਸ ਏਵ ਰੋਗ ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਰੋਗਯੋਰ੍ਭੇਦਃ| ਅਸ੍ਤੁ ਵਾ ਭੇਦਃ, ਮਿਲਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਰੋਗਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ| ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਏਕਾਨੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਸਹਕਾਰਿਣੋ ਦੈਵਾਤ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਦਸ੍ਟਾਪਰਾਧਜਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਜਃ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰਾਦ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਵਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ| ਤਥਾ– “ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸੋਭੇ ਤਿਲਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਦਧਿਭੋਜਨਮ੍| ਅਨਿਦ੍ਰਾ ਮੈਥੁਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਭਵੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍||” ਇਤਿ| ਨਨੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਾਧ੍ਯਬਾਧਕਭਾਵੇਨਾਦਿਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਵੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸਾਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਨੁਪਦਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍|” ਅਤ੍ਰ ਸਮਾਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਦਢਬਲੇਨ, ਯਥਾ– “ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਪਿ ਨ ਤ੍ਵੇਤੇ ਗੁਣੈਰ੍ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਦੋਸਾਃ ਸਹਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਘੋਰਂ ਵਿਸਮਹੀਨਿਵ||” ਇਤਿ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬)| ਏਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ– ਸਹਜਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਂ, ਯਤਃ ਸਹਜਾਨਪਿ ਧਾਤੂਨ੍ ਦੋਸਾ ਉਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ; ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਪਿ ਸਾਧ੍ਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ, ਯਤਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮਬਾਧਕਤ੍ਵਂ, ਤਦੇਵ ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਿਹ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ– ਦੋਸਾ ਨੋਪਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤਿ ਕੋਯਮਨੁਪਘਾਤਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ? ਵਿਕਤੇਰਕਾਰਕਤ੍ਵਂ ਵਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ਕਤ੍ਵਂ ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਕਤਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਦ੍ਵਸ੍ਤਿਗਤਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਪਵਨਃ ਕਫਂ ਵਾ| ਯਦਾ ਤਦਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ ਤੁ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਸ੍ਵਿਵ ਰੋਚਨਾ ਗੋਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ– “ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃ ਪਵਨਃ ਸਾਮਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਮ੍| ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਂ ਦੋਸਮੂਰੂ ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ|| ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥਿਨੀ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨ ਚ| ਤਦਾ ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੂ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤਾਵਚੇਤਨੌ||’ (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ| ਅਵਿਨਾਸ਼ਕਤ੍ਵਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਤ ਏਵ, ਧਾਤੁਦੋਸਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਥੋਚ੍ਛੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਗਮਾਭਾਵਾਤ੍, ਮਰਣਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ; ਦੋਸਾਣਾਮਪਿ ਦੇਹਧਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਥੋਚ੍ਛੇਦਨਿਰਾਸਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵ ਦਢਬਲਵਚਨਮਿਹ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ; ਤਤਃ ਕੁਤੋਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤਾ| ਨ ਚੈਵਂ ਸਤਿ ਵਿਸਸ੍ਯ ਵਿਸਾਦਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵਿਫਲਤ੍ਵਂ, ਵਿਸਸ੍ਯ ਵਿਸਾਦਾਦਵਾਨ੍ਤਰਖ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਵਿਨਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਚ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੋਸਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਨੋਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਅਨੁਪਘਾਤਕਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਤਤ੍ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਯਥਾਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯੋ ਧੂਮੋਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਤਿ, ਤਤ੍ਕੁਤਃ ਸਾਧ੍ਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਚਕ੍ਰਦਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਹਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਹੇਤੁਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵਾਨ੍– ਸਹਜਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਦਢਬਲੋਕ੍ਤਹੇਤੁਦ੍ਵਯਾਸ੍ਵਰਸੇਨ ਗਯਦਾਸਸ੍ਤੁ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍– “ਦੈਵਾਦ੍ਦੋਸਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ| ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਸ੍ਵਗੁਣੈਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨੋਪਘਾਤਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍||” ਇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ||੧੮-੨੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸਣੇ ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਲੋਚਨੇ ਸਾਸ੍ਰਾਵੇ ਸਾਸ਼੍ਰੁਣੀ, ਕਲੁਸੇ ਆਵਿਲੇ, ਰਕ੍ਤੇ ਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣੇ, ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨੇ ਵਿਸ੍ਫਾਰਿਤੇ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਅਤਿਕੁਟਿਲੇ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ| ਕਰ੍ਣੌ ਸਸ੍ਵਨੌ ਸਸ਼ਬ੍ਦੌ, ਸਰੁਜੌ ਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤੌ ਭਵਤਃ| ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ੂਕੈਰ੍ਧਾਨ੍ਯਾਗ੍ਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾਕਾਰੈਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਕਪਿਕਚ੍ਛੂਸ਼ੂਕੈਰਿਵਾਵਤਃ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਇਵ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਮੋਹੋਚੈਤਨ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਲਾਪੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਮ੍| ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਪਰੀਤਪਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਥਾਣੌ ਤੁਸਜ੍ਞਾਨਵਤ੍| ਜਿਹ੍ਵਾ ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ ਦਗ੍ਧਵਤ੍ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਾ, ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਕਣ੍ਟਕਿਨੀ ਚ| ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਨਿਃਸਹਾਵਯਵਤਾ, ਅਨ੍ਯੇ ਵਿਕਲਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਹੁਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਮੁਖੇਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਈਸਤ੍ਕਫਮਿਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯੋਦ੍ਗਿਰਣਮ੍| ਸ਼ਿਰਸੋ ਲੋਠਨਮਿਤਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚਾਲਨਮ੍| ਤਸ੍ਣਾ ਪਿਪਾਸਾ| ਨਿਦਾਨਾਸ਼ਃ ਹਦਿ ਵ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਚਿਰੇਣਾਲ੍ਪਸ਼ੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਕਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਤਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੋਸਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ, ਕਣ੍ਠਕੂਜਨਂ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਕੋਠਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ; ਕੋਠਲਕ੍ਸਣਂ ਭਾਲੁਕਿਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪਠਿਤਮ੍– “ਵਰਟਿਦਸ੍ਟਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਁਲ੍ਲੋਹਿਤੋਸ੍ਰਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍| ਕ੍ਸਣਿਕੋਤ੍ਪਾਦਵਿਨਾਸ਼ਃ ਕੋਠ ਇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ” ਇਤਿ, ਅਥਵਾ ਕੋਠਾਃ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਖਾਃ ਪਿਡਿਕਾਪ੍ਰਾਯਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਸ਼ਰੀਰੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਚ ਸਕਲਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਦਵਚਨਤਾ ਅਵਚਨਤਾ ਵਾ| ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੁਖਨਾਸਾਦਿਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਾਂ ਪਾਕਃ| ਗੁਰੁਤ੍ਵਮੁਦਰਸ੍ਯ ਉਦਰਗੌਰਵਮ੍| ਚਿਰਾਤ੍ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਅਤਿਸਾਮਤ੍ਵਾਰਬ੍ਧੇਨ ਦੋਸਾਣਾਮੇਕਤ੍ਰ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਚਿਰਕਾਲੇਨ ਪਾਕੋ ਨਿਰਾਮਤਾ| ਚਕਾਰਾਦਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਤਦ੍ਵਚ੍ਛੀਤਂ ਮਹਾਨਿਦ੍ਰਾ ਦਿਵਾ ਜਾਗਰਣਂ ਨਿਸ਼ਿ| ਸਦਾ ਵਾ ਨੈਵ ਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦੋਥ ਨੈਵ ਚ|| ਗੀਤਨਰ੍ਤਨਹਾਸ੍ਯਾਦਿਵਿਕਤੇਹਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|” ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯੈਰਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਚਰਕੇਣ ਪਠਿਤਮ੍; ਏਵਂ ‘ ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਪਾਠੇ ਚਰਕਤਨ੍ਤ੍ਰੇ– “ਭ੍ਰਮਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਰੁਕ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਕਫਜ੍ਵਰੇ|| ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪਿਪਾਸਾਦਾਹਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾਃ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਰੇ ਵਿਦੁਃ|| ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਬਹਿਰ੍ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੋਹੋਸ੍ਥਿਵੇਦਨਾ ਮਨ੍ਦੇ ਵਾਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣੇ|| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇ ਤੁ ਤਸ੍ਣਾ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ|| ਰਕ੍ਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਦਾਹਤਡ੍ਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਃ| ਮੂਰ੍ਛਾ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਗਰੀਯਸਿ|| ਆਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਦਾਹਵਮ੍ਯਰਤਿਭ੍ਰਮਾਃ| ਕਫੋਲ੍ਬਣੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਕਾਸੋਪਿ ਜਾਯਤੇ|| ਮੂਰ੍ਛਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍| ਹੀਨਵਾਤੇ ਮਧ੍ਯਪਿਤ੍ਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|| ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ| ਹੀਨਵਾਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|| ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵੇਪਥੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|| ਸ਼ੀਤਕਂ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਰੁਕ੍|| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|| ਪਰ੍ਵਭੇਦੋਙ੍ਗਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ|| ਕਫੇ ਹੀਨੇ ਮਧ੍ਯਵਾਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਵਿਦੁਃ|| ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋਤਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍|| ਕਫੇ ਹੀਨੇ ਮਧ੍ਯਪਿਤ੍ਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍|” ਇਤਿ|| ਵਿਕਤੌ ਨਿਯਮੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾ ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਪਥਗ੍ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕਕ੍ਰਮੇਣ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਃ ਏਵਂ ਸਟ੍, ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੇਨ ਤ੍ਰਯਃ, ਏਕੋਲ੍ਬਣੇਨ ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮਤ੍ਵੇਨੈਕਃ, ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਃ ਪ੍ਰਕਤੌ| ਅਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ ਦੋਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਤਾਰਤਮ੍ਯੇਨ ਧਾਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਵਰਣਭੇਦੇਨ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਨੋਕ੍ਤਵਾਨ੍; ਕਿਨ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯਕੁਪਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰੇਕਮੇਵ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਿਤਵਾਨ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੋਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸੀ ਹਤਪ੍ਰਭਃ|| ਖਰਜਿਹ੍ਵਃ ਸ਼ੂਕਕਣ੍ਠਃ ਸ੍ਵੇਦਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਜਿਤਃ|| ਸਾਸ਼੍ਰੁਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨਨਯਨੋ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੀ ਹਤਸ੍ਵਰਃ|| ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਃ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਲਾਪੋਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਯੁਤਃ|| ਅਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਤੁ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਹਤੌਜਸਮਥਾਪਰੇ|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਮਪਰੇ ਵਿਦੁਃ|| ਨਿਦ੍ਰੋਪੇਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਕ੍ਸੀਣਮੇਨਂ ਹਤੌਜਸਮ੍|| ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਜ੍ਵਰਮ੍|” ਇਤਿ|| ਅਥ ਭਾਲੁਕਿਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਆਮੋ ਹ੍ਯਾਹਾਰਦੋਸਾਤ੍ਪ੍ਰਥਮਮੁਪਚਿਤੋ ਹਨ੍ਤਿ ਵਹ੍ਨਿਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਕਲਮਪਿ ਤਤੋਸੌ ਕਫੋ ਵਾਯੁਦੁਸ੍ਟਃ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਪੂਰ੍ਯ ਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਦਨਿਲਮਥ ਮਰੁਤ੍ਕੋਪਯੇਤ੍ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛ੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੇਤੇ ਪ੍ਰਬਲਮਿਤਿ ਨਣਾਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮ੍|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤਟ੍ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਪ੍ਰਮੀਲਕੌ|| ਆਧ੍ਮਾਨਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਭ੍ਰਮਸ਼੍ਰਮਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਰਃਸ਼ੀਰ੍ਸਗਲਗ੍ਰਹਃ|| ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ| ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਰਮੀਲਕਾਃ|| ਵਿਭੁਃ ਫਲ੍ਗੁਸ਼੍ਚ ਤੌ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਵੁਦਾਹਤੌ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਾਧਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮਾਲਸ੍ਯਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਪ੍ਰਮੀਲਕਾਃ|| ਉਦਰਂ ਦਹ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਕਟੀ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੂਯਤੇ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਕਰੀਤਿ ਸੁਦਾਰੁਣਃ|| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਿਗ੍ਰਹਾਃ| ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮਾਲਸ੍ਯਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਪ੍ਰਮੀਲਕਾਃ|| ਉਦਰਂ ਦਹ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਕਟੀ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੂਯਤੇ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਕਰੀਤਿ ਸੁਦਾਰੁਣਃ|| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾ ਜ੍ਵਰੋ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍ ਦਸ੍ਟਿਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਃ|| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਦਾਹ ਊਰੁਸਾਦੋ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਸਰਕ੍ਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਂ ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਪਰ੍ਯਯਃ|| ਨਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਗੁਦਂ ਚਾਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਰਿਗਹ੍ਯਤੇ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਚ ਹਿਕ੍ਕਤੇ ਵਿਲਪਤ੍ਯਪਿ|| ਮੂਰ੍ਛਤੇ ਸ੍ਫਾਰ੍ਯਤੇ ਰੌਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਸ੍ਫਾਰਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ਤਸ੍ਯ ਦਾਹਜ੍ਵਰੋ ਘੋਰੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਃ ਕਫਮਾਰੁਤੌ| ਤਤਸ਼੍ਚੈਨਂ ਪ੍ਰਬਾਧਨ੍ਤੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਮੀਲਿਕਾਃ|| ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਪਰ੍ਵਭੇਦਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗੌਰਵਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਨਾਭਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ|| ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਸ਼ੂਲੇਨ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਬਾਧਤੇ|| ਅਸਾਧ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਨ ਹਿ ਜੀਵਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਮਨੇਨਾਵਿਸ੍ਟਵਿਗ੍ਰਹਃ|| ਕਫੋਲ੍ਬਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਗੌਰਵਾਲਸ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਃ| ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤਸਾਦਾਹਤਸ੍ਣਾਰੋਚਕਹਦ੍ਗ੍ਰਹਾਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਵਾਗ੍ਦਸ੍ਟਿਨਿਗ੍ਰਹਃ|| ਅਥਾਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਤਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਾ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਜੀਵਤਿ| ਮੇਦੋਗਤਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਹ੍ਯੁਲ੍ਬਣਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ|| ਕਾਮਾਨ੍ਮੋਹਾਚ੍ਚ ਲੋਭਾਚ੍ਚ ਭਯਾਚ੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਮਧ੍ਯਹੀਨਾਧਿਕੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍|| ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਾਸ੍ਤ ਏਵੋਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੋਸਬਲਾਸ਼੍ਰਯਾਃ|” ਇਤਿ|| ਨਨੁ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਃ, ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਤੇਸਾਂ ਸਮ੍ਭੂਯੈਕਕਾਰ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਘਾਤਕਤ੍ਵਾਦ੍ਦਹਨਤੁਹਿਨਯੋਰਿਵ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਵਿਕਾਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ? ਅਤ੍ਰ ਸਮਾਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਦਢਬਲੇਨ, ਯਥਾ “ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਪਿ ਨ ਤ੍ਵੇਤੇ ਗੁਣੈਰ੍ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਦੋਸਾਃ ਸਹਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਘੋਰਂ ਵਿਸਮਹੀਨਿਵ||” ਇਤਿ| ਦਢਬਲੋਕ੍ਤਹੇਤੁਦ੍ਵਯਾਦਨ੍ਯਦ੍ਧੇਤੁਦ੍ਵਯਂ ਗਯਦਾਸਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਵਾਨ੍– “ਦੈਵਾਦ੍ਦੋਸਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ| ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਗੁਣੈਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨੋਪਘਾਤਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍||” ਇਤਿ||੧੮-੨੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੋਸੇ ਵਿਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੋ ਮਲਂ ਵਾਤਾਦਿਸ਼੍ਚ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਮਲਮੇਵਾਹ, ਵਿਬਦ੍ਧ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਨਸ੍ਟਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਾਹਾਰਾਪਾਕਗਮ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਅਗ੍ਨਿਂ ਜਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਮ੍” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਭਾਲੁਕਿਃ– “ਮਤ੍ਯੁਨਾ ਸਹ ਯੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਾ||” ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਮਗ੍ਰਾਣਿ, ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਬਲੀਯਾਂਸਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੨੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੋਸੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੋ ਮਲਂ ਵਾਤਾਦਿਸ਼੍ਚ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਮਲਂ ਪੁਰੀਸਮਾਹ, ਵਿਬਦ੍ਧ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਨਸ੍ਟਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਅਨ੍ਨਾਵਿਪਾਕਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਈਦਸ਼ੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਤਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਿਸਦਸ਼ਃ ਅਵਿਬਦ੍ਧਦੋਸੋਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਭਾਲੁਕਿਨਾ– “ਮਤ੍ਯੁਨਾ ਸਹ ਯੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਾ| ਯਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਭਵੇਜ੍ਜੇਤਾ ਸ ਜੇਤਾਮਯਸਙ੍ਕੁਲੇ|| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰ੍ਣਵੇ ਮਗ੍ਨਂ ਯੋਭ੍ਯੁਦ੍ਧਰਤਿ ਮਾਨਵਮ੍| ਕਸ੍ਤੇਨ ਨ ਕਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਕਾਂ ਵਾ ਪੂਜਾਂ ਨ ਸੋਰ੍ਹਤਿ||” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਵਧਯੋਰਵਧਿਕਾਲੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ– “ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਵਸੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਪਿ ਵਾ| ਪੁਨਰ੍ਘੋਰਤਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ||” ਇਤਿ| ਭਾਲੁਕਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸਪ੍ਤਮੀ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਯਾਵਨ੍ਨਵਮ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਥਾ| ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ||” ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦਸ਼ਦਿਵਸਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍| ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਧਾਤੁਮਲਪਾਕਾਤ੍||” ਇਤਿ| ਵਾਤਾਧਿਕਃ ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਨੇ, ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੋ ਦਸ਼ਮੇ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ, ਮਲਪਾਕਾਦ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ, ਧਾਤੁਪਾਕਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ| ਧਾਤੁਪਾਕਲਕ੍ਸਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਮ੍– “ਸਮ੍ਬਾਧ੍ਯਮਾਨੋ ਹਦਿ ਨਾਭਿਦੇਸ਼ੇ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਵਾ ਪਾਕਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤੇਸੁ| ਪਕ੍ਵੇਸੁ ਵਾ ਤੇਸੁ ਰੁਜਾ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਃ ਸ ਧਾਤੁਪਾਕੀ ਕਥਿਤੋ ਭਿਸਗ੍ਭਿਃ||” ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਪ੍ਤਾਹੈਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਾਧਿਕਃ| ਪਕ੍ਤ੍ਵੋਸ੍ਮਣਾ ਧਾਤੁਮਲਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾ ਜ੍ਵਰਃ||” ਇਤਿ||੨੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਮਾਹ– ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਪਦ੍ਰਵਮਾਹ– ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤੇ ਅਵਸਾਨੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਸਪਿਤਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਕਰ੍ਣਮੂਲੇ ਕਰ੍ਣਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੁਦਾਰੁਣਃ ਕਸ੍ਟਤਮਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਕਰ੍ਮਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ, ਤੇਨ ਸ਼ੋਫੇਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵਾਤੁਰੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਾਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਮਾਹ– ਅਭਿਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤੋਭਿਹਨਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਲੋਸ੍ਟਮੁਸ੍ਟਿਲਗੁਡਾਦਿਭਿਃ; ਅਭਿਚਾਰਃ ਸ਼੍ਯੇਨਾਦਿਯਾਗਕਤਃ, ਅਥਵਾ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਲੋਹਸ੍ਰੁਚਾ ਸਰ੍ਸਪਾਦਿਹੋਮ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਅਭਿਸਙ੍ਗਃ ਕਾਮਾਦੀਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧੈਰਭਿਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਸੋਭਿਸਙ੍ਗਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਯਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਨਿਸ੍ਟਾਭਿਸ਼ਂਸਨਮ੍| ਤਂ ਚਾਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਵੀ ਨਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭਕ ਇਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਵਸਰੇ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ੍ਯਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨੁਵਿਦ੍ਧਃ ਕਸ੍ਣੋ ਵਰ੍ਣਃ; ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਿਸਕਤੇ ਸ੍ਥਾਵਰਵਿਸਭਕ੍ਸਣਾਦਿਕਤੇ; ਅਤੀਸਾਰਃ ਤਦ੍ਵਿਸਸ੍ਯਾਧੋਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਓਸਧਿਗਨ੍ਧਜ ਇਤਿ ਤੀਵ੍ਰੌਸਧਿਗਨ੍ਧਘ੍ਰਾਣਜੇ, “ਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰਜਸੀ ਓਜਸ੍ਵਿਭ੍ਯੋ ਯਦਾਨਿਲਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਂ ਤਣਪੁਸ੍ਪਾਖ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਮਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ| ਕਾਮਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਭਿਮਤਕਾਮਿਨ੍ਯਾਦ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤੇ| ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਭ੍ਰਮਾਦਿਃ| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਕਾਮਾਦ੍ ਭ੍ਰਮੋਰੁਚਿਰ੍ਦਾਹੋ ਹ੍ਰੀਨਿਦ੍ਰਾਧੀਧਤਿਕ੍ਸਯਃ|” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਭਯਾਦਿਤਿ ਭਯਾਜ੍ਜਾਤੇ ਜ੍ਵਰੇ| ਏਵਂ ਸ਼ੋਕਾਚ੍ਚ ਕੋਪਾਦਿਤ੍ਯੇਤਯੋਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਸ਼ੋਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਲਾਪ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਕਾਰ੍ਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ( ਵਿਸ਼ੇਸਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ਤੁ ਨਿਦਾਨਾਤ੍, ਨਿਦਾਨਮਪਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ|) ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ, ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਤ੍ ਕੁਤਃ ਕ੍ਰੋਧਜੇ ਵੇਪਥੁਃ? ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– “ਏਕਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍|” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਿਤਵਾਤਜਨ੍ਯ ਏਵਾਤ੍ਰ ਵੇਪਥੁਃ, ਅਥਵਾ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵੇਪਮਾਨੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਨ ਹਿ ‘ ਦਸ੍ਟੇਰਨੁਪਪਨ੍ਨਂ ਨਾਮੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਿਤ੍ਤਮਿਵ ਵਾਤਂ ਚ ਕੋਪਯਤੀਤਿ, ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕੌ ਸ੍ਮਤੌ ਵਾਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੌ|” ਇਤਿ| ਕੋਪਾਚ੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਚ, ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਭਯਸ਼ੋਕਜਃ|” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਮਾਨਸਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਭਯਜਾਦੀਨਾਂ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍; ਹੇਤੁਭੇਦਾਚ੍ਚ ਭੇਦਾਭਿਧਾਨਂ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਿਤਿ| ਅਭਿਚਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਣਾ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਭਿਚਾਰਜੇ ਦਾਹਾਦਿਕਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤਾਰ੍ਥਾਨੁਵਾਦਿਨਾ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ– “ਤਤ੍ਰਾਭਿਚਾਰਿਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਹੂਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਪ੍ਯਤੇ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਚੇਤਸ੍ਤਤੋ ਦੇਹਸ੍ਤਤੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ|| ਸਦਾਹਮੂਰ੍ਛੈਰ੍ਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜ੍ਵਰਃ|” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਦਿਤਿ ਭੂਤਾ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਦਯ ਉਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ, ਤੇਸਾਮਭਿਸਙ੍ਗਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਉਦ੍ਵੇਗ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਚਿਤ੍ਤਤਾ||੨੬-੨੯||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥਾਗਨ੍ਤੁਕਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਭਿਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤੋ ਲੋਹਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਾਸ੍ਠਾਦਿਨਾ, ਅਭਿਚਾਰਃ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਲੋਹਸ੍ਰੁਚਾ ਸਰ੍ਸਪਾਦਿਹੋਮਃ, ਅਭਿਸਙ੍ਗਃ ਕਾਮਾਦੀਨਾਂ ਭੂਤਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਅਭਿਸ਼ਾਪਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ੋਨਿਸ੍ਟਾਪਾਦਨਮਭਿਸ਼ਪਨਮ੍| ਤਂ ਚਾਗਨ੍ਤੁਕਜ੍ਵਰਂ ਯਥਾਸ੍ਵਦੋਸੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ “ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਵੀ ਨ ਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭਕ ਇਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਵਸਰੇ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍| ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨੁਵਿਦ੍ਧਃ ਕਸ੍ਣੋ ਵਰ੍ਣਃ, ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਣ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਿਸਕਤੇ ਸ੍ਥਾਵਰਾਦਿਵਿਸਭਕ੍ਸਣਾਦਿਕਤੇ, ਵਿਸਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਪਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਮੁਖਤ੍ਵਮ੍| ਅਤਿਸਾਰਃ ਸ੍ਥਾਵਰਵਿਸਯਸ੍ਯਾਧੋਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੋਦੋ ਵ੍ਯਥਾ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍| ਤੀਵ੍ਰੌਸਧਿਗਨ੍ਧਘ੍ਰਾਣਜੇ ਵਮਥੁਃ ਛਰ੍ਦਿਃ, ਕ੍ਸਵਃ ਛਿਕ੍ਕਾ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍| ਕਾਮਜੇ ਅਭਿਮਤਕਾਮਿਨ੍ਯਾਦ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜੇ| ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਕਿਙ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਮੂਢਤ੍ਵਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇ– “ਕਾਮਾਦ੍ਭ੍ਰਮੋਰਤਿਰ੍ਦਾਹੋ ਹ੍ਰੀਨਿਦ੍ਰਾਧੀਧਤਿਕ੍ਸਯਃ| ਧ੍ਯਾਨਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਬਹੁਲਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਮਜ੍ਵਰੇ ਸ੍ਮਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਬੋਧਮ੍| ਭਯਸ਼ੋਕਕੋਪਾਭਿਸਙ੍ਗਜ੍ਵਰਮਾਹ– ਭਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਯਾਦਿਤਿ ਭਯਾਜ੍ਜਾਤੇ ਜ੍ਵਰੇ, ਏਵਂ ਸ਼ੋਕਾਤ੍ਕੋਪਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਂ, ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ, ਭਯਾਜ੍ਜਾਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਤਥਾ ਸ਼ੋਕਾਤ੍ ਕੋਪਾਦਿਤ੍ਯੇਤਯੋਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੋਕਾਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਕਾਰ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਵਿਸ਼ੇਸਨਿਸ਼੍ਚਯਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਾਤ੍; ਨਿਦਾਨਮਪਿ ਕ੍ਵਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਤ੍ਕਥਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਵੇਪਥੁਃ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– “ਏਕਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇ|ਤ੍” ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਿਤਵਾਤਜਨ੍ਯ ਏਵਾਤ੍ਰ ਵੇਪਥੁਃ, ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵੇਪਮਾਨੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਨ ਹਿ ਦਸ੍ਟੇਰਨੁਪਪਨ੍ਨਂ ਨਾਮੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਿਤ੍ਤਮਿਵ ਵਾਤਂ ਚ ਕੋਪਯਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ; ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕੌ ਸ੍ਮਤੌ ਵਾਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੌ|” ਇਤਿ| ਕੋਪਾਚ੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਭਯਸ਼ੋਕਜੇ|” ਇਤਿ| ਮਾਨਸਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਭਯਜਾਦੀਨਾਂ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍, ਹੇਤੁਭੇਦਾਚ੍ਚ ਭੇਦਾਭਿਧਾਨਂ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਿਤਿ| ਅਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਮੋਹੋਚੈਤਨ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇ; ਅਭਿਚਾਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਮਾਰਣਪ੍ਰਯੋਗਃ, ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਸਿਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਦੀਨਾਮਭਿਸ਼ਪਨਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਃ| ਤਸ੍ਣਾ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਭਿਚਾਰਜੇ ਦਾਹਾਦਿਕਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤਮਤਾਨੁਵਾਦਿਨਾ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ– “ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਚਾਰਿਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਹੂਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਪ੍ਯਤੇ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਚੇਤਸ੍ਤਤੋ ਦੇਹਸ੍ਤਤੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ|| ਸਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜ੍ਵਰਃ|” ਇਤਿ| ਭੂਤਾ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਦਯ ਉਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ, ਤੇਸਾਮਭਿਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਸਙ੍ਗਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਉਦ੍ਵੇਗ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਚਿਤ੍ਤਤਾ||੨੬-੨੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਕਾਮਸ਼ੋਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਭੂਤਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਯਚ੍ਚ ਚਰਕੇਣ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਅਭਿਸਙ੍ਗਜਃ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ’ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਿਕਂ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਚਕ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ਅਭਿਸਙ੍ਗਜ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਮਾਦ੍ਯਭਿਸਙ੍ਗਜ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਨਤੁ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜਃ|” ਇਤਿ| ਭੂਤਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾ ਇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਭੂਤਸ੍ਯ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਦੇਰਭਿਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਰੋਦਨਾਦਿ ਤੇਨ ਸਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਦਸ਼ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ, ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਯਃ; ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭੂਤਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੦||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਆਗਨ੍ਤੁਜੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਕਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਕ੍ਰੋਧੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਭੂਤਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾ ਇਤਿ ਯਸ੍ਯ ਭੂਤਸ੍ਯ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਦੇਰਭਿਸਙ੍ਗਾਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਰੋਦਨਾਦਿ ਤੇਨ ਸਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਯਃ| ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭੂਤਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਚ੍ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇ ਉਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੩੦||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਥ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਦੋਸੋਲ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਬਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਮਵਾਪ੍ਯ ਲਬ੍ਧਬਲੋ ਜ੍ਵਰਯਤਿ, ਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਸ ਨਿਤ੍ਯਜ੍ਵਰਮੇਵ ਕਰੋਤਿ| ਅਹਿਤਸਮ੍ਭੂਤ ਇਤਿ ਅਹਿਤਾਹਾਰਾਚਾਰਾਦਿਸਮ੍ਭੂਤੋ ਵਦ੍ਧਃ| ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਨਿਵਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਥਮਤੋਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਰਮ੍ਭਾਦ੍ਵਿਸਮੋ ਯਸ੍ਤੁ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤੁਮਨ੍ਯਤਮਂ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਕਮ੍| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਂ ਤਤੀਯਕਾਦਿਕਮ੍| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਭਾਲੁਕਿਨਾ ਪਠਿਤਮ੍– “ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਨਿਯਤਾਤ੍ ਕਾਲਾਚ੍ਛੀਤੋਸ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਤਥੈਵ ਚ| ਵੇਗਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਸਮੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਵਿਸਮਃ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ||੩੧||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋਲ੍ਪੋ ਦੋਸਃ ਪੁਨਰਹਿਤਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸਨ੍ ਅਨ੍ਯਤਮਂ ਧਾਤੁਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਲ੍ਪ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਬਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਮਵਾਪ੍ਯ ਲਬ੍ਧਬਲੋ ਜ੍ਵਰਯਤਿ, ਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਸ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਹਿਤਸਮ੍ਭੂਤ ਇਤਿ ਅਹਿਤਾਹਾਰਾਚਾਰਾਦਿਜਨਿਤਃ| ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਨਿਵਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਥਮਤੋਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਰਮ੍ਭਾਦ੍ਵਿਸਮੌ ਯਸ੍ਤੁ” ਇਤਿ| ਧਾਤੁਮਨ੍ਯਤਮਂ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਕਮ੍| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਂ ਤਤੀਯਾਦਿਕਮ੍| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਭਾਲੁਕਿਨਾ ਪਠਿਤਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਨਿਯਤਾਤ੍ਕਾਲਾਚ੍ਛੀਤੋਸ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਤਥੈਵ ਚ| ਵੇਗਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਸਮੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਵਿਸਮਃ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ| ਏਤੇ ਧਾਤੁਗਤਾਃ||੩੧||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਾਹ– ਸਨ੍ਤਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਤਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਤਤਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ– ਰਸਸ੍ਥਃ ਸਨ੍ਤਤਂ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਃ ਸਤਤਕਮਿਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ ਰਕ੍ਤਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੋਸਃ ਸਤਤਕਂ ਜ੍ਵਰਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ ( ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਤਤਕੋ ਰਕ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਰਸਧਾਤੁਮਾਸ਼੍ਰਯਤੇ)| ਰਸਗ੍ਰਹਣਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਰਸਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਤਤਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ‘ਸਨ੍ਤਤੌ ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥੌ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨਾਤਿਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸਨ੍ਤਤਸਤਤਸ਼ਬ੍ਦੌ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪਰੌ, ਨਤੁ ਸਾਤਤ੍ਯਵਚਨੌ; ਤੇਨ ਸਨ੍ਤਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਤਤਕਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਕਥਮੇਕਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਦੋਸਃ| ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰਿਤਿ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਮ੍| ਘੋਰਂ ਦੁਃਸਹਮ੍| ਅਨ੍ਤਕਂ ਯਮਮਿਵ, ਮਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਰੋਗਸਙ੍ਕਰਮ੍ ਅਨੇਕਰੋਗਸਙ੍ਕੁਲਮ੍||੩੨-੩੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਨ੍ਤਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਾਹ– ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥੋ ਦੋਸਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯੋ ਦੋਸੋ ਰਸਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸ ਸਨ੍ਤਤਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਸਨ੍ਤਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਤਤਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ– ਰਸਸ੍ਥਃ ਸਨ੍ਤਤਂ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਃ ਸਤਤਕਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਰਕ੍ਤਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੋਸਃ ਸਤਤਕਂ ਜ੍ਵਰਮ੍|” ਇਤਿ| ਰਸਗ੍ਰਹਣਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਰਸਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਂ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਤਤਂ ਸਾਤਤ੍ਯਾਰ੍ਥਕਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ “ਸਨ੍ਤਤੌ ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥੌ” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਹੇਤੁਃ– ਸਨ੍ਤਤਸਤਤਸ਼ਬ੍ਦੌ ਚਾਤ੍ਰ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪਰੌ ਨ ਤੁ ਸਾਤਤ੍ਯਵਚਨੌ, ਤੇਨ ਸਨ੍ਤਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਤਤਕਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨਾਤ੍ਕਥਮੇਕਸ਼ੇਸਃ? ਭਿਨ੍ਨਰੂਪਯੋਃ ਸਮਾਨਾਰ੍ਥਯੋਰੇਵ ਏਕਸ਼ੇਸਵਿਧਾਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਾਰ੍ਤਿਕਮ੍– “ਵਿਰੂਪਾਣਾਮਪਿ ਸਮਾਨਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍” ਇਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ “ਸਤਤਂ ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥਃ” ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥੋ ਦੋਸਃ ਸਤਤਕਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤੀਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਤਮਿਤਿ ਲੁਪ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਯਿਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਤਤਂ ਰਸਸ੍ਥਃ ਸਤਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਸੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰਿਤਿ ਸ ਇਤਿ ਦੋਸਃ, ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰਿਤਿ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਮ੍| ਦੋਸੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨਿ ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਂ ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਂ? ਘੋਰਂ ਸੁਦੁਃਸਹਮ੍| ਅਨ੍ਤਕਂ ਯਮਮਿਵ ਮਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਰੋਗਸਙ੍ਕਰਮਨੇਕਰੋਗਸਙ੍ਕੁਲਂ, ਯਤੋ ਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਰਕ੍ਲੇਸ਼ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਰੋਗਾਨਨ੍ਯਾਨਪ੍ਯਾਵਹਤਿ||੩੨-੩੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਥੈਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਸਪ੍ਤਾਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦਸ਼ਦਿਵਸਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍| ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾਸ਼ੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਧਾਤੁਮਲਪਾਕਾਤ੍||” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਚ ਸਨ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਵ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ– “ਯਥਾ ਧਾਤੂਂਸ੍ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀਸਂ ਚਾਨਿਲਾਦਯਃ| ਯੁਗਪਚ੍ਚਾਨੁਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਯਮਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਤੇ ਜ੍ਵਰੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਾ ਅਵਿਚ੍ਛੇਦੇਨ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਅਵਿਸਰ੍ਗੀ ਅਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯੋਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਕਥਮਸ੍ਯ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਪਾਠਃ? ਮੁਕ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਂ ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ, ਤਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਅਸ੍ਯਾਪਿ ਤਥਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇ ਚਰਕਃ– “ਵਿਸਰ੍ਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਕਤ੍ਵਾ ਦਿਵਸੇਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ| ਦੁਰ੍ਲਭੋਪਸ਼ਮਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਖਰਨਾਦੇਨ– “ਜ੍ਵਰਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਯੇ ਪਞ੍ਚ ਸਨ੍ਤਤਕਾਦਯਃ| ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਃ||” ਇਤਿ; ਤਤ੍ ਸਨ੍ਤਤੇ ਮੁਕ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਸ੍ਯੈਕਦਾ ਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਏਕਤਣ੍ਡੁਲਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇਨਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍; ਨਹਿ ਤਤੀਯਕਾਦਿਵਦਾਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਮੁਕ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਮਸ੍ਯੇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਅਥਵਾ ਯਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋਲ੍ਲੇਖੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਸਨ੍ਤਤਵਰ੍ਜਂ ਸਤਤਾਦਿਸੁ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣਾਪਿ ਕਿਲ| “ਕਰ੍ਮ ਸਾਧਾਰਣਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ|” ਇਤਿ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਚਰਕਵਚਨਾਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਰੇਵ, ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਅਸ੍ਯਾਂ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕਰ੍ਮ ਸਾਧਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਰਿਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਉਕ੍ਤਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਵਿਰੋਧਃ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਸਤਤਕੋ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲਾਵਨੁਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਅਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਵਾ; ਅਹ੍ਨਿ ਏਕਕਾਲਂ ਰਾਤ੍ਰਾਵੇਕਕਾਲਮੇਵਂ ਵਾ; ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਇਤੀਸ਼ਾਨਦੇਵਃ, ਨਿਯਮਾਨਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚ| ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਵੇਗਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਤਤੀਯਕ ਇਤਿ ਵੇਗਦਿਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ ਤਤੀਯਕੋ ਭਵਤਿ, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਥਕੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍||੩੪-੩੫||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਮੇਕਦੋਸਦ੍ਵਿਦੋਸਜਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਿਸਰ੍ਗਕਾਲਾਵਧਿਦ੍ਵਾਰੇਣ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਨੁਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸਨ੍ਤਤਮਵਿਛਿਨ੍ਨਂ ਜ੍ਵਰਂ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ਰਸਵਾਹਿਭਿਃ ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਃ ਵਿਸ੍ਤਤਾਃ ਵਿਸ੍ਤਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ, ਗੁਰਵੋ ਦੁਃਸਹਾਃ, ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਨੁਗਾਃ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦਿਨਾ ਸਮਗ੍ਰਂ ਗਾਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਾ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯੇਣ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਅਵਿਸਰ੍ਗੀ ਅਤ੍ਯਾਗਸ਼ੀਲਃ ਸ ਜ੍ਵਰਃ ਸਨ੍ਤਤਃ| ਅਯਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰ ਏਵਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੁਰ੍ਬਲਕਾਰਣਃ| ਏਕਦੋਸੋ ਦ੍ਵਿਦੋਸੋ ਵਾ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ– “ਵਾਤਿਕਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇਨ ਜ੍ਵਰਃ ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਗਚ੍ਛਤਿ” ਇਤਿ, ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ ਕਥਮਸ੍ਯ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਪਾਠਃ? ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਖਰਨਾਦੇਨ– “ਜ੍ਵਰਾਃ ਪਞ੍ਚ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤਤਕਾਦਯਃ| ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਃ||” ਇਤਿ; ਮੁਕ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ, ਵਿਮੁਚ੍ਯਾਨੁਬਧ੍ਨਾਤੀਤਿ, ਤਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਅਸ੍ਯਾਪਿ ਤਥਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇ ਚਰਕਃ– “ਵਿਸਰ੍ਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਕਤ੍ਵਾ ਦਿਵਸੇਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਦੁਰ੍ਲਭੋਪਸ਼ਮਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||” ਇਤਿ| ਸਤਤਕਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਾਨੁਵਰ੍ਤਨਤ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਾਃ ਸਟ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਪਰਾਹ੍ਣਕਪ੍ਰਦੋਸਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਾਃ; ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਪ੍ਰਦੋਸਯੋਃ ਕਫਸ੍ਯ ਕਾਲਃ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਪਰਾਹ੍ਣਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਯੋਰ੍ਵਾਤਸ੍ਯ| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਕਾਲਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਾਲਦ੍ਵਯਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਵੇਗਂ ਕਰੋਤਿ ਸ ਸਤਤਃ; ਅਹ੍ਨਿ ਏਕਕਾਲਂ ਰਾਤ੍ਰਾਵੇਕਕਾਲਂ ਵਾ, ਅਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਵਾ, ਏਵਂ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲਾਵਿਤਿ ਈਸ਼ਾਨੋ ਯਦੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਤਤ੍ਰ ਦੋਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਕਾਲਤ੍ਵਂ ਹੀਨਕਾਲਤ੍ਵਮਪਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਨਿਯਮਃ| ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕੋ ਜ੍ਵਰ ਏਕਕਾਲਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਵੇਗਂ ਕਰੋਤਿ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਏਕਕਾਲਮਾਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤੀਯਕਃ ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਏਕਕਾਲਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਕਂ ਕਾਲਮਿਤਿ| ਏਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਖਰਨਾਦੇਨ– “ਜ੍ਵਰਾਃ ਪਞ੍ਚ ਮਯੋਕ੍ਤਾਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਏਸਾਂ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮੋ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਸ ਯਦਾਹ– “ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍|| ਤਥਾ ਪ੍ਰਲੇਪਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ੋਸਿਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਨਃ| ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮੋ ਮਨ੍ਦਃ ਸ ਕਸ੍ਟੋ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਕਤ੍|| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍| ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਿ ਸਂਵਦ੍ਧੋ ਦੇਹਿਨਾਮਨਿਲੇਰਿਤਃ|| ਕਫਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗੇਨ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਹਿ| ਸਤਤਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਤ੍ਰ੍ਯਾਖ੍ਯਚਤੁਰ੍ਥਾਨ੍ਸਪ੍ਰਲੇਪਕਾਨ੍||” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਆਮਾਸ਼ਯਹਦਯਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਏਸੁ ਸ੍ਥਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸਤਤਾਦਯਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਸਤਤਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪਰਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਕਾਲਂ ਨਚ ਸਰ੍ਵਦਾ; ਨ ਚਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਦਾਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਹਦਯਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਆਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਸਤਤਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਹਦਯਮਾਗਮ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਆਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਜ੍ਵਰ ਆਰਭ੍ਯਤੇ ਤਤੀਯਕਃ| ਏਵਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਕਣ੍ਠਹਦਯਾਮਾਸ਼ਯਾਨ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦਿਨੈਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨਿ ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਗਮਨਂ ਤੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਹਤਵੇਗਤ੍ਵੇਨ ਲਾਘਵਾਦ੍ਵੇਗਦਿਨ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਪ੍ਰਲੇਪਕਃ, ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯੇਪਿ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਸ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਵਤਿ| ਅਵਿਸਮੋਪ੍ਯਯਂ ਵਿਸਮਸਹਚਰਿਤਃ ਪਠਿਤਃ, ਕਫਸ੍ਥਾਨੋਤ੍ਪਾਦਾਨੁਰੋਧਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ ਪ੍ਰਲੇਪਕਸ੍ਤ੍ਵਵਿਸਮਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰ ਏਵਾਨ੍ਯਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ, ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਭਯਗਤੇ ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਮਧ੍ਯੇਹਨਿ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਹ੍ਯਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤਿ||” ਇਤਿ| ਆਦਾਵੇਕਦਿਨਂ ਨ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਧ੍ਯੇ ਦਿਨਦ੍ਵਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਅਨ੍ਤੇ ਏਕਦਿਨਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਯਃ| “ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਭਯਗਤੇ ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਹ੍ਯਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ||” ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਜ੍ਵਰਃ| ਅਸ੍ਥਿ ਚ ਮਜ੍ਜਾ ਚ ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਨੌ ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜ੍ਞੋਰੁਭਯਂ ਤਤ੍ਰ ਗਤੋ ਯੋ ਮਲੋਸ੍ਥਿਸੁ ਮਜ੍ਜਸੁ ਵਾ ਗਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋ ਜਾਯਤੇ||੩੪-੩੫||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਕੀਯਮਤੇਨ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜਤ੍ਵਮਾਹ– ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਵਚਨਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮਨੁਮਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ; ਅਤ ਏਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਬਲਿਹੋਮਾਦਿ ਭੂਤੋਚਿਤਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਕਸਾਯਪਾਨਾਦਿ ਦੋਸੋਚਿਤਂ ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਕਰ੍ਮ ਸਾਧਾਰਣਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ| ਆਗਨ੍ਤੁਰਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤਿ ਦੈਵਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਇਤਿ||੩੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਰਕੀਯਮਤਮਾਹ– ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਨ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਂ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗੋਤ੍ਥਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਬਲਿਮਙ੍ਗਲਹੋਮਾਦਿਭੂਤੋਚਿਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਕਸਾਯਪਾਨਾਦਿਕਂ ਦੋਸੋਚਿਤਂ ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਕਰ੍ਮ ਸਾਧਾਰਣਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ| ਆਗਨ੍ਤੁਰਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤਿ ਦੈਵਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ||੩੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਲ੍ਬਣਦੋਸਭੇਦੇਨ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਾਹੀ ਵੇਦਨਯਾ ਤ੍ਰਿਕਵ੍ਯਾਪੀ, ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਗਤੌ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵੇਨ ਦੁਰ੍ਬਲੌ ਤਤੀਯਦਿਨੇ ਵੇਗਂ ਕੁਰੁਤਃ, ਯਦਿ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰਮੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਏਵਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇ, ਪਸ੍ਠੇ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪਸ੍ਠਾਦਿਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀ, ਪਸ੍ਠਂ ਵੇਦਨਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਯਦਿ ਤ੍ਰਿਕਂ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਕਥਂ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਿਤਿ; ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਨਿਯਮੋ ਨਤੁ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ, ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਹਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਰਿਧਾਵਤਾਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਜਾਯਤੇ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਰੁਜਾਰੂਪਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮ੍| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤ ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੀਦ੍ਵਯਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਂ, ਤਤ੍ਰ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨਿਖਿਲਂ ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣਃ, ਸਨ੍ਤਤਸਤਤਕਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਦਸ੍ਟਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਯੋ ਭੂਯਾਨ੍ ਸ ਦੋਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦੇਕਦੋਸਜਾ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾ ਅਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਤਾਦਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਃ, ਤੇਸਾਮੇਵੋਦ੍ਭੂਤਦੋਸੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ; ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਏਕਦੋਸਜਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾ ਅਪਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍; ਪਿਤ੍ਤਜਗਲਗਣ੍ਡਵਤ੍| ਨਨੁ, ਅਸ੍ਤਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋਪਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ; ਤਥਾ ਚ ਹਾਰੀਤਾਚਾਰ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਹਰਤਿ– “ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਨਾਮ ਗਦੋ ਦਾਰੁਣੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ| ਸ਼ੋਸਣਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਂ ਬਲਵਰ੍ਣਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਃ|| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਵਿਕਾਰਃ ਸ੍ਯਾਦਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤੋਨਿਲਃ| ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਂ ਤੁ ਕਫਸ਼੍ਚੈਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ|| ਸ਼ੀਤਦਾਹਕਰਸ੍ਤੀਵ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਂ ਚਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਦ੍ਭੂਤੋ ਵਿਸਮੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਾਯਸ੍ਯ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸੋਨਿਲਾਤ੍ਮਕਃ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਧਃਕਾਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਹੁਃ– ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਮਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਨ ਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭਕਂ; ਕਥਮੇਸਾ ਪ੍ਰਤੀਤਿਰਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਧਾਨਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਹਾਰੀਤੇਨਾਪਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨੋਦਾਹਤਮੇਵ ਜਙ੍ਘਾਦਿਵਦਿਤਿ ਚਰਕਟੀਕਾਕਤੋ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਤਦਾ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤੇ ਯਦਿ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਂ ਨੋਦ੍ਭੂਤਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਚ; ਤਥਾਹਿ ਕਥ੍ਯਤੇ– ਭੇਡੇਪਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਪਵਨੋ ਹ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤੋਪਿ ਵਾ| ਕੁਪਿਤਃ ਕੋਪਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਚ||” ਇਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ ਨਾਗਭਰ੍ਤਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਾਨਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ– “ਊਰ੍ਧ੍ਵਕਾਯਂ ਤੁ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸੋਨਿਲਾਤ੍ਮਕਃ| ਮਧ੍ਯਕਾਯਂ ਤੁ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਪਿਤ੍ਤਜਃ|| ਪੂਰ੍ਵਂ ਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਧਃਕਾਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ||” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਸ਼੍ਚਰਕਾਦਿਭਿਰ੍ਨੋਦਾਹਤਃ, ਨਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਾਦਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਏਸਾਂ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮੋ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਸ ਯਦਾਹ– “ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍|| ਕਫਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗੇਨ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਹਿ| ਸਤਤਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਤ੍ਰ੍ਯਾਖ੍ਯਚਤੁਰ੍ਥਾਨ੍ ਸਪ੍ਰਲੇਪਕਾਨ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਆਮਾਸ਼ਯਹਦਯਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਯਃ ਪਞ੍ਚ ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਏਸੁ ਸ੍ਥਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਸਤਤਾਦਯਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਸਤਤਕਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਦ੍ਵਿਕਾਲਂ ਨ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ; ਨ ਚਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਹਦਯਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣਾਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਏਕਕਾਲਂ, ਨਚ ਸਰ੍ਵਦਾ, ਸਤਤਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਹਦਯਮਾਗਮ੍ਯਤੇ, ਅਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਜ੍ਵਰ ਆਰਭ੍ਯਤੇ ਤਤੀਯਕਃ| ਏਵਂ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਕਣ੍ਠਹਦਯਾਮਾਸ਼ਯਾਨ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦਿਨੈਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਗਮਨਂ ਤੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਹਤਵੇਗਤ੍ਵੇਨ ਲਾਘਵਾਦ੍ਵੇਗਦਿਨ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਪ੍ਰਲੇਪਕਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯੇਪਿ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਸ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਵਤਿ| ਅਯਂ ਚਾਵਿਸਮੋਪਿ ਵਿਸਮਸਹਚਰਿਤਃ ਪਠਿਤਃ ਕਫਸ੍ਥਾਨੋਤ੍ਪਾਦਾਨੁਰੋਧਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ ਪ੍ਰਲੇਪਕਸ੍ਤ੍ਵਵਿਸਮਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ||੩੭-੩੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਲ੍ਬਣਦੋਸਭੇਦੇਨ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਤਤੀਯਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤੀਯਕੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਾਹੀ ਵੇਦਨਯਾ ਤ੍ਰਿਕਵ੍ਯਾਪੀ| ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਗਤੌ ਕਫਪਿਤ੍ਤੌ ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵੇਨ ਦੁਰ੍ਬਲੌ ਤਤੀਯਦਿਨੇ ਵੇਗਂ ਕੁਰੁਤਃ, ਯਦਿ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤਮੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਏਵਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇ ਪਸ੍ਠੇ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਯਦਿ ਤ੍ਰਿਕਂ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਕਥਂ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤ ਕਫਾਵਿਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਨਿਯਮੋ ਨ ਤੁ ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ, ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਹਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਰਿਧਾਵਤਾਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿਚਤੁਰ੍ਥਕੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਕੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵੇਦਨਯਾ ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਾਹੀ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੋ ਵੇਦਨਯਾ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਾਹੀ, ਏਵਂ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕੋ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ, ਅਨਿਲਸਮ੍ਭਵਃ ਸ਼ਿਰਸਃ, ਵੇਦਨਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਇਤ੍ਯੇਕੇ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਜਗਲਗਣ੍ਡਵਤ੍| ਹਾਰੀਤਸ੍ਤੁ ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕੋਪਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋਸ੍ਤੀਤਿ ਵਦਤਿ– “ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕੋ ਨਾਮ ਗਦੋ ਦਾਰੁਣੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ| ਸ਼ੋਸਣਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਂ ਬਲਵਰ੍ਣਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਃ|| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਵਿਕਾਰਃ ਸ੍ਯਾਦਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਗਤੋਨਿਲਃ| ਕਰੋਤਿ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਂ ਤੁ ਕਫਸ਼੍ਚੈਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਹੁਃ– ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਮਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨ ਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭਕਂ, ਕਥਮੇਸਾ ਪ੍ਰਤੀਤਿਰਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਧਾਨਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਹਾਰੀਤੇਨਾਪਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨੋਦਾਹਤਂ ਜਙ੍ਘਾਦਿਵਦਿਤਿ ਚਰਕਟੀਕਾਕਤੋ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਕਿਂ ਤ੍ਵੇਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਤਦਾ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤੇ ਯਦਿ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਂ ਨੋਦ੍ਭੂਤਂ ਦਸ਼੍ਯੇਤ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਚ| ਤਥਾ ਚ ਭੇਡੇਪਿ ਪਠਿਤਮ੍– “ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਪਵਨੋ ਹ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤੋਪਿ ਵਾ| ਕੁਪਿਤਃ ਕੋਪਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਵਾ||” ਇਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ ਵਾਗ੍ਭਟਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਾਨਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ “ਊਰ੍ਧ੍ਵਕਾਯਂ ਤੁ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਗਹ੍ਣੀਤੇ ਸੋਨਿਲਾਤ੍ਮਕਃ| ਮਧ੍ਯਕਾਯਂ ਤੁ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਪਿਤ੍ਤਜਃ|| ਪੂਰ੍ਵਂ ਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਧਃਕਾਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਾਃ|” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਸ਼੍ਚਰਕਾਦਿਭਿਨੋਦਾਹਤ ਏਵ, ਨਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਾਦਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੩੭-੩੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਮਾਹ– ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍– “ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਭਯਗਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਹ੍ਯਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤਿ||” ਇਤਿ| ਆਦਾਵੇਕਦਿਨਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਮਧ੍ਯੇ ਦਿਨਦ੍ਵਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ, ਅਨ੍ਤੇ ਏਕਦਿਨਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਯਃ| “ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਭਯਗਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤ੍ਯਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤਿ||” ਇਤਿ ਪਰਾਸ਼ਰਵਚਨਸ੍ਯਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ; ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦਿਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਸ੍ਯਾਦਿਦਿਨਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ, ਦਿਨਦ੍ਵਯਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ, ਤ੍ਰ੍ਯਹਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥਦਿਨਂ ਮੁਞ੍ਚਤੀਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ-ਦ੍ਵੇ ਅਹਨੀ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਵਰਯਿਤ੍ਵਾ ਉਪਰਮ੍ਯੈਕਮਹਃ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਵਰਯਤੀਤ੍ਯੇਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯ ਇਤਿ| ਆਦਿਦਿਨਾਭਾਵਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਪਾਤਿਦਿਵਸੇਸ੍ਵਵਧਾਰ੍ਯਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਤਤੀਯਕਾਦਿਵਿਪਰ੍ਯਯੋਪ੍ਯੂਹ੍ਯਃ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਮਧ੍ਯੇ ਏਕਦਿਨਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ, ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮੁਞ੍ਚਤੀਤਿ ਤਤੀਯਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ; ਏਕਕਾਲਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ; ( ਕਾਲਦ੍ਵਯੇ ਮੁਞ੍ਚਤਿ, ਸਰ੍ਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਜ੍ਵਰਯਤੀਤਿ ਸਤਤਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ)| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਵਿਕਤਿਰੇਵ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਹੇਤੁਰਿਤਿ| “ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵਾ ਤਿਸ੍ਟਨ੍ ਦੋਸੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਸੁ ਚ| ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਖ੍ਯਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਸਮਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧਨਾਨ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਾਕ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਾਣੋ ਜੇਜ੍ਜਟਃ– ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਕਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯਯਮੁਦਾਹਰਤਿ, ਤਦ੍ਯਥਾ– ਆਮਾਸ਼ਯਹਦਯਸ੍ਥਦੋਸੇਣ ਯਥੋਦਾਹਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ; ਆਮਾਸ਼ਯਹਦਯਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤੇਨ ਤਤੀਯਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ; ਤਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਹਦਯਸ੍ਥੋ ਦੋਸ ਆਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਤਤ੍ਸ੍ਥੇਨ ਸਹ ਜ੍ਵਰਯਤਿ, ਤਦ੍ਦਿਨੇ ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚ ਹਦਯਮਾਯਾਤਿ, ਅਪਰਦਿਨੇ ਸੋਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਜ੍ਵਰਯਤਿ, ਏਵਂ ਦਿਨਦ੍ਵਯਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦੇਕਦਿਨਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਤਤੀਯਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ; ਆਮਾਸ਼ਯਹਦਯਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥੇਨ ਦੋਸੇਣ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਹਦਯਸ੍ਥੋ ਦੋਸ ਆਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਕਣ੍ਠਸ੍ਥੋ ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਥਃ ਕਣ੍ਠਮਾਯਾਤਿ, ਅਪਰਦਿਨੇ ਹਦਯਸ੍ਥ ਆਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚ ਹਦਯਮਾਯਾਤਿ, ਅਪਰਦਿਨੇ ਹਦਿਸ੍ਥ ਏਵਾਮਾਸ਼ਯਮਾਗਤ੍ਯ ਜ੍ਵਰਯਤਿ, ਏਵਂ ਦਿਨਤ੍ਰਯੇ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦੇਕਦਿਨਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯ ਇਤਿ| ਏਤੇ ਚ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਜ੍ਵਰਾ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਮੁਨਿਪ੍ਰਣੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਮਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ– “ਸ੍ਮਤਿਦ੍ਵੈਧਂ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਾਵੁਭੌ ਮਤੌ||” (ਮਨੁ. ਸ੍ਮ. ਅ. ੨/੧੪) ਇਤਿ| ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਏਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਃ; ਏਸ ਏਵ ਨ੍ਯਾਯਸ਼੍ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਯੋਃ ਕੁਸ੍ਠਵੈਸਮ੍ਯੇ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ; ਨ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦੋਪ੍ਯੇਸਾਮੁਕ੍ਤਃ; ਯੈਵ ਤਤੀਯਕਾਦੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸੈਵ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਪੀਤਿ||੩੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕਵਿਪਰ੍ਯਯਮਾਹ– ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯੋਨ੍ਯੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਦ੍ਵ੍ਯਹਮਿਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ ਦ੍ਵਿਦਿਨਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਏਕਂ ਦਿਨਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ, ਏਵਂ ਤਤੀਯਕਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਵਾਚ੍ਯਃ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਵਿਕਤਿਰੇਵ ਹੇਤੁਰਿਤਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਸੁ ਕਫਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗੇਸੁ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਸੁ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਦੋਸੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵਾ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਦੋਸੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਸੁ ਵਾ| ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਖ੍ਯਾਨ੍ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਸਮਾਨ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧਨਾਨ੍” ਇਤਿ| ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਏਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਸ ਨ੍ਯਾਯਸ਼੍ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਯੋਃ ਕੁਸ੍ਠਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯੇ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਨਾਮਪਿ ਦੇਹੇਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਸ ਚਾਪਿ ਵਿਸਮੋ ਦੇਹਂ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਗੌਰਵਵੈਰਸ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਵੇਗੇ ਤੁ ਸਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਗਤੋਯਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਗੌਰਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਨਾਤਿਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਭੋਜਨੇ|| ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਥ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵਮਥਵਾ ਪੁਨਃ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਵੇਗੇਪਿ ਗਤੇ ਸਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਨਿਯਤੋ ਜੁਸ੍ਟਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ” ਇਤਿ||੩੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਸਙ੍ਗਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਲੇਪਕਾਦਨੂਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਸਧਰ੍ਮਿਣਿ ਵਾਤਬਲਾਸਕੇ ਵਾਚ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਤਬਲਾਸਕਮੇਵਾਹ– ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਬਲਾਸਕਾਖ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਾਤਬਲਾਸਕੀ ਨਰਃ, ਤੇਨ ਜ੍ਵਰੇਣ, ਸ਼ੂਨਕਃ ਸ਼ੋਥੀ, ਸੀਦਤਿ ਅਵਸਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ; ਸ਼ੋਥਿਨਃ ਸ ਉਪਦ੍ਰਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸ਼ੂਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ‘ਤੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਾਤਬਲਾਸਕਮੇਕੇ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵਿਸਯਮਾਹੁਰਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਵਾਤਬਲਾਸਕਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਬਲਾਸਕਃ; ਬਲਾਸਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਪਿਤ੍ਤਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਾਵੁਦੀਰ੍ਯੋਭੌ ਵਿਧਾਵਤਿ| ਸ ਸ਼ਿਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮ੍||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ– “ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਵਾਤਬਲਾਸਕਂ ਵਾ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ, ਤਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵੇਤਿ||੪੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਬਲਾਸਕਜ੍ਵਰਮਾਹ– ਵਾਤਬਲਾਸਕੋ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਾਤਬਲਾਸਕੀ ਨਰਃ, ਤੇਨ ਜ੍ਵਰੇਣ, ਸ਼ੂਨਕਃ ਸ਼ੋਥੀ, ਸੀਦਤਿ ਅਵਸਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ, ਸ਼ੋਥਿਨਃ ਸ ਉਪਦ੍ਰਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੀਦਸ਼ਃ? ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤਤਂ, ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰੋ ਮਨ੍ਦਵੇਗਃ, ਵਾਤਬਲਾਸਕਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਬਲਾਸਕਃ| ਬਲਾਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ| ਪਿਤ੍ਤਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਾਵੁਦੀਰ੍ਯੋਭੌ ਵਿਧਾਵਤਿ| ਸ ਸ਼ਿਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ– “ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਵਾਤਬਲਾਸਕਂ ਵਾ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ਕਫਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੂਯਿਸ੍ਠ ਇਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੂਯਿਸ੍ਠਸ਼੍ਚ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਵਾਤਬਲਾਸਕਂ ਵਾ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਵਾਤਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ, ਤਤ੍ਕਥਮਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਤੇਰਿਤਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਰੂਪਕਫਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍, ਵਾਤਬਲਾਸਕਸ੍ਤੁ ਯਥਾਰ੍ਥਨਾਮਾ ਵਾਤੇਰਿਤੋ ਬਲਾਸਕ ਆਰਮ੍ਭਕੋ ਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਸ਼ੂਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤੇਨ ਵਾਤਬਲਾਸਕਮੇਕੇ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵਿਸਯਮਾਹੁਰਿਤਿ ਗਯਾਦਾਸਃ||੪੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪ੍ਰਲੇਪਕਮਾਹ– ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵਿਲੇਪੀ ਚੇਤਿ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਵਿਲੇਪੀ, ਵਿਲੇਪਿਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਘਰ੍ਮਗੌਰਵਾਭ੍ਯਾਂ ਲਿਮ੍ਪਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ “ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਵਾਤਬਲਾਸਕਂ ਵਾ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ “ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਗਮਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਚਾਯਂ ਭਵਤੀਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਯਕ੍ਸ੍ਮਜਨਿਤਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਵਾਯਮ੍, ਉਦ੍ਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ||੪੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵਿਲੇਪੀ ਚ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਵਿਲੇਪੀ, ਵਿਲੇਪਿਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਘਰ੍ਮੇਣੇਤਿ ਆਤਪੇਨੇਵ ਗੌਰਵੇਣ ਗੁਰੁਤ੍ਵੇਨੇਵ ਲਿਮ੍ਪਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਸ ਪ੍ਰਲੇਪਕਾਖ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਸਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੀਤਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਯਂ ਚ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ– “ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਗਮਃ|” ਇਤਿ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਚਾਯਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨਿਤਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਵਾਯਮ੍, ਉਦ੍ਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪਤੀਵੇਤਿ ਪ੍ਰਲੇਪਕੋਨ੍ਵਰ੍ਥਸਞ੍ਜ੍ਞਃ||੪੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ– ਵਿਦਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੇਨ੍ਨਰਸੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਆਹਾਰਰਸੇ ਤਥਾ ਦੁਸ੍ਟੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਦੇਹੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਭਵਤਃ, ‘ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਦੇਹਮਰ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਕਫੇਨਾਰ੍ਧਂ ਚੋਸ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਅਰ੍ਧਤ੍ਵਂ ਚਾਰ੍ਧਨਾਰੀਸ਼੍ਵਰਾਕਾਰੇਣ ਨਰਸਿਂਹਾਕਾਰੇਣ ਵਾ, ਯਥਾਦੋਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਨਿਯਮਹੇਤੋਰਭਾਵਾਦਿਤਿ| ਕਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਯੇ ਅਨ੍ਤਰਗ੍ਨੌ, ਕੋਸ੍ਠ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਨ੍ਤੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਯੋਃ| ਉਕ੍ਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਕਾਯੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|– ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੋ ਰਸ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤਦੁਪਚਾਰੇਣੇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਤ੍ਵਚਮੇਵਾਹ| ਏਤਦਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵ ਚਰਕੇਣ ਜ੍ਵਰੇਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਤੈਲਾਦੀਨ੍ਯਭਿਧਾਯੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤੈਰਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਾਤਿ ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਤੋ ਜ੍ਵਰਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਯੋਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੋਰਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨਹਿ ਵਿਸਮੇਸੁ ਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਪੁਨਰ੍ਵੇਗਾਗਮਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ ਚਾਪਿ ਵਿਸਮੋ ਦੇਹਂ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਗ੍ਲਾਨਿਗੌਰਵਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਸ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਵੇਗੇ ਤੁ ਸਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਗਤੋਯਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਥੋ ਲੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਤੇ [ |” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ| ਇਤਰੌ ਵਾਤਕਫੌ| ਦਾਹਸ਼ੀਤਾਦੀਤਿ ਏਕੋ ਦਾਹਾਦਿਃ, ਅਪਰਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਃ| ਨਨੁ, ਏਤਯੋਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ; ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਵਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਹਿ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਸ ਚ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੁਕ੍ਤਃ, ਨ ਚੈਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ; ਅਥਵਾ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਦੋਸਕੋਟਿਦ੍ਵਯਮੇਲਾਪਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਮਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਦਾਹਾਦੌ ਵਾਤਕਫਾਵਨੁਬਨ੍ਧੌ; ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੋਨੁਬਨ੍ਧਾਵਿਰੋਧੇਨੇਤਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮੇਤਸ੍ਯ| ਤਯੋਰ੍ਦਾਹਸ਼ੀਤਾਦਿਜ੍ਵਰਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਦਾਹਪੂਰ੍ਵੋ ਦਾਹਾਦਿਃ ਕਸ੍ਟ ਇਤਿ ਦੁਃਖਪ੍ਰਦਃ| ਦਾਹਾਦੇਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸ਼ੀਤਾਦੇਰਰ੍ਥਤੋਕਸ੍ਟਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਉਕ੍ਤਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯੇਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾ ਰਾਤ੍ਰਿਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਸਮੌ ਵਾਤਕਫੌ ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ| ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦਿਵਾ ਹੀਨਕਫਸ੍ਯ ਤੁ||” ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵੀ ਵਾਯੁਃ| ਯਦਾਹ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨਰ੍ਤੇਨਿਲਾਦ੍ਵੈ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ| ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਹਿ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੇ ਚੇਸ੍ਟਯਤ੍ਯਨਿਲਃ ਸਦਾ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਵਿਦੇਹੇਪਿ– “ਪਵਨੋ ਗਤਿਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਕਾਰਣਮ੍|” ਇਤਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਜ੍ਵਰਾਣਾਮਤ੍ਵਾਦਿਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਲਾਭਾਦਨ੍ਯਥਾਭਾਵੋਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਸਨ੍ਤਤਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਤਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਥਕਸ੍ਤਤੀਯਕਾਦਿਰੂਪਤ੍ਵਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਦੋਸਾਣਾਂ ਮਨਸਸ਼੍ਚ ਬਲਾਬਲਾਤ੍| ਕਾਲਮਰ੍ਥਵਸ਼ਾਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਂ ਤਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ– ਬਲਾਬਲਾਦਿਤਿ ਤ੍ਵਾਦਿਮਨੋਨ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਬਲਂ ਚਾਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲਮ੍| ਅਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਵਾਚੀ| ਤਂ ਤਂ ਕਾਲਂ ਸਤਤਕਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਉਦਾਹਰਣਂ ਚ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਬਲਾਬਲਾਦ੍ਯਥਾ– ਯਦਾ ਨਿਦਾਘੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਵਰ੍ਸਾਸਮਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦਾ ਤੇਨਰ੍ਤੁਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਬਲਸ੍ਤਤੀਯਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਤਤਕਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍| ਏਵਂ ਵਰ੍ਸਾਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ਤਤਃ ਸ਼ਰਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਪਕਸ੍ਟਬਲਃ ਸਤਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਤ੍ਵਮੇਤ੍ਯਪਕਰ੍ਸਾਤ੍| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਪਿ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸੌ ਤੁਕਤੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯੌ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਤਿਪਯਾਨ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨਹਿ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਸਤਤਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਥਾਭਾਵ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਤਿਪਯੈਰੇਵ| ਯਦਾ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭੇ ਵਾਤਾਦਯੋ ਜ੍ਵਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਕਮਾਰਭਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਮਧ੍ਯਾਨਿ ਕਤਿਪਯਦਿਨਾਨ੍ਯਵਾਪ੍ਯ ਸ ਏਵ ਤਤੀਯਕਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵੇਨ ਵਿਪਰਿਣਮਤੇ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍; ਅਪਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤੁ ਯਦਾਨ੍ਤ੍ਯਾਨਿ ਦਿਨਾਨ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤੋ (ਵਾਤਾਰਬ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਵਸਃ,) ਪਿਤ੍ਤਾਰਬ੍ਧਃ ਸ਼ਾਰਦੋ, ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰਬ੍ਧਃ, ਪ੍ਰਤਨੁਕਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਤਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇਨ ਵਿਪਰਿਣਮਤ ਇਤਿ| ਦੋਸਬਲਾਬਲਾਦ੍ਯਥਾ– ਯਦਾ ਸਤਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਕਾਰੀ ਦੋਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਹੇਤੂਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤਕਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਏਵਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰਪ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍| ਮਨੋਬਲਾਬਲਾਦ੍ਯਥਾ– ਯਦਾ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਾਵਸ੍ਟਮ੍ਭਬਹੁਲੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਸਤਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ; ਯਦਾ ਚਤੁਰ੍ਥਕਜ੍ਵਰੀ ਤਮੋਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਾਦਾਦਿਭਿਰਭਿਭੂਯਤੇ ਤਦਾ ਤਤੀਯਕਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੋ ਭਵਤਿ, “ਵਿਸਾਦੋ ਰੋਗਵਰ੍ਧਨਾਨਾਮ੍” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਨਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ, ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਲਾਬਲਂ ਯਥਾ– ਯਦਾ ਚਤੁਰ੍ਥਕਜ੍ਵਰੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਦ੍ਦੇਵਾਦੀਨਭਿਭੂਯਾਹਿਤਾਨ੍ਯਾਚਰਤਿ ਤਦਾ ਤਤੀਯਕਪੂਰ੍ਵੇਸਾਮਨ੍ਯਤਮਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ; ਯਦਾ ਤੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਿਵੇਕਿਨ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ਼ੁਭਾਨਿ ਦੇਵਤਾਰਾਧਨੇਸ੍ਟਿਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਾਦੀਨ੍ਯਾਚਰਤਿ ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰੀ ਸਤਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਅਰ੍ਥਵਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾ– ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰਿਣੋਪਿ ਯਦਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵੇਦਨੀਯਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤੋਪਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਤ੍ਵੇਨ ਵਿਪਰਿਣਮਤੇ; ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਥਕਜ੍ਵਰਾਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਯਦਿ ਤਤ੍ਕਾਲਪਰਿਪਾਕਿ ਕਰ੍ਮ ਬਲੀਯੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਸਨ੍ਤਤਤ੍ਵੇਨ ਪਰਿਣਮਤੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਤ੍ਵਮਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਦੋਸਬਲਾਬਲੇਸ੍ਵਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਿਤਿ||੪੨-੪੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ– ਦੇਹੇ ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਅਨ੍ਨਰਸੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਆਹਾਰੇ ਰਸੇ ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤਿ ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਦੇਹੇਰ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਕਫੇਨ, ਅਰ੍ਧੇ ਚੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ; ਅਰ੍ਧਤ੍ਵਂ ਚਾਰ੍ਧਨਾਰੀਸ਼੍ਵਰਾਕਾਰੇਣ ਨਰਸਿਂਹਾਕਾਰੇਣ ਵਾ, ਯਥਾਦੋਸਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਨਿਯਮਹੇਤੋਰਭਾਵਾਦਿਤਿ| ਕਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਾਯੇਨ੍ਤਰਗ੍ਨੌ ਕੋਸ੍ਠੇ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋ ਭਵਤਿ ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦਯੋਃ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਕਾਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਤਃ ਪਰਂ ਸਨ੍ਤਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤਦਾਹਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵੇਨ ਭੇਦਮਾਹ– ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ ਤ੍ਵਚਿ ਕੁਪਿਤੌ ਭਵਤਸ੍ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਦੌ ਤ੍ਵਚਿ ਸ਼ੀਤਂ ਜਨਯਤਃ| ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਦਾਹਸ਼ੀਤਾਦਿਜ੍ਵਰੌ ਸਂਸਰ੍ਗਜੌ ਸ੍ਮਤੌ ਕਥਿਤੌ ‘ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਤੌ ਕੌ? ਜ੍ਵਰੇ ਆਦੌ ਪੂਰ੍ਵ ਕਫਵਾਤੌ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੌ ਸਨ੍ਤੌ ਸ਼ੀਤਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਃ, ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੋਃ ਸਤੋਰਨ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ; ਤਥਾ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਆਦੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਸਦਤੀਵ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸਤਿ ਇਤਰੌ ਵਾਤਕਫੌ ਸ਼ੀਤਂ ਕੁਰੁਤਃ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੋ ਰਸ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ਤਦੁਪਚਾਰੇਣੇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਚਮੇਵਾਹ| ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਯੋਃ ਸ੍ਵਕਾਲਾਪਗਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਵਿਸਮੇਸੁ ਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ਪਰਂ ਵੇਗੋਪਗਮਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ– “ਸ ਚਾਪਿ ਵਿਸਮੋ ਦੇਹਂ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ|” ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਂ ਯਦਾ ਤੌ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗੌ ਭਵਤਸ੍ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ, ਚਕਾਰਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਦੀਨ੍| ਯਦਾ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤ੍ਵਚਿ ਅਤੀਵ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ, ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਕਾਰਕੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਗਤਵੇਗੇ ਸਤਿ ਤਾਵਪਿ ਇਤਰੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ ਅਨ੍ਤਤਃ ਸ਼ੀਤਂ ਕੁਰੁਤਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਮਥੁਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨ੍| ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਦਾਹਸ਼ੀਤਾਦੀ ਸਂਸਰ੍ਗਜੌ ਕਥਿਤੌ, ਏਕੋ ਦਾਹਾਦਿਃ, ਅਪਰਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਃ| ਤਯੋਰ੍ਦਾਹਸ਼ੀਤਪੂਰ੍ਵਕਯੋਰ੍ਜ੍ਵਰਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਦਾਹਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕਸ੍ਟੋਤ੍ਯਨ੍ਤਦੁਃਖਪ੍ਰਦਃ, ਕਸ੍ਟਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਦ੍ਵਯੋਪਾਦਾਨਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ, ਸ਼ੀਤਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ; ਕੁਤਃ? ਰੋਗਸ਼ਕ੍ਤੇਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨ੍ਵੇਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਕਥਂ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਵਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਸ ਚ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਅਤੋਤ੍ਰ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੁਕ੍ਤਃ, ਨ ਚੈਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਅਥਵਾ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਦੋਸਦ੍ਵਯਮੇਲਕਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਦਾਹਾਦੌ ਜ੍ਵਰੇ ਵਾਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਅਨੁ ਉਪਰ੍ਯਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਵਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਉਕ੍ਤਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯੇਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾ ਰਾਤ੍ਰਿਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਸਮੌ ਵਾਤਕਫੌ ਯਸ੍ਯ ਹੀਨਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ| ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਾਯੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦਿਵਾ ਹੀਨਕਫਸ੍ਯ ਤੁ” ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵੀ ਵਾਯੁਃ| ਯਦਾਹ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨਰ੍ਤੇਨਿਲਾਦ੍ਵੈ ਵਿਸਮੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ| ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੇ ਚੇਸ੍ਟਯਤ੍ਯਨਿਲੋ ਬਲੀ||” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਵਿਦੇਹੇਪਿ– “ਪਵਨੋ ਗਤਿਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਕਾਰਣਮ੍||” ਇਤਿ||੪੨-੪੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਧਾਤੁਵਿਸ਼ੇਸਦੂਸ੍ਯਤਯਾਧਿਕਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਥਾ| ਤਥਾ ਤੇਸਾਂ ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍||’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ; ਏਤਦਭਿਧਾਨਂ ਚ ਰਸਾਦਿਧਾਤ੍ਵਵਿਰੋਧੇਨ ਵਾਤਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਤਸ੍ਤਾਨਾਹ– ਗੁਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਹਦਯਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯੋਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ, ਰਸਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਰਸਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤ੍ਰ ਰਸੋ ਦੂਸ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਰਸਾਨੁਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੈਨ੍ਯਂ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਪਿਣ੍ਡਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਜਾਨ੍ਵਧੋ ਜਙ੍ਘਾਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਃ, ਤਸ੍ਯਾ ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਦਣ੍ਡਾਦਿਨਾ ਪੀਡਨੇਨੇਵ ਵੇਦਨਾ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮ੍; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤਾ| ਊਸ੍ਮਾ ਬਹਿਃ, ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਤਥਾਭਾਵਾਤ੍| ‘ਊਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਮੋਹਵਿਕ੍ਸੇਪੌ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਊਸ੍ਮਾਨ੍ਤਃ ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵਿਕ੍ਸੇਪੋ ਹਸ੍ਤਾਦਿਚਾਲਨਮ੍| ਭਸ਼ਂ ਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ ਘਰ੍ਮਸ੍ਯ ਮੇਦੋਮਲਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਦ੍ਵਿਕਤ੍ਯੈਵ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰੇ| ਅਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ ਵੇਦਨਾਯਾ ਅਸਹਤ੍ਵਂ, ਕ੍ਰੋਧਨਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਭੇਦੋਸ੍ਥ੍ਨਾਮਿਤਿ ਭੇਦ ਇਵ ਭੇਦਃ ਭਙ੍ਗਵਤ੍ਪੀਡੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, (ਪਰਪਦਾਰ੍ਥੇਸੁ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾ ਵਤ੍ਤਿ(ਵਤਿ)ਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਵਤ੍ਤ੍ਯ(ਵਤ੍ਯ)ਰ੍ਥਂ ਗਮਯਨ੍ਤਿ) ਯਥਾ– ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਮਾਣਵਕਃ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਭੇਦਾਦੌ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਕੂਜਨਂ ਕੁਨ੍ਥਨਂ; ‘ਕੁਞ੍ਚਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਥ੍ਨਾਮੇਵ ਸਙ੍ਕੋਚ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍ ਅਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ| ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਧਿਕਾਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਃ| ਮਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ; ਤਸ੍ਯ ਛੇਦ ਇਵ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਃ| ਮਰਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਰੈਤੇਸੁ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਜ੍ਵਰੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਚੇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ; (ਨਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ) ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਤ੍ਵੇਨ ਨਿਯਤਸ੍ਥਾਨਾਸਮ੍ਭਵਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| (ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਯਥਾ ਪਯਸਿ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੁ ਗੁਡਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੁਰਸੇ ਯਥਾ| ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਤਥਾ ਨਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਗ੍ਵਰਃ||” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤਿ|) ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਪਦੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਤਾਦੇਰਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੪੮-੫੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਜ੍ਵਰਾਨਾਹ– ਗੁਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਤਾ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਹਦਯਸ੍ਥਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯੋਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ, ਰਸਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਦਨਮਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ, ਦੈਨ੍ਯਂ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਾ, ਰਸਸ੍ਥੇ ਰਸਧਾਤੁਗਤੇ ਜ੍ਵਰੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਸੈਕਧਾਤੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਸਨ੍ਤਤ ਏਵਾਯਂ ਤਥਾਪ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਧਾਤੁਗਤਕਥਨਾਰ੍ਥਮਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਰਕ੍ਤਗਂ ਜ੍ਵਰਮਾਹ– ਮੋਹੋ ਵਿਗਤਚਿਤ੍ਤਤਾ| ਪਿਡਿਕਾਤਸ੍ਣੇਤਿ| ਮਾਂਸਗਤਮਾਹ– ਪਿਣ੍ਡਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਜਾਨ੍ਵਧੋਭਾਗੇ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਃ, ਤਸ੍ਯਾ ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਦਣ੍ਡਾਦਿਨਿਪੀਡਨੇਨੇਵ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਮ੍| ਊਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਵਿਕ੍ਸੇਪੌ ਤਤ੍ਰ ਊਸ੍ਮਾ ਬਹਿਃ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਤਥਾਭਾਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ “ਊਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਮੋਹਵਿਕ੍ਸੇਪੌ” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ– ਊਸ੍ਮਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ, ਵਿਕ੍ਸੇਪੋ ਹਸ੍ਤਾਦਿਚਾਲਨਮ੍| ਮੇਦੋਗਤੇ ਭਸ਼ਂ ਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ ਮੇਦੋਮਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਦ੍ਵਿਕਤ੍ਯੈਵ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰੇ, ਅਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ ਵੇਦਨਾਸਹਤ੍ਵਂ, ਕ੍ਰੋਧਨਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਅਸ੍ਥਿਗਤੇ ਭੇਦੋਸ੍ਥ੍ਨਾਮਿਤਿ ਭੇਦ ਇਵ ਭੇਦਃ, ਭਙ੍ਗਵਤ੍ਪੀਡੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਪਰਪਦਾਰ੍ਥੇਸੁ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾ ਇਵਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਇਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗਮਯਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਮਾਣਵਕਃ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਕੂਜਨਂ ਕੁਨ੍ਥਨਂ, ਕੁਞ੍ਚਨਮਿਤਿ ਕੇਚਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਚ੍ਚ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਦਸ੍ਥ੍ਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਮਜ੍ਜਗਤੇ– ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍ ਅਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ| ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸ ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਃ| ਮਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਤਸ੍ਯ ਛੇਦ ਇਵ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਰਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਜ੍ਵਰੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗੇ ਜ੍ਵਰੇ ਮਰਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਰਸਾਦਿਧਾਤ੍ਵਭਿਭਵੇਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ ਤਦਤੇਪਿ ਮਰਣਮਿਤਿ| ਨੈਵਮ੍– ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕਲਾਨ੍ਤਰਿਤਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤ੍ਵਚਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ| ਕ੍ਰਮੇਣਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਜ੍ਵਰੇਣ ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਮਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਦਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਮਨਾਦਿਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਪਦੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਤਾਦੇਰਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਦਗ੍ਧੇਨ੍ਧਨੋ ਯਥਾ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਹਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਵਿਸਮ੍| ਕਤਕਤ੍ਯੋ ਵ੍ਰਜੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਂ ਦੇਹਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਃ”ਇਤਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਪਿ– “ਰਸਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਸ੍ਤਥਾ| ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨ ਜੀਵਤਿ” ਇਤਿ||੪੮-੫੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵਂ ਵੈਕਤਤ੍ਵਂ ਚਾਹ– ਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਪ੍ਰਾਕਤਃ; ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਾਤਿਕਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ| ਅਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯੋ ਵੈਕਤਃ, ਯਥਾ– ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਇਤਿ ਵੈਕਤੋ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਵਾਤਜਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵਪ੍ਰਣਯਨਂ ਯਤ੍ਕਤਂ ਤਦਨ੍ਯੇ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵੈਕਤਾਦਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਨਾਪ੍ਯਸੌ ਨ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ– “ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੋਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਕਤੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵੈਕਤਃ|” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ– ਨ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਪਰਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਾਦਿਵਦ੍ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਂ; ਯਤੋ ਯਥਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ ਉਦ੍ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਾਕਤਃ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵੇਪਿ ਦੋਸਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾਤਿਕਸ੍ਯ ਦੁਃਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵੈਕਤਵਦਿਤਿ ਦੁਃਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵੈਕਤਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਚਰਕਜਤੂਕਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਨਤੁ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵਾਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੋ ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯੇਤਿ| ਅਨ੍ਯਰੋਗੇਸੁ ਪ੍ਰਾਕਤਤ੍ਵੇਨ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਹਿ– “ਜ੍ਵਰੇ ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ| ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||” ਇਤਿ||੫੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਕਾਲਭੇਦੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤੁਸੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਪ੍ਰਾਕਤਃ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਾਤਿਕਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ| ਅਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯੋ ਵੈਕਤਃ, ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯਥਾ– ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੋ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਾਤਿਕਃ ਸ ਇਤਿ| ਵੈਕਤੋ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਃ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਕਤ ਇਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਃ” ਇਤਿ| ਅਨਿਲੋਦ੍ਭਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਃ||੫੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤੇਸਾਮੇਵ ਪ੍ਰਾਕਤਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਮਾਹ– ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟ ਇਤਿ ਕੁਪਿਤਃ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤਿ ਤਤ੍ਕਾਲੋਚਿਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਭੂਬਾਸ੍ਪਾਨ੍ਮੇਘਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ ਪਾਕਾਦਮ੍ਲਾਜ੍ਜਲਸ੍ਯ ਚ| ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਕਫੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨੁਬਲੋਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਹੇਤੁਰ੍ਵਾਰ੍ਸਿਕਕ੍ਲੇਦਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰੇਵ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ, ਤਤ੍ਕਤਯੋਰ੍ਜ੍ਵਰਯੋਰਨਸ਼ਨਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਾਨ੍ਨ ਭਯਂ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵੇ ਧਾਤੂ ਸਹੇਤੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਮਹਤ੍| , ਆਮਕ੍ਸਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਨ ਸਹਤੇ ਕ੍ਸਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਹੇਤੋਰ੍ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮ੍| ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾ ਵਿਸਰ੍ਗਃ, ਤਤ੍ਰੋਪਚਿਤਬਲਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸੋਮਸ੍ਯ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਚਿਤਬਲਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ, ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ| ‘ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਕਫਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ, ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਂ ਕਫਮਨੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਵਤਃ, ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪੇ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯਾਦਾਨਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਨੇਯਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਕਤ੍ਵਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– ‘ਆਦਾਨਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨੁ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਲਙ੍ਘਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਨ ਨਿਰ੍ਭਯਂ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ‘ਤਤ੍ਰ ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯੇਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਪਠਿਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ੇਸੇ ਪਠਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ||੫੬-੫੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤੇਸਾਮੇਵ ਪ੍ਰਾਕਤਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਮਾਹ– ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਦੁਸ੍ਟਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤਿ ਤਤ੍ਕਾਲੋਚਿਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ ਭੂਬਾਸ੍ਪਾਨ੍ਮੇਘਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਤ੍ਪਾਕਾਦਮ੍ਲਾਜ੍ਜਲਸ੍ਯ ਚ| ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲੇ ਹੀਨੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ||” ਇਤਿ| ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸਤ੍ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਕਫੋ ਵਸਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵੇਨੇਤਿ| ਏਤਸ੍ਯ ਚ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਂ ਕਰ੍ਤੁਮੁਦ੍ਯਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰਦਿ ਅਨੁਬਲੋ ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਹੇਤੁਰ੍ਵਾਰ੍ਸਿਕਕ੍ਲੇਦਾਨੁਵਤ੍ਤਿਰੇਵ| ਅਨੁਬਲਮਿਵਾਨੁਬਲਂ ਯਥਾ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਗਜਰਥਤੁਰਗਪੁਰੁਸਾਦਿਬਲਵਤੋ ਵੈਰਿਭਿਃ ਸਹ ਯੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦਨ੍ਯਬਲਂ ਤਚ੍ਛਕ੍ਤੇਰਨੁਬਲੋਪਬਂਹਣਾਰ੍ਥਮਾਗਚ੍ਛਤਿ, ਏਵਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਬਲੋਪਬਂਹਣਂ ਸ਼ਰਦਿ ਕਫਃ ਕਰੋਤਿ| ਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਃ, ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ, ਤਤ੍ਕਤਯੋਰ੍ਜ੍ਵਰਯੋਰਨਸ਼ਨਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਭਯਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵੇ ਧਾਤੂ ਸਹੇਤੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਮਹਤ੍|” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਹੇਤੋਰ੍ਨਾਨਸ਼ਨਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਭਯਮ੍| ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾ ਵਿਸਰ੍ਗਕਾਲਾਃ, ਤਤ੍ਰੋਪਚਿਤਬਲਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸੋਮਬਲਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਕਾਲਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਚਿਤਬਲਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸੂਰ੍ਯਬਲਤ੍ਵਾਤ੍| “ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਨਨ੍ਦਨਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ– ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰਦਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਨਸ਼ਨਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਭਯਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਕੇਨ ਕਾਰਣੇਨ! ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ, ਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਜ੍ਵਰਯੋਃ ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ; ਤਥਾ ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵਿਸਰ੍ਗਾਖ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਸ਼ਙ੍ਕਾ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰ੍ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ| ਵਚਨਂ ਚ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਹੇਤੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਮਹਤ੍| ਆਮਕ੍ਸਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਵਾਯੁਰ੍ਨ ਸਹਤੇ ਕ੍ਸਣਮ੍” ਇਤਿ| ਅਰੁਣਦਤ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ– ਤਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭੂਤੌ ਵਾਤਜ੍ਵਰਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੌ ਪਰਾਮਸ੍ਯੇਤੇ, ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤਯਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਕਤੇ ਜ੍ਵਰੇਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਂ ਨ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦੁਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਹਿ ਕਾਲੋ ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਲਙ੍ਘਨਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਸ਼ਙ੍ਕਾ ਨ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਯਥਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਆਦਾਨਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਫੋ ਦੁਸ੍ਟੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ, ਤਂ ਕਫਮਨੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਿਤਿ ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪੇ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯਾਦਾਨਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਗ੍ਨੇਰੁਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਨਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਆਦਾਨਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨੁ” ਇਤਿ| ਅਤਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚ ਲਙ੍ਘਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਾਦਾਨਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਭਯਂ ਤਨ੍ਨ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਰ ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮਿਤ੍ਯੇਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਪਠਿਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ੇਸੇ ਪਠਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ||੫੬-੫੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਾਲੋਪਿ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕਾਲੇ ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦੇਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਜ੍ਜਨ੍ਯਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਾਦੋ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਭਵਤਿ; ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਜ੍ਵਰਸ੍ਯ, ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤਿ|੫੮|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕਾਲੇ ਵਾਤਾਦੇਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਜ੍ਜਨ੍ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਾਦਃ ਅਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਭਵਤਿ| ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤਿ| ਕਾਲੋਪਿ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮ੍|੫੮|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

(ਯਥਾ ਕਾਲੋ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ) ਤਥੋਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਵਪਿ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਨਿਦਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨ ਯੇ ਉਕ੍ਤਾ ਆਹਾਰਾਚਾਰਾਦਯਸ੍ਤੈਰਨੁਪਸ਼ਯੋ ਦੁਃਖਂ ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯਃ| ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਦੋਸਾਦਿਵਿਪਰੀਤਾਹਾਰਾਚਾਰੈਰੁਪਸ਼ਾਯਿਤਾਸੁਖਜਨਨਸ਼ੀਲਤ੍ਵਂ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤੇਤਿ||੫੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਥੋਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਵਪੀਤ੍ਯਾਹ– ਨਿਦਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨ ਯੇ ਉਕ੍ਤਾ ਆਹਾਰਾਚਾਰਾਦਯਸ੍ਤੈਰਨੁਪਸ਼ਯੋ ਦੁਃਖਂ ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੋਨੁਪਸ਼ਯਃ, ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਦੋਸਾਹਾਰਾਚਾਰੈਰੁਪਸ਼ਾਯਿਤਾ ਸੁਖਜਨਨਸ਼ੀਲਤ੍ਵਂ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤੇਤਿ; ਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨੋਪਯੁਕ੍ਤ ਆਹਾਰਾਚਾਰਾਦਿਃ ਦੋਸਸ੍ਯ ਦੁਃਖਜਨਕਤ੍ਵੇਨਾਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਾਚਾਰਾਦਿਰ੍ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਪਾਦਕਤ੍ਵਾਦੁਪਸ਼ਯ ਇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ||੫੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗੋ ਭਵਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬਹਿਰ੍ਵੇਗਸ੍ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਃ; ‘ਸਦਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਯਤੋਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਗਮ੍ਭੀਰਾਖ੍ਯਃ ਪਠਿਤਃ, ਤਤ੍ਰ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਵ ਪਠਿਤ ਇਤਿ| ਵਿਨਿਗ੍ਰਹੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਸਨ੍ਤਾਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਪ੍ਰਲਾਪਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਸੂਚਯਤਿ, ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਵਾ, “ਗਮ੍ਭੀਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਾਰ੍ਤਂ ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਦਿਤਿ||੫੯-੬੦||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਸ਼ਾਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗੋ ਭਵਤਿ, ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬਹਿਰ੍ਵੇਗਸ੍ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਨ੍ਤਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਜ੍ਵਰਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਃ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸਦਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਵਰ੍ਚਸਃ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਚ ਵਿਨਿਗ੍ਰਹੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਬਹਿਰ੍ਵੇਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਨ੍ਤਾਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਬਹਿਰ੍ਵੇਗਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਤਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਲਾਪਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਤੁ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵਾ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗੋ ਗਮ੍ਭੀਰਾਖ੍ਯਯਾ ਪਠਿਤਃ– “ਗਮ੍ਭੀਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਾਰ੍ਤਂ ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍” ਇਤਿ||੫੯-੬੦||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮਾਮਪਚ੍ਯਮਾਨਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਲਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਨ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹਿ ਭੇਸਜਮੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਮਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਕਸਾਯਾਦਿ, ਅਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਵੇਦਾਦਿ; ਅਤ੍ਰ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕਂ ਸਡਙ੍ਗਾਰ੍ਧਸ਼ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਭੇਸਜਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨਪਾਨਸਾਧਨਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਕਲ੍ਪਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਚ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੌਸਧਮਾਤ੍ਰਂ; ਕਥਮੇਸਾ ਪ੍ਰਤੀਤਿਰਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਭੇਸਜਪਾਨਨਿਸੇਧੇਪਿ ਭੇਸਜਵਿਧਾਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਏਵਂ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਾਮਤਾਯਾਃ ਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਕ੍ਸੁਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਮਾਸਕਰਣਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦਾਦਯੋ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਭੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਅਸ੍ਟਾਹਃ ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਅਸਤ੍ਯਪ੍ਯਸ੍ਟਾਹੇ ਕ੍ਸੁਦਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰਾਮਤ੍ਵਂ ਦੋਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਕ੍ਸੁਧਾਦ੍ਯਭਾਵੇਪ੍ਯਸ੍ਟਾਹੇਨੈਵ ਸ਼ਿਸ੍ਯਹਿਤੈਸਿਤਯਾ ਕਾਲਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਵਾਨਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਹਿ ਸਾਮਤਾ– ਏਕਾ ਰਸਸ੍ਯ, ਅਪਰਾ ਦੋਸਸ੍ਯ; ਰਸਸਾਮਤਾ ਤੁ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ, ਦੋਸਸਾਮਤਾ ਤਰੁਣਤ੍ਵਰੂਪਾ, ਸਾਸ੍ਟਾਹੇਨੈਵਾਪੈਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ– (‘ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨੈਵ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਗਤਾ ਮਲਾਃ| ਨਿਰਾਮਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਯੋਸ੍ਟਮੇਹਨਿ||’ ਇਤਿ|) ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨਾਮਪਾਕਾਦਸ੍ਟਾਹੇਨੈਵ ਨਿਰਾਮਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਰਸਸਾਮਤਾ ਤ੍ਵਸ੍ਟਾਹਾਤ੍ ਪਰਤੋਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਏਨਮਰ੍ਥ ਜੇਜ੍ਜਟੋਪੀਚ੍ਛਤਿ, ਯਦੇਵਂ ਲਿਖਤਿ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਟੀਕਾਯਾਮ੍– ‘ਤਰੁਣਾ ਸਾਮਤਾਸ੍ਟਾਹਾਦਪੈਤਿ, ਰਸਸਾਮਤਾ ਤੁ ਪਰਤੋਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ’| ਇਤਿ ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚ ਤਰੁਣਸਾਮਤਾਯਾਮੌਸਧਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਰਸਸਾਮਤਾਯਾਂ ਤੁ ਪਾਚਨਂ ਦੀਯਤੇ| ਅਤ ਏਵਾਹ ਚਰਕਃ ‘ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਸਡਹੇਤੀਤੇ ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਪ੍ਰਤਿਭੋਜਿਤਮ੍| ਪਾਚਨਂ ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਪਾਯਯੇਤ੍ਤੁ ਤਮ੍||’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਤਥਾ– ‘ਮਦੌ ਜ੍ਵਰੇ ਲਘੌ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਚਲੇਸੁ ਮਲੇਸੁ ਚ| ਪਕ੍ਵਂ ਦੋਸਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਂ ਤਦੌਸਧਮ੍||’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ ਯਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਨ ਪਠਿਤਮ੍– ‘ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਯਮੌਸਧਮ੍| ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਂ ਕੇਚਿਦ੍ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ, ਤੇਨੈਵਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ– ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਪਾਚਨਮਪਿ ਨ ਦੀਯਤ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡੇਨਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮਿਤਿ| ਨਨੁ ‘ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਸਡਹੇਤੀਤੇ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ ਚਰਕਵਚਨਸ੍ਯ ‘ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਂ’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨੇਨ ਵਿਰੋਧਃ, ਯਤਃ ਸਡਹੇਤੀਤੇ ਸਪ੍ਤਮਦਿਨਂ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਕਸਾਯਂ ਵਿਧਤ੍ਤ ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸਡਹੇਤੀਤੇ ਸਪ੍ਤਮੇ ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਪ੍ਰਤਿਭੋਜਿਤਮਸ੍ਟਮੇ ਕਸਾਯਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤ੍ਯਸ੍ਟਮਪਦਲੋਪਾਦ੍ਯੋਜ੍ਯਂ ਰਸੌਦਨਵਦਿਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ‘ਭੇਸਜਂ ਹ੍ਯਾਮਦੋਸਸ੍ਯ ਭੂਯੋ ਜ੍ਵਲਯਤਿ ਜ੍ਵਰਮ੍|’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ ਦੋਸਸ਼੍ਰੁਤੇਰੁਕ੍ਤਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਿਰੋਧਾਚ੍ਚ| ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣੈਨਮਰ੍ਥਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡੋਪ੍ਯਾਹ, ਤਦ੍ਯਥਾ– ਸਡਹੇਤੀਤੇ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਦਿਨਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਗਣਨਾ, ਬਸ੍ਤਿਦਾਨਦਿਨਪਰਿਹਾਰੇਣ ਪਰਿਹਾਰਕਾਲਗਣਨਾਵਤ੍ ਏਵਂ ‘ਪਾਯਯੇਦਾਤੁਰਂ ਸਾਮਮੌਸਧਂ ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਨੇ| ਸ਼ਮਨੇਨਾਥਵਾ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਰਾਮਂ ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍||’ ਇਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਵਚਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣਾਪਿ ਸਪ੍ਤਮਦਿਨੇ ਕਸਾਯਪਾਨਂ ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਸ੍ਯਾਯਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੋ ਗਵੇਸਣੀਯਃ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਿਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰੇਣਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍– “ਅਕ੍ਸਿਰੋਗੇ ਦਿਨਚਤੁਸ੍ਟਯਵਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਸਾਮਤਾਕਾਲਃ, ਤਤ੍ਰ ਨ ਪਾਚਨਂ ਨ ਵਾ ਸ਼ਮਨਂ ਸ਼ੋਧਨਮ੍” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਪੇਯਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਹਾਰੀਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍– “ਏਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਂ ਸਪ੍ਤਮੇਹਨਿ| ਪਿਬੇਤ੍ ਕਸਾਯਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾਨ੍ ਸਾਧੁਸਾਧਿਤਾਨ੍||” ਇਤਿ; ਤਥਾ– “ਇਤਿ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਿਕਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਨਵਜ੍ਵਰਹਿਤੋ ਵਿਧਿਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਪਾਚਨੀਯਂ ਸ਼ਮਨਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰੇ ਹਿਤਮ੍|” ਇਤਿ ਖਰਨਾਦਵਚਨਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਦਸ੍ਟਾਹਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਅਥ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵ ਤਦ੍ਵਚਨਦ੍ਵਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– ‘ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ, ਯਾਵਤ੍ ‘ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਵਾ ਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਮਲ੍ਪਕਾਲਸਮੁਤ੍ਥਿਤੇ| ਅਚਿਰਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਭੇਸਜ੍ਯਂ ਦੋਸਪਾਕਤਃ||’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤਿ| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗਪਿ ਯਦੇਤਤ੍ਪਾਚਨਂ ਕਸਾਯਪਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਨਾਤ੍ਯੁਦ੍ਭੂਤਸਾਮਤਾਯਾਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– ‘ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੌਸਧਂ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰਨ੍ਯੇ ਦਸ਼ਾਹਤਃ| ਕੇਚਿਲ੍ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਜ੍ਯਮਾਮੋਲ੍ਬਣੇ ਨ ਤੁ|| ਤੀਵ੍ਰਜ੍ਵਰਪਰੀਤਸ੍ਯ ਦੋਸਵੇਗੋਦਯੋ ਯਤਃ| ਦੋਸੇ ਅਥਵਾ ਅਤਿਨਿਚਿਤੇ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਕਾਰਿਣਿ|| ਅਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਭੂਯੋ ਜ੍ਵਲਯਤਿ ਜ੍ਵਰਮ੍||’ (ਵਾ. ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ‘ਅਯਮਰ੍ਥੋਭਿਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੈਃ| ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪਰਤੋਸ੍ਤਬ੍ਧੇ ਸਾਮੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਚਨਂ ਜ੍ਵਰੇ|| ਨਿਰਾਮੇ ਸ਼ਮਨਂ, ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ ਸਾਮੇ ਨੌਸਧਮਾਚਰੇਤ੍|’ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ| ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਕਸਾਯਨਿਰ੍ਣਯਪ੍ਰਕਰਣੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਪਕ੍ਵਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇਨ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਚਿਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– ‘ਆਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਦਿਵਸਃ’ ਇਤਿ| ‘ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਾਹੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਤਨੁਤਾਂ ਗਤਃ| ਪ੍ਲੀਹਾਗ੍ਨਿਸਾਦਂ ਕੁਰੁਤੇ ਸ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰ ਉਚ੍ਯਤੇ||’ ਇਤਿ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮਤਿਪੁਰਾਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੬੧-੬੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਲਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਾਲਾਪ੍ਰਸੇਕਃ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ, ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ, ਹਦਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਹਦਯਂ ਪੂਰ੍ਣਮਿਵ, ਗੁਰੁ ਇਵ ਚਾਪਰੇ| ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਾਸ਼ਃ ਛਿਕ੍ਕਾਯਾ ਅਨਿਃਸਰਣਮ੍, ਅਥਵਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ ਕ੍ਸੁਧਾ ਤਸ੍ਯਾ ਨਾਸ਼ਃ| ਬਲਵਾਨ੍ ਜ੍ਵਰੋ ਬਲਾਧਿਕਃ ਏਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਆਮਜ੍ਵਰੇ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਂ ਪਾਚਨਾਦਿ ਨ ਦੇਯਂ, ਯਦਿ ਦਤ੍ਤਂ ਭੇਸਜਂ ਭੂਯੋ ਜ੍ਵਰਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ ਸ਼ੋਧਨਂ ਯਤ੍, ਯਚ੍ਚ ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਤਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਤਾ ਦ੍ਵਿਧਾ– ਏਕਾ ਰਸਸ੍ਯਾਪਰਾ ਦੋਸਸ੍ਯ, ਦੋਸਸਾਮਤਾ ਤਰੁਣਤ੍ਵਰੂਪਾ, ਰਸਸਾਮਤਾਸ੍ਟਾਹਾਤ੍ਪਰਤੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਰੁਣਸਾਮਤਾਯਾਮੌਸਧਂ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਕੇਚਿਤ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਯਮੌਸਧਮ੍| ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਕੇਚਿਦ੍ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ” ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਮਧੁਕੋਸ਼ੇ ਬਹੁ ਵਿਸ੍ਤਤਮ੍| ਪਚ੍ਯਮਾਨਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਵੇਗੋਧਿਕੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਦੀਪਃ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵੇਗਾਧਿਕ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਅਥ ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸੁਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੁਚ੍ਛਿਕ੍ਕਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਕ੍ਸੁਤ੍ ਕ੍ਸੁਧਾ| ਕ੍ਸਾਮਤਾ ਕਸ਼ਤ੍ਵਂ, ਜ੍ਵਰਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜ੍ਵਰਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ, ਦੋਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ‘ਗੁਦੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ‘ਉਤ੍ਸਾਹ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ ਅਸ੍ਟਾਹ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਸ੍ਟਦਿਨੇਭ੍ਯਃ ਪਰਤਃ| ਏਤਨ੍ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਤ੍ਰੌਸਧਂ ਦੇਯਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ|| ੬੧-੬੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤ੍ਸੁ ਪੁਰੁਸੇਸੁ ਸਾਧ੍ਯਃ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਬਲਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਮਾਰੋਗ੍ਯਮ੍’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਨਾਤਿਪ੍ਰਬਲਦੋਸੇਸੁ| ਅਨੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਾਸਾਦਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਕਾਸੋ ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾਤੀਸਾਰਵਿਡ੍ਗ੍ਰਹਾਃ| ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਙ੍ਗਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਦਸ਼||” ਇਤਿ|੬੬|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਾਧ੍ਯਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤ੍ਸੁ ਬਲਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਪੁਰੁਸੇਸੁ ਜ੍ਵਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਬਲਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਰੋਗ੍ਯਮ੍” ਇਤਿ| ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਨਾਤਿਬਲਦੋਸੇਸੁ ਪੁਰੁਸੇਸੁ| ਅਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਕਾਸਾਦਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਕਾਸੋ ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾਤੀਸਾਰਵਿਡ੍ਗ੍ਰਹਾਃ| ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸੋਙ੍ਗਭੇਦਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਦਸ਼” ਇਤਿ|੬੬|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਹੇਤੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਯੋ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਬਲਿਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ ਸ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣਵਚਨੇਨ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਯਥਾ ਸ੍ਵਹੇਤੁਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤੁ ਯਦਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਂ ਸਾਮਗ੍ਰੀਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਾਮਾਸਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਦੂਸ੍ਯਾਦਿਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣਤਾਮਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣਤਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍– ਏਕਂ ਦ੍ਵੌ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਵਾਪਿ ਦੇਹੇ ਧਾਤ੍ਵਾਦਿਯੋਗਤਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਕਾਰਾਂਸ੍ਤੇ ਕੁਪਿਤਾਃ ਪਵਨਾਦਯਃ||’ ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਦ੍ਬਹੁਹੇਤੁਕੋਪ੍ਯਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣੋਲ੍ਪਹੇਤੁਕੋਪਿ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਕਦਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਾਸ਼ਨ ਇਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨੋਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਰੂਪਾਦਿਗ੍ਰਹਣਲਕ੍ਸਣਾਮੁਪਹਨ੍ਤਿ ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਤੂਪੇਕ੍ਸਯਾ; ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਹਿ ਰੋਗਾ ਉਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਮੁਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਚਾਧਿਰੋਹਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣੋਪ੍ਯਾਦਾਵੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨ ਏਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਏਕਾਦਸ਼ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ, ਤਥਾ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍; ‘ਚਕ੍ਸੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਰਸਨਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਹਸ੍ਤਪਾਦਗੁਦੋਪਸ੍ਥਜਿਹ੍ਵਾਃ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚੇਤਿ, ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਮਨਃ||’; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਜ੍ਵਰਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸ਼ੂਨਸ੍ਯੇਤਿ ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕ ਇਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰੋਨ੍ਤਰ੍ਧਾਤੁਸ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ ਗਮ੍ਭੀਰ ਇਵ ਗਮ੍ਭੀਰਃ, ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਗਮ੍ਭੀਰੋਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਃ| ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕ ਇਤਿ ‘ਦੀਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੀ’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, “ਦੀਰ੍ਘਾਂ ਮਰਣਰੂਪਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕਃ” ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਪਰੇਣ| ਕੇਸ਼ਸੀਮਨ੍ਤਕਦਿਤਿ ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੇਸ਼ੇਸੁ ਸੀਮਨ੍ਤਾਨ੍ ਯਃ ਕਰੋਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਕੇਸ਼ਾਃ ਸੀਮਨ੍ਤਿਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਵਿਨਤੇ ਭ੍ਰੁਵੌ| ਲੁਨਨ੍ਤਿ ਚਾਕ੍ਸਿਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਸੋਚਿਰਾਦ੍ਯਾਤਿ ਮਤ੍ਯਵੇ||” ਇਤਿ| ਗਮ੍ਭੀਰਾਰ੍ਥਾ ਯੇ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਅਤ੍ਰ ਗਮ੍ਭੀਰੋਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗ ਇਤ੍ਯਯਮਰ੍ਥੋ ਮਾਧਵਕਰਸ੍ਯਾਭਿਮਤਃ; ਅਤ ਏਵਾਸੌ ਏਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਂ ਗਮ੍ਭੀਰਲਕ੍ਸਣਂ ਲਿਖਤਿ– ਗਮ੍ਭੀਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯ ਏਵ ਚਰਕੇਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਃ ਸ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਗਮ੍ਭੀਰਃ ਪਠਿਤਃ; ਸਮਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਪਥਕ੍ਪਾਠਾਭਾਵਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਆਨਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਚੇਤਿ ਬਦ੍ਧਦੋਸਤ੍ਵੇਨ| ਆਰਮ੍ਭਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਰਮ੍ਭਾਦੁਤ੍ਪਾਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਯਸ੍ਯ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਜ੍ਵਰਿਣੋ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਾਪਚਾਰਾਦਿਨਾ ਵਿਸਮਃ ਸ ਸਾਧ੍ਯ ਏਵ| ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ ਸਤਤਾਦਿਰੂਪਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਨਤੁ ਵਿਸਮਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰੇਣ, ਵਾਤਿਕਜ੍ਵਰੇਪਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਿਤਿ| ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕੋ ਵ੍ਯਾਹਤ ਏਵ; ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਵਾਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਧਿਕਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਲਿਖਿਤਮ੍; ਏਵਂ ਗਮ੍ਭੀਰੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ‘ਅਤਿਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਨਿਮਿਸਾਕ੍ਸਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਦਾ ਸ੍ਫਾਰਿਤਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਵਿਹ੍ਵਲਃ, ਤਾਮ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤਿ| ਸ਼ੇਤੇ ਨਿਪਤਿਤ ਇਤਿ ਸ਼ਯਿਤੋ ਨਿਪਤਿਤ ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਨ ਚ ਉਤ੍ਥਾਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਦਿਤੋਨ੍ਤਰੁਸ੍ਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਦਿਤੋ ਬਹਿਃ, ਅਨ੍ਤਰੁਸ੍ਣੋਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਵਾਨ੍| ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਗਾਤ੍ਰਃ| ਹਦਿ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੂਲਵਾਨਿਤਿ ਸਙ੍ਘਾਤਰੂਪੇਣ ਵਸ੍ਤੁਨਾ ਅਸ੍ਠੀਲਿਕਾਦਿਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਵ ਹਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਃ ਸ ਤਥਾ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਸ਼ੂਲਵਾਨਿਤਿ| ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚੈਵੋਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤੀਤ੍ਯੇਵਕਾਰੇਣ ਨਾਸਿਕਾਂ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਦਿਤਾਸ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ, ਖਰਸ਼੍ਵਾਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਿਕ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਕ੍ਕਾਦਿਭਿਰ੍ਮਿਲਿਤੈਰੇਕੇਨਾਪ੍ਯਤਿਬਲਵਤਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਮੂਢਂ ਮੋਹਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਂ, ਚਲਿਤਨੇਤ੍ਰਂ ਵਾ| ਸਨ੍ਤਤੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਿਨਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਖਰਸ਼੍ਵਾਸਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਹਤਪ੍ਰਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤਪ੍ਰਭਾਣਿ ਹਤਸ਼ਕ੍ਤੀਨਿ ਸ੍ਵਵਿਸਯਾਗ੍ਰਾਹੀਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਅਥਵਾ ਹਤਾ ਪ੍ਰਭਾ ਦੀਪ੍ਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ‘ਅਰੋਚਕਨਿਪੀਡਿਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ਜੇਜ੍ਜਟਃ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਦ੍ਵਯਂ ਪਠਤਿ– ‘ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍’ ਇਤਿ, ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ– “ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍, ਉਪਦ੍ਰੁਤਮਿਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍; ਦੁਰਾਤ੍ਮਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਰਾਕ੍ਸਸਾਦਿਭਿਰ੍ਜੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸਾਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਨਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ‘ਪ੍ਰੇਤੈਃ ਸਹ ਪਿਬੇਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਯਃ ਕਸ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁਨਾ| ਸੁਘੋਰਂ ਜ੍ਵਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸ ਜੀਵਮਪਸਜ੍ਯਤੇ|| ਜ੍ਵਰਃ ਪੌਰ੍ਵਾਹ੍ਣਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ| ਬਲਮਾਂਸਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ|| ਜ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯਾਪਰਾਹ੍ਣੇ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਸਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ| ਬਲਮਾਂਸਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ|| ਸਹਸਾ ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਣਂ ਚ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਮੁਮੂਰ੍ਸੋਰੁਪਜਾਯਤੇ|| ਗੋਸਰ੍ਗੇ ਵਦਨਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ ਭਸ਼ਮ੍| ਲੇਪਜ੍ਵਰੋਪਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍|| ਮਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬਹੁਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਰਿਤਃ ਸਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਲਾਟੇ ਹਿਮਵਨ੍ਨਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯੈਤਿ ਸੁਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਚ|| ਕਣ੍ਠੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਯਾਤਿ ਵਕ੍ਸੋ ਨੂਨਂ ਯਮਸ੍ਯੈਤਿ ਗਹਂ ਸ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ|| ਸ੍ਰੁਤਸ੍ਵੇਦੋ ਲਲਾਟਾਦ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲਥਸਨ੍ਧਾਨਬਨ੍ਧਨਃ| ਮੁਹ੍ਯੇਦੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਥੂਲੋਪਿ ਨ ਜੀਵਤਿ|| ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦੋਤਿਬਹੁਲਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਯਾਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਰੋਗਿਣਃ ਸ਼ੀਤਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਦਾ ਮਰਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||’ ਇਤਿ| ਆਧਾਨਜਨ੍ਮਨਿਧਨੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਖ੍ਯੇ ਵਿਪਤ੍ਕਰੇ| ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਮਰਣਾਯ ਵਾ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਜਾਤਃ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦਸ਼੍ਵਿਨੀਸੁ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ||’ (ਵ. ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਭੇਦੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਯਦਭਿਹਿਤਂ, ਤਦ੍ਧਾਰੀਤਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਯੋਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾ ਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਰਣਂ ਯਥਾ– ‘ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦਸ਼ਦਿਵਸ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹ– ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍| ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾਸ਼ੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਧਾਤੁਮਲਪਾਕਾਤ੍||’ ਇਤਿ| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਾਤਾਧਿਕਃ, ਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਃ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਕਫਾਧਿਕਃ; ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਵਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਃ, ਕਫਾਧਿਕਵਦ੍ਵਾਤਕਫਾਧਿਕਃ, ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ| ( ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– ‘ਯੋਗਵਾਹੀ ਪਰਂ ਵਾਯੁਃ ਸਂਯੋਗਾਦੁਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍| ਦਾਹਕਤ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤਕਤ੍ਸੋਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍||’ ਇਤਿ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩)| ਧਾਤੁਪਾਕਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ, ਮਲਪਾਕਾਦ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤੀਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਵਿਕਲ੍ਪਃ; ਧਾਤੁਮਲਪਾਕਵਿਕਲ੍ਪੇ ਚ ਦੈਵਮੇਵ ਹੇਤੁਃ| ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਰੋਗਵਦ੍ਧਿਬਲਹਾਨਿਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਧਾਤੁਸਹਿਤਮੂਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਚ ਧਾਤੁਪਾਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਮਲਪਾਕਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋ ਹਦਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੌਰਵਾਰੁਚੀ| ਅਰਤਿਰ੍ਬਲਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮ੍|| ਇਤਿ; ਅਨ੍ਯਤਾਚ ਮਲਪਾਕਃ– ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਵੈਕਤ੍ਯਂ ਲਘੁਤਾ ਜ੍ਵਰਦੇਹਯੋਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮ੍||’ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਤਰਤਮਾਦਿਭਾਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ਼ੀਘ੍ਰਮਧ੍ਯਮਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਰਸ਼ੀਘ੍ਰਮਧ੍ਯਮਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਥਂ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਨਿਯਮ ਇਤਿ ਚੇਤ੍| ਨ, ਤਥਾ– ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਃ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਃ; ਯਥਾਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰਾ ਇਤਿ| ਅਥਃ ‘ਸਪ੍ਤਮੀ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਯਾਵਤ੍ ਨਵਮ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਥਾ| ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ||’ (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ ਹਾਰੀਤਵਚਨਸਂਵਾਦਾਰ੍ਥਮੇਵਂ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ– ਦਸ਼ਮੀਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਵਮੀ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਤਤੋ ਵਦ੍ਧ੍ਯੇਤਿ ਪਦਮਾਵਰ੍ਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ, ‘ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਵਸੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਪਿ ਵਾ| ਪੁਨਰ੍ਘੋਰਤਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ||’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਾਕ੍ਯੇ ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵਾਨ੍| ਏਵਂ ਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਪ੍ਤਾਹੈਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਾਧਿਕਃ| ਦਗ੍ਧੋਸ੍ਮਣਾ ਧਾਤੁਮਲਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾ ਜ੍ਵਰਃ||’ (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਧਿਕਸ਼ਬ੍ਦਮਾਵਰ੍ਤ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਤਥਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਾਸਰਾਨ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਨੁਯਾਤਿ ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ||’ (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮਤੇ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਸਪ੍ਤਮੀਤ੍ਯਾਦੌ ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਦਸ਼ਵਿਂਸ਼ਤਿਦ੍ਵਾਦਸ਼ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਚੇਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਏਕਾਦਸ਼ੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਏਕੇਤਿ ਪਦਮਾਵਰ੍ਤਨੀਯਂ, ਤੇਨ ਨਵਮੀ ਏਕੇਤਿ ਦਸ਼ਮੀ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਏਕੇਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ , ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮ੍| ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਤੇਨ ਸਪ੍ਤਮੀ ਗਹ੍ਯਤੇ ਸਾ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਚ| ਏਵਂ ਨਵਮ੍ਯਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਸ੍ਤੁ ਮਰ੍ਯਾਦਾਦਿਵਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਗਮਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੬੬-੭੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹੇਤੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਜ੍ਵਰੋ ਬਲਿਭਿਃ ਪ੍ਰਬਲੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ ਕਾਰਣੈਰ੍ਜਾਤੋਤ ਏਵ ਬਹੁਲਕ੍ਸਣਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਃ; ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਾਸ਼ਨੋ ਭਵਤਿ ਸੋਪਿ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਕਤ੍ ਮਰਣਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰੋਪਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਰਸਰੂਪਾਦਿਗ੍ਰਹਣਲਕ੍ਸਣਾਮੁਪਹਰਤਿ ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਤੂਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਅਨ੍ਯੇਤਿ ਹਿ ਰੋਗਾ ਉਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਮੁਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਚਾਧਿਰੋਹਨ੍ਤਿ; ਏਵਮੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੋਪ੍ਯਾਦਾਵੇਵਾਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨ ਏਵ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਾਤ੍ਰ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਰਸਨਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗੁਦੋਪਸ੍ਥਜਿਹ੍ਵਾਃ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਮਨ ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੂਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਥਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰੇਣ, ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਰਾਤ੍ਰਿਕਃ, ਗਮ੍ਭੀਰੋਨ੍ਤਰ੍ਧਾਤੁਸ੍ਥਃ, ਅਥਵਾ ਗਮ੍ਭੀਰ ਇਵ ਗਮ੍ਭੀਰਃ, ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਗਮ੍ਭੀਰੋਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਃ| ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਰਾਤ੍ਰਿਕ ਇਤਿ ਦੀਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੀਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਦੀਰ੍ਘਾਂ ਮਰਣਰੂਪਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਨੁਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਸ਼ਸੀਮਨ੍ਤਕਦਿਤਿ ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍ਕੇਸ਼ੇਸੁ ਸੀਮਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਕੇਸ਼ਾਃ ਸੀਮਨ੍ਤਿਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਵਿਤਤੇ ਭ੍ਰੁਵੌ| ਲੁਨਨ੍ਤਿ ਚਾਕ੍ਸਿਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਸੋਚਿਰਾਦ੍ਯਾਤਿ ਮਤ੍ਯਵੇ” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਂ ਸਾਧ੍ਯਗਮ੍ਭੀਰਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਦੋਸਪੁਰੀਸਵਿਬਨ੍ਧੇਨ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਰਮ੍ਭਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਰਮ੍ਭਾਤ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਯਸ੍ਯ ਵਿਸਮੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ| ਤਚ੍ਚ ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ ਸਤਤਾਦਿਰੂਪਤ੍ਯੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਨ ਤੁ ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ ਵੇਗਾਦਿਨਾ| ਦੈਰ੍ਘਰਾਤ੍ਰਿਕਃ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋਪਿ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਵਾਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਧਿਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਪਠਿਤਮ੍| ‘ਅਤਿਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਨਿਮਿਸਾਕ੍ਸਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਫਾਰਿਤਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਦਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਿਹ੍ਵਲਃ, ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ, ਸ਼ੇਤੇ ਨਿਪਤਤ ਇਵ ਆਸ੍ਤੇ ਨੈਵੋਤ੍ਥਾਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਦਿਤੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਵਾਨ੍| ਅਨ੍ਯਦਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਃ| ਹਦਿ ਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੂਲਵਾਨਿਤਿ ਸਙ੍ਘਾਤਰੂਪੇਣ ਵਸ੍ਤੁਨਾ ਅਸ੍ਠੀਲਕਾਦਿਨਾ ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਵ ਹਦਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਯਃ, ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਪਾਸਾਣਲੋਸ੍ਟਿਕਾ, ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸ਼ੂਲਵਾਨਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਸ਼ੂਲਵਾਨਿਤਿ| ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚੈਵੋਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤੀਤਿ ਏਵਕਾਰੇਣ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ| ਹਿਕ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਮਿਲਿਤੈਰੇਕੇਨ ਵਾਪ੍ਯਤਿਬਲਵਤਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਮੂਢਂ ਮੋਹਯੁਕ੍ਤਂ, ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਂ ਚਲਿਤਨੇਤ੍ਰਂ ਵਾ, ਸਨ੍ਤਤੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਿਨਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਿਨਮ੍| ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤਪ੍ਰਭਾਣਿ ਹਤਸ਼ਕ੍ਤੀਨਿ ਸ੍ਵਵਿਸਯਾਗ੍ਰਾਹੀਣਿ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਅਥਵਾ ਹਤਾ ਪ੍ਰਭਾ ਦੀਪ੍ਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਰੋਚਕਨਿਪੀਡਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਜੇਜ੍ਜਟਃ ਪਾਠਦ੍ਵਯਂ ਪਠਤਿ ‘ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਦ੍ਰੁਤਂ ਇਤਿ| ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍| ਉਪਦ੍ਰੁਤਮੁਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ‘ਦੁਰਾਤ੍ਮਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਰਾਕ੍ਸਸਾਦਿਭਿਰ੍ਜੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਮ੍ਭੀਰੋਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਦੁਃਸਹੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ, ਤਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਰ੍ਤਂ ਪੀਡਿਤਂ, ਕ੍ਸਾਮਂ ਕ੍ਸੀਣਂ, ਤਮਿਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤਂ ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਯਸ਼ੋਹਾਨਿਭਯਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਏਸਾਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਨਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਪ੍ਰੇਤੈਃ ਸਹ ਪਿਬੇਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਯਃ ਕਸ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁਨਾ| ਸ ਘੋਰਂ ਜ੍ਵਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਨਰੋ ਜੀਵਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਜ੍ਵਰਃ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ| ਬਲਮਾਂਸਵਿਹੀਨਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ|| ਗੋਸਰ੍ਗੇ ਵਰਨਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ ਭਸ਼ਮ੍| ਲੇਪਜ੍ਵਰੋਪਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਗੋਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸੇ| “ਮਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਬਹੁਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਰਿਤਃ ਸਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਲਾਟੇ ਹਿਮਵਨ੍ਨਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯੈਤਿ ਸੁਪਿਚ੍ਛਿਲਸ਼੍ਚ|| ਕਣ੍ਠੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਨ ਯਾਤਿ ਵਕ੍ਸੋ ਨੂਨਂ ਯਮਸ੍ਯੈਤਿ ਗਹਂ ਸ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ” ਇਤਿ| ਤਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ– “ਆਵਿਲਾਕ੍ਸਂ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨਿਦ੍ਰਾਯੁਕ੍ਤਮਤੀਵ ਚ| ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਂ ਚ ਨਰਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਜ੍ਵਰਃ|| ਸ੍ਰੁਤਸ੍ਵੇਦੋ ਲਲਾਟਾਦ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲਥਸਨ੍ਧਾਨਬਨ੍ਧਨਃ| ਮੁਹ੍ਯਤ੍ਯੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਥੂਲੋਪਿ ਨ ਜੀਵਤਿ|| ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦੋਤਿਬਹੁਲਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਯਾਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਰੋਗਿਣਃ ਸ਼ੀਤਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਦਾ ਮਰਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਯਸ੍ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਸ਼ੀਤਲਗਾਤ੍ਰਯਸ੍ਟਿਰਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦਾਹਸਹਿਤਂ ਸ੍ਮਰਣਾਦਪੇਤਮ੍| ਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਿਨਂ ਕੁਪਿਤਰੋਮਚਯਂ ਸਸ਼ੂਲਂ ਤਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਭਿਸਗਿਹ ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਵਿਧਿਜ੍ਞਃ” ਇਤਿ “ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਜਾਤਃ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦਸ਼੍ਵਿਨੀਸੁ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਭੇਦੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਧਾਰੀਤਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਯੋਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੬੬-੭੩||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਵਿਮੁਕ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਡ੍ਭਿਦਿਤਿ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ; ਸਮ੍ਪਦਾਦਿਪਾਠਾਤ੍ ਭਾਵੇ ਕ੍ਵਿਪ੍| ਅਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਃ| ਕੂਜਨਮ੍ ਅਸ੍ਫੁਟਧ੍ਵਨਿਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– ‘ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਮੋਕ੍ਸੇ ਪੁਰੁਸਃ ਕੂਜੇਦ੍ਵਮਤਿ ਚੇਸ੍ਟਤੇ||’(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਵਾਗ੍ਭਟੋਪ੍ਯਾਹ– ‘ਧਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ ਦੋਸੋ ਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਬਲੀਯਤੇ| ਤਤੋ ਨਰਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਨ੍ ਕੂਜਨ੍ ਵਮਤਿ ਚੇਸ੍ਟਤੇ|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਤਾ ਗਾਤ੍ਰੇ| ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸਣੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਆਕਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਨੁ, ਦੋਸਕ੍ਸਯਂ ਵਿਨਾ ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚ ਦੋਸਃ ਕਥਮੇਵਂਵਿਧਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਾਵਃ ਕ੍ਸੀਣੋਪਿ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਯਥਾ– ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਵਸ੍ਥੋ ਦੀਪੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤਿ| ਅਥਵਾ ਦੋਸਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਦੋਸਾਪਗਮੇਨ ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਦਾਹਾਦਯਃ ਤਰਲਤਰਵਾਨਰਪਰਿਹੀਯਮਾਨਤਰੁਣਤਰੁਵਲ੍ਲਰੀਸ਼ਿਖਰਕਮ੍ਪਵਦਿਤਿ||੭੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਏਤਾਦਸ਼੍ਯਾਕਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ ਵਿਡ੍ਭਿਦਿਤਿ ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ, ਅਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਃ, ਕੂਜਨਂ ਕੁਨ੍ਥਨਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸੇਸੁ ਪੁਰੁਸਃ ਕੂਜਨ੍ਨਤਿਵਿਚੇਸ੍ਟਤੇ” ਇਤਿ| ਵਾਗ੍ਭਟਪ੍ਯਾਹ– “ਧਾਤੂਨ੍ਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ਦੋਸੋ ਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਬਲੀਯਤੇ| ਤਤੋ ਨਰਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਸਦ੍ਯਃ ਕੂਜਨ੍ਨਤਿਵਿਚੇਸ੍ਟਤੇ” ਇਤਿ| ਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮਤੀਵ ਗਾਤ੍ਰੇ| ਨਨੁ ਦੋਸਕ੍ਸਯਂ ਵਿਨਾ ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚ ਦੋਸਃ ਕਥਮੇਵਂਵਿਧਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਾਵਃ ਕ੍ਸੀਣੋਪਿ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਯਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਵਸ੍ਥੋਪਿ ਦੀਪੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤਿ| ਅਥਵਾ ਦੋਸਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਦੋਸਾਪਗਮੇਨ ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਦਾਹਾਦਯਃ, ਯਥਾ– ਤਰਲਤਰਵਾਨਰਪਰਿਹੀਯਮਾਨਤਰੁਣਤਰੁਵਲ੍ਲਰੀਸ਼ਿਖਰਕਮ੍ਪਵਦਿਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਦਾਹਮਾਰਭ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਭਵਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ; ਤਥਾਚੈਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਭਾਲੁਕਿਃ ਪ੍ਰਾਹ– “ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਹ੍ਯੇਤਦਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗੇ ਚ ਧਾਤੁਜੇ| ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍” ਇਤਿ ||੭੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦੋ ਘਰ੍ਮਾਗਮਨਂ, ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ| ਸ਼ਿਰਸਃ ਕਣ੍ਡੂਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵੋ ਹਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੈਜਸੋ ਵਿਰੋਧਿਵ੍ਯਪਗਮਾਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਲਬ੍ਧਬਲਃ ਸਨ੍ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇਸਾਧਾਰਣਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਕਰੋਤਿ, ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਪਾਕੋ ਮੁਖਸ੍ਯੇਤਿ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਕੋਪਿਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਯਤ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਾਕਾਰ੍ਸੀਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਤਦਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨੈਵ| ਏਤਚ੍ਚ ਦਾਹਮਾਰਭ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗੇ ਜ੍ਵਰੇ ਭਵਤਿ, ਨਤੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਤਥਾ ਚੈਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਭਾਲੁਕਿਃ ਪ੍ਰਾਹ– ‘ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਹ੍ਯੇਤਦਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗੇ ਚ ਧਾਤੁਗੇ| ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||’ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਭਾਵੋਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਃ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਪਾਠੇਨ? ਤਥਾਪਿ ਵਾ ਪਠਿਤਵ੍ਯਂ, ਤਰ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰੇਸੁ ਪਠ੍ਯਤਾਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ, ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਹਿ ਨਿਵਤ੍ਤੋਪਿ ਜ੍ਵਰਃ ਪੁਨਰਾਯਾਤਿ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਧਾਤੁਲੀਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇ ਤੁ ਨਿਃਸ਼ੇਸਦੋਸਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਪੁਨਰਾਗਮਃ| ਯਤ੍ਰ ਚੈਵਂਵਿਧਾ ਸ਼ਙ੍ਕਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ, ਯਥਾ ਪ੍ਰਮੇਹਾਤੀਸਾਰਾਦਿਸ੍ਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਸੁਸ੍ਥਮ੍||੭੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੈਵਂ ਵਿਧਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ| ਸ੍ਵੇਦੋ ਘਰ੍ਮਾਗਮਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵਾਤ੍, ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ; ਸ਼ਿਰਸਃ ਕਣ੍ਡੂਰਿਤਿ| ਸਰ੍ਵੋ ਹਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੈਜਸਃ ਵਿਰੋਧਿਵ੍ਯਪਗਮਾਤ੍ ਸੌਮ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਲਬ੍ਧਬਲਃ ਸਨ੍ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇਸਾਧਾਰਣਾਤ੍ਮਕਲਕ੍ਸਣਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਜਨਯਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਪਾਕੋ ਮੁਖਸ੍ਯੇਤਿ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਕੋਪਿਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍|| ਕ੍ਸਵਥੁਃ ਛਿਕ੍ਕਾ| ਪਰਮਤੇ– “ਦੇਹੋ ਲਘੁਰ੍ਵ੍ਯਪਗਤਕ੍ਲਮਮੋਹਤਾਪਃ ਪਾਕੋ ਮੁਖੇ ਕਰਣਸੌਸ੍ਠਵਮਵ੍ਯਥਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਸਵਃ ਪ੍ਰਕਤਿਯੋਗਿਮਨੋਨ੍ਨਲਿਪ੍ਸਾ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਿ” ਇਤਿ||੭੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਕਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨||