Adhikarana జ్వరోత్పత్తిః తస్య భేదాశ్చ (౧) · Śloka ౧
అథ జ్వరనిదానం |
దక్షాపమానసంక్రుద్ధరుద్రనిఃశ్వాససంభవః |
జ్వరోऽష్టధా పృథగ్ద్వంద్వసంఘాతాగంతుజః స్మృతః ||1||
View original
अथ ज्वरनिदानम् |
दक्षापमानसङ्क्रुद्धरुद्रनिःश्वाससम्भवः |
ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसङ्घातागन्तुजः स्मृतः ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథ సర్వరోగప్రాధాన్యాత్ ప్రథమం జ్వరో వాచ్యః| ప్రాధాన్యం చ తస్య శారీరరోగేషు ప్రథమోత్పన్నత్వాత్, బలవత్త్వాత్, దేహేంద్రియమనస్తాపిత్వాత్, జన్మనిధనయోరవశ్యంభావిత్వాత్, స్థావరజంగమరూపసర్వభూతవ్యాపిత్వాచ్చ; నైవమన్యే వికారాః| యదుక్తం చరకే– “దేహేంద్రియమనస్తాపీ సర్వరోగాగ్రజో బలీ| జ్వరః ప్రధానో రోగాణాముక్తో భగవతా పురా|| తస్య ప్రాణిసపత్నస్య ధ్రువస్య ప్రలయోదయే|” (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది; యావద్ “భగవన్! వక్తుమర్హసి” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తథా– “జ్వరేణావిశతా భూతం నహి కించిన్న తప్యతే|” (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది| ఉక్తం చ , పాలకాప్యే– “పాకలః స తు నాగానామభితాపస్తు వాజినాం| గవామీశ్వరసంజ్ఞశ్చ మానవానాం జ్వరో మతః|| అజావీనాం ప్రలాపాఖ్యః కరభే చాలసో భవేత్| హారిద్రో మహిషీణాం తు మృగరోగో మృగేషు చ| పక్షిణామభిఘాతస్తు మత్స్యేష్వింద్రమదో మతః| పక్షపాతః పతంగానాం వ్యాడేష్వక్షికసంజ్ఞితః||” ఇత్యాది| తథాऽన్యత్ర– “జలస్య నీలికా భూమేరూషరో వృక్షస్య కోటరః|” ఇత్యాది| తస్య ప్రాగుత్పత్తిమాహ– దక్షాపమానేత్యాది| దక్షాపమానేన దక్షప్రయుక్తపరిభవేన క్రుద్ధస్య రుద్రస్య నిఃశ్వాసాత్ సంభవ ఉత్పత్తిర్యస్య స తథా| నిఃశ్వాసోऽత్ర క్రోధలింగత్వేన నిర్దిష్టః, అత ఏవ సుశ్రుతేన “రుద్రకోపాగ్నిసంభూతః” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యుక్తం| క్రుద్ధేన రుద్రేణ లలాటే తృతీయమాగ్నేయం చక్షుః సృష్ట్వా తతోऽప్యాగ్నేయో బాణో నిర్మితః| యదాహ చరకః– “సృష్ట్వా లలాటే చక్షుర్వై దగ్ధ్వా తానసురాంప్రభుః బాణం క్రోధాగ్నిసంతప్తమసృజచ్ఛత్రునాశనం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి; అత్ర సత్రనాశనం యజ్ఞనాశనం| ఏషా చ జ్వరోత్పత్తికథా చరకచికిత్సితే సవిశేషా శ్రోతవ్యా| ఏతేన రుద్రకోపస్య విప్రకృష్టకారణత్వముక్తం; యది హి తతో జ్వరో నోదపత్స్యతం అధునాऽప్యపచారాన్నోదపత్స్యత ఇతి భట్టారహరిచంద్రః| ఏతదభిధానస్య చికిత్సానుపయోగిత్వేనాన్యే టీకాకృతోऽన్యథా వ్యాచక్షతే– కోపోద్భవత్వేన తైజసత్వం ప్రకాశ్యతే; క్రోధో హ్యాగ్నేయః; యదాహ చరకః– “క్రోధాత్ పిత్తం” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తేన సర్వజ్వరే పిత్తావిరోధినీ క్రియా కార్యేతి సిధ్యతి| యదుక్తం వాగ్భటేనైవ– “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్ పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్ పిత్తాధికేऽధికం||” (వా. చి. అ. 1) ఇతి| అత ఏవ చరకే కట్వమ్లలవణాన్ పాచనాన్ పరిత్యజ్య తరుణజ్వరే పాచకత్వేన తిక్తకో రసః పిత్తఘ్నో నిర్దిష్టః| యదాహ– “లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగూస్తిక్తకో రసః| పాచనాన్యవిపక్వానాం దోషాణాం తరుణజ్వరే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| ( కాలోऽత్రాష్టాహ ఇతి)| అన్యే త్వాహుః– రుద్రకోపసంభవత్వేన దేవతాత్మకత్వాత్ పూజార్హత్వముపదర్శితం| యదాహ విదేహః– “జ్వరస్తు పూజనైర్వాऽపి సహసైవోపశామ్యతి||” ఇతి| హరివంశేऽపి– “జ్వరస్త్రిపాదస్త్రిశిరాః షడ్భుజో నవలోచనః| భస్మప్రహరణో రౌద్రః కాలాంతకయమోపమః||” ఇతి మూర్తిమానేవోక్తః| బహువిధమపి జ్వరం సంక్షేపేణాహ– జ్వరోऽష్టధేత్యాది| అష్టత్వం వివృణోతి– పృథగిత్యాది| తచ్చ సంప్రాప్తౌ వివృతం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ సర్వరోగప్రాధాన్యాత్ ప్రథమం జ్వరో వాచ్యః| ప్రాధాన్యం చాస్య శారీరరోగేషు ప్రథమోత్పన్నత్వాత్, బలవత్త్వాద్దేహేంద్రియమనస్తాపిత్వాచ్చ జన్మనిధనయోరవశ్యంభావిత్వాచ్చ స్థావరజంగమరూపసర్వభూతవ్యాపిత్వాచ్చ, నైవమన్యే వికారాః| ఉక్తం చ చరకే– “దేహేంద్రియమనస్తాపీ సర్వరోగాగ్రజో బలీ| జ్వరః ప్రధానో రోగాణాముక్తో భగవతా పురా||” ఇతి| తథా– “జ్వరేణావిశతా భూతం నహి కించిన్న తప్యతే|” ఇతి| ఉక్తం చ గజవైద్యకే– “పాకలః స తు నాగానామభితాపస్తు వాజినాం| గవామీశ్వరసంజ్ఞస్తు మానవానాం జ్వరో మతః|| అజావీనాం ప్రలాపాఖ్యః కరభేష్వలసో భవేత్| హారిద్రో మహిషాణాం తు మృగరోగో మృగేషు చ|| పక్షిణామభిఘాతస్తు మత్స్యేష్వింద్రమదో మతః| పక్షఘాతః పతంగానాం , వ్యాలేష్వక్షికసంజ్ఞకః||” ఇత్యాది| తథా తంత్రాంతరేऽపి– “జలస్య నీలికా, భూమేరూషరో, వృక్షస్య కోటరః|” ఇత్యాది| తస్య ప్రాగుత్పత్తిమాహ– దక్షేత్యాది| దక్షాపమానేన దక్షప్రయుక్తపరిభవేన క్రుద్ధస్య రుద్రస్య నిఃశ్వాసాత్సంభవ ఉత్పత్తిర్యస్య స తథా| నిఃశ్వాసోऽత్ర క్రోధలింగత్వేన నిర్దిష్టః| యథా సుశ్రుతే– “రుద్రకోపాగ్నిసంభూతః సర్వభూతప్రతాపనః|” ఇతి| క్రుద్ధేన రుద్రేణ లలాటే తృతీయకమాగ్నేయం చక్షుః స్పృష్ట్వా తతోऽప్యాగ్నేయో బాణో నిర్మితః| ఉక్తం చ చరకే– “ సృష్ట్వా లలాటే చక్షుర్వై దగ్ధ్వా తానసురాన్ ప్రభుః| బాణం క్రోధాగ్నిసంతప్తమసృజచ్ఛత్రుతాపనం||” ఇతి| ఏతావతా క్రోధోద్భవత్వేన తస్య తైజసత్వం ప్రకశ్యతే| తదుక్తం చరకే– “క్రోధాత్పిత్తం” ఇతి| తేన సర్వజ్వరే పిత్తావిరోధినీ క్రియా కార్యేతి సిధ్యతి| యదుక్తం వాగ్భటే– “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్పిత్తాధికేऽధికం||” ఇతి| అన్యే త్వాహుః– రుద్రసంభవత్వేన దేవతాత్మకత్వాత్పూజార్హత్వముపదర్శితం| యథాహ విదేహః– “జ్వరస్తు పూజనైర్వాऽపి సహసైవోపశామ్యతి|” ఇతి| ఉక్తం చ హరివంశేऽపి– “జ్వరస్త్రిపాదస్త్రిశిరాః షడ్భుజో నవలోచనః| భస్మప్రహరణో రౌద్రః కాలాంతకయమోపమః||” ఇతి మూర్తిమానేవోక్తః| బహువిధమపి సంక్షేపేణాహ– జ్వరోऽష్టధేతి| అష్టధాత్వం వివృణోతి పృథక్– వాతికః, పైత్తికః, శ్లైష్మికః, ఏవం త్రయః; వాతపైత్తికః, వాతశ్లైష్మికః, పిత్తశ్లైష్మికః, ఏవం ద్వంద్వజాస్త్రయః; సాంఘాతికః సాన్నిపాతిక ఏకః; ఆగంతుజ ఏకః; ఏవమష్టౌ జ్వరా ఇతి||1||
Adhikarana జ్వరసంప్రాప్తిః (౨) · Śloka ౨
మిథ్యాహారవిహారాభ్యాం దోషా హ్యామాశయాశ్రయాః |
బహిర్నిరస్య కోష్ఠాగ్నిం జ్వరదాః స్యూ రసానుగాః ||2||
View original
मिथ्याहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः |
बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्यू रसानुगाः ||२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంప్రాప్తిమాహ– మిథ్యేత్యాది| ఆహారస్య మిథ్యాత్వం ప్రకృత్యాదీనామాహారోపయోగహేతూనాం విరుద్ధత్వేనోపయోగః| యదాహ చరకః– "తత్ర ఖల్విమాన్యష్టావాహారవిధివిశేషాయతనాని భవంతి; తద్యథా– ప్రకృతికరణసంయోగరాశిదేశకాలోపయోగసంస్థోపయోక్త్రష్టమాని|" (చ. వి. అ. 1) ఇతి| అత్ర ప్రకృతిర్ద్రవ్యాణాం స్వాభావికగురుత్వలఘుత్వాదిగుణయోగః, యథా– మాషముద్గయోః; కరణం సంస్కారః, యథా– వ్రీహేర్గురోర్లఘవో లాజాః; సంయోగః సంహతీభావః, యథా– క్షీరమత్స్యయోః; రాశిరాహారస్య ద్రవాద్రవస్యావయవేన సముదాయేన వా పరిమాణం; దేశో ద్రవ్యోత్పత్తిప్రచారాదిస్థానం; కాలో నిత్యగశ్చావస్థికశ్చ; ఉపయోగసంస్థా ఉపయోగనియమః, యథా– జీర్ణాన్న ఏవ భుంజీత; ఉపయోక్తా స్వయం నిరూపితాత్మప్రకృత్యాదికః పురుష ఇతి| విహారస్య మిథ్యాత్వమయథాబలమారంభాది| ఆమాశయాశ్రయా ఇత్యనేనామాశయప్రాప్తివ్యతిరేకేణ దోషా జ్వరం నారభంత ఇతి ప్రతిపాదయంతి| ఆమాశయశ్చ “నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః|” (చ. వి. అ. 2) ఇతి చరకేణోక్తః| బహిర్నిరస్య కోష్ఠాగ్నిమితి కోష్ఠాగ్నిరేవ దోషోత్క్షిప్తో బహిర్నిర్గత ఊష్మతయా ప్రతిభాతి| కోష్ఠాగ్నిమితి ధాత్వాద్యగ్నినిరాసార్థం| జ్వరదా జ్వరకారిణః| రసానుగా రససంబద్ధాః, అవశ్యం రసం దూషయిత్వా జ్వరోత్పాదకా ఇతి| ‘ఏషా చ సంప్రాప్తిః శారీరాణామేవ నత్వాగంతూనాం, తేషాం వ్యథాపూర్వకత్వం తతో వాతాద్యనుబంధః,’ ఇతి జేజ్జటః| అత ఏవ సుశ్రుతే ఆగంతుసంప్రాప్తిః పృథగేవ పఠ్యతే| యథా– “శ్రమక్షతాభిఘాతేభ్యో దేహినాం కుపితోऽనిలః| పూరయిత్వాऽఖిలం దేహం జ్వరమాపాదయేద్భృశం||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| అత్ర న ఆమాశయగత ఏవ వాయుః, కింతూర్ధ్వాధస్తిర్యగ్రసవాహిస్రోతశ్చరః| చరకేऽప్యుక్తం– “తత్రాభిఘాతజో వాయుః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్| సవ్యథాశోథవైవర్ణ్యం కరోతి సరుజం జ్వరం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| నను, ఆగంతుజ్వరేऽప్యూష్మోపలభ్యతే, “ఊష్మా చ పిత్తాదృతే నాస్తి” (వా. చి. అ. 1) ఇత్యుక్తం, అత ఆగంతురపి శారీరః స్యాత్| నైవం, ఉత్తరకాలం తదుత్పత్తేః| యదుక్తం– “ఆగంతుర్హి వ్యథాపూర్వో జ్వరోऽష్టమో భవతి; స కించిత్కాలమాగంతుః కేవలో భూత్వా పశ్చాద్దోషైరనుబధ్యతే|” (చ. ని. అ. 1); తథా– “ఆగంతురన్వేతి నిజం వికారం నిజస్తథాऽऽగంతుమపి ప్రవృద్ధః|” (చ. సూ. అ. 19) ఇతి| నను, మిథ్యాహారేత్యాదినా ఏకైవ సంప్రాప్తిరుక్తా; ఏతచ్చ న యుక్తం, యతః సంప్రాప్తిః సంయోగభేదః, సంయోగభేదశ్చ సంయోగిభేదనిబంధనః, సంయోగినశ్చాత్ర వాతాదయో నానావిధాః, తతశ్చ సంప్రాప్తేరపి నానాత్వం స్యాత్; నహి వాతపిత్తయోర్యః సంయోగః స ఏవ కఫపిత్తయోరితి| ఉచ్యతే– అనేకైవ సంప్రాప్తిః కింత్వేకజాతీయా, ఆశయదుష్ట్యాదేః సర్వత్రావిశేషేణాభిధానాత్; ఏవమాగంతుసంప్రాప్తిరపి సంయోగభేదాద్భిన్నేతి||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
జ్వరస్య సంప్రాప్తిమాహ– మిథ్యాహారేత్యాది| “అకాలే చాతిమాత్రం చ అసాత్మ్యం యచ్చ భోజనం| విషమం చాపి యద్భుక్తం మిథ్యాహారః స ఉచ్యతే||” ఇతి| మిథ్యాహారో దేశకాలప్రకృత్యాదివిరుద్ధః, సంయోగవిరుద్ధశ్చ క్షీరమత్స్యయోరివ| మిథ్యావిహారోऽయథాబలమారంభః| “అశక్తః కురుతే కర్మ శక్తిమాత్రం కరోతి యః| మిథ్యావిహార ఇత్యుక్తః సదా తం పరివర్జయేత్||” ఇతి| ఈదృశస్య పురుషస్య ఆమాశయాశ్రయా దోషా వాతపిత్తశ్లేష్మాణః కోష్ఠాగ్నిం బహిర్నిరస్య జ్వరదాః స్యుః జ్వరకారిణో భవేయుః ఆమాశయస్థానముక్తం చరకే– “నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః||” ఇతి| కింవిశిష్టాః? రసానుగాః రససంబద్ధాః రసం దూషయిత్వా జ్వరోత్పాదకా ఇతి| కోష్ఠాగ్నిమితి ధాత్వగ్నినిరాసార్థం| ఏషా చ సంప్రాప్తిః శారీరాణామేవ న త్వాగంతూనాం| తేషాం తు వ్యథాపూర్వకో వాతాద్యనుబంధః| ఉక్తం చ సుశ్రుతే, యథా– “ శ్రమక్షతాభిఘాతేభ్యో దేహినః కుపితోऽనిలః| పూరయిత్వాऽఖిలం దేహం జ్వరమాపాదయేద్భృశం||” ఇతి| ఉక్తం చ చరకే– “తత్రాభిఘాతజో వాయుః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్| సవ్యథాశోథవైవర్ణ్యం కరోతి సరుజం జ్వరం||” ఇతి| నన్వాగంతురపి శారీరః స్యాత్, యత ఆగంతుజ్వరేऽప్యూష్మోపలభ్యతే, ఊష్మా చ పిత్తాదృతే నాస్తీత్యుక్తం| మైవం, ఆగంతుజ్వర ఉత్తరకాలే తదుత్పత్తిః| యదుక్తం– “ఆగంతుర్హి వ్యథాపూర్వో జాయతే పశ్చాన్నిజైర్దోషైరనుబధ్యతే|” ఇతి| తథా “ఆగంతురభ్యేతి నిజం వికారం నిజస్తథాऽऽగంతుమపి ప్రవృద్ధః|” ఇతి||2||
Adhikarana జ్వరసామాన్యలక్షణం (౩) · Śloka ౩
స్వేదావరోధః సంతాపః సర్వాంగగ్రహణం తథా |
యుగపద్యత్ర రోగే చ స జ్వరో వ్యపదిశ్యతే ||3||
View original
स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा |
युगपद्यत्र रोगे च स ज्वरो व्यपदिश्यते ||३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
జ్వరలక్షణమాహ– స్వేదావరోధ ఇత్యాది| స్వేదావరోధో ఘర్మానిర్గమః| తాప ఇతి వక్తవ్యే సంతాపగ్రహణాద్దేహేంద్రియమనసాం తాపం లక్షయతి| తదుక్తం చరకే– “దేహేంద్రియమనస్తాపీ” (చ. చి. అ. 3) ఇతి; “ఇంద్రియాణాం చ వైకృత్యం జ్ఞేయం సంతాపలక్షణం|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తథా– “వైచిత్త్యమరతిర్గ్లానిర్మనఃసంతాపలక్షణం|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| సర్వాంగగ్రహణం సర్వాంగవేదనా| యుగపదితి మిలితమేతల్లక్షణం, ప్రత్యేకశో వ్యభిచారాత్; స్వేదావరోధో హి కుష్ఠపూర్వరూపే, తథా సంతాపో దాహాఖ్యే రోగే, సర్వాంగగ్రహణం సర్వాంగవాతరోగే ఇతి| నను, పైత్తికే స్వేదాగమాత్, వాతికే విషమారంభవిసర్గిత్వాత్ సర్వాంగగ్రహణావ్యవస్థితేశ్చావ్యాపకం లక్షణమితి| అత్ర జేజ్జటకార్తికకుండాదయః సమాదధుః– ఉత్సర్గాపవాదభావేన వ్యవస్థితిరితి| తన్న సంగతమిత్యన్యే; విధౌ హ్యుత్సర్గాపవాదభావో నతు లక్షణే, అవ్యాప్త్యతివ్యాప్త్యోర్లక్షణదోషాత్; తస్మాత్ స్వేదోऽగ్నిః ‘స్విద్యతేऽనేన’ ఇతి వ్యుత్పత్త్యా; తస్యావరోధో దోషవ్యాప్తిః| వాతజ్వరే యద్యపి వాయోశ్చలత్వేనారంభవిసర్గయోర్వైషమ్యం, తథాऽపి సర్వదేహగతజ్వరారంభకదోషదుష్ట్యనివృత్తేరనుద్భూతసర్వాంగగ్రహణస్య విద్యమానతైవేతి న వ్యభిచారః| చరకే తు జ్వరలక్షణం “ జ్వరప్రత్యాత్మికం లింగం సంతాపో దేహమానసః|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| నను, “శారీరో జాయతే పూర్వం దేహే మనసి మానసః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| చరకవచనాద్దేహమనసోరన్యోన్యవ్యభిచారాదలక్షణమితి చేత్; తన్న, సూక్ష్మతరకాలవ్యవహితస్యాన్యతరరూపస్యావశ్యంభావిత్వాత్| యథా– గుణవద్ద్రవ్యమితి ద్రవ్యలక్షణమితి||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
జ్వరలక్షణమాహ– (యత్ర యస్మిన్ రోగే, యుగపదేకకాలే, ఈదృశలక్షణం దృశ్యతే స జ్వరః కథ్యతే|) స్వేదావరోధః స్వేదానిర్గమః, అన్యే పైత్తికే స్వేదావగమాల్లక్షణే వ్యభిచారః, తేన స్వేదోऽగ్నిః ‘స్విద్యతేऽనేన’ ఇతి వ్యుత్పత్త్యా, తస్యావరోధో దోషవ్యాప్తిః| సంతాపేత్యత్ర సంశబ్దో దేహేంద్రియమనసాం తాపం లక్షయతి| సర్వాంగగ్రహణం సర్వాంగవేదనేత్యాహుః| స్వేదావరోధ ఇత్యత్ర ‘వేగోపరోధ’ ఇత్యన్యే పఠంతి| తత్ర వేగోపరోధో వాతమూత్రపురీషాదీనామనిర్గమనం; తదయుక్తం, పిత్తజ్వరే పురీషాదీనాం నిర్గమనేన తత్రాऽవ్యాప్తేః||3||
Adhikarana జ్వరపూర్వరూపం (౪-౭) · Śloka ౭
శ్రమోऽరతిర్వివర్ణత్వం వైరస్యం నయనప్లవః |
ఇచ్ఛాద్వేషౌ ముహుశ్చాపి శీతవాతాతపాదిషు ||4||
జృంభాऽంగమర్దో గురుతా రోమహర్షోऽరుచిస్తమః |
అప్రహర్షశ్చ శీతం చ భవత్యుత్పత్స్యతి జ్వరే ||5||
(సామాన్యతో విశేషాత్తు జృంభాऽత్యర్థం సమీరణాత్ |
పిత్తాన్నయనయోర్దాహః కఫాదన్నారుచిర్భవేత్ ||6||
రూపైరన్యతరాభ్యాం తు సంసృష్టైర్ద్వంద్వజం విదుః |
సర్వలింగసమవాయః సర్వదోషప్రకోపజే) ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः |
इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ||४||
जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः |
अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ||५||
(सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् |
पित्तान्नयनयोर्दाहः कफादन्नारुचिर्भवेत् ||६||
रूपैरन्यतराभ्यां तु संसृष्टैर्द्वन्द्वजं विदुः |
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे) ||७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– శ్రమ ఇత్యాది| శ్రమః శ్రాంతత్వమివ| అరతిరనవస్థితచిత్తత్వం, అరతిః క్రీడాభావ ఇతి కార్తికః| వివర్ణత్వం మ్లానగాత్రత్వం| యత్తు ‘‘దుష్టాః స్వహేతుభిర్దోషాః’’ ఇత్యారభ్య “స్వకాలేషు జ్వరాగమం| జనయంత్యథ వృద్ధిం చ స్వవర్ణం చ త్వగాదిషు||” (సు. చి. అ. 39) ఇతి సంప్రాప్తౌ వృద్ధసుశ్రుతవచనం, తదత్యర్థజృంభాదివద్విశిష్టపూర్వరూపాభిప్రాయేణ, సంప్రాప్త్యవస్థాపన్నదోషజన్యత్వాత్ పూర్వరూపస్యేతి| వైరస్యమితి ముఖస్య విరుద్ధరసతా| నయనప్లవోऽశ్రుపూర్ణనేత్రత్వం| యదుక్తం చరకే– " ఆలస్యం నయనే సాస్రే" (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది| ఆదిశబ్దాదంబుజ్వలనయోరపి అనిశ్చితేచ్ఛాద్వేషయోర్గ్రహణం| ఉక్తం హి చరకే– ‘‘జ్వలనాతపవాయ్వంబుభక్తిద్వేషావనిశ్చితౌ|’’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అన్యే తు శైత్యౌష్ణ్యసాధర్మ్యాజ్జలానలౌ గ్రాహయంతి, ఆదిశబ్దేన చ శయనాదికం| తమోऽంధకారప్రవిష్టస్యేవాసంవిత్తిః| అప్రహర్షః ప్రీత్యభావః| జ్వలనేచ్ఛయా శీతే లబ్ధే శీతం చేతి వచనం శీతస్య విశేషేణ బోధనార్థం| చకారేణ వాతవిద్వేషాదిగ్రహణమిత్యాహుః| ఉత్పత్స్యతీతి భవిష్యతి జ్వరే| ఉత్పత్స్యతీతి ఆత్మనేపదానిత్యత్వేన; తచ్చ చక్షిఙ ఇకారేణ ‘ అనుదాత్తఙిత ఆత్మనేపదం’ (పా. అ. 1/3/12) ఇత్యాత్మనేపదే సిద్ధే తదర్థం ఙిత్కరణేన జ్ఞాపితమితి శాబ్దికాః| గదాధరస్తు– ‘ఉత్పిత్సతి’ ఇతి పఠిత్వా ‘పద గతౌ’ ఇత్యస్య సన్నంతస్య ‘ సనిమీమాఘురభలభశకపతపదాం|’ (అ. 7 పా. 4 సూ. 54) ఇత్యాదినా ఇసి కృతే ‘పూర్వవత్ సనః’ (అ. 1 పా. 3 సూ. 62) ఇత్యత్ర భిన్నవాక్యతయా పరస్మైపదమితి వ్యాచష్టే ఇతి||4-7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వరూపమాహ– శ్రమ ఇత్యాది| శ్రాంతత్వమివ శ్రమః| అరతిరనవస్థితచిత్తత్వం, అరతిః క్రీడాభావ ఇత్యపరే| వివర్ణత్వం మలినగాత్రతా| వైరస్యం ముఖస్య, విరసతా విరుద్ధరసతా| నయనప్లవః అశ్రుపూర్ణనేత్రత్వం| శీతవాతాతపాదిషు విషయేషు ఇచ్ఛాద్వేషౌ అభిలాషవిద్వేషౌ| ఆదిశబ్దాదంబుజ్వలనయోర్గ్రహణం| ఉక్తం హి చరకే– “జ్వలనాతపవాయ్వంబుభక్తిద్వేషావనిశ్చితౌ” ఇతి| అన్యే తు శైత్యౌష్ణ్యాసాధర్మ్యాజ్జలానలౌ గృహ్ణంతి| తే త్వాదిశబ్దేన శయనాదికం మన్యంతే|| జృంభేతి జృంభా జృంభణం| అంగమర్దోऽంగమోటనం| గురుతా గాత్రాణాం| రోమహర్షో రోమాంచః| అరుచిర్భోజ్యే| తమః అంధకారప్రవిష్టస్యేవార్థాసంవిత్తిః| అప్రహర్షః ఆనందాభావః| శీతమితి శీతాదౌ ముహురిచ్ఛాద్వేషావితి సిద్ధే పునరపి శీతవచనం విశేషేణ శీతప్రాదుర్భావదర్శనార్థం| ఉత్పత్స్యతి భావిని జ్వరే ఏతాని లక్షణాని భవంతి| అత్ర తు మాధవేన సామాన్యపూర్వలక్షణం సుశ్రుతోక్తం లిఖితం, నతు విశిష్టం పూర్వరూపలక్షణం; తచ్చాస్మాభిరిహైవ లిఖ్యతే– సామాన్యత ఇత్యాది| సామాన్యత ఇతి పూర్వపద్యేన సంబధ్యతే| భావిని వాతికే జ్వరేऽత్యర్థం జృంభా, పైత్తికే నయనయోర్దాహః, కఫజే నాన్నాభినందనమితి న అన్నాభిలాషః||4-7||
Adhikarana వాతజ్వరలక్షణం (౮-౯) · Śloka ౯
వేపథుర్విషమో వేగః కంఠౌష్ఠపరిశోషణం |
నిద్రానాశః క్షవస్తంభో గాత్రాణాం రౌక్ష్యమేవ చ ||8||
శిరోహృద్గాత్రరుగ్వక్త్రవైరస్యం గాఢవిట్కతా |
శూలాధ్మానే జృంభణం చ భవంత్యనిలజే జ్వరే ||9||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् |
निद्रानाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ||८||
शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं गाढविट्कता |
शूलाध्माने जृम्भणं च भवन्त्यनिलजे ज्वरे ||९||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతపిత్తకఫానాం యథాపూర్వం భూరిదారుణవికారకర్తృత్వేన ప్రాధాన్యం, యదుక్తం చరకే– ‘‘అశీతిర్వాతవికారాశ్చత్వారింశత్పిత్తవికారాః, వింశతిః శ్లేష్మవికారాః|’’ (చ. సూ. అ. 20) ఇతి; తథా దారుణాశ్చ వాతవికారా ఆక్షేపకపక్షాఘాతాదయః; అతః ప్రాధాన్యాత్ ప్రథమం వాతజ్వరలక్షణమాహ– వేపథురిత్యాది| ఏవమన్యత్రాపి వాతాదిక్రమనిర్దేశేన వేదితవ్యం| విషమో వేగ ఇతి వేగో జ్వరస్య ప్రవృత్తిర్వృద్ధిర్వా, తస్య వైషమ్యమనియతకాలత్వం, అంగేషు చౌష్ణ్యాద్యనియతత్వం| క్షవశ్ఛిక్కా ‘ హా~ంచి’ ఇతి లోకే| స్తంభో గాత్రాణాం జడిమా, రౌక్ష్యమపి గాత్రాణామేవేతి గదాధరాదయో వ్యాచక్షతే; తచ్చానవధానాద్వ్యాఖ్యాతమితి లక్ష్యతే; క్షవస్య స్తంభః క్షవస్తంభ ఇత్యేకపదతాऽత్ర యుజ్యతే| యదాహ వాగ్భటః– ‘‘హర్షో రోమాంగదంతేషు వేపథుః క్షవథోర్గ్రహః| భ్రమః ప్రలాపో ఘర్మేచ్ఛా విలాపశ్చానిలజ్వరే||’’(వా. ని. అ. 2) ఇతి| చరకేऽపి నిదానే ‘‘క్షవథూద్గారవినిగ్రహః’’ (చ. ని. అ. 1) ఇతి పఠితం| వినిగ్రహశబ్దస్తు తత్ర నిరోధార్థ ఏవాచార్యేణ నిర్దిష్టః; యథా వాతగుల్మనిదానే– “రూక్షాన్నపానం విషమాతిమాత్రం విచేష్టితం వేగవినిగ్రహశ్చ|” (చ. చి. అ. 5) ఇతి; తథాऽంతర్వేగజ్వరలక్షణే “దోషవర్చోవినిగ్రహః” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| ఏతేన, జ్వరముక్తిలక్షణే క్షవస్య పాఠాత్ కథమేతల్లక్షణమితి యదాశంకితం కార్తికకుండేన తదపి నిరస్తం| ఆధ్మానం వాయునా సవేదనముదరపూర్ణత్వం| శిరోహృద్గాత్రరుగిత్యత్ర గాత్రగ్రహణేన శిరోహృద్గ్రహణే సిద్ధే తదభిధానం విశేషేణ శిరసి హృది చ వేదనార్థం| ఏతాని రూపాణి ప్రాయోభావిత్వేన నిర్దిష్టాని సుశ్రుతేన, తేన చకారేణాన్యాన్యపి చరకనిదానోక్తాని బోద్ధవ్యాని| తాన్యేవ గద్యేనోక్తాని సుఖగ్రహణార్థం శ్లోకేన మయా ప్రదర్శ్యంతే– “భవంతి వివిధా వాతవేదనాః పాదసుప్తతా| పిండికోద్వేష్టనం కర్ణస్వనో వక్త్రకషాయతా|| ఊరుసాదో హనుస్తంభో విశ్లేషః సంధిజానునోః| శుష్కకాసో వమిర్లోమదంతహర్షః శ్రమభ్రమౌ|| అరుణం నేత్రమూత్రాది తృట్ప్రలాపోష్ణకామితాః|” ఇతి||8-9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతపిత్తకఫానాం యథాపూర్వం భూరిదారుణవికారకర్తృత్వేన వాయోః ప్రాధాన్యమతస్తత్ప్రాధాన్యాత్ప్రథమం వాతజ్వరలక్షణమాహ– వేపథురిత్యాది| వేపథుః కంపః| విషమో వేగో జ్వరస్య హీనాధికభావేన, అంగేషు చోష్మాద్యనియతత్వం| కంఠౌష్ఠపరిశోషణమితి సుగమం| తథా క్షవస్తంభః క్షవః ఛిక్కా తస్యాః స్తంభోऽనిర్గమనం| కేచిత్తు ‘క్షవః స్తంభః’ ఇతి భిన్నం పదం పఠంతి, తన్మతే క్షవః ఛిక్కా, స్తంభో గాత్రాణామితి వ్యాఖ్యానయంతి; తన్న యుక్తం| యదుక్తం వాగ్భటే– “హర్షో రోమాంగదంతేషు వేపథుః క్షవథోర్గ్రహః| భ్రమః ప్రలాపో ఘర్మేచ్ఛా విరమశ్చానిలజ్వరే||” ఇతి| చరకేऽపి నిదానే– “క్షవథూద్గారవినిగ్రహః” ఇతి| వినిగ్రహశబ్దస్తు నిరోధార్థ ఏవ, యథాऽంతర్వేగజ్వరలక్షణే “దోషవర్చోవినిగ్రహః” ఇత్యేవం పఠితః| రౌక్ష్యం గాత్రాణామేవ| చకారాత్ కృష్ణవిణ్మూత్రనేత్రత్వం సముచ్చీయతే| అన్యే తు “రౌక్ష్యమేవ చ” ఇత్యత్ర స్థానే “శ్యావాంగమలమూత్రతా” ఇతి పఠంతి| అత్ర గాత్రగ్రహణేన శిరోగ్రహణే సిద్ధే తదభిధానం విశేషేణ శిరసి హృది వేదనాదర్శనార్థం; శిరసి హృది గాత్రేషు రుక్ పీడా| వైరస్యం విరసతా| గాఢవిట్కతా బద్ధమలతా| శూలాధ్మానే శూలముదరశూలం, ఆధ్మానం వాయునా సవేదనముదరపూర్ణత్వమిత్యర్థః| జృంభణం జృంభాబాహుల్యం| అనిలజే జ్వరే ఏతాని లక్షణాని భవంతి| ఏతాని ప్రకృతిసమసమవేతాని||8-9||
Adhikarana పిత్తజ్వరలక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
వేగస్తీక్ష్ణోऽతిసారశ్చ నిద్రాల్పత్వం తథా వమిః |
కంఠౌష్ఠముఖనాసానాం పాకః స్వేదశ్చ జాయతే ||10||
ప్రలాపో వక్త్రకటుతా మూర్ఛా దాహో మదస్తృషా |
పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వం పైత్తికే భ్రమ ఏవ చ ||11||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः |
कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ||१०||
प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्छा दाहो मदस्तृषा |
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ||११||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తజ్వరలక్షణమాహ– వేగస్తీక్ష్ణ ఇత్యాది| అతిసారః పిత్తస్య సరత్వేన సద్రవా ప్రవృత్తిర్న త్వతిసార ఏవ, తస్య జ్వరోపద్రవత్వాత్| నిద్రాల్పత్వం స్వల్పనిద్రాత్వం| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “నిద్రానాశోऽనిలాత్ పిత్తాత్” (సు. శా. అ. 4) ఇత్యాది| వమిః పిత్తస్య కఫస్థానగమనాత్| స్వేదో ఘర్మాగమనం, ప్రాయేణ సామదోషేణ స్రోతసాం నిరోధాత్ సర్వజ్వరేషు ఘర్మనిరోధః, అత్ర తు పిత్తస్య తైక్ష్ణ్యాజ్జ్వరప్రభావాద్వా స న భవతీతి| ప్రలాపోऽసంబద్ధభాషణం| వక్త్రకటుతా ముఖతిక్తత్వం, చరకే హి పైత్తికనానాత్మజచత్వారింశద్వికారేషు తిక్తాస్యతాయాః పాఠాదనుభవాచ్చ| కార్తికస్త్వరోచకే “కట్వమ్లముష్ణం విరసం చ పూతి పిత్తేన విద్యాల్లవణం చ వక్త్రం|” (చ. చి. అ. 26) ఇతి వచనం దృష్టాంతముపన్యస్య కటుముఖత్వమపీచ్ఛతి| తన్న, తత్రాపి సందేహాత్| యదుక్తం– “కటు స్యాత్ కటుతిక్తయోః|” ఇతి| తస్మాత్ “యోऽమ్లం భృశోష్ణం కటుతిక్తవక్త్రః పీతం సరక్తం హరితం వమేద్వా| సదాహచోషజ్వరవక్త్రశోషం సా పిత్తకోపప్రభవా హి ఛర్దిః||” (సు. ఉ. తం. అ. 49) ఇతి సుశ్రుతవచనాత్ కటుముఖత్వమప్యేష్టవ్యమితి| మూర్ఛేతి మూర్ఛా రూపాద్యవిజ్ఞానం, తమఃప్రవేశో విస్మృతిరిత్యాహుః| మదో మత్తత్వమివ, యథా– పూగకోద్రవధత్తూరభక్షణాదౌ| భ్రమ ఇతి భ్రమశ్చక్రస్థితస్యేవ భ్రమద్వస్తుదర్శనమిత్యాహుః; అన్యే తు స్వదేహభ్రమణజ్ఞానం| నను, భ్రమస్యాశీతివాతవికారపఠితస్య వాతనానాత్మజత్వాత్ కథం పిత్తవికారే పాఠః? ఉచ్యతే, “న రోగోऽప్యేకదోషజః|” ఇతి వచనాత్ పైత్తికే వాతానుబంధాత్ భ్రమః, ఇతి జేజ్జటః సమాధానముక్తవాన్| అథవా దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనప్రభావాత్ కారణాదృష్టస్యాపి రూపస్య కార్య ఉపలంభః; యథా– అరూపవాతారబ్ధాతిసారాదావివారుణత్వం, హరిద్రాచూర్ణసంయోగ ఇవ లౌహిత్యం| యత్తూక్తం సుశ్రుతే– “రజఃపిత్తానిలాద్భ్రమః|” (సు. శా. అ. 4) ఇతి, తత్రాపి వాతానుగతపిత్తజత్వమేవ బోద్ధవ్యం, అన్యథా భ్రమస్య వాతికనానాత్మజత్వమేవ న స్యాదితి| అపరే తు పిత్తదూషితనేత్రత్వేన విపర్యస్తజ్ఞానం భ్రమః, ‘పీతః శంఖ’ ఇత్యాదివత్| చకారః పూర్వవదనుక్తసముచ్చయార్థః| తద్యథా– తీవ్రోష్మతా రక్తకోఠాః శీతేచ్ఛతాऽరుచిరితి||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికమాహ– వేగ ఇత్యాది| వేగస్తీక్ష్ణస్తీవ్రవేగః| అతీసార ఇతి పిత్తస్య సరత్యేన సద్రవా ప్రవృతిర్న త్వతీసారః, తస్య జ్వరోపద్రవత్వాత్| నిద్రాల్పత్వం స్వల్పనిద్రాత్వం| వమిః పిత్తస్య కఫస్థానగతత్వాత్| కంఠౌష్ఠముఖనాసానాం పాక ఇతి సుగమం| స్వేదో ఘర్మాంబునిర్గమనం| ప్రాయేణ సామజ్వరే స్వేదనిరోధః, అత్ర తు పిత్తస్య తైక్ష్ణ్యాజ్జ్వరప్రభావాద్వా స న భవతి| ప్రలాపోऽసంబద్ధభాషణం| వక్త్రకటుతా ముఖతిక్తత్వం| యదుక్తమభిధానాంతరే– “కటుః స్యాత్కటుతిక్తయోః|” ఇతి| యదుక్తం సుశ్రుతే– “ యోऽమలం భృశోష్ణం కటుతిక్తవక్త్రః పీతం సరక్తం హరితం వమేద్వా| సదాహశోషజ్వరవక్త్రశోషం సా పిత్తకోపప్రభవా హి ఛర్దిః||” ఇతి సుశ్రుతవచనాత్ కటుముఖత్వమప్యేష్టవ్యమితి| మూర్ఛా రూపాద్యపరిజ్ఞానం తమఃప్రవేశో విస్మృతిరిత్యాహుః| మదో మత్తత్వమివ, యథా పూగదుష్టకోద్రవధత్తూరభక్షణాదౌ| భ్రమ ఇతి చక్రస్థితస్యేవ సంభ్రమాద్వస్తుదర్శనమాహుః, అన్యే తు స్వదేహభ్రమణజ్ఞానం| నను భ్రమస్య అశీతివాతవికారపఠితస్య నానాత్మజత్వాత్ కథం పిత్తవికారే పాఠః? ఉచ్యతే– ‘న రోగోऽప్యేకదోషజః’ ఇతి వచనాత్, అథవా దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనప్రభావాత్| యదుక్తం సుశ్రుతే– “రజఃపిత్తానిలాద్భ్రమః” ఇతి| అపరే తు పిత్తదూషితనేత్రత్వేన విపర్యస్తజ్ఞానం భ్రమః పీతః శంఖ ఇత్యాదివత్| పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వమితి సుగమం| పైత్తికే జ్వరే ఏతాని లక్షణాని భవంతి||10-11||
Adhikarana కఫజ్వరలక్షణం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
స్తైమిత్యం స్తిమితో వేగ ఆలస్యం మధురాస్యతా |
శుక్లమూత్రపురీషత్వం స్తంభస్తృప్తిరథాపి చ ||12||
(నాత్యుష్ణగాత్రతా ఛర్దిరంగసాదోऽవిపాకితా) |
గౌరవం శీతముత్క్లేదో రోమహర్షోऽతినిద్రతా |
( స్రోతోరోధో రుగల్పత్వం ప్రసేకో లవణాస్యతా |
నాత్యుష్ణగాత్రతా, చ్ఛర్దిర్లాలాస్రావోऽవిపాకతా) |
ప్రతిశ్యాయోऽరుచిః కాసః కఫజేऽక్ష్ణోశ్చ శుక్లతా ||13||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
स्तैमित्यं स्तिमितो वेग आलस्यं मधुरास्यता |
शुक्लमूत्रपुरीषत्वं स्तम्भस्तृप्तिरथापि च ||१२||
(नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकिता) |
गौरवं शीतमुत्क्लेदो रोमहर्षोऽतिनिद्रता |
( स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको लवणास्यता |
नात्युष्णगात्रता, च्छर्दिर्लालास्रावोऽविपाकता) |
प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కఫజ్వరలక్షణమాహ– స్తైమిత్యమిత్యాది| స్తైమిత్యమంగానామార్ద్రపటావగుంఠితత్వమివ| స్తిమితో వేగో మందో వేగః| ఆలస్యమితి “సమర్థస్యాప్యనుత్సాహః కర్మణ్యాలస్యముచ్యతే|” (సు. శా. అ. 4) ఇత్యాలస్యలక్షణమాహుః| స్తంభోऽంగస్తబ్ధతా| తృప్తిస్తృప్తస్యేవాన్నానభిలాషః| ఉత్క్లేదః కంఠోపస్థితవమనత్వమివ| అరుచిరత్ర సత్యప్యభిలాషే అభ్యవహారాసామర్థ్యమితి భేదః| చకారః పూర్వవత్| తేన “తథాऽంగే పీడకాః శీతాః ప్రసేకశ్ఛర్దితంద్రికే| హృదుపలేప ఉష్ణాభిలాషితా వహ్నిమార్దవం||” ఇతి||12-13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ శ్లైష్మికమాహ– స్తైమిత్యమిత్యాది| స్తైమిత్యమంగానామార్ద్రవస్త్రావగుంఠితత్వమివ| స్తిమితో వేగో మందవేగః| ఆలస్యం “యః శక్తస్యాప్యనుత్సాహః కర్మణ్యాలస్యముచ్యతే|” ఇతి| మధురాస్యతా మధురవక్త్రత్వం| మూత్రపురీషయోః శౌక్ల్యం| స్తంభోऽంగస్తబ్ధతా| తృప్తిః తృప్తసేవాన్నానభిలాషః| గౌరవం గురుగాత్రతా| శీతం శీతావిర్భావః| ఉత్క్లేదః ఉపస్థితవమనత్వమివ, అపరే శ్లేష్మనిష్ఠీవనం| రోమహర్షో రోమాంచః| అతినిద్రతా నిద్రాధిక్యం| ప్రతిశ్యాయః నాసాస్రవణం| అరుచిః అస్త్ర సత్యప్యభిలాషేऽభ్యవహారాసామర్థ్యమితి తృప్తితో భేదః| స్రోతోరోధో రసవాహినాం స్రోతసాం రోధః| కాసః ప్రసిద్ధః| అవిపాకతా అన్నావిపాకః| చకారః పూర్వవదనుక్తసముచ్చయార్థః, కఫజే జ్వరే ఏతాని లక్షణాని భవంతి||12-13||
Adhikarana వాతపిత్తజ్వరలక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౫
తృష్ణా మూర్ఛా భ్రమో దాహః స్వప్ననాశః శిరోరుజా |
కంఠాస్యశోషో వమథూ రోమహర్షోऽరుచిస్తమః ||14||
పర్వభేదశ్చ జృంభా చ వాతపిత్తజ్వరాకృతిః |15|
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
तृष्णा मूर्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा |
कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तमः ||१४||
पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः |१५|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతపిత్తజ్వరలక్షణమాహ– తృష్ణేత్యాది| పర్వాణి భిద్యంత ఇవ వేదనా పర్వభేదః| ఏతాని చ లింగాని వికృతివిషమసమవాయారబ్ధస్య బోద్ధవ్యాని| వికృతివిషమసమవాయారబ్ధత్వం చైషాం కేవలవాతికపైత్తికజ్వరలక్షణానాం మధ్యే కేషాంచిదేవ నియమేన పాఠాత్తదతిరిక్తలక్షణపాఠాచ్చ బోద్ధవ్యం| యథా– అత్రైవ వాతపైత్తికేऽరుచిరోమహర్షౌ, వక్ష్యమాణవాతశ్లైష్మికే స్వేదః సంతాపశ్చ, ఏవం కఫపైత్తికే అనవస్థితశీతదాహౌ, ఏవం సన్నిపాతజే సాస్రకలుషాదినేత్రత్వం శిరోలోఠనాది| ప్రకృతిసమవాయారబ్ధే తు వాతజాదిజ్వరలింగాన్యేవ సమస్తాని కతిపయాని వా భవంతి| అత ఏవ చికిత్సితే చరకః వికృతివిషమసమవాయారబ్ధానాం ద్వంద్వసన్నిపాతజ్వరాణాం లక్షణాని సాక్షాత్ పఠిత్వా నిదానస్థానోక్తవాతాదిజ్వరలింగాతిదేశేన ప్రకృతిసమసమవేతానాం ద్వంద్వసన్నిపాతజ్వరాణాం లక్షణముక్తవాన్| యదాహ– “నిదానే త్రివిధా ప్రోక్తా యా పృథగ్జజ్వరాకృతిః| సంసర్గసన్నిపాతానాం తథా చోక్తం స్వలక్షణం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| ఏవం వక్ష్యమాణం ద్వంద్వసన్నిపాతలక్షణం వ్యాఖ్యేయం| ప్రకృతిసమసమవాయవికృతివిషమసమవాయయోశ్చాయమర్థః– ప్రకృత్యా హేతుభూతయా సమః కారణానురూపః సమవాయః కార్యకారణభావసంబంధః ప్రకృతిసమసమవాయః, కారణానురూపం కార్యమిత్యర్థః; యథా– శుక్లతంతుసమవాయారబ్ధస్య పటస్య శుక్లత్వం| వికృత్యా హేతుభూతయా విషమః కారణాననురూపః సమవాయో వికృతివిషమసమవాయః, యథా– హరిద్రాచూర్ణసంయోగజం లౌహిత్యమితి||14||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ వాతపిత్తజజ్వరలక్షణమాహ– తృష్ణేత్యాది| తృష్ణాద్యాః శిరోరుజాంతాః సుగమాః| కంఠాస్యశోషః కంఠశోషో ముఖశోషశ్చ| వమథుశ్ఛర్దిభేదః థుగథుగీతి లోకే| రోమహర్షః రోమాంచః| అరుచిః ప్రసిద్ధా| తమః అంధకారే ప్రవిష్టస్యేవార్థాసంవిత్తిః| పర్వభేదః పర్వాణి భిద్యంత ఇతి సంధిషు వేదనాభేదః| ద్వంద్వజేషు సాన్నిపాతికేషు చ కానిచిల్లక్షణాని వికృతివిషమసమవాయారబ్ధాని భవంతి, కానిచిత్ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధాని భవంతి| దోషాణామేవ లక్షణాని దృశ్యంతే ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధాని, విపరీతాని తు వికృతివిషమసమవాయారబ్ధాని| యథాత్రైవ వాతపైత్తికే జ్వరే అరుచిః, రోమహర్షశ్చ; వక్ష్యమాణవాతశ్లైష్మికే సంతాపః; ఏవం కఫపిత్తజే లిప్తతిక్తాస్యత్వం సన్నిపాతజే సాస్రకలుషాదినేత్రత్వం శిరోలోఠనాది, ప్రకృతిసమసమవాయవికృతివిషమసమవాయయోశ్చాయమర్థః– ప్రకృత్యా హేతుభూతయా సమః కారణానురూపః సమవాయః కార్యకారణభావసంబంధః ప్రకృతిసమసమవాయః, కారణానురూపం కార్యమిత్యర్థః; యథా శుక్లతంతుసమవాయారబ్ధస్య శుక్లత్వం పటస్య; వికృత్యా హేతుభూతయా విషమః కారణాననురూపః సమవాయో వికృతివిషమసమవాయః; యథా హరిద్రాచూర్ణసంయోగజం లౌహిత్యమితి, యథా వాతపిత్తయోర్లక్షణేషు అరుచిరోమహర్షౌ| ఇమౌ తు వికృత్యారబ్ధౌ దృశ్యేతే; వాతశ్లేష్మణోర్లక్షణేషు సంతాపో నాస్తి, సాన్నిపాతికజ్వరలక్షణే దృశ్యతే సోऽపి వికృత్యారబ్ధః| శిరసో లోఠనం వాతపిత్తశ్లేష్మణాం లక్షణేషు న దృశ్యతే సాన్నిపాతికజ్వరలక్షణే దృశ్యతే తదపి వికృత్యారబ్ధం| ఏవం ద్వంద్వజసన్నిపాతజేషు సర్వేష్వపి రోగేషు బోద్ధవ్యం||14||–
Adhikarana వాతశ్లేష్మజ్వరలక్షణం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
స్తైమిత్యం పర్వణాం భేదో నిద్రా గౌరవమేవ చ ||15||
శిరోగ్రహః ప్రతిశ్యాయః కాసః స్వేదాప్రవర్తనం |
సంతాపో మధ్యవేగశ్చ వాతశ్లేష్మజ్వరాకృతిః ||16||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ||१५||
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम् |
सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతశ్లేష్మజ్వరలక్షణమాహ– స్తైమిత్యం పర్వణాం భేద ఇత్యాది| స్వేదాప్రవర్తనం స్వేదస్య ఆ సమంతాదకారణేన ప్రవర్తనం వికృతవిషమసమసమవాయారబ్ధత్వాదితి కార్తికః| యుక్తం చైతత్; యదాహ హారీతః– “శిరోగ్రహః స్వేదభవో జ్వరస్య కాసశ్చ లింగం కఫవాతజస్య|” ఇతి| స్వేదభవః స్వేదోత్పత్తిః| మధ్యవేగో నాతితీక్ష్ణో నాతిమృదురితి||15-16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతశ్లేష్మజ్వరలక్షణమాహ– స్తైమిత్యమిత్యాది| స్తైమిత్యం ఆర్ద్రవస్త్రావగుంఠితమివ, అన్యే నిశ్చలత్వం జ్వరితస్య| పర్వణాం భేదో వేదనావిశేషః సంధిషు| నిద్రా ప్రసిద్ధా| గౌరవం అంగానాం| శిరోగ్రహః శిరోగృహీతమివ మన్యతే| ప్రతిశ్యాయో నాసాస్రావః| స్వేదాప్రవర్తనం స్వేదస్య ఆసమంతాత్ప్రవర్తనం| యదుక్తం హారీతే– “శిరోగ్రహః స్వేదభవశ్చ కాసో జ్వరస్య లింగం కఫవాతజస్య|” ఇతి| స్వేదభవః స్వేదోత్పత్తిః| ఇదమపి లక్షణం వికృతివిషమసమవాయారబ్ధం| సంతాపోऽపి వికృతివిషమసమవాయారబ్ధః| మధ్యవేగో నాతితీక్ష్ణో నాతిమృదురితి ||15-16||
Adhikarana శ్లేష్మపిత్తజ్వరలక్షణం (౧౭) · Śloka ౧౭
లిప్తతిక్తాస్యతా తంద్రా మోహః కాసోऽరుచిస్తృషా |
ముహుర్దాహో ముహుః శీతం శ్లేష్మపిత్తజ్వరాకృతిః ||17||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा |
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తశ్లేష్మజ్వరలక్షణమాహ– లిప్తేత్యాది| శ్లేష్మణా లిప్తం చ పిత్తేన తిక్తం చ ఆస్యం ముఖం యస్య, తస్య భావో లిప్తతిక్తాస్యతా| తంద్రా నిద్రావత్క్లాంతిః| మోహో మూర్ఛా| ఏతాని లింగాని ప్రాయోభావిత్వేన నిర్దిష్టాని, తేనాన్యాన్యపి చరకోక్తాని బోద్ధవ్యాని| యథా– “తథా స్తంభశ్చ సంస్వేదః కఫపిత్తప్రవర్తనం|” ఇతి||17||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లేష్మపిత్తజ్వరమాహ– లిప్తేత్యాది| శ్లేష్మణా లిప్తం పిత్తేన తిక్తం చ ముఖం యస్య, తస్య భావో లిప్తతిక్తాస్యతా, లిప్తాస్యతా తిక్తాస్యతా చేత్యర్థః| తంద్రా నిద్రావత్క్లాంతిః| తంద్రాలక్షణమాహ– “ ఇంద్రియార్థేష్వసంవిత్తిర్గౌరవం జృంభణం క్లమః| నిద్రార్తస్యేవ యస్యేహా తస్య తంద్రాం వినిర్దిశేత్||” ఇతి| మోహో మూర్ఛా| అన్యత్సుగమం||17||
Adhikarana సాన్నిపాతికజ్వరలక్షణం (౧౮-౨౩) · Śloka ౨౩
క్షణే దాహః క్షణే శీతమస్థిసంధిశిరోరుజా |
సాస్రావే కలుషే రక్తే నిర్భుగ్నే చాపి లోచనే ||18||
సస్వనౌ సరుజౌ కర్ణౌ కంఠః శూకైరివావృతః |
తంద్రా మోహః ప్రలాపశ్చ కాసః శ్వాసోऽరుచిర్భ్రమః ||19||
పరిదగ్ధా ఖరస్పర్శా జిహ్వా స్రస్తాంగతా పరం |
ష్ఠీవనం రక్తపిత్తస్య కఫేనోన్మిశ్రితస్య చ ||20||
శిరసో లోఠనం తృష్ణా నిద్రానాశో హృది వ్యథా |
స్వేదమూత్రపురీషాణాం చిరాద్దర్శనమల్పశః ||21||
కృశత్వం నాతిగాత్రాణాం ప్రతతం కంఠకూజనం |
కోఠానాం శ్యావరక్తానాం మండలానాం చ దర్శనం ||22||
మూకత్వం స్రోతసాం పాకో గురుత్వముదరస్య చ |
చిరాత్పాకశ్చ దోషాణాం సన్నిపాతజ్వరాకృతిః ||23||
(చ. చి. అ. 3) |
View original
क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा |
सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने ||१८||
सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः |
तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः ||१९||
परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम् |
ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च ||२०||
शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा |
स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः ||२१||
कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् |
कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ||२२||
मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च |
चिरात्पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः ||२३||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికజ్వరలక్షణమాహ– క్షణే దాహ ఇత్యాది| రుజా శూలం, అస్థ్యాదిభిః సంబధ్యతే| సాస్రావే సాశ్రుణీ| కలుషే ఆవిలవర్ణే| నిర్గతం భుగ్నం సంకుచితతా యయోస్తే నిర్భుగ్నే, “విస్ఫారితే ఇత్యర్థః” ఇతి జేజ్జటః; “అంతఃప్రవిష్టే” ఇత్యన్యే, “అతికుటిలే” ఇతి చక్రః| శూకైః శూకశింబి(ంబా)ధాన్యాదేః| పరిదగ్ధా దగ్ధవత్కృష్ణవర్ణా| ఖరస్పర్శా ఖరోగోజిహ్వావత్ స్పర్శో యస్యాం సా తథా| స్రస్తాంగతా నిఃసహావయవతా| ష్ఠీవనం రక్తస్య పిత్తస్య వా ముఖేన స్వల్పోద్గిరణం| శిరసో లోఠనమితస్తతశ్చాలనం| కృశత్వం నాతిగాత్రాణాం దోషపూర్ణత్వేన| ప్రతతం నిరంతరం| కోఠో భాలుకితంత్రే పఠితః| తద్యథా– “వరటీదష్టసంకాశః కండూమాంల్లోహితోऽస్రకఫపిత్తాత్| క్షణికోత్పాదవినాశః కోఠ ఇతి నిగద్యతే తజ్జ్ఞైః||” ఇతి| మూకత్వం మందవచనతా, అవచనతా వా| గురుత్వముదరస్య చ ఉదరగౌరవం, చిరాత్పాకశ్చ దోషాణామితి అతిసామతారబ్ధత్వేన| చకారాదన్యాన్యపి చ బోద్ధవ్యాని| యదాహ వాగ్భటః– “తద్వచ్ఛీతం మహానిద్రా దివా జాగరణం నిశి| సదా వా నైవ వా నిద్రా మహాన్ స్వేదోऽథవా న వా|| గీతనర్తనహాస్యాదివికృతేహాప్రవర్తనం|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| ఏతచ్చ లక్షణం త్రయోదశసన్నిపాతేషు మధ్యే స్వమానాద్వృద్ధైర్దోషైస్తుల్యైరారబ్ధస్య జ్వరస్య చరకేణ పఠితం; ద్వ్యుల్బణైకోల్బణాదీనాం చ ద్వాదశానాం లక్షణం తత్రైవ ద్రష్టవ్యం| తథాచ కాశ్మీరపాఠే చరకః– “భ్రమః పిపాసా దాహశ్చ గౌరవం శిరసోऽతిరుక్| వాతపిత్తోల్బణే విద్యాల్లింగం మందకఫే జ్వరే|| శైత్యం కాసోऽరుచిస్తంద్రాపిపాసాదాహహృద్వ్యథాః| వాతశ్లేష్మోల్బణే వ్యాధౌ లింగం పిత్తావరే విదుః|| ఛర్దిః శైత్యం ముహుర్దాహస్తృష్ణా మోహోऽస్థివేదనా| మందవాతే వ్యవస్యంతి లింగం పిత్తకఫోల్బణే|| సంధ్యస్థిశిరసః శూలం ప్రలాపో గౌరవం భ్రమః| వాతోల్బణే స్యాద్ద్వ్యనుగే తృష్ణా కంఠాస్యశుష్కతా|| రక్తవిణ్మూత్రతా దాహః స్వేదస్తృష్ణా బలక్షయః| మూర్ఛా చేతి త్రిదోషే స్యాల్లింగం పిత్తే గరీయసి| ఆలస్యారుచిహృల్లాసదాహవమ్యరతిభ్రమైః| కఫోల్బణం సన్నిపాతం తంద్రా కాసేన చాదిశేత్|| ప్రతిశ్యాచ్ఛర్దిరాలస్యం తంద్రాऽరుచ్యగ్నిమార్దవం| హీనవాతే పిత్తమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే మతం|| హారిద్రమూత్రనేత్రత్వం దాహస్తృష్ణా భ్రమోऽరుచిః| హీనవాతే మధ్యకఫే లింగం పిత్తాధికే మతం|| శిరోరుగ్వేపథుశ్వాసప్రలాపశ్ఛర్ద్యరోచకాః| హీనపిత్తే మధ్యకఫే లింగం వాతాధికే మతం|| శీతతా గౌరవం తంద్రా ప్రలాపోऽస్థిశిరోతిరుక్| హీనపిత్తే వాతమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే విదుః|| వర్చోభేదోऽగ్నిదౌర్బల్యం తృష్ణా దాహోऽరుచిర్భ్రమః| కఫహీనే వాతమధ్యే లింగం పిత్తాధికే విదుః|| శ్వాసః కాసః ప్రతిశ్యాయో ముఖశోషోऽతిపార్శ్వరుక్| కఫహీనే పిత్తమధ్యే లింగం వాతాధికే మతం||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| వికృతౌ నియమో నాస్తి; తేన వికృతివిషమసమవాయా అనేకప్రకారా భవంతి| అతః సుశ్రుతేనాప్యన్యాదృశః సన్నిపాతలక్షణం పఠితం– “నాత్యుష్ణశీతోऽల్పసంజ్ఞో భ్రాంతప్రేక్షీ హతప్రభః| ఖరజిహ్వః శుష్కకంఠః స్వేదవిణ్మూత్రవర్జితః|| సాశ్రునిర్భుగ్ననయనో భక్తద్వేషీ హతస్వరః| శ్వసన్నిపతితః శేతే ప్రలాపోపద్రవాన్వితః|| అభిన్యాసం తు తం ప్రాహుర్హతౌజసమథాపరే| సన్నిపాతజ్వరం కృచ్ఛ్రమసాధ్యమపరే జగుః||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| తథా భాలుకితంత్రే ద్వ్యుల్బణైకోల్బణాదిలక్షణమన్యథా పఠితం| తద్యథా– “వాతపిత్తాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి| తస్య జ్వరోऽంగమర్దస్తృట్తాలుశోషప్రమీలకాః|| ఆధ్మానతంద్రారుచయః శ్వాసకాసభ్రమశ్రమాః| పిత్తశ్లేష్మాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి|| అంతర్దాహో బహిః శీతం తస్య తంద్రా చ బాధతే| తుద్యతే దక్షిణం పార్శ్వమురఃశీర్షగలగ్రహాః|| నిష్ఠీవేత్ కఫపిత్తం చ తృష్ణా కండూశ్చ జాయతే| విడ్భేదశ్వాసహిక్కాశ్చ బాధంతే సప్రమీలకాః|| విభుఫల్గూ చ తౌ నామ్నా సన్నిపాతావుదాహృతౌ| శ్లేష్మానిలాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి|| తస్య శీతజ్వరో నిద్రా క్షుత్తృష్ణా పార్శ్వనిగ్రహః| శిరోగౌరవమాలస్యమన్యాస్తంభప్రమీలకాః|| ఉదరం దహ్యతే చాస్య కటిర్బస్తిశ్చ దూయతే| సన్నిపాతః స విజ్ఞేయో మకరీతి సుదారుణః|| వాతోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి| తస్య తృష్ణాజ్వరగ్లానిపార్శ్వరుగ్దృష్టిసంక్షయాః|| పిండికోద్వేష్టనం దాహ ఊరుసాదో బలక్షయః| సరక్తం చాస్య విణ్మూత్రం శూలం నిద్రావిపర్యయః|| నిర్భిద్యతే గుదం చాస్య బస్తిశ్చ పరికృత్యతే| ఆయమ్యతే భిద్యతే చ హిక్కతే విలపత్యపి|| మూర్ఛతి స్ఫాయతే రౌతి నామ్నా విస్ఫురకః స్మృతః| పిత్తోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి|| తస్య దాహో జ్వరో ఘోరో బహిరంతశ్చ వర్ధతే| శీతం చ సేవమానస్య కుప్యతః కఫమారుతౌ|| తతశ్చైనం ప్రధావంతే హిక్కాశ్వాసప్రమీలకాః| విసూచికా పర్వభేదః ప్రలాపో గౌరవం క్లమః|| నాభిపార్శ్వరుజా తస్య స్విన్నస్యాశు వివర్ధతే| స్విద్యమానస్య రక్తం చ స్రోతోభ్యః సంప్రవర్తతే|| శూలేన పీడ్యమానస్య తృష్ణా దాహశ్చ వర్ధతే| అసాధ్యః సన్నిపాతోऽయం శీఘ్రకారీతి కథ్యతే|| నహి జీవత్యహోరాత్రమేతేనావిష్టవిగ్రహః| కఫోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి|| తస్య శీతజ్వరస్వప్నగౌరవాలస్యతంద్రయః| ఛర్దిమూర్ఛాతృషాదాహతృప్త్యరోచకహృద్గ్రహాః|| ష్ఠీవనం ముఖమాధుర్యం శ్రోత్రవాగ్దృష్టినిగ్రహః| శ్లేష్మణో నిగ్రహం చాస్య యదా ప్రకురుతే భిషక్|| తదా తస్య భృశం పిత్తం కుర్యాత్ సోపద్రవం జ్వరం| నిగృహీతే తు పిత్తే చ భృశం వాయుః ప్రకుప్యతి|| నిరాహారస్య సోऽత్యర్థం మేదోమజ్జాస్థి బాధతే| అథాత్ర స్నాతి భుంక్తే వా త్రిరాత్రం న హి జీవతి|| మేదోగతః సన్నిపాతః కప్ఫణః స ఉదాహృతః| కామాన్మోహాచ్చ లోభాచ్చ భయాచ్చాయం ప్రపద్యతే|| మధ్యహీనాధికైర్దోషైః సన్నిపాతో యదా భవేత్| తస్య రోగాస్త ఏవోక్తాః ప్రాయో దోషబలాశ్రయాః||” ఇత్యాది| నను, వాతాదయః పరస్పరం విరుద్ధగుణాః; విరుద్ధగుణానాం చ సంభూయైకకార్యారంభకత్వం నోపపద్యతే, పరస్పరోపఘాతాత్తుహినదహనయోరివ; తత్కథం సాన్నిపాతికవికారోత్పత్తిరితి ‘తద్యథా– వాతస్య శీతరూక్షాదిగుణయుక్తస్య ఉష్ణస్నిగ్ధాదిగుణయుక్తేన పిత్తేన, తథా కఫస్య గౌరవస్నిగ్ధాత్మకస్యోభాభ్యాం విరోధః| “తత్ర రూక్షో లఘుః శీతః ఖరః సూక్ష్మశ్చలోऽనిలః| పిత్తం సస్నేహతీక్ష్ణోష్ణం లఘు విస్రం సరం ద్రవం| స్నిగ్ధః శీతో గురుర్మందః శ్లక్ష్ణో మృత్స్నః స్థిరః కఫః|| కట్వమ్లలవణం పిత్తం స్వాద్వమ్లలవణః కఫః| కషాయతిక్తకటుకో వాయుర్దుష్టోऽనుమానతః||” ఇతి| కించ, మిథ్యాహారవిహారాభ్యాం దోషా యుగపదుత్పద్యంతే ఆహోస్విత్కాలవ్యవధానేన? ఆద్యే సమబలత్వేన తారతమ్యేన వా? నాద్యః, సర్వేషాం సమబలత్వేన పరస్పరఘాతకానాం యుగపదుత్పత్తిర్న స్యాత్| అథ భిన్నాశ్రయతయా సాऽస్తు; తదపి న, కుపితానాం సర్వదేహవ్యాపిత్వేన పరస్పరసంబంధాత్| తదుక్తం– “వ్యాప్నోతి సహసా దేహమాపాదతలమస్తకం|” ఇతి| కించ జ్వరోత్పత్తౌ తావత్కుపితానామామాశయగతానాం రసదూషకాణాం జ్వరోత్పాదకత్వం, తన్మిలితానామేవ స్యాద్యథాదుష్టేనేతి| న ద్వితీయః, పూర్వదోషాధికత్వాత్| కించ తారతమ్యేనోత్పత్తౌ మూషకమార్జారవద్విరోధే ప్రాగేవ తేన ప్రబలేన దుర్బలాఘాతః సుకరః; దృశ్యతే చ మాత్స్యో న్యాయః| అథ యుగపదుత్పాదకా ఆహారాదయో న భవంతి; తత్ర యుగపదుత్పాదకద్రవ్యమేకమనేకం వా? తస్య ( ఏకత్వే)పాంచభౌతికత్వేన విరుద్ధగుణాధికార(కరణ)స్య త్రిదోషోత్పాదకత్వం న స్యాత్| అస్తు వాऽవిచారితరమణీయం| ఏకమేవాభ్యవహ్రీయత ఇతి కథం? అస్తు వా సాధకత్వేన సహకారిణి ద్రవ్యాభ్యవహారే తస్య విరుద్ధగుణవత్త్వేన దోషాంతరఘాతకత్వేనానుత్పత్తిః; తదవస్థతయైవ జాయమానః కేవలైకదోషజో న సంసర్గసన్నిపాతజో జ్వర ఇతి| అథాదృష్టాధీనత్వేన సహకారిణో భావే (సంభవే) ఏకాభ్యవహారే సన్నిపాతః, తర్హి సర్వేషాం సమబలత్వేనేత్యత్రోక్తదోషః స్యాత్| అథానేకద్రవ్యాణామభ్యవహారే త్రిదోషప్రకోపణం న సంభవతి| తత్ర తుల్యానామేవాభ్యవహారః కథం? యతోऽభిన్నరుచిత్వాత్| యథారుచ్యభ్యవహారే తారతమ్యసంబంధాత్| తారతమ్యేనైవ భవతి ప్రకోపో న యుగపదితి ప్రతిజ్ఞాహానిః| అత్రాప్యదృష్టాధీనత్వాత్తుల్యాభ్యవహారే ప్రతిఘాతకత్వాభావేऽపి యౌగపద్యం; తర్హి స ఏవ దోషః| అథ కాలవ్యవధానేన, తత్ర పూర్వస్మాదుత్తరస్య భిన్నః కాలో భవేత్; సమబలో వా న్యూనాధికబలో వా? నాద్యః, ఉపసంజాతవిరోధిత్వేనోత్పత్తుమేవ న శక్నోతి| న ద్వితీయః, న్యూనబలత్వేన పూర్వప్రబలేనైవ వినాశితత్వాత్, అకించిత్కరత్వాచ్చ| న తృతీయః, విచారాసహత్వాత్| తత్ర వక్తవ్యం అధికబలత్వముత్పత్తేః పూర్వం పశ్చాద్వా? నాద్యః, అనుత్పన్నస్యాధిక్యాభావాత్| అధికత్వం ధర్మః, స తు సతి ధర్మిణి చింత్యః| అథ పశ్చాత్? తన్న, ఉత్పత్త్యధికే అధికేన ఘాతస్యోపసంజాతవిరోధిన ఉత్పత్తిరేవ న, కుతోऽధికత్వం| అత్రాప్యధికత్వం న సంభవతి| తస్మాద్విరుద్ధగుణానాం సంభూయ కర్తృత్వం ఘటఘటాభావయోరివ ఘటఘటప్రధ్వంసయోరివ సహావస్థాయిత్వం నాస్తి దహనతుహినవత్| అత్రోచ్యతే– సర్వే వికల్పా అనంగీకారపాశహతాః, సన్నిపాతస్తు స్యాదేవ; మిథ్యాహారాదినా కుపితా దోషా యుగపత్కాలవ్యవధానేన వా, సమబలత్వేన తారతమ్యేన వా పరస్పరవిరుద్ధా అపి స్వస్థానాదామాశయమాగత్య రసం దూషయిత్వా ద్వంద్వసన్నిపాతోత్పాదకా భవంతి, ఉక్తం చ– మిథ్యాహారేత్యాది| కాలవ్యవధానేనోత్పన్నానామపి కాలాంతరేణ యౌగపద్యమేవ భవతీతి న కదాచిదనుపపత్తిః| నను, కథమాదిపశ్చాద్భావేనోత్పన్నానాం యౌగపద్యమితి చేత్? తన్న, దోషాద్దోషాంతరోత్పత్తేః| తదుక్తం– “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయేత్| ఏకః ప్రశమితో దోషః సర్వాన్ దోషాన్నివారయేత్||” ఇతి| తథాచ చరకః– “కశ్చిద్ధి రోగో రోగస్య హేతుర్భూత్వా ప్రశామ్యతి||” ఇతి| అత్ర రుజాకరత్వాద్దోషోऽపి రోగ ఇతి టీకాకృతో వ్యాచక్షతే, ‘వికృతో దోషో రోగ’ ఇతి సముదాయసముదాయినోరభేదవాదినాం మతం పూర్వమేవోక్తం| అన్యచ్చ తథా– “వికృతావికృతా దేహం ఘ్నంతి తే వర్తయంతి చ|” ఇతి| వికృతానాం ఘాతకత్వం రోగరూపేణైవ భవతి, యా వికృతిః స ఏవ రోగ ఇతి న దోషరోగయోర్భేదః| అస్తు వా భేదః, మిలితైర్దోషైః రోగః క్రియత ఇతి| కథంచిదపి ఏకానేకద్రవ్యాభ్యవహారే సహకారిణో దైవాత్త్రయాణాం ప్రకోపో భవత్యేవ| ఉక్తం చ– “దృష్టాపరాధజః కశ్చిత్కశ్చిత్పూర్వాపరాధజః| తత్సంకరాద్భవత్యన్యో వ్యాధిరేవం త్రిధా స్మృతః||” ఇతి| తథా– “పిత్తక్షోభే తిలాభ్యంగో రాత్రౌ చ దధిభోజనం| అనిద్రా మైథునం యస్య సన్నిపాతో భవేద్ధ్రువం||” ఇతి| నను దోషాణాం బాధ్యబాధకభావేనాదిపశ్చాద్భావేనోత్పత్తిర్దోషాద్దోషాంతరోత్పత్తిర్వా న సంభవతీత్యనుపదమేవోక్తం|” అత్ర సమాధానముక్తం దృఢబలేన, యథా– “విరుద్ధైరపి న త్వేతే గుణైర్ఘ్నంతి పరస్పరం| దోషాః సహజసాత్మ్యత్వాద్ఘోరం విషమహీనివ||” ఇతి (చ. చి. అ. 26)| ఏతచ్చాన్యే దూషయంతి– సహజత్వాదిత్యనైకాంతికం, యతః సహజానపి ధాతూన్ దోషా ఉపఘ్నంతి; సాత్మ్యత్వాదిత్యపి సాధ్యావిశిష్టం, యతః సాత్మ్యత్వమబాధకత్వం, తదేవ చ దోషాణామిహ సాధ్యం| అత్రోచ్యతే– దోషా నోపఘ్నంతీతి కోऽయమనుపఘాతః సాధ్యతే? వికృతేరకారకత్వం వా, అవినాశకత్వం వా? నాద్యః, దోషాణాం పరస్పరం వికృతికర్తృత్వాత్| యథోక్తం చరకే– “విశోషయేద్వస్తిగతం సశుక్రం మూత్రం సపిత్తం పవనః కఫం వా| యదా తదాऽశ్మర్యుపజాయతే తు క్రమేణ పిత్తేష్వివ రోచనా గోః||” (చ. చి. అ. 26) ఇతి; తథా చోక్తం వాగ్భటేన– “సశ్లేష్మమేదః పవనః సామమత్యర్థసంచితం| అభిభూయేతరం దోషమూరూ చేత్ప్రతిపద్యతే|| సక్థ్యస్థినీ ప్రపూర్యాంతః శ్లేష్మణా స్తిమితేన చ| తదా స్తభ్నాతి తేనోరూ స్తబ్ధౌ శీతావచేతనౌ||’ (వా. ని. అ. 15) ఇతి| అవినాశకత్వం తు విద్యత ఏవ, ధాతుదోషయోః పరస్పరం చ దోషాణాం సర్వథోచ్ఛేదప్రతిపాదకాగమాభావాత్, మరణప్రసంగాచ్చ ; దోషాణామపి దేహధారకత్వాత్; తస్మాత్సర్వథోచ్ఛేదనిరాసాభిప్రాయేణైవ దృఢబలవచనమిహ ద్రష్టవ్యం; తతః కుతోऽనైకాంతికతా| న చైవం సతి విషస్య విషాదకర్తృత్వేన దృష్టాంతవిఫలత్వం, విషస్య విషాదాదవాంతరఖ్యాపారస్య ప్రాణవినాశకత్వాత్; నచ సర్వాత్మనా దృష్టాంతో భవతీతి| సాత్మ్యత్వాదిత్యస్యాయమర్థః– సాత్మ్యత్వేన ప్రతీయమానత్వాత్| దోషాః పరస్పరం నోపఘ్నంతి, అనుపఘాతకత్వేన ప్రతీయమానత్వాత్; యద్యథా ప్రతీయతే తత్తథా నిర్దిశ్యతే, యథాऽగ్నికార్యో ధూమోऽగ్నికార్యత్వేనేతి, తత్కుతః సాధ్యావిశిష్టత్వమితి| చక్రదత్తస్తు సహజసాత్మ్యత్వాదిత్యేకమేవ హేతుం వ్యాఖ్యాతవాన్– సహజం స్వాభావికం దోషాణాం సాత్మ్యత్వమితి| దృఢబలోక్తహేతుద్వయాస్వరసేన గయదాసస్తు హేత్వంతరముక్తవాన్– “దైవాద్దోషస్వభావాద్వా దోషాణాం సాన్నిపాతికే| విరుద్ధైః స్వగుణైః కశ్చిన్నోపఘాతః పరస్పరం||” ఇతి సంక్షేపః||18-23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ సాన్నిపాతికజ్వరలక్షణమాహ– క్షణే దాహ ఇత్యాది| రుజాశబ్దోऽస్థ్యాదిభిః సంబధ్యతే| లోచనే సాస్రావే సాశ్రుణీ, కలుషే ఆవిలే, రక్తే లోహితవర్ణే, నిర్భుగ్నే విస్ఫారితే ఇతి జేజ్జటః, అతికుటిలే ఇతి చక్రః| కర్ణౌ సస్వనౌ సశబ్దౌ, సరుజౌ వేదనాయుక్తౌ భవతః| కంఠః శూకైర్ధాన్యాగ్రసూక్ష్మకంటకాకారైః, అన్యే కపికచ్ఛూశూకైరివావృతః వ్యాప్త ఇవ| తంద్రా ప్రసిద్ధా, మోహోऽచైతన్యం భవతి, ప్రలాపోऽసంబద్ధభాషణం| భ్రమశ్చక్రారూఢస్త్యేవ, అన్యే తు విపరీతపదార్థజ్ఞానం స్థాణౌ తుషజ్ఞానవత్| జిహ్వా పరిదగ్ధా దగ్ధవత్కృష్ణవర్ణా, ఖరస్పర్శా కంటకినీ చ| స్రస్తాంగతా నిఃసహావయవతా, అన్యే వికలాంగత్వమాహుః| ష్ఠీవనం ముఖేన రక్తపిత్తస్య| ఈషత్కఫమిశ్రితస్యోద్గిరణం| శిరసో లోఠనమితస్తతః శిరశ్చాలనం| తృష్ణా పిపాసా| నిదానాశః హృది వ్యథా స్వేదమూత్రపురీషాణాం చిరేణాల్పశో దర్శనం చిరాత్ స్రుతిః| కృశత్వం నాతిగాత్రాణాం నాతిదౌర్బల్యం దోషపూర్ణత్వాత్| ప్రతతం నిరంతరం, కంఠకూజనం అవ్యక్తశబ్దః| కోఠానాం శ్యావరక్తవర్ణానాం మండలానాం చ దర్శనం; కోఠలక్షణం భాలుకితంత్రే పఠితం– “వరటిదష్టసంకాశః కండూమాఁల్లోహితోऽస్రకఫపిత్తాత్| క్షణికోత్పాదవినాశః కోఠ ఇతి నిగద్యతే తజ్జ్ఞైః” ఇతి, అథవా కోఠాః అవ్యక్తముఖాః పిడికాప్రాయాః, తేషాం చ శ్యావరక్తానాం దర్శనం, శరీరే మండలానాం చ సకలానాం చ దర్శనం| మూకత్వం మందవచనతా అవచనతా వా| స్రోతసాం ముఖనాసాదిరంధ్రాణాం పాకః| గురుత్వముదరస్య ఉదరగౌరవం| చిరాత్పాకశ్చ దోషాణామితి అతిసామత్వారబ్ధేన దోషాణామేకత్ర మిలితానాం చిరకాలేన పాకో నిరామతా| చకారాదన్యాన్యపి బోద్ధవ్యాని| యదాహ వాగ్భటః– “తద్వచ్ఛీతం మహానిద్రా దివా జాగరణం నిశి| సదా వా నైవ వా నిద్రా మహాన్ స్వేదోऽథ నైవ చ|| గీతనర్తనహాస్యాదివికృతేహాప్రవర్తనం|” ఇతి| ఏతచ్చ లక్షణం త్రయోదశసన్నిపాతేషు సామాన్యం వృద్ధైర్దోషైస్తుల్యైరారబ్ధస్య చరకేణ పఠితం; ఏవం ‘ ద్వ్యుల్బణైకోల్బణైః షట్ స్యుః’ ఇత్యాదిద్వాదశసన్నిపాతానాం చ లక్షణం బోద్ధవ్యం| తథా చ కాశ్మీరపాఠే చరకతంత్రే– “భ్రమః పిపాసా దాహశ్చ గౌరవం శిరసోऽతిరుక్| వాతపిత్తోల్బణే విద్యాల్లింగం మందకఫజ్వరే|| శైత్యం కాసోऽరుచిస్తంద్రా పిపాసాదాహహృద్వ్యథాః| వాతశ్లేష్మోల్బణే వ్యాధౌ లింగం పిత్తావరే విదుః|| ఛర్దిః శైత్యం బహిర్దాహస్తృష్ణా మోహోऽస్థివేదనా మందే వాతే వ్యవస్యంతి లింగం పిత్తకఫోల్బణే|| సంధ్యస్థిశిరసః శూలం ప్రలాపో గౌరవం భ్రమః| వాతోల్బణే త్రిదోషే తు తృష్ణా కంఠాస్యశుష్కతా|| రక్తవిణ్మూత్రనేత్రత్వం దాహతృడ్బలసంక్షయాః| మూర్ఛా చేతి త్రిదోషే స్యాల్లింగం పిత్తే గరీయసి|| ఆలస్యారుచిహృల్లాసదాహవమ్యరతిభ్రమాః| కఫోల్బణే సన్నిపాతే తంద్రా కాసోऽపి జాయతే|| మూర్ఛాచ్ఛర్దిః ప్రతిశ్యాయస్తంద్రాऽరుచ్యగ్నిమార్దవం| హీనవాతే మధ్యపిత్తే లింగం శ్లేష్మాధికే మతం|| హారిద్రమూత్రనేత్రత్వం దాహస్తృష్ణాऽరుచిర్భ్రమః| హీనవాతే మధ్యకఫే లింగం పిత్తాధికే మతం|| శిరోరుగ్వేపథుః శ్వాసప్రలాపశ్చ్ఛర్ద్యరోచకాః| హీనపిత్తే మధ్యకఫే లింగం వాతాధికే మతం|| శీతకం గౌరవం తంద్రా ప్రలాపః శిరసోऽతిరుక్|| హీనపిత్తే వాతమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే మతం|| పర్వభేదోऽంగదౌర్బల్యం తృష్ణా దాహోऽరుచిర్భ్రమః|| కఫే హీనే మధ్యవాతే లింగం పిత్తాధికే విదుః|| శ్వాసః కాసః ప్రతిశ్యాయో ముఖశోషోऽతిపార్శ్వరుక్|| కఫే హీనే మధ్యపిత్తే లింగం వాతాధికే మతం|” ఇతి|| వికృతౌ నియమో నాస్తి, తేన వికృతివిషమసమవాయారబ్ధా అనేకప్రకారా భవంతి| ప్రకృతిసమసమవాయే సన్నిపాతే పృథగ్వాతాదిజ్వరస్యైవ లక్షణం జ్ఞేయం| హీనమధ్యాధికక్రమేణ సన్నిపాతాః ఏవం షట్, ద్వ్యుల్బణేన త్రయః, ఏకోల్బణేన త్రయః, సమత్వేనైకః, ఏవం త్రయోదశసన్నిపాతాః ప్రకృతౌ| అత్ర సుశ్రుతస్తు దోషోత్కర్షాపకర్షతారతమ్యేన ధాత్వాద్యావరణభేదేన చ సన్నిపాతభేదానామానంత్యాత్పృథగ్లక్షణం నోక్తవాన్; కింతు తుల్యకుపితైర్దోషైరేకమేవ సన్నిపాతలక్షణం పఠితవాన్| తద్యథా– “నాత్యుష్ణశీతోऽల్పసంజ్ఞో భ్రాంతప్రేక్షీ హతప్రభః|| ఖరజిహ్వః శూకకంఠః స్వేదవిణ్మూత్రవర్జితః|| సాశ్రునిర్భుగ్ననయనో భక్తద్వేషీ హతస్వరః|| శ్వసన్నిపతితః శేతే ప్రలాపోపద్రవైర్యుతః|| అభిన్యాసం తు తం ప్రాహుర్హతౌజసమథాపరే|| సన్నిపాతజ్వరం కృచ్ఛ్రమసాధ్యమపరే విదుః|| నిద్రోపేతమభిన్యాసం క్షీణమేనం హతౌజసం|| సన్న్యస్తగాత్రం సన్న్యాసం విద్యాత్సర్వాత్మకం జ్వరం|” ఇతి|| అథ భాలుకితంత్రే ద్వ్యుల్బణైకోల్బణాదిలక్షణమన్యథా పఠితం| తద్యథా– “ఆమో హ్యాహారదోషాత్ప్రథమముపచితో హంతి వహ్నిం శరీరే శ్లేష్మత్వం యాతి భుక్తం సకలమపి తతోऽసౌ కఫో వాయుదుష్టః| స్రోతాంస్యాపూర్య రుంధ్యాదనిలమథ మరుత్కోపయేత్పిత్తమంతః సమ్మూర్ఛ్యాన్యోన్యమేతే ప్రబలమితి నృణాం కుర్వతే సన్నిపాతం|| వాతపిత్తాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి| తస్య జ్వరోऽంగమర్దస్తృట్ తాలుశోషప్రమీలకౌ|| ఆధ్మానతంద్రారుచయః శ్వాసకాసభ్రమశ్రమాః| పిత్తశ్లేష్మాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి|| అంతర్దాహో బహిః శైత్యం తస్య తంద్రా చ వర్ధతే| తుద్యతే దక్షిణం పార్శ్వమురఃశీర్షగలగ్రహః|| నిష్ఠీవేత్కఫపిత్తం చ కృచ్ఛ్రాత్కండూశ్చ జాయతే| విడ్భేదశ్వాసహిక్కాశ్చ వర్ధంతే సప్రమీలకాః|| విభుః ఫల్గుశ్చ తౌ నామ్నా సన్నిపాతావుదాహృతౌ| శ్లేష్మానిలాధికో యస్య సన్నిపాతః ప్రకుప్యతి|| తస్య శీతజ్వరో నిద్రా క్షుత్తృష్ణా పార్శ్వనిగ్రహః| శిరోగౌరవమాలస్యమన్యాస్తంభప్రమీలకాః|| ఉదరం దహ్యతే చాస్య కటీ బస్తిశ్చ దూయతే| సన్నిపాతః స విజ్ఞేయో మకరీతి సుదారుణః|| వాతోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి| తస్య శీతజ్వరో నిద్రా క్షుత్తృష్ణాపార్శ్వనిగ్రహాః| శిరోగౌరవమాలస్యమన్యాస్తంభప్రమీలకాః|| ఉదరం దహ్యతే చాస్య కటీ బస్తిశ్చ దూయతే| సన్నిపాతః స విజ్ఞేయో మకరీతి సుదారుణః|| వాతోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి| తస్య తృష్ణా జ్వరో గ్లానిః పార్శ్వరుక్ దృష్టిసంక్షయాః|| పిండికోద్వేష్టనం దాహ ఊరుసాదో బలక్షయః| సరక్తం చాస్య విణ్మూత్రం శూలం నిద్రావిపర్యయః|| నిర్భిద్యతే గుదం చాస్య బస్తిశ్చ పరిగృహ్యతే| ఆయమ్యతే భిద్యతే చ హిక్కతే విలపత్యపి|| మూర్ఛతే స్ఫార్యతే రౌతి నామ్నా విస్ఫారకః స్మృతః| పిత్తోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి|| తస్య దాహజ్వరో ఘోరో బహిరంతశ్చ వర్ధతే| శీతం చ సేవమానస్య కుప్యతః కఫమారుతౌ| తతశ్చైనం ప్రబాధంతే హిక్కాశ్వాసప్రమీలికాః|| విసూచికా పర్వభేదః ప్రలాపో గౌరవం క్లమః| నాభిపార్శ్వరుజా తస్య స్విన్నత్యాశు వివర్ధతే|| స్విద్యమానస్య రక్తం చ స్రోతోభ్యః సంప్రవర్తతే| శూలేన పీడ్యమానస్య తృష్ణా శ్వాసః ప్రబాధతే|| అసాధ్యః సన్నిపాతోऽయం శీఘ్రకారీతి కథ్యతే| న హి జీవత్యహోరాత్రమనేనావిష్టవిగ్రహః|| కఫోల్బణః సన్నిపాతో యస్య జంతోః ప్రకుప్యతి| తస్య శీతజ్వరః స్వప్నగౌరవాలస్యతంద్రికాః| ఛర్దిమూర్ఛాతృషాదాహతృష్ణారోచకహృద్గ్రహాః| ష్ఠీవనం ముఖమాధుర్యం శ్రోత్రవాగ్దృష్టినిగ్రహః|| అథాత్ర స్నాతి భుంక్తే వా త్రిరాత్రం నైవ జీవతి| మేదోగతః సన్నిపాతో హ్యుల్బణః పరికీర్తితః|| కామాన్మోహాచ్చ లోభాచ్చ భయాచ్చాపి ప్రపద్యతే| మధ్యహీనాధికైర్దోషైః సన్నిపాతో యదా భవేత్|| తస్య రోగాస్త ఏవోక్తాః ప్రాయో దోషబలాశ్రయాః|” ఇతి|| నను వాతాదయః పరస్పరం విరుద్ధగుణాః, పరస్పరం విరుద్ధగుణానాం చ తేషాం సంభూయైకకార్యారంభకత్వం నోపపద్యతే, పరస్పరోపఘాతకత్వాద్దహనతుహినయోరివ, తత్కథం సాన్నిపాతికవికారోత్పత్తిః? అత్ర సమాధానముక్తం దృఢబలేన, యథా “విరుద్ధైరపి న త్వేతే గుణైర్ఘ్నంతి పరస్పరం| దోషాః సహజసాత్మ్యత్వాద్ఘోరం విషమహీనివ||” ఇతి| దృఢబలోక్తహేతుద్వయాదన్యద్ధేతుద్వయం గయదాసశ్చోక్తవాన్– “దైవాద్దోషస్వభావాద్వా దోషాణాం సాన్నిపాతికే| విరుద్ధైశ్చ గుణైః కశ్చిన్నోపఘాతః పరస్పరం||” ఇతి||18-23||
Adhikarana సన్నిపాతజ్వరస్యాసాధ్యత్వకృచ్ఛ్రసాధ్యత్వలక్షణం (౨౪) · Śloka ౨
దోషే విబద్ధే నష్టేऽగ్నౌ సర్వసంపూర్ణలక్షణః |
సన్నిపాతజ్వరోऽసాధ్యః, కృచ్ఛ్రసాధ్యస్తతోऽన్యథా ||24||
(చ. చి. అ. 3) |
( సప్తమే దివసే ప్రాప్తే దశమే ద్వాదశేऽపి వా |
పునర్ఘోరతరో భూత్వా ప్రశమం యాతి హంతి వా |1|
సప్తమీ ద్విగుణా చైవ నవమ్యేకాదశీ తథా |
ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ) |2|
View original
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः |
सन्निपातज्वरोऽसाध्यः, कृच्छ्रसाध्यस्ततोऽन्यथा ||२४||
(च. चि. अ. ३) |
( सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा |
पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा |१|
सप्तमी द्विगुणा चैव नवम्येकादशी तथा |
एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च) |२|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్య సన్నిపాతజ్వరస్యాసాధ్యలక్షణమాహ– దోషే విబద్ధ ఇత్యాది| దోషో మలం వాతాదిశ్చ; జేజ్జటస్తు మలమేవాహ, విబద్ధ ఇతి వచనాత్| నష్టాగ్నిత్వమాహారాపాకగమ్యం| యదుక్తం చరకే– “అగ్నిం జరణశక్త్యా” (చ. వి. అ. 4) ఇతి| అసాధ్యకృచ్ఛ్రసాధ్యాభిధానేన సుఖసాధ్యో న భవతీతి దర్శితం| ఉక్తం హి చరకే– “సన్నిపాతో దుశ్చికిత్స్యానాం” (చ. సూ. అ. 25) ఇతి| తథా భాలుకిః– “మృత్యునా సహ యోద్ధవ్యం సన్నిపాతం చికిత్సతా||” ఇతి| సర్వసంపూర్ణలక్షణ ఇతి సర్వాణి సమగ్రాణి, సంపూర్ణాని బలీయాంసి లక్షణాని యస్య స తథా||24||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంక్షేపతః తస్య సన్నిపాతజ్వరస్యాసాధ్యలక్షణమాహ– దోషే ఇత్యాది| దోషో మలం వాతాదిశ్చ| జేజ్జటస్తు మలం పురీషమాహ, విబద్ధ ఇతి వచనాత్| నష్టాగ్నిత్వమితి అన్నావిపాకాదవగంతవ్యం| సర్వాణి సంపూర్ణాని లక్షణాని యస్య స తథా| ఈదృశోऽసాధ్యః, తతోऽన్యథా విసదృశః అవిబద్ధదోషోऽల్పలక్షణః కృచ్ఛ్రసాధ్యః| అసాధ్యత్వకృచ్ఛ్రసాధ్యత్వాభిధానేన సుఖసాధ్యో న భవతీతి దర్శితం| ఉక్తం చ భాలుకినా– “మృత్యునా సహ యోద్ధవ్యం సన్నిపాతం చికిత్సతా| యస్తు తత్ర భవేజ్జేతా స జేతాऽऽమయసంకులే|| సన్నిపాతార్ణవే మగ్నం యోऽభ్యుద్ధరతి మానవం| కస్తేన న కృతో ధర్మః కాం వా పూజాం న సోऽర్హతి||” ఇతి| సుశ్రుతేऽపి సన్నిపాతజ్వరస్య మోక్షవధయోరవధికాలో దర్శితః– “సప్తమే దివసే ప్రాప్తే దశమే ద్వాదశేऽపి వా| పునర్ఘోరతరో భూత్వా ప్రశమం యాతి హంతి వా||” ఇతి| భాలుకినాऽప్యుక్తం– “సప్తమీ ద్విగుణా యావన్నవమ్యేకాదశీ తథా| ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ||” ఇతి| ఉక్తం చ– “పిత్తకఫానిలవృద్ధ్యా దశదివసద్వాదశాహసప్తాహాత్| హంతి విముంచతి వాऽపి త్రిదోషజో ధాతుమలపాకాత్||” ఇతి| వాతాధికః సప్తమే దినే, పిత్తాధికో దశమే, శ్లేష్మాధికో ద్వాదశే, మలపాకాద్విముంచతి, ధాతుపాకాద్ధంతి| ధాతుపాకలక్షణం తంత్రాంతరోక్తం– “సంబాధ్యమానో హృది నాభిదేశే గాత్రేషు వా పాకరుజాన్వితేషు| పక్వేషు వా తేషు రుజా జ్వరార్తః స ధాతుపాకీ కథితో భిషగ్భిః||” ఇతి| తంత్రాంతరేऽప్యుక్తం– “దశద్వాదశసప్తాహైః పిత్తశ్లేష్మానిలాధికః| పక్త్వోష్మణా ధాతుమలాన్ హంతి ముంచతి వా జ్వరః||” ఇతి||24||
Adhikarana సన్నిపాతజ్వరోపద్రవః (౨౫) · Śloka ౫
సన్నిపాతజ్వరస్యాంతే కర్ణమూలే సుదారుణః |
శోథః సంజాయతే తేన కశ్చిదేవ ప్రముచ్యతే ||25||
(చ. చి. అ. 3) |
(త్రయః ప్రకుపితా దోషా ఉరఃస్రోతోऽనుగామినః |
ఆమాభివృద్ధ్యా గ్రథితా బుద్ధీంద్రియమనోగతాః ||1||
జనయంతి మహాఘోరమభిన్యాసం జ్వరం దృఢం |
శ్రుతౌ నేత్రే ప్రసుప్తిః స్యాన్న చేష్టాం కాంచిదీహతే ||2||
నచ దృష్టిర్భవేత్తస్య సమర్థా రూపదర్శనే |
న ఘ్రాణం న సంస్పర్శం శబ్దం వా నైవ బుధ్యతే ||3||
శిరో లోఠయతేऽభీక్ష్ణమాహారం నాభినందతి |
కూజతి తుద్యతే చైవ పరివర్తనమీహతే ||4||
అల్పం ప్రభాషతే కించిదభిన్యాసః స ఉచ్యతే |
ప్రత్యాఖ్యాతః స భూయిష్ఠః కశ్చిదేవాత్ర సిధ్యతి) ||5||
View original
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः |
शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते ||२५||
(च. चि. अ. ३) |
(त्रयः प्रकुपिता दोषा उरःस्रोतोऽनुगामिनः |
आमाभिवृद्ध्या ग्रथिता बुद्धीन्द्रियमनोगताः ||१||
जनयन्ति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं दृढम् |
श्रुतौ नेत्रे प्रसुप्तिः स्यान्न चेष्टां काञ्चिदीहते ||२||
नच दृष्टिर्भवेत्तस्य समर्था रूपदर्शने |
न घ्राणं न संस्पर्शं शब्दं वा नैव बुध्यते ||३||
शिरो लोठयतेऽभीक्ष्णमाहारं नाभिनन्दति |
कूजति तुद्यते चैव परिवर्तनमीहते ||४||
अल्पं प्रभाषते किञ्चिदभिन्यासः स उच्यते |
प्रत्याख्यातः स भूयिष्ठः कश्चिदेवात्र सिध्यति) ||५||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్నిపాతజ్వరోపద్రవమాహ– సన్నిపాతేత్యాది||25||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతోపద్రవమాహ– సన్నిపాతజ్వరస్యేత్యాది| సన్నిపాతజ్వరస్య అంతే అవసానే సన్నిపాతక్షపితశరీరస్య పుంసః కర్ణమూలే కర్ణపర్యంతే సుదారుణః కష్టతమః శోఫః సంప్రాప్తివిశేషాత్కర్మవైచిత్ర్యాత్సంజాయతే, తేన శోఫేన కశ్చిదేవాతురో విముచ్యతే, ప్రాయో మారయతీత్యర్థః||25||
Adhikarana ఆగంతుజ్వరలక్షణం (౨౬-౨౯) · Śloka ౩౦
అభిఘాతాభిచారాభ్యామభిశాపాభిషంగతః |
ఆగంతుర్జాయతే దోషైర్యథాస్వం తం విభావయేత్ ||26||
శ్యావాస్యతా విషకృతే తథాऽతీసార ఏవ చ |
భక్తారుచిః పిపాసా చ తోదశ్చ సహ మూర్ఛయా ||27||
ఓషధిగంధజే మూర్ఛా శిరోరుగ్వమథుః క్షవః |
కామజే చిత్తవిభ్రంశస్తంద్రాऽऽలస్యమభోజనం ||28||
(హృదయే వేదనా చాస్య గాత్రం చ పరిశుష్యతి) |
భయాత్ప్రలాపః శోకాచ్చ భవేత్ కోపాచ్చ వేపథుః |
అభిచారాభిశాపాభ్యాం మోహస్తృష్ణా చ జాయతే ||29||
భూతాభిషంగాదుద్వేగో హాస్యరోదనకంపనం |30|
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
अभिघाताभिचाराभ्यामभिशापाभिषङ्गतः |
आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वं तं विभावयेत् ||२६||
श्यावास्यता विषकृते तथाऽतीसार एव च |
भक्तारुचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्छया ||२७||
ओषधिगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः |
कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्राऽऽलस्यमभोजनम् ||२८||
(हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति) |
भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः |
अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ||२९||
भूताभिषङ्गादुद्वेगो हास्यरोदनकम्पनम् |३०|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆగంతుజ్వరమాహ– అభిఘాతేత్యాది| అభిఘాతోऽభిహననం శస్త్రలోష్టముష్టిలగుడాదిభిః; అభిచారః శ్యేనాదియాగకృతః, అథవా విపరీతైర్మంత్రైర్లోహస్రుచా సర్షపాదిహోమ ఇత్యాహుః| అభిషంగః కామాదీనాం భూతానాం చ సంబంధః; యదుక్తం చరకే– “కామశోకభయక్రోధైరభిషక్తస్య యో జ్వరః| సోऽభిషంగజ్వరో జ్ఞేయో యశ్చ భూతాభిషంగజః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అభిశాపో బ్రాహ్మణగురువృద్ధసిద్ధానామనిష్టాభిశంసనం| తం చాగంతుజ్వరం యథాస్వం దోషైర్జానీయాత్| యదుక్తం– “కామశోకభయాద్వాయుః” ఇత్యాది| అయం చ దోషసంబంధః పశ్చాద్భావీ నత్వారంభక ఇతి సంప్రాప్త్యవసరే నిరూపితం| శ్యావాస్యతేత్యాది| శ్యావః శుక్లానువిద్ధః కృష్ణో వర్ణః; శ్యామవర్ణ ఇత్యన్యే| విషకృతే స్థావరవిషభక్షణాదికృతే; అతీసారః తద్విషస్యాధోగత్వాత్| ఓషధిగంధజ ఇతి తీవ్రౌషధిగంధఘ్రాణజే, “పుష్పేభ్యో గంధరజసీ ఓజస్విభ్యో యదాऽనిలః|” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాదినా వృద్ధసుశ్రుతేన పఠితం తృణపుష్పాఖ్యం జ్వరమత్రైవాంతర్భావయంతి| కామజ ఇత్యాది అభిమతకామిన్యాద్యప్రాప్తినిమిత్తే| చిత్తవిభ్రంశో భ్రమాదిః| యదాహ వాగ్భటః– “కామాద్ భ్రమోऽరుచిర్దాహో హ్రీనిద్రాధీధృతిక్షయః|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| భయాదితి భయాజ్జాతే జ్వరే| ఏవం శోకాచ్చ కోపాదిత్యేతయోర్బోద్ధవ్యం; శోకాత్ ప్రలాప ఇతి సంబంధః; ప్రలాపశ్చాత్ర వాతకార్యః, తస్య వాతపిత్తకార్యత్వాత్| ( విశేషనిశ్చయస్తు నిదానాత్, నిదానమపి లక్షణం భవతి|) ఉక్తం చ– “కామశోకభయాద్వాయుః, క్రోధాత్ పిత్తం, త్రయో మలాః|” (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది| యద్యేవం తత్ కుతః క్రోధజే వేపథుః? తస్య వాతకార్యత్వాత్| ఉచ్యతే– “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయేత్|” ఇతి వచనాత్ పిత్తకోపితవాతజన్య ఏవాత్ర వేపథుః, అథవా క్రుద్ధశ్చ వేపమానో దృశ్యతే ఇతి న హి ‘ దృష్టేరనుపపన్నం నామేతి జేజ్జటః| క్రోధః పిత్తమివ వాతం చ కోపయతీతి, తద్యుక్తం| యదాహ విదేహః– “క్రోధశోకౌ స్మృతౌ వాతరక్తపిత్తప్రకోపణౌ|” ఇతి| కోపాచ్చేతి చకారేణ శిరోరుజం సముచ్చినోతి| యదాహ వాగ్భటః– “క్రోధాత్ కంపః శిరోరుక్ చ, ప్రలాపో భయశోకజః|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| మానసత్వావిశేషేऽపి భయజాదీనాం పృథగుపాదానం హేతుభేదాత్; హేతుభేదాచ్చ భేదాభిధానం హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థమితి| అభిచారేత్యాది| తృష్ణా చేతి చకారేణాభిచారజే దాహాదికం సముచ్చినోతి| యదుక్తం హారీతార్థానువాదినా వాగ్భటేన– “తత్రాభిచారికైర్మంత్రైర్హూయమానస్య తప్యతే| పూర్వం చేతస్తతో దేహస్తతో విస్ఫోటతృడ్భ్రమైః|| సదాహమూర్ఛైర్గ్రస్తస్య ప్రత్యహం వర్ధతే జ్వరః|” (వా. ని. అ. 2) ఇతి| భూతాభిషంగాదితి భూతా దేవగ్రహాదయ ఉన్మాదనిదానే వక్ష్యమాణాః, తేషామభిషంగః సంబంధః| ఉద్వేగ ఉద్విగ్నచిత్తతా||26-29||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథాగంతుకజ్వరలక్షణమాహ– అభిఘాతేత్యాది| అభిఘాతో లోహశస్త్రకాష్ఠాదినా, అభిచారః విపరీతైర్మంత్రైః లోహస్రుచా సర్షపాదిహోమః, అభిషంగః కామాదీనాం భూతాదీనాం చ సంబంధః, అభిశాపః బ్రాహ్మణగురువృద్ధసిద్ధానామాక్రోశోऽనిష్టాపాదనమభిశపనం| తం చాగంతుకజ్వరం యథాస్వదోషైర్జానీయాత్| యదుక్తం “కామశోకభయాద్వాయుః” ఇత్యాది| అయం చ దోషసంబంధః పశ్చాద్భావీ న త్వారంభక ఇతి సంప్రాప్త్యవసరే నిరూపితం| ఆగంతుజ్వరాణాం వైచిత్ర్యమాహ– శ్యావేత్యాది| శ్యావః శుక్లానువిద్ధః కృష్ణో వర్ణః, శ్యావవర్ణ ఇత్యన్యే| విషకృతే స్థావరాదివిషభక్షణాదికృతే, విషస్య త్రిదోషకర్తృత్వేऽపి అత్యంతపిత్తకరత్వాత్ శ్యావముఖత్వం| అతిసారః స్థావరవిషయస్యాధోగత్వాత్| తోదో వ్యథా| శేషం సుగమం| తీవ్రౌషధిగంధఘ్రాణజే వమథుః ఛర్దిః, క్షవః ఛిక్కా| శేషం సుగమం| కామజే అభిమతకామిన్యాద్యప్రాప్తినిమిత్తజే| చిత్తవిభ్రంశః కింకర్తవ్యతామూఢత్వం| యదుక్తం వాగ్భటే– “కామాద్భ్రమోऽరతిర్దాహో హ్రీనిద్రాధీధృతిక్షయః| ధ్యాననిఃశ్వాసబహులం లింగం కామజ్వరే స్మృతం||” ఇతి| శేషం సుబోధం| భయశోకకోపాభిషంగజ్వరమాహ– భయాదిత్యాది| భయాదితి భయాజ్జాతే జ్వరే, ఏవం శోకాత్కోపాదిత్యత్రాపి బోద్ధవ్యం| ప్రలాపః అసంబద్ధభాషణం, వేపథుః కంపః, భయాజ్జాతే జ్వరే తథా శోకాత్ కోపాదిత్యేతయోర్బోద్ధవ్యం| శోకాత్ప్రలాప ఇతి సంబంధః| ప్రలాపశ్చాత్ర వాతకార్యః, సర్వదైవ తస్య వాతకార్యత్వాత్, విశేషనిశ్చయశ్చ నిదానాత్; నిదానమపి క్వచిల్లక్షణం భవతి| యద్యేవం తత్కథం క్రోధాద్వేపథుః, తస్యాపి వాతకార్యత్వాత్| ఉచ్యతే– “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయే|త్” ఇతి పిత్తకోపితవాతజన్య ఏవాత్ర వేపథుః, క్రుద్ధశ్చ వేపమానో దృశ్యతే ఇతి న హి దృష్టేరనుపపన్నం నామేతి జేజ్జటః| క్రోధః పిత్తమివ వాతం చ కోపయతీతి యుక్తం; యదాహ విదేహః– “క్రోధశోకౌ స్మృతౌ వాతరక్తపిత్తప్రకోపణౌ|” ఇతి| కోపాచ్చేతి చకారేణ శిరోరోగం సముచ్చినోతి| యదాహ వాగ్భటః– “క్రోధాత్కంపః శిరోరుక్ చ ప్రలాపో భయశోకజే|” ఇతి| మానసత్వావిశేషేऽపి భయజాదీనాం పృథగుపాదానం హేతుభేదాత్, హేతుభేదాచ్చ భేదాభిధానం హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థమితి| అభిచారాభిశాపాభ్యాం జాతే జ్వరే మోహోऽచైతన్యం జాయతే; అభిచారో మంత్రాదిభిర్మారణప్రయోగః, అభిశాపో బ్రహ్మర్షిగురుసిద్ధాదీనామభిశపనమాక్రోశః| తృష్ణా చేతి చకారేణాభిచారజే దాహాదికం సముచ్చినోతి| యదుక్తం హారీతమతానువాదినా వాగ్భటేన– “తంత్రాభిచారికైర్మంత్రైర్హూయమానస్య తప్యతే| పూర్వం చేతస్తతో దేహస్తతో విస్ఫోటతృడ్భ్రమైః|| సదాహమూర్ఛాగ్రస్తస్య ప్రత్యహం వర్ధతే జ్వరః|” ఇతి| భూతా దేవగ్రహాదయ ఉన్మాదనిదానే వక్ష్యమాణాః, తేషామభిసమంతాత్సంగస్తస్మాత్| ఉద్వేగ ఉద్విగ్నచిత్తతా||26-29||
Adhikarana ఆగంతుజేషు దోషానుబంధప్రదర్శనం (౩౦) · Śloka ౩౧
కామశోకభయాద్వాయుః, క్రోధాత్ పిత్తం, త్రయో మలాః ||30||
భూతాభిషంగాత్కుప్యంతి భూతసామాన్యలక్షణాః |31|
View original
कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः ||३०||
भूताभिषङ्गात्कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः |३१|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆగంతుజ్వరేష్వపి ప్రతినియతదోషానుబంధప్రదర్శనార్థమాహ– కామశోకేత్యాది| త్రయో మలా భూతాభిషంగాత్ కుప్యంతీతి భూతప్రభావాత్| యచ్చ చరకేణ నిదానస్థానే ‘అభిషంగజః పునర్వాతపిత్తాభ్యాం’ (చ. ని. అ. 1) ఇత్యుక్తం, తత్ ప్రాయికం మంతవ్యమితి జేజ్జటః| చక్రస్త్వాహ– “అభిషంగజ ఇత్యనేన కామాద్యభిషంగజ ఉచ్యతే, నతు భూతాభిషంగజః|” ఇతి| భూతసామాన్యలక్షణా ఇతి యస్య భూతస్య దేవగ్రహాదేరభిషంగాత్ కుప్యంతి తస్య యల్లక్షణం రోదనాది తేన సహ సామాన్యం సదృశ లక్షణం యేషాం తే తథా, ఇతి వ్యాచక్షతే జేజ్జటాదయః; దోషలక్షణాని భూతలక్షణాని చ భవంతీత్యర్థః||30||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆగంతుజేషు ప్రతినియతదోషానుబంధాన్ ప్రదర్శయన్నాహ– కామేత్యాది| కామశోకభయైర్వాయుః కుప్యతి, క్రోధేన పిత్తం, భూతాభిషంగాత్త్రయో దోషాః కుప్యంతి| భూతసామాన్యలక్షణా ఇతి యస్య భూతస్య దేవగ్రహాదేరభిషంగాత్ప్రకుప్యంతి తస్య యల్లక్షణం రోదనాది తేన సహ సామాన్యం లక్షణం యేషాం తే తథా ఇతి వ్యాచక్షతే జేజ్జటాదయః| దోషలక్షణాని భూతలక్షణాని చ భవంతీత్యర్థః; తచ్చ వక్ష్యమాణే ఉన్మాదనిదానే ద్రష్టవ్యం||30||–
Adhikarana విషమజ్వరసంప్రాప్తిః (౩౧) · Śloka ౨
దోషోऽల్పోऽహితసంభూతో జ్వరోత్సృష్టస్య వా పునః ||31||
ధాతుమన్యతమం ప్రాప్య కరోతి విషమజ్వరం |32|
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
(సంతతః సతతోऽన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకౌ) ||2||
View original
दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः ||३१||
धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् |३२|
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
(सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ) ||२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథ విషమజ్వరసంప్రాప్తిమాహ– దోషోऽల్ప ఇత్యాది| అల్ప ఇత్యనేనాబలత్వాత్ కాలవిశేషమవాప్య లబ్ధబలో జ్వరయతి, యస్తు బలవాన్ స నిత్యజ్వరమేవ కరోతి| అహితసంభూత ఇతి అహితాహారాచారాదిసంభూతో వృద్ధః| జ్వరోత్సృష్టస్య సహసా నివృత్తజ్వరస్య| వాశబ్దేన ప్రథమతోऽపి విషమజ్వరో భవతీతి దర్శయతి| యదుక్తం– “ఆరంభాద్విషమో యస్తు” ఇత్యాది| ధాతుమన్యతమం రసరక్తాదికం| విషమజ్వరం తృతీయకాదికం| విషమజ్వరసామాన్యలక్షణం చ భాలుకినా పఠితం– “యః స్యాదనియతాత్ కాలాచ్ఛీతోష్ణాభ్యాం తథైవ చ| వేగతశ్చాపి విషమో జ్వరః స విషమః స్మృతః||” ఇతి||31||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ విషమజ్వరసంప్రాప్తిమాహ– దోష ఇత్యాది| జ్వరోత్సృష్టస్య పుంసోऽల్పో దోషః పునరహితసంభూతః సన్ అన్యతమం ధాతుం ప్రాప్య విషమజ్వరం కరోతి| అల్ప ఇత్యనేనాబలత్వాత్కాలవిశేషమవాప్య లబ్ధబలో జ్వరయతి, యస్తు బలవాన్ స నిత్యమేవ జ్వరం కరోతి| అహితసంభూత ఇతి అహితాహారాచారాదిజనితః| జ్వరోత్సృష్టస్య సహసా నివృత్తజ్వరస్య| వాశబ్దేన ప్రథమతోऽపి విషమజ్వరో భవతీతి దర్శయతి| యదుక్తం– “ఆరంభాద్విషమౌ యస్తు” ఇతి| ధాతుమన్యతమం రసరక్తాదికం| విషమజ్వరం తృతీయాదికం| విషమజ్వరసామాన్యలక్షణం చ భాలుకినా పఠితం; తద్యథా– “యః స్యాదనియతాత్కాలాచ్ఛీతోష్ణాభ్యాం తథైవ చ| వేగతశ్చాపి విషమో జ్వరః స విషమః స్మృతః||” ఇతి| ఏతే ధాతుగతాః||31||–
Adhikarana సంతతాదీనాం ప్రతినియతదూష్యా ధాతవః (౩౨-౩౩) · Śloka ౩౩
సంతతం రసరక్తస్థః, సోऽన్యేద్యుః పిశితాశ్రితః ||32||
మేదోగతస్తృతీయేऽహ్ని త్వస్థిమజ్జగతః పునః |
కుర్యాచ్చతుర్థకం ఘోరమంతకం రోగసంకరం ||33||
(సు. ఉ. తం. అ. 31) |
View original
सन्ततं रसरक्तस्थः, सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः ||३२||
मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः |
कुर्याच्चतुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् ||३३||
(सु. उ. तं. अ. ३१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంతతాదిజ్వరాణాం ప్రతినియతదూష్యాన్ ధాతూనాహ– సంతతమిత్యాది| సంతతశబ్దః సతతస్యోపలక్షణః| తేనైతదుక్తం భవతి– రసస్థః సంతతం, రక్తస్థః సతతకమితి; యదుక్తం చరకే– “ రక్తధాత్వాశ్రయః ప్రాయో దోషః సతతకం జ్వరం|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి ( ప్రాయోగ్రహణాత్ సతతకో రక్తవ్యతిరిక్తం రసధాతుమాశ్రయతే)| రసగ్రహణం చాత్ర విశేషపరం, సర్వజ్వరేషు రసస్యావశ్యదూష్యత్వాత్| అన్యే తు సతతగ్రహణార్థం ‘సంతతౌ రసరక్తస్థౌ’ ఇతి పఠంతి| తన్నాతియుక్తం, అత్ర హి సంతతసతతశబ్దౌ సంజ్ఞాపరౌ, నతు సాతత్యవచనౌ; తేన సంతతశబ్దేన సతతకస్యానభిధానాత్ కథమేకశేష ఇతి దోషః| అన్యేద్యురితి అన్యేద్యుష్కం| ఘోరం దుఃసహం| అంతకం యమమివ, మారకత్వాత్| రోగసంకరం అనేకరోగసంకులం||32-33||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంతతాదిజ్వరాణాం ప్రతినియతదూష్యాన్ ధాతూనాహ– రసరక్తస్థో దోషః సంతతం కుర్యాదిత్యధ్యాహార్యమాణేన సంబంధః| యో దోషో రసరక్తాశ్రయః స సంతతం జ్వరం కరోతి| సంతతశబ్దః సతతస్యోపలక్షణః| తేనైతదుక్తం భవతి– రసస్థః సంతతం, రక్తస్థః సతతకమితి యదుక్తం చరకే– “రక్తధాత్వాశ్రయః ప్రాయో దోషః సతతకం జ్వరం|” ఇతి| రసగ్రహణం చాత్ర విశేషపరం, సర్వజ్వరేషు రసస్యావశ్యం దుష్టత్వాత్| అన్యే తు సతతం సాతత్యార్థకం మన్యమానాః “సంతతౌ రసరక్తస్థౌ” ఇతి పఠంతి| తన్న యుక్తం| అత్ర హేతుః– సంతతసతతశబ్దౌ చాత్ర సంజ్ఞాపరౌ న తు సాతత్యవచనౌ, తేన సంతతశబ్దేన సతతకస్యానభిధానాత్కథమేకశేషః? భిన్నరూపయోః సమానార్థయోరేవ ఏకశేషవిధానాత్| తథా చ వార్తికం– “విరూపాణామపి సమానార్థానాం” ఇతి| కేచిత్తు “సతతం రసరక్తస్థః” ఇతి పాఠం పఠిత్వా రసరక్తస్థో దోషః సతతకం జ్వరం కరోతీతి| అన్యే త్వత్ర సంతతమితి లుప్తం వర్ణయిత్వా సంతతం రసస్థః సతతం రక్తస్థః కుర్యాదిత్యాచక్షతే| సోऽన్యేద్యురితి స ఇతి దోషః, పిశితాశ్రితో మాంసాశ్రితః, అన్యేద్యురితి అన్యేద్యుష్కం| దోషోऽస్థిమజ్జగతశ్చతుర్థేऽహ్ని చాతుర్థకం కుర్యాత్| కీదృశం చాతుర్థకం? ఘోరం సుదుఃసహం| అంతకం యమమివ మారకత్వాత్| రోగసంకరమనేకరోగసంకులం, యతో గంభీరస్థానత్వాచ్చిరక్లేశనత్వాచ్చ రోగానన్యానప్యావహతి||32-33||
Adhikarana సంతతసతతాన్యేద్యుష్కతృతీయకచతుర్థకజ్వరలక్షణం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౬
(స్రోతోభిర్విసృతా దోషా గురవో రసవాహిభిః |
సర్వదేహానుగాః స్తబ్ధా జ్వరం కుర్వంతి సంతతం) |
సప్తాహం వా దశాహం వా ద్వాదశాహమథాపి వా |
సంతత్యా యోऽవిసర్గీ స్యాత్ సంతతః స నిగద్యతే ||34||
అహోరాత్రే సతతకో ద్వౌ కాలావనువర్తతే |
అన్యేద్యుష్కస్త్వహోరాత్ర ఏకకాలం ప్రవర్తతే ||35||
తృతీయకస్తృతీయేऽహ్ని, చతుర్థేऽహ్ని చతుర్థకః |36|
(సు. ఉ. తం. అ. 31) |
View original
(स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः |
सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्) |
सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा |
सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निगद्यते ||३४||
अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते |
अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्र एककालं प्रवर्तते ||३५||
तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि, चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः |३६|
(सु. उ. तं. अ. ३१) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథైషాం లక్షణాన్యాహ– సప్తాహమిత్యాది| ఏతే వికల్పా యథాక్రమం వాతపిత్తకఫోల్బణత్వేన జ్ఞేయాః| యథోక్తం– “పిత్తకఫానిలవృద్ధ్యా దశదివసద్వాదశాహసప్తాహాత్| హంతి విముంచతి వాऽऽశు త్రిదోషజో ధాతుమలపాకాత్||” ఇతి| అయం చ సంతతస్త్రిదోషజ ఏవ ద్వాదశాశ్రయత్వేన| యదుక్తం చరకేణ– “యథా ధాతూంస్తథా మూత్రం పురీషం చానిలాదయః| యుగపచ్చానుపద్యంతే నియమాత్ సంతతే జ్వరే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| సంతత్యా అవిచ్ఛేదేన సప్తాహాదీన్ వ్యాప్య అవిసర్గీ అపరిత్యాగీ, అత్యంతసంయోగే ద్వితీయా| నను, యద్యేవం కథమస్య విషమజ్వరే పాఠః? ముక్తానుబంధిత్వం విషమత్వం, తచ్చాత్ర నాస్తి| నైవం, అస్యాపి తథాభావాత్| తథా చ తల్లక్షణే చరకః– “విసర్గం ద్వాదశే కృత్వా దివసేऽవ్యక్తలక్షణః| దుర్లభోపశమః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్తతే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| యత్తూక్తం ఖరనాదేన– “జ్వరాః పూర్వం మయోక్తా యే పంచ సంతతకాదయః| చత్వారః సంతతం హిత్వా జ్ఞేయాస్తే విషమజ్వరాః||” ఇతి; తత్ సంతతే ముక్తానుబంధిత్వస్యైకదా భావిత్వేనాల్పత్వాన్న తద్వ్యపదేశః, ఏకతండులాభ్యవహారేऽనశనశబ్దస్య వ్యపదేశవత్; నహి తృతీయకాదివదావృత్త్యా ముక్తానుబంధిత్వమస్యేత్యభిప్రాయేణ ద్రష్టవ్యం| అథవా యా విషమజ్వరోల్లేఖేన చికిత్సోక్తా సా సంతతవర్జం సతతాదిషు కార్యేతి ప్రతిపాదనార్థం| హరిచంద్రేణాపి కిల| “కర్మ సాధారణం జహ్యాత్తృతీయకచతుర్థకౌ|” ఇతి (చ. చి. అ. 3) చరకవచనాద్విషమజ్వరోక్తచికిత్సా తృతీయకచతుర్థకయోరేవ, అన్యేషు దోషప్రత్యనీకచికిత్సా కార్యేతి వ్యాఖ్యాతం| అస్యాం హరిచంద్రవ్యాఖ్యాయాం కర్మ సాధారణం సర్వత్రైవ విషమజ్వరే కార్యం, విశేషేణ తృతీయకచతుర్థకయోరితి ద్రష్టవ్యం; అన్యథా ఉక్తతంత్రాంతరవిరోధః| అహోరాత్రే సతతకో ద్వౌ కాలావనువర్తత ఇతి అహ్ని ద్వౌ కాలౌ రాత్రౌ ద్వౌ కాలౌ వా; అహ్ని ఏకకాలం రాత్రావేకకాలమేవం వా; ద్వౌ కాలౌ ఇతీశానదేవః, నియమానభిధానాత్ తథా దర్శనాచ్చ| అనువర్తతే వేగం కరోతి| తృతీయేऽహ్ని తృతీయక ఇతి వేగదినాపేక్షయా తృతీయేऽహ్ని యో భవతి స తృతీయకో భవతి, ఏవం చతుర్థకేऽపి వాచ్యం||34-35||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీమేకదోషద్విదోషజస్య సంతతజ్వరస్య విసర్గకాలావధిద్వారేణ లక్షణమాహ– స్రోతోభిరిత్యాది| సర్వగాత్రానుగాః సర్వే దోషా వాతాదయః సంతతమవిఛిన్నం జ్వరం సంతాపం కుర్వంతి| కింభూతాః రసవాహిభిః స్రోతోభిః విస్తృతాః విస్తృతిం ప్రాప్తాః, గురవో దుఃసహాః, సర్వగాత్రానుగాః సంతాపాదినా సమగ్రం గాత్రం వ్యాప్నువంతి| సంతత్యా నైరంతర్యేణ సప్తాహాదీన్ వ్యాప్య అవిసర్గీ అత్యాగశీలః స జ్వరః సంతతః| అయం సుఖసాధ్యః; తదుక్తం తంత్రాంతరే “సంతతజ్వర ఏవాన్యః స్వల్పదుర్బలకారణః| ఏకదోషో ద్విదోషో వా సుఖసాధ్యః ప్రకీర్తితః||” ఇతి| తథా చ– “వాతికః సప్తరాత్రేణ దశరాత్రేణ పైత్తికః| శ్లైష్మికో ద్వాదశాహేన జ్వరః పాకం ప్రగచ్ఛతి” ఇతి, ప్రకృతిసమసమవేతత్వాత్| నను కథమస్య విషమజ్వరే పాఠః? యదుక్తం ఖరనాదేన– “జ్వరాః పంచ మయోక్తా యే పూర్వం సంతతకాదయః| చత్వారః సంతతం హిత్వా జ్ఞేయాస్తే విషమజ్వరాః||” ఇతి; ముక్తానుబంధిత్వాద్విషమత్వం, విముచ్యానుబధ్నాతీతి, తచ్చాత్ర నాస్తి| నైవం, అస్యాపి తథాభావాత్| తథా చ తల్లక్షణే చరకః– “విసర్గం ద్వాదశే కృత్వా దివసేऽవ్యక్తలక్షణం| దుర్లభోపశమః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్తతే||” ఇతి| సతతకాదీనాం కాలానువర్తనత్వేన లక్షణమాహ– అహోరాత్ర ఇత్యాది| కాలాః షట్ పూర్వాహ్ణమధ్యాహ్నాపరాహ్ణకప్రదోషార్ధరాత్రప్రత్యూషాః; పూర్వాహ్ణప్రదోషయోః కఫస్య కాలః, మధ్యాహ్నార్ధరాత్రయోః పిత్తస్య, అపరాహ్ణప్రత్యూషయోర్వాతస్య| పూర్వాహ్ణాదీనాం షణ్ణాం కాలానాం మధ్యే కాలద్వయమనువర్తతే, వేగం కరోతి స సతతః; అహ్ని ఏకకాలం రాత్రావేకకాలం వా, అహ్ని ద్వౌ కాలౌ రాత్రౌ ద్వౌ కాలౌ వా, ఏవం ద్వౌ కాలావితి ఈశానో యదుక్తవాన్ తత్ర దోషోత్కర్షాపకర్షాభ్యామధికకాలత్వం హీనకాలత్వమపి జ్ఞాతవ్యం న తు నియమః| అన్యేద్యుష్కో జ్వర ఏకకాలమనువర్తతే వేగం కరోతి అహోరాత్రాదన్యస్మిన్నహోరాత్రే ఏకకాలమాగచ్ఛతీత్యర్థః| తృతీయకః తృతీయేऽహ్ని ఏకకాలమితి సంబధ్యతే| చాతుర్థకశ్చతుర్థేऽహ్నీత్యత్రాప్యేకం కాలమితి| ఏతే చత్వారో విషమజ్వరాః| యదుక్తం ఖరనాదేన– “జ్వరాః పంచ మయోక్తాః” ఇత్యాదినా| ఏషాం చోత్పత్తిక్రమో వృద్ధసుశ్రుతాదవగంతవ్యః, స యదాహ– “ అహోరాత్రాదహోరాత్రాత్ స్థానాత్స్థానే ప్రపద్యతే| తతశ్చామాశయం ప్రాప్య కరోతి విషమజ్వరం|| తథా ప్రలేపకో జ్ఞేయః శోషిణాం ప్రాణనాశనః| దుశ్చికిత్స్యతమో మందః స కష్టో ధాతుశోషకృత్|| కృశానాం జ్వరముక్తానాం మిథ్యాహారవిహారిణాం| దోషః స్వల్పోऽపి సంవృద్ధో దేహినామనిలేరితః|| కఫస్థానవిభాగేన యథాసంఖ్యం కరోతి హి| సతతాన్యేద్యుష్కత్ర్యాఖ్యచతుర్థాన్సప్రలేపకాన్||” ఇతి| అస్యాయమర్థః– ఆమాశయహృదయకంఠశిరఃసంధయ ఇతి పంచ కఫస్థానాని, ఏషు స్థితైర్దోషైర్యథాసంఖ్యమహోరాత్రాత్ స్థానం ప్రపద్య ఆమాశయం గత్వా సతతాదయః క్రియంతే| తత్రామాశయస్థితేన దోషేణ సతతః క్రియతే పరంతు ద్వికాలం నచ సర్వదా; న చామాశయప్రాప్త్యా సర్వదాऽస్య సంభవప్రసంగః, అహోరాత్రే స్వప్రకోపకాలాపేక్షయా జ్వరోత్పత్తేః| హృదయస్థితేన దోషేణ ఏకస్మిన్ దినే ఆమాశయమాగత్యాన్యేద్యుః క్రియతే, సతతారంభకదోషాపేక్షయాస్య వ్యవహితత్వాత్| కంఠస్థితేన దోషేణైకస్మిన్ దినే హృదయమాగమ్యతే, అన్యస్మిన్ దినే ఆమాశయమాగత్య జ్వర ఆరభ్యతే తృతీయకః| ఏవం శిరసి స్థితేన దోషేణ కంఠహృదయామాశయాన్ త్రిభిర్దినైః క్రమేణ ప్రాప్య చతుర్థేऽహ్ని చాతుర్థకః క్రియతే| పునః స్వస్థానగమనం తు దోషాణాం హృతవేగత్వేన లాఘవాద్వేగదిన ఏవ భవతి| సంధిస్థితేన దోషేణ ప్రలేపకః, సంధయశ్చామాశయేऽపి సంతీతి స సర్వదా భవతి| అవిషమోऽప్యయం విషమసహచరితః పఠితః, కఫస్థానోత్పాదానురోధాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ ప్రలేపకస్త్వవిషమః ప్రాయః క్లేశాయ శోషిణాం|” ఇతి| విషమజ్వర ఏవాన్యశ్చాతుర్థకవిపర్యయః, ఇతి| అత్ర తంత్రాంతరే– “అస్థిమజ్జోభయగతే చాతుర్థికవిపర్యయః| మధ్యేऽహని జ్వరయతి హ్యాదావంతే చ ముంచతి||” ఇతి| ఆదావేకదినం న భూత్వా మధ్యే దినద్వయం భూత్వా అంతే ఏకదినం న భవతీతి వ్యాచక్షతే జేజ్జటాదయః| “అస్థిమజ్జోభయగతే చాతుర్థకవిపర్యయః| త్ర్యహాద్ద్వ్యహం జ్వరయతి హ్యాదావంతే విముంచతి||” ఇతి తంత్రాంతరం| చాతుర్థకవిపర్యయో నామ్నా జ్వరః| అస్థి చ మజ్జా చ అస్థిమజ్జానౌ అస్థిమజ్జ్ఞోరుభయం తత్ర గతో యో మలోऽస్థిషు మజ్జసు వా గతస్తస్మిన్ త్రిప్రకారో జాయతే||34-35||–
Adhikarana విషమజ్వరస్యైకీయమతేన భూతాభిషంగజత్వం (౩౬) · Śloka ౩౬
కేచిద్భూతాభిషంగోత్థం బ్రువతే విషమజ్వరం ||36||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ||३६||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విషమజ్వరస్యైకీయమతేన భూతాభిషంగజత్వమాహ– కేచిదిత్యాది| పరవచనమప్రతిషిద్ధమనుమతం సుశ్రుతేన; అత ఏవ విషమజ్వరే దైవవ్యపాశ్రయం బలిహోమాది భూతోచితం, యుక్తివ్యపాశ్రయం కషాయపానాది దోషోచితం చ విధీయతే| యదాహ చరకః– “కర్మ సాధారణం జహ్యాత్తృతీయకచతుర్థకౌ| ఆగంతురనుబంధో హి ప్రాయశో విషమజ్వరే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అత్ర సాధారణమితి దైవయుక్తివ్యపాశ్రయమితి వ్యాచక్షతే ఇతి||36||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పరకీయమతమాహ– కేచిదిత్యాది| కేచన ఆచార్యా విషమజ్వరం భూతాభిషంగోత్థం కథయంతి| అత ఏవ విషమజ్వరే దైవవ్యపాశ్రయం బలిమంగలహోమాదిభూతోచితం యుక్తివ్యపాశ్రయం కషాయపానాదికం దోషోచితం చ విధీయతే| యదాహ చరకః– “కర్మ సాధారణం జహ్యాత్తృతీయకచతుర్థకౌ| ఆగంతురనుబంధో హి ప్రాయశో విషమజ్వరే||” ఇతి| అత్ర సాధారణమితి దైవయుక్తివ్యపాశ్రయమితి వ్యాచక్షతే||36||
Adhikarana ఉల్బణదోషభేదేన తృతీయకచతుర్థకయోర్లక్షణాంతరం (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
కఫపిత్తాత్త్రికగ్రాహీ పృష్ఠాద్వాతకఫాత్మకః |
వాతపిత్తాచ్ఛిరోగ్రాహీ త్రివిధః స్యాత్తృతీయకః ||37||
చతుర్థకో దర్శయతి ప్రభావం ద్వివిధం జ్వరః |
జంఘాభ్యాం శ్లైష్మికః పూర్వం శిరస్తోऽనిలసంభవః ||38||
(చ. చి. అ. 3) |
View original
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः |
वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः ||३७||
चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः |
जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः ||३८||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉల్బణదోషభేదేన తృతీయకచతుర్థకయోర్లక్షణాంతరమాహ– కఫపిత్తాదిత్యాది| త్రికగ్రాహీ వేదనయా త్రికవ్యాపీ, త్రికస్య వాతస్థానత్వేన తద్గతౌ పిత్తకఫావన్యస్థానగతత్వేన దుర్బలౌ తృతీయదినే వేగం కురుతః, యది తు స్వస్థానస్థితౌ స్యాతాం తదా సంతతజ్వరమేవ కుర్యాతామితి జేజ్జటః| ఏవం శిరసి కఫస్థానే, పృష్ఠే చ పిత్తస్థానే బోద్ధవ్యం| పృష్ఠాదితి ల్యబ్లోపే కర్మణి పంచమీ, పృష్ఠం వేదనయా వ్యాప్యేత్యర్థః| నచ వాచ్యం యది త్రికం వాతస్థానం తత్కథం తత్ర పిత్తకఫావితి; ప్రకృతిస్థానాం దోషాణాం స్థాననియమో నతు ప్రకుపితానాం, తేషాం సర్వదేహగతత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “కుపితానాం హి దోషాణాం శరీరే పరిధావతాం| యత్ర సంగః ఖవైగుణ్యాద్వ్యాధిస్తత్రోపజాయతే||” (సు. సూ. అ. 24) ఇతి| ఏవమన్యస్థానగతత్వేన దోషదౌర్బల్యాది చతుర్థకేऽపి వాచ్యం| ప్రభావం రుజారూపాం శక్తిం| ద్వివిధం వివృణోతి– జంఘాభ్యామిత్యాది| జంఘాభ్యాం శిరస్త ఇతి| ఏతచ్చ పంచమీద్వయం పూర్వవత్| పూర్వమితి ప్రథమం, తత్ర భూత్వా నిఖిలం దేహం వ్యాప్నోతి| శ్లైష్మిక ఇతి శ్లేష్మోల్బణః, సంతతసతతకాన్యేద్యుష్కతృతీయకచతుర్థకానాం పంచానాం సాన్నిపాతికత్వాత్| యదుక్తం చరకే– “ప్రాయశః సన్నిపాతేన దృష్టః పంచవిధో జ్వరః| సన్నిపాతే తు యో భూయాన్ స దోషః పరికీర్తితః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అథవా ప్రాయోగ్రహణాదేకదోషజా ద్విదోషజా అపి భవంతి| అన్యే త్వాహుః– వికృతివిషమసమవాయారబ్ధాః సంతతాదయః సన్నిపాతజాః, తేషామేవోద్భూతదోషేణ వ్యపదేశః; ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధాస్తే ఏకదోషజద్విదోషజా అపి భవంతీతి జేజ్జటః| ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధశ్చతుర్థకస్తు పిత్తేన న క్రియత ఏవ, వ్యాధిస్వభావాత్; పిత్తజగలగండవత్| నను, అస్తి పైత్తికోऽపి చతుర్థకః; తథా చ హారీతాచార్యో వ్యాహరతి– “చతుర్థకో నామ గదో దారుణో విషమజ్వరః| శోషణః సర్వధాతూనాం బలవర్ణాగ్నినాశనః|| త్రిదోషజో వికారః స్యాదస్థిమజ్జగతోऽనిలః| కుపితం పిత్తమేవం తు కఫశ్చైవం స్వభావతః|| శీతదాహకరస్తీవ్రస్త్రికాలం చానువర్తతే| సన్నిపాతసముద్భూతో విషమో విషమజ్వరః|| ఊర్ధ్వం కాయస్య గృహ్ణాతి యః పూర్వం సోऽనిలాత్మకః| పూర్వం గృహ్ణాత్యధఃకాయం శ్లేష్మవృద్ధశ్చతుర్థకః||” ఇతి| అత్రాహుః– అనుబంధరూపమత్ర పిత్తం, న త్వారంభకం; కథమేషా ప్రతీతిరితి చేత్, స్థానవిశేషానభిధానాత్; అత ఏవ హారీతేనాపి స్థానం నోదాహృతమేవ జంఘాదివదితి చరకటీకాకృతో వ్యాచక్షతే| కింత్వేషా వ్యాఖ్యా తదా సంగచ్ఛతే యది పిత్తలింగం నోద్భూతం దృశ్యతే, దృశ్యతే చ; తథాహి కథ్యతే– భేడేऽపి పైత్తికః పఠ్యతే– “ఆమాశయస్థః పవనో హ్యస్థిమజ్జగతోऽపి వా| కుపితః కోపయత్యాశు శ్లేష్మాణం పిత్తమేవ చ||” ఇతి| కించ నాగభర్తృతంత్రే స్థానమప్యుక్తమేవ– “ఊర్ధ్వకాయం తు యః పూర్వం గృహ్ణాతి సోऽనిలాత్మకః| మధ్యకాయం తు గృహ్ణాతి పూర్వం యస్తు స పిత్తజః|| పూర్వం గృహ్ణాత్యధఃకాయం శ్లేష్మవృద్ధశ్చతుర్థకః||” ఇతి| తస్మాత్ ప్రాయేణ కఫవాతాభ్యాం భవతీతి పైత్తికశ్చతుర్థకశ్చరకాదిభిర్నోదాహృతః, నత్వసంభవాదితి మంతవ్యం| ఏషాం చోత్పత్తిక్రమో వృద్ధసుశ్రుతాదవగంతవ్యః| స యదాహ– “అహోరాత్రాదహోరాత్రాత్ స్థానాత్ స్థానం ప్రపద్యతే| తతశ్చామాశయం ప్రాప్య కరోతి విషమజ్వరం|| కఫస్థానవిభాగేన యథాసంఖ్యం కరోతి హి| సతతాన్యేద్యుష్కత్ర్యాఖ్యచతుర్థాన్ సప్రలేపకాన్||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| అస్యాయమర్థః– ఆమాశయహృదయకంఠశిరఃసంధయః పంచ కఫస్థానాని, ఏషు స్థితైర్దోషైర్యథాసంఖ్యం సతతాదయః క్రియంతే| తత్రామాశయస్థితేన దోషేణ సతతకః క్రియతే ద్వికాలం న చ సర్వదా; న చామాశయప్రాప్త్యా సర్వదా ప్రసంగః, అహోరాత్రేషు కాలేషు స్వప్రకోపకాలాపేక్షయా జ్వరోత్పత్తేః| హృదయస్థితేన దోషేణామాశయమాగత్యాన్యేద్యుష్కః క్రియతే ఏకకాలం, నచ సర్వదా, సతతారంభకదోషాపేక్షయాऽస్య వ్యవహితత్వాత్| కంఠస్థితేన దోషేణైకస్మిన్ దినే హృదయమాగమ్యతే, అపరస్మిన్నామాశయమాగత్య జ్వర ఆరభ్యతే తృతీయకః| ఏవం శిరఃస్థితేన దోషేణ కంఠహృదయామాశయాన్ త్రీన్ త్రిభిర్దినైః క్రమేణ ప్రాప్య చతుర్థకః క్రియతే| పునః స్వస్థానగమనం తు దోషాణాం హృతవేగత్వేన లాఘవాద్వేగదిన ఏవ భవతి| సంధిస్థితేన దోషేణ ప్రలేపకః క్రియతే, సంధయశ్చామాశయేऽపి సంతీతి స సర్వదా భవతి| అయం చావిషమోऽపి విషమసహచరితః పఠితః కఫస్థానోత్పాదానురోధాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ ప్రలేపకస్త్వవిషమః ప్రాయః క్లేశాయ శోషిణాం||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి||37-38||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉల్బణదోషభేదేన తృతీయకచతుర్థకయోర్లక్షణాంతరమాహ– తృతీయక ఇత్యాది| తృతీయకో జ్వరస్త్రివిధో భవతి| కఫపిత్తాత్త్రికగ్రాహీ వేదనయా త్రికవ్యాపీ| త్రికస్య వాతస్థానత్వాత్తద్గతౌ కఫపిత్తౌ అన్యస్థానగతత్వేన దుర్బలౌ తృతీయదినే వేగం కురుతః, యది తు స్వస్థానస్థితౌ స్యాతాం తదా సంతతమేవ కుర్యాతామితి జేజ్జటః| ఏవం శిరసి కఫస్థానే పృష్ఠే చ పిత్తస్థానే బోద్ధవ్యం| న చ వాచ్యం యది త్రికం వాతస్థానం తత్కథం తత్ర పిత్త కఫావితి? ఉచ్యతే– ప్రకృతిస్థానాం దోషాణాం స్థాననియమో న తు కుపితానాం, తేషాం సర్వగతత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “కుపితానాం హి దోషాణాం శరీరే పరిధావతాం| యత్ర సంగః ఖవైగుణ్యాద్వ్యాధిస్తత్రోపజాయతే||” ఇతి| ఏవమన్యస్థానగతత్వేన దోషదౌర్బల్యాదిచతుర్థకేऽపి వాచ్యం| వాతకఫాత్మకో జ్వరో వేదనయా పృష్ఠగ్రాహీ, వాతపిత్తాత్మకో వేదనయా శిరోగ్రాహీ, ఏవం త్రైవిధ్యం| చాతుర్థికో ద్విప్రకారాం శక్తిం దర్శయతి– జంఘాభ్యాం శ్లైష్మికః, అనిలసంభవః శిరసః, వేదనయేత్యర్థః| చాతుర్థికః పిత్తేన న క్రియతే ఇత్యేకే, వ్యాధిస్వభావాత్ పిత్తజగలగండవత్| హారీతస్తు చాతుర్థికోऽపి పైత్తికోऽస్తీతి వదతి– “చాతుర్థికో నామ గదో దారుణో విషమజ్వరః| శోషణః సర్వధాతూనాం బలవర్ణాగ్నినాశనః|| త్రిదోషజో వికారః స్యాదస్థిమజ్జాగతోऽనిలః| కరోతి పిత్తమేవం తు కఫశ్చైవం స్వభావతః||” ఇత్యాది| అత్రాహుః– అనుబంధరూపమత్ర పిత్తం న త్వారంభకం, కథమేషా ప్రతీతిరితి చేత్, స్థానవిశేషానభిధానాత్; అత ఏవ హారీతేనాపి స్థానం నోదాహృతం జంఘాదివదితి చరకటీకాకృతో వ్యాచక్షతే| కిం త్వేషా వ్యాఖ్యా తదా సంగచ్ఛతే యది పిత్తలింగం నోద్భూతం దృశ్యేత, దృశ్యతే చ| తథా చ భేడేऽపి పఠితం– “ఆమాశయస్థః పవనో హ్యస్థిమజ్జగతోऽపి వా| కుపితః కోపయత్యాశు శ్లేష్మాణం పిత్తమేవ వా||” ఇతి| కించ వాగ్భటతంత్రే స్థానమప్యుక్తమేవ “ఊర్ధ్వకాయం తు యః పూర్వం గృహ్ణీతే సోऽనిలాత్మకః| మధ్యకాయం తు గృహ్ణాతి పూర్వం యస్తు స పిత్తజః|| పూర్వం గృహ్ణాత్యధఃకాయం శ్లేష్మా వృద్ధశ్చతుర్థకాః|” ఇతి| తస్మాత్ ప్రాయేణ కఫవాతాభ్యాం భవతీతి పైత్తికశ్చాతుర్థకశ్చరకాదిభినోదాహృత ఏవ, నత్వసంభవాదితి మంతవ్యం||37-38||
Adhikarana చతుర్థకవిపర్యయలక్షణం (౩౯) · Śloka ౩౯
విషమజ్వర ఏవాన్యశ్చతుర్థకవిపర్యయః |
, త్ర్యహాద్ ద్వయహం జ్వరయతి హ్యాదావంతే చ ముంచతి ||39||
(చ. చి. అ. 3) |
View original
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः |
, त्र्यहाद् द्वयहं ज्वरयति ह्यादावन्ते च मुञ्चति ||३९||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చతుర్థకవిపర్యయమాహ– విషమేత్యాది| అత్ర తంత్రాంతరం– “అస్థిమజ్జోభయగతే చతుర్థకవిపర్యయః| త్ర్యహాద్ ద్వ్యహం జ్వరయతి హ్యాదావంతే చ ముంచతి||” ఇతి| ఆదావేకదినం ముక్త్వా, మధ్యే దినద్వయం భూత్వా, అంతే ఏకదినం న భవతీతి వ్యాచక్షతే జేజ్జటాదయః| “అస్థిమజ్జోభయగతే చతుర్థకవిపర్యయః| త్ర్యహాద్ద్వ్యహం జ్వరయత్యాదావంతే చ ముంచతి||” ఇతి పరాశరవచనస్యాపి స ఏవార్థః; త్ర్యహాదితి త్ర్యహస్యాదిదినం విముంచతి, దినద్వయం జ్వరయతి, త్ర్యహస్యాంతే చతుర్థదినం ముంచతీతి తాత్పర్యార్థం వ్యాచక్షతే| హరిచంద్రస్త్వాహ-ద్వే అహనీ నిరంతరం జ్వరయిత్వా ఉపరమ్యైకమహః పునర్జ్వరయతీత్యేషశ్చతుర్థకవిపర్యయ ఇతి| ఆదిదినాభావశ్చోత్తరోత్తరపాతిదివసేష్వవధార్యః| చతుర్థకవిపర్యయస్యోపలక్షణత్వేన తృతీయకాదివిపర్యయోऽప్యూహ్యః ఇత్యాహుః| తద్యథా– మధ్యే ఏకదినం జ్వరయతి, ఆద్యంతయోర్ముంచతీతి తృతీయకవిపర్యయః; ఏకకాలం విముచ్య సర్వమహోరాత్రం వ్యాప్నోతీత్యన్యేద్యుష్కవిపర్యయః; ( కాలద్వయే ముంచతి, సర్వమహోరాత్రం జ్వరయతీతి సతతకవిపర్యయః)| అత్ర దోషవికృతిరేవ నానావిధా హేతురితి| “కఫస్థానేషు వా తిష్టన్ దోషో ద్విత్రిచతుర్షు చ| విపర్యయాఖ్యాన్ కురుతే విషమాన్ కృచ్ఛ్రసాధనాన్||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి వృద్ధసుశ్రుతవాక్యం వ్యాచక్షాణో జేజ్జటః– అన్యేద్యుష్కతృతీయచతుర్థకమాత్రస్య విపర్యయముదాహరతి, తద్యథా– ఆమాశయహృదయస్థదోషేణ యథోదాహృత ఏవాన్యేద్యుష్కవిపర్యయః; ఆమాశయహృదయకంఠస్థితేన తృతీయకవిపర్యయః; తత్రైకస్మిన్ దినే హృదయస్థో దోష ఆమాశయమాగత్య తత్స్థేన సహ జ్వరయతి, తద్దినే కంఠస్థితశ్చ హృదయమాయాతి, అపరదినే సోऽప్యామాశయమాగత్య జ్వరయతి, ఏవం దినద్వయం భూత్వా పశ్చాదేకదినం న భవతీతి తృతీయకవిపర్యయః; ఆమాశయహృదయకంఠశిరఃస్థేన దోషేణ చతుర్థకవిపర్యయ క్రియతే తత్ర యస్మిన్ దినే హృదయస్థో దోష ఆమాశయమాగత్య జ్వరయతి తస్మిన్ దినే కంఠస్థో హృదయం శిరస్థః కంఠమాయాతి, అపరదినే హృదయస్థ ఆమాశయమాగత్య జ్వరయతి కంఠస్థితశ్చ హృదయమాయాతి, అపరదినే హృదిస్థ ఏవామాశయమాగత్య జ్వరయతి, ఏవం దినత్రయే భూత్వా పశ్చాదేకదినం న భవతీతి చతుర్థకవిపర్యయ ఇతి| ఏతే చ సర్వ ఏవ జ్వరా న విరుద్ధాః, సర్వేషామేవ మునిప్రణీతత్వాత్| యథోక్తం స్మృతిశాస్త్రే– “స్మృతిద్వైధం తు యత్ర స్యాత్తత్ర ధర్మావుభౌ మతౌ||” (మను. స్మృ. అ. 2/14) ఇతి| దృశ్యంతే చ నానావిధా ఏవ విషమజ్వరాః; ఏష ఏవ న్యాయశ్చరకసుశ్రుతయోః కుష్ఠవైషమ్యే వాప్యచంద్రేణ దర్శితః; న వా చికిత్సాభేదోऽప్యేషాముక్తః; యైవ తృతీయకాదౌ చికిత్సా సైవ తద్విపర్యయేऽపీతి||39||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చాతుర్థికవిపర్యయమాహ– విషమేత్యాది| చాతుర్థకవిపర్యయోऽన్యో విషమజ్వరః| త్ర్యహాద్ద్వ్యహమితి త్ర్యహాద్ద్వ్యహం ద్విదినం జ్వరయతి ఏకం దినం విముంచతి, ఏవం తృతీయకవిపర్యయో వాచ్యః| అత్ర దోషవికృతిరేవ హేతురితి| పూర్వోక్తేషు కఫస్థానవిభాగేషు ద్విత్రిచతుర్షు తిష్ఠన్ దోషో విపర్యయం కురుతే| ఉక్తం చ– “కఫస్థానేషు వా తిష్ఠందోషో ద్విత్రిచతుర్షు వా| విపర్యయాఖ్యాంకురుతే విషమాంకృచ్ఛ్రసాధనాన్” ఇతి| నానావిధా ఏవ విషమజ్వరా దృశ్యంతే| ఏష న్యాయశ్చరకసుశ్రుతయోః కుష్ఠవైధర్మ్యే వాప్యచంద్రేణ దర్శితః| సుశ్రుతే విషమజ్వరాణాముపశాంతవేగానామపి దేహేऽవస్థానం దర్శితం| తద్యథా– “స చాపి విషమో దేహం న కదాచిద్విముంచతి| యస్మాద్గౌరవవైరస్యకార్శ్యేభ్యో న విముచ్యతే|| వేగే తు సమతిక్రాంతే గతోऽయమితి లక్ష్యతే| గౌరవం శిరసో గ్లానిర్నాతిశ్రద్ధా చ భోజనే|| మాధుర్యమథ వైరస్యం తిక్తత్వమథవా పునః| వక్త్రస్య జాయతే యస్మాత్ప్రవేగేऽపి గతే సతి| తస్మాత్తు నియతో జుష్టః శరీరే విషమజ్వరః” ఇతి||39||
Adhikarana వాతబలాసకజ్వరలక్షణం (౪౦) · Śloka ౪౦
నిత్యం మందజ్వరో రూక్షః శూనకస్తేన సీదతి |
స్తబ్ధాంగః శ్లేష్మభూయిష్ఠో భవేద్వాతబలాసకీ ||40||
(అ. సం. ని. అ. 2) |
View original
नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनकस्तेन सीदति |
स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातबलासकी ||४०||
(अ. सं. नि. अ. २) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తసంగత్యా ప్రలేపకాదనూపద్రవత్వేన తత్సధర్మిణి వాతబలాసకే వాచ్యే ప్రతిలోమతంత్రయుక్త్యా వాతబలాసకమేవాహ– నిత్యమిత్యాది| వాతబలాసకాఖ్యో జ్వరోऽస్యాస్తీతి వాతబలాసకీ నరః, తేన జ్వరేణ, శూనకః శోథీ, సీదతి అవసన్నో భవతి; శోథినః స ఉపద్రవ ఇత్యర్థః| ‘శూనః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి’ ఇతి పాఠాంతరే ‘తేన’ ఇతి శేషః| వాతబలాసకమేకే కుంభాహ్వయపాండురోగవిషయమాహురితి గదాధరః| వాతబలాసకారబ్ధత్వాద్వాతబలాసకః; బలాసకః శ్లేష్మా, పిత్తమప్యత్ర బోద్ధవ్యం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “వాయుః ప్రకుపితో దోషావుదీర్యోభౌ విధావతి| స శిరస్థః శిరఃశూలం||” ఇత్యాది| యచ్చోక్తం సుశ్రుతేన– “ప్రలేపకం వాతబలాసకం వా కఫాధికత్వాత్ ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి, తత్తు శ్లేష్మణో నిత్యానుషక్తత్వేనేతి జేజ్జటః| రూక్షత్వం చాస్య వాతపిత్తాభిభూతత్వాత్ కఫస్నేహస్య వ్యాధిప్రభావాద్వేతి||40||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతబలాసకజ్వరమాహ– వాతబలాసకో జ్వరోऽస్యాస్తీతి వాతబలాసకీ నరః, తేన జ్వరేణ, శూనకః శోథీ, సీదతి అవసన్నో భవతి, శోథినః స ఉపద్రవ ఇత్యర్థః| కీదృశః? నిత్యం మందజ్వరో నిత్యం సతతం, మందజ్వరో మందవేగః, వాతబలాసకారబ్ధత్వాద్వాతబలాసకః| బలాసః శ్లేష్మా| పిత్తమప్యత్ర బోద్ధవ్యం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “వాయుః ప్రకుపితో దోషావుదీర్యోభౌ విధావతి| స శిరస్థః శిరఃశూలం” ఇత్యాది| యదుక్తం సుశ్రుతేన– “ప్రలేపకం వాతబలాసకం వా కఫాధికత్వాత్ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః” ఇతి| తత్తు శ్లేష్మణో నిత్యానుషక్తత్వేనేతి జేజ్జటః| రూక్షత్వం చాస్య వాతపిత్తాభిభూతత్వాత్కఫస్య వ్యాధిప్రభావాద్వా| స్తబ్ధాంగశ్లేష్మభూయిష్ఠ ఇతి స్తబ్ధాంగశ్చ శ్లేష్మభూయిష్ఠశ్చ; తదుక్తం సుశ్రుతే– “ప్రలేపకం వాతబలాసకం వా కఫాధికత్వేన వదంతి తజ్జ్ఞాః” ఇతి| అన్యత్ర తు వాతాధికత్వేన దర్శితః, తత్కథమత్ర శ్లేష్మభూయిష్ఠత్వముక్తం| అత్రోచ్యతే– వాతేరితసర్వసంధిరూపకఫారబ్ధత్వాత్, వాతబలాసకస్తు యథార్థనామా వాతేరితో బలాసక ఆరంభకో యస్యేతి| శూనః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతీతి పాఠాంతరం| తేన వాతబలాసకమేకే కుంభాహ్వయపాండురోగవిషయమాహురితి గయాదాసః||40||
Adhikarana ప్రలేపకజ్వరలక్షణం (౪౧) · Śloka ౪౧
ప్రలింపన్నివ గాత్రాణి ఘర్మేణ గౌరవేణ చ |
మందజ్వరవిలేపీ చ సశీతః స్యాత్ప్రలేపకః ||41||
(అ. సం. ని. అ. 2) |
View original
प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च |
मन्दज्वरविलेपी च सशीतः स्यात्प्रलेपकः ||४१||
(अ. सं. नि. अ. २) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రలేపకమాహ– ప్రలింపన్నిత్యాది| మందజ్వరశ్చాసౌ విలేపీ చేతి మందజ్వరవిలేపీ, విలేపిత్వం చాస్య యస్మాద్ఘర్మగౌరవాభ్యాం లింపతి సంబధ్నాతీత్యర్థః| అయం చ కఫపిత్తజః| యదుక్తం సుశ్రుతేన “ప్రలేపకం వాతబలాసకం వా” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాది| తథా యక్ష్మణి “జ్వరో దాహోऽతిసారశ్చ పిత్తాద్రక్తస్య చాగమః||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇత్యుక్తం, యక్ష్మణి చాయం భవతీతి| అన్యే తు త్రిదోషజయక్ష్మజనితత్వేన త్రిదోషజ ఏవాయం, ఉద్భూతత్వేన తు కఫపిత్తవ్యపదేశః||41||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మందజ్వరశ్చాసౌ విలేపీ చ మందజ్వరవిలేపీ, విలేపిత్వం చాస్య ఘర్మేణేతి ఆతపేనేవ గౌరవేణ గురుత్వేనేవ లింపతి సంబధ్నాతి స ప్రలేపకాఖ్యో జ్వరః| సశీతః శీతయుక్తః| అయం చ కఫపిత్తజః| యదుక్తం సుశ్రుతేన యక్ష్మణి– “జ్వరో దాహోऽతిసారశ్చ పిత్తాద్రక్తస్య చాగమః|” ఇతి| యక్ష్మణి చాయం భవతి| అన్యే తు త్రిదోషజనితత్వేన త్రిదోషజ ఏవాయం, ఉద్భూతత్వేన తు కఫపిత్తవ్యపదేశః| గాత్రాణి ప్రలింపతీవేతి ప్రలేపకోऽన్వర్థసంజ్ఞః||41||
Adhikarana విషమజ్వరవిశేషాః (౪౨-౪౭) · Śloka ౪౭
విదగ్ధేऽన్నరసే దేహే శ్లేష్మపిత్తే వ్యవస్థితే |
తేనార్ధం శీతలం దేహమర్ధముష్ణం ప్రజాయతే ||42||
కాయే దుష్టం యదా పిత్తం శ్లేష్మా చాంతే వ్యవస్థితః |
తేనోష్ణత్వం శరీరస్య శీతత్వం హస్తపాదయోః ||43||
కాయే శ్లేష్మా యదా దుష్టః పిత్తం చాంతే వ్యవస్థితం |
శీతత్వం తేన గాత్రాణాముష్ణత్వం హస్తపాదయోః ||44||
(అ. సం. ని. అ. 2) |
త్వక్స్థౌ శ్లేష్మానిలౌ శీతమాదౌ జనయతో జ్వరే |
తయోః ప్రశాంతయోః పిత్తమంతే దాహం కరోతి చ ||45||
కరోత్యాదౌ తథా పిత్తం త్వక్స్థం దాహమతీవ చ |
తస్మిన్ ప్రశాంతే త్వితరౌ కురుతః శీతమంతతః ||46||
ద్వావేతౌ దాహశీతాదిజ్వరౌ సంసర్గజౌ స్మృతౌ |
దాహపూర్వస్తయోః కష్టః కృచ్ఛ్రసాధ్యతమశ్చ సః ||47||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते |
तेनार्धं शीतलं देहमर्धमुष्णं प्रजायते ||४२||
काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः |
तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्तपादयोः ||४३||
काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् |
शीतत्वं तेन गात्राणामुष्णत्वं हस्तपादयोः ||४४||
(अ. सं. नि. अ. २) |
त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे |
तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ||४५||
करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च |
तस्मिन् प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः ||४६||
द्वावेतौ दाहशीतादिज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ |
दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यतमश्च सः ||४७||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విషమజ్వరవిశేషానాహ– విదగ్ధ ఇత్యాది| విదగ్ధేऽన్నరసే దుష్టే ఆహారరసే తథా దుష్టే పిత్తే దుష్టే శ్లేష్మణి దేహే వ్యవస్థితే భవతః, ‘తేన హేతునా దేహమర్ధం శీతలం కఫేనార్ధం చోష్ణం పిత్తేన ప్రజాయతే| అర్ధత్వం చార్ధనారీశ్వరాకారేణ నరసింహాకారేణ వా, యథాదోషం వ్యవస్థాననియమహేతోరభావాదితి| కాయ ఇత్యాది| కాయే అంతరగ్నౌ, కోష్ఠ ఇతి యావత్| అంతే హస్తపాదయోః| ఉక్తార్థస్య విపర్యయేణ జ్వరాంతరమాహ– కాయే శ్లేష్మేత్యాది| త్వక్స్థావిత్యాది|– త్వక్శబ్దేన త్వక్స్థో రస ఉచ్యతే, తత్స్థస్య తదుపచారేణేతి గదాధరః; జేజ్జటస్తు త్వచమేవాహ| ఏతదభిప్రాయేణైవ చరకేణ జ్వరేऽభ్యంగార్థం తైలాదీన్యభిధాయోక్తం– “తైరాశు ప్రథమం యాతి బహిర్మార్గగతో జ్వరః||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తయోః శ్లేష్మానిలయోః| ప్రశాంతయోరితి ప్రశాంతవేగయోరిత్యర్థః; నహి విషమేషు దోషస్య ప్రశాంతిర్భవతి, పునర్వేగాగమాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “స చాపి విషమో దేహం న కదాచిద్విముంచతి| గ్లానిగౌరవకార్శ్యేభ్యః స యస్మాన్న ప్రముచ్యతే|| వేగే తు సమతిక్రాంతే గతోऽయమితి లక్ష్యతే| ధాత్వంతరస్థో లీనత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాన్నైవోపలభ్యతే [ |” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| ఇతరౌ వాతకఫౌ| దాహశీతాదీతి ఏకో దాహాదిః, అపరః శీతాదిః| నను, ఏతయోః సంప్రాప్తౌ త్రిదోషజత్వముక్తం; తత్ కథం సంసర్గజావిత్యుక్తం, సంసర్గో హి ద్వయోర్భవతి త్రయాణాం సన్నిపాత ఇతి స్థితిః| ఉచ్యతే– సంసర్గః సంబంధః, స చ ద్వయోర్బహూనాం చ భవతి, అత్ర త్రయాణాముక్తః, న చైవం సర్వత్ర; అథవా సంసర్గః సౌమ్యాగ్నేయదోషకోటిద్వయమేలాపః| తత్ర శీతాదౌ జ్వరే పిత్తమనుబంధః, దాహాదౌ వాతకఫావనుబంధౌ; అనుబంధ్యశ్చ ప్రాధాన్యేన చికిత్స్యోऽనుబంధావిరోధేనేతి ప్రయోజనమేతస్య| తయోర్దాహశీతాదిజ్వరయోర్మధ్యే దాహపూర్వో దాహాదిః కష్ట ఇతి దుఃఖప్రదః| దాహాదేః కష్టసాధ్యత్వాభిధానేన శీతాదేరర్థతోऽకష్టత్వమితి| ఉక్తవిషమజ్వరాణాముపలక్షణత్వాదన్యేऽపి విషమజ్వరా రాత్రిజ్వరాదయో బోద్ధవ్యా ఇతి జేజ్జటః| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “సమౌ వాతకఫౌ యస్య క్షీణపిత్తస్య దేహినః| ప్రాయో రాత్రౌ జ్వరస్తస్య దివా హీనకఫస్య తు||” ఇతి| సర్వేషు చ విషమజ్వరేష్వవశ్యంభావీ వాయుః| యదాహ వృద్ధసుశ్రుతః– “నర్తేऽనిలాద్వై విషమజ్వరః సముపజాయతే| కఫపిత్తే హి నిశ్చేష్టే చేష్టయత్యనిలః సదా||” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| తథా విదేహేऽపి– “పవనో గతివైషమ్యాద్విషమజ్వరకారణం|” ఇతి| ఏషాం చ జ్వరాణామృత్వాదిహేత్వంతరలాభాదన్యథాభావోऽపి దృశ్యతే| తద్యథా– సంతతః స్వరూపం త్యక్త్వా సతతాదీనామన్యతమత్వం ప్రతిపద్యతే, తథా చతుర్థకస్తృతీయకాదిరూపత్వం| యదాహ చరకః– “ఋత్వహోరాత్రదోషాణాం మనసశ్చ బలాబలాత్| కాలమర్థవశాచ్చైవ జ్వరస్తం తం ప్రపద్యతే||” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అస్యార్థః– బలాబలాదితి ఋత్వాదిమనోऽంతేన సంబధ్యతే, బలం చాబలం చ బలాబలం| అర్థశబ్దోऽత్ర ప్రాక్తనకర్మవాచీ| తం తం కాలం సతతకాద్యుక్తం, జ్వరః ప్రతిపద్యతే ఇతి యోజనా| ఉదాహరణం చ ఋత్వహోరాత్రబలాబలాద్యథా– యదా నిదాఘోత్పన్నో వాతప్రధానశ్చతుర్థకో వర్షాసమయమాప్నోతి తదా తేనర్తునాऽऽప్యాయితబలస్తృతీయకాంతానాం సతతకాదీనామన్యతమత్వం ప్రాప్నోత్యుత్కర్షాత్| ఏవం వర్షాసముత్పన్నః సంతతః శరదం ప్రాప్యాపకృష్టబలః సతతాదీనామన్యతమత్వమేత్యపకర్షాత్| ఏవం పిత్తకఫయోరపి ఉత్కర్షాపకర్షౌ ఋతుకృతౌ వ్యాఖ్యేయౌ| అహోరాత్రశబ్దేన కతిపయాన్యహోరాత్రాణి గృహ్యంతే, నహి ఏకస్మిన్నహోరాత్రే సతతాదీనాముత్కర్షాపకర్షాభ్యామన్యథాభావ ఉపపద్యతే; కింతు కతిపయైరేవ| యదా వర్షాశరద్వసంతప్రారంభే వాతాదయో జ్వరం చతుర్థకమారభంతే తదా మధ్యాని కతిపయదినాన్యవాప్య స ఏవ తృతీయకపూర్వకత్వేన విపరిణమతే ఉత్కర్షాత్; అపకర్షాత్తు యదాऽంత్యాని దినాన్యాప్నోతి తదా సంతతో (వాతారబ్ధః ప్రావృషః,) పిత్తారబ్ధః శారదో, వసంతస్య చ శ్లేష్మారబ్ధః, ప్రతనుకత్వాద్దోషస్య సతతాదీనామన్యతమత్వేన విపరిణమత ఇతి| దోషబలాబలాద్యథా– యదా సతతాదీనామన్యతమకారీ దోషః శ్లేష్మా మధురస్నిగ్ధాదీన్ దివాస్వప్నాదీంశ్చ హేతూనాప్నోతి తదా సంతతకాదీన్ కరోతి| ఏవం వాతపిత్తయోరప్యూహ్యం| మనోబలాబలాద్యథా– యదా సంతతజ్వరీ సత్త్వగుణోద్రేకాత్ ప్రహర్షావష్టంభబహులో భవతి తదా సతతాదీనామన్యతమత్వం ప్రాప్నోతి; యదా చతుర్థకజ్వరీ తమోగుణభూయిష్ఠత్వాద్విషాదాదిభిరభిభూయతే తదా తృతీయకాదీనామన్యతమో భవతి, “విషాదో రోగవర్ధనానాం” (చ. సూ. అ. 25) ఇత్యాగమాత్| అన్యే తు మనఃశబ్దేన బుద్ధిం వ్యాఖ్యానయంతి, కారణే కార్యోపచారాత్| తస్యాశ్చ బలాబలం యథా– యదా చతుర్థకజ్వరీ ప్రజ్ఞాపరాధాద్దేవాదీనభిభూయాహితాన్యాచరతి తదా తృతీయకపూర్వేషామన్యతమత్వమాప్నోతి; యదా తు శుద్ధసత్త్వోత్కర్షాద్వివేకిన్యా బుద్ధ్యా యుక్తః స్యాత్తదా శుభాని దేవతారాధనేష్టిబల్యుపహారాదీన్యాచరతి తదా సంతతజ్వరీ సతతాదీనామన్యతమత్వం ప్రాప్నోతి| అర్థవశాద్యథా– సంతతజ్వరిణోऽపి యది చతుర్థకవేదనీయం కర్మ స్యాత్తదా సంతతోऽపి చతుర్థకత్వేన విపరిణమతే; అథ చతుర్థకజ్వరావిష్టస్య యది తత్కాలపరిపాకి కర్మ బలీయో భవతి తదా సంతతత్వేన పరిణమతే| ఏతచ్చ కర్మవశత్వమృత్వహోరాత్రదోషబలాబలేష్వపి బోద్ధవ్యం, తదనంతరం తన్నిర్దేశాదితి||42-47||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విషమజ్వరవిశేషానాహ– దేహే విదగ్ధే అన్నరసే దుష్టే ఆహారే రసే తథా శ్లేష్మపిత్తే దుష్టం వ్యవస్థితే సతి తేన హేతునా దేహేऽర్ధే శీతత్వం కఫేన, అర్ధే చోష్ణత్వం పిత్తేన ప్రజాయతే; అర్ధత్వం చార్ధనారీశ్వరాకారేణ నరసింహాకారేణ వా, యథాదోషవ్యవస్థాననియమహేతోరభావాదితి| కాయ ఇత్యాది కాయేऽంతరగ్నౌ కోష్ఠే ఇతి యావత్| యదా పిత్తం దుష్టం భవతి శ్లేష్మా చాంతే దుష్టో వ్యవస్థితో భవతి తేన హేతునా శరీరస్య ఉష్ణత్వం హస్తపాదయోః శీతత్వం| విపర్యయేణ జ్వరాంతరమాహ– కాయే ఇత్యాది| విపరీతత్వే తు పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| అతః పరం సంతతాదీనాం శీతదాహపూర్వకత్వేన భేదమాహ– త్వక్స్థావిత్యాది| యదా శ్లేష్మానిలౌ త్వచి కుపితౌ భవతస్తదా జ్వరస్యాదౌ త్వచి శీతం జనయతః| ద్వావేతౌ దాహశీతాదిజ్వరౌ సంసర్గజౌ స్మృతౌ కథితౌ ‘మునీంద్రైః’ ఇతి శేషః| ఏతౌ కౌ? జ్వరే ఆదౌ పూర్వ కఫవాతౌ త్వక్స్థౌ సంతౌ శీతముత్పాదయతః, తయోః శ్లేష్మానిలయోః ప్రశాంతయోః సతోరంతే పిత్తం దాహం కరోతి; తథా తేనైవ ప్రకారేణ ఆదౌ పిత్తం త్వక్స్థం సదతీవ దాహం కరోతి, తస్మింస్తు పిత్తే ప్రశాంతే సతి ఇతరౌ వాతకఫౌ శీతం కురుతః| త్వక్శబ్దేన త్వక్స్థో రస ఉచ్యతే, తాత్స్థ్యాత్తదుపచారేణేతి గదాధరః; జేజ్జటస్త్వచమేవాహ| తయోః శ్లేష్మానిలయోః ప్రశాంతవేగయోః స్వకాలాపగమాత్ ప్రత్యనీకప్రాప్త్యా వా విషమేషు దోషస్య ప్రశాంతిర్భవతి పరం వేగోపగమాత్| యదుక్తం సుశ్రుతేన– “స చాపి విషమో దేహం న కదాచిద్విముంచతి|” ఇతి| పూర్వమేవోక్తం యదా తౌ ప్రశాంతవేగౌ భవతస్తదా పిత్తమంతర్దాహం కరోతి, చకారాన్మూర్ఛాదీన్| యదా తు పిత్తం త్వక్స్థం భవతి తదా త్వచి అతీవ దాహం కరోతి, త్వగ్దాహకారకే పిత్తే ప్రశాంతే గతవేగే సతి తావపి ఇతరౌ శ్లేష్మానిలౌ అంతతః శీతం కురుతః| ఆదిశబ్దాద్వమథుతంద్రాదీన్| ద్వావేతౌ దాహశీతాదీ సంసర్గజౌ కథితౌ, ఏకో దాహాదిః, అపరః శీతాదిః| తయోర్దాహశీతపూర్వకయోర్జ్వరయోర్మధ్యే దాహపూర్వకః కష్టోऽత్యంతదుఃఖప్రదః, కష్టః కృచ్ఛ్రసాధ్యతమ ఇతి విశేషణద్వయోపాదానాదత్యర్థం దుఃసాధ్యత్వం దర్శితం, శీతపూర్వస్య సుఖసాధ్యత్వం; కుతః? రోగశక్తేరచింత్యత్వాత్| నన్వేతయోస్త్రిదోషజత్వముక్తం తత్కథం సంసర్గజావిత్యుక్తం| ఉచ్యతే– సంసర్గః సంబంధః స చ ద్వయోర్బహూనాం చ భవతి, అతోऽత్ర త్రయాణాముక్తః, న చైవం సర్వత్ర| అథవా సంసర్గః సౌమ్యాగ్నేయదోషద్వయమేలకః| తత్ర శీతాదౌ జ్వరే పిత్తానుబంధః, దాహాదౌ జ్వరే వాతకఫానుబంధః| అను ఉపర్యధశ్చ ప్రాధాన్యేన చికిత్స్యత ఇత్యనుబంధాత్సంసర్గజావిత్యుక్తమితి న విరోధః| ఉక్తవిషమజ్వరాణాముపలక్షణత్వాదన్యేऽపి విషమజ్వరా రాత్రిజ్వరాదయో బోద్ధవ్యా ఇతి జేజ్జటాదయః| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “సమౌ వాతకఫౌ యస్య హీనపిత్తస్య దేహినః| రాత్రౌ ప్రాయో జ్వరస్తస్య దివా హీనకఫస్య తు” ఇతి| సర్వేషు విషమజ్వరేష్వశ్యంభావీ వాయుః| యదాహ వృద్ధసుశ్రుతః– “నర్తేऽనిలాద్వై విషమో జ్వరః సముపజాయతే| కఫపిత్తే తు నిశ్చేష్టే చేష్టయత్యనిలో బలీ||” ఇతి| తథా విదేహేऽపి– “పవనో గతివైషమ్యాద్విషమజ్వరకారణం||” ఇతి||42-47||
Adhikarana రసరక్తమాంసమేదోమజ్జశుక్రగతజ్వరలక్షణం (౪౮-౫౪) · Śloka ౧
గురుతా హృదయోత్క్లేశః సదనం ఛర్ద్యరోచకౌ |
రసస్థే తు జ్వరే లింగం దైన్యం చాస్యోపజాయతే ||48||
రక్తనిష్ఠీవనం దాహో మోహశ్ఛర్దనవిభ్రమౌ |
ప్రలాపః పిడకా తృష్ణా రక్తప్రాప్తే జ్వరే నృణాం ||49||
పిండికోద్వేష్టనం తృష్ణా సృష్టమూత్రపురీషతా |
ఊష్మాऽంతర్దాహవిక్షేపౌ గ్లానిః స్యాన్మాంసగే జ్వరే ||50||
భృశం స్వేదస్తృషా మూర్ఛా ప్రలాపశ్ఛర్దిరేవ చ |
దౌర్గంధ్యారోచకౌ గ్లానిర్మేదఃస్థే చాసహిష్ణుతా ||51||
భేదోऽస్థ్నాం కూజనం శ్వాసో విరేకశ్ఛర్దిరేవ చ |
విక్షేపణం చ గాత్రాణామేతదస్థిగతే జ్వరే ||52||
తమఃప్రవేశనం హిక్కా కాసః శైత్యం వమిస్తథా |
అంతరందాహో మహాశ్వాసో మర్మచ్ఛేదశ్చ మజ్జగే ||53||
మరణం ప్రాప్నుయాత్తత్ర శుక్రస్థానగతే జ్వరే |
శేఫసః స్తబ్ధతా మోక్షః శుక్రస్య తు విశేషతః ||54||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
(రసరక్తాశ్రితః సాధ్యో మాంసమేదోగతశ్చ యః |
అస్థిమజ్జగతః కృచ్ఛ్రో శుక్రస్థస్తు న సిధ్యతి) ||1||
(చ. చి. అ. 3) |
View original
गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ |
रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ||४८||
रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ |
प्रलापः पिडका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ||४९||
पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता |
ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ||५०||
भृशं स्वेदस्तृषा मूर्छा प्रलापश्छर्दिरेव च |
दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ||५१||
भेदोऽस्थ्नां कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च |
विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ||५२||
तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा |
अन्तर्न्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे ||५३||
मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे |
शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
(रसरक्ताश्रितः साध्यो मांसमेदोगतश्च यः |
अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रो शुक्रस्थस्तु न सिध्यति) ||१||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తవాతాదిజ్వరాణాం ధాతువిశేషదూష్యతయాऽధికలక్షణాని భవంతి; యదుక్తం– ‘వాతపిత్తకఫోత్థానాం జ్వరాణాం లక్షణం యథా| తథా తేషాం భిషగ్బ్రూయాద్రసాదిష్వపి బుద్ధిమాన్||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి; ఏతదభిధానం చ రసాదిధాత్వవిరోధేన వాతాదిచికిత్సాకరణార్థం; అతస్తానాహ– గురుతేత్యాది| హృదయోత్క్లేశః హృదయస్థితస్య దోషస్యోపస్థితవమనత్వమివ, రసస్య హృదయస్థత్వాత్| రసస్థ ఇత్యనేన విశేషేణాత్ర రసో దూష్యః, సర్వేషామేవ జ్వరాణాం రసానుగత్వాత్| దైన్యం క్లాంతచిత్తత్వం| పిండికేత్యాది| పిండికా జాన్వధో జంఘామాంసపిండః, తస్యా ఉద్వేష్టనం దండాదినా పీడనేనేవ వేదనా పిండికోద్వేష్టనం; ఏవమన్యత్రాపి| సృష్టమూత్రపురీషతా ప్రవర్తమానమూత్రపురీషతా| ఊష్మా బహిః, ఏతచ్చ విశేషపరం, ప్రాయః సర్వజ్వరేషు తథాభావాత్| ‘ఊష్మాऽంతర్మోహవిక్షేపౌ’ ఇతి పాఠాంతరే ఊష్మాऽంతః అంతర్దాహ ఇత్యర్థః, విక్షేపో హస్తాదిచాలనం| భృశం స్వేద ఇతి ఘర్మస్య మేదోమలత్వాత్; తద్వికృత్యైవ దౌర్గంధ్యం గాత్రే| అసహిష్ణుతా వేదనాయా అసహత్వం, క్రోధనత్వమితి కార్తికః| భేదోऽస్థ్నామితి భేద ఇవ భేదః భంగవత్పీడేత్యర్థః, (పరపదార్థేషు ప్రయుజ్యమానాః శబ్దా వృత్తి(వతి)మంతరేణాపి వృత్త్య(వత్య)ర్థం గమయంతి) యథా– అగ్నిర్మాణవకః| ఏవమన్యత్రాపి భేదాదౌ ద్రష్టవ్యం| కూజనం కుంథనం; ‘కుంచనం’ ఇతి పాఠాంతరేऽస్థ్నామేవ సంకోచ ఇత్యర్థః| తమఃప్రవేశనం అంధకారప్రవిష్టస్యేవాసంవిత్తిః| మహాశ్వాసః శ్వాసాధికారే వక్ష్యమాణలక్షణః| మర్మశబ్దేన హృదయముచ్యతే, ప్రాధాన్యాదితి కార్తికః; తస్య ఛేద ఇవ మర్మచ్ఛేదః| మరణమిత్యాది శుక్రగతస్య| తత్రైతేషు రసాదిధాతుగతజ్వరేషు మధ్యే శుక్రస్థానగతే మరణం ప్రాప్నుయాదితి యోజ్యం| శుక్రం చ తత్స్థానం చేతి శుక్రస్థానం; (నతు శుక్రస్య స్థానం శుక్రస్థానం) శుక్రస్య సర్వదేహగత్వేన నియతస్థానాసంభవాదితి కార్తికః| (యదుక్తం– “యథా పయసి సర్పిస్తు గుడశ్చేక్షురసే యథా| శరీరేషు తథా నౄణాం శుక్రం విద్యాద్భిషగ్వరః||” (సు. శా. అ. 4) ఇతి|) విశేషత ఇతి పదేన శుక్రస్య బాహుల్యేన విసర్గః, అన్యస్యాపి రక్తాదేరితి వదంతి||48-54||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ రసాదిధాతుగతజ్వరానాహ– గురుతేత్యాది| గురుతా గాత్రాణాం, హృదయోత్క్లేశః హృదయస్థస్య దోషస్యోపస్థితవమనత్వమివ, రసస్య హృదయస్థితత్వాత్| సదనమంగగ్లానిః, దైన్యం క్లాంతచిత్తతా, రసస్థే రసధాతుగతే జ్వరే| యద్యపి రసైకధాతుప్రాప్త్యా సంతత ఏవాయం తథాऽప్యనుక్రమధాతుగతకథనార్థమత్ర నిర్దేశః| రక్తగం జ్వరమాహ– మోహో విగతచిత్తతా| పిడికాతృష్ణేతి| మాంసగతమాహ– పిండికేత్యాది| పిండికా జాన్వధోభాగే మాంసపిండః, తస్యా ఉద్వేష్టనం దండాదినిపీడనేనేవ వేదనావిశేషః| సృష్టమూత్రపురీషతా ప్రవర్తమానమూత్రపురీషత్వం| ఊష్మాంతర్దాహవిక్షేపౌ తత్ర ఊష్మా బహిః, అంతర్దాహః; ఏతచ్చ విశేషపరం, ప్రాయః సర్వజ్వరేషు తథాభావాత్; అన్యే “ఊష్మాంతర్మోహవిక్షేపౌ” ఇతి పఠంతి| తత్ర– ఊష్మా అంతర్దాహః, విక్షేపో హస్తాదిచాలనం| మేదోగతే భృశం స్వేద ఇతి మేదోమలత్వాత్, తద్వికృత్యైవ దౌర్గంధ్యం గాత్రే, అసహిష్ణుతా వేదనాసహత్వం, క్రోధనత్వమితి కార్తికః| అస్థిగతే భేదోऽస్థ్నామితి భేద ఇవ భేదః, భంగవత్పీడేత్యర్థః పరపదార్థేషు ప్రయుజ్యమానాః శబ్దా ఇవాంతరేణాపి ఇవ ఇత్యర్థం గమయంతి, యథా అగ్నిర్మాణవకః; ఏవమన్యత్రాపి| కూజనం కుంథనం, కుంచనమితి కేచన పఠంతి; తచ్చ సాన్నిధ్యాదస్థ్నామిత్యనేన సంబధ్యతే| మజ్జగతే– తమఃప్రవేశనం అంధకారప్రవిష్టస్యేవార్థాసంవిత్తిః| మహాశ్వాస ఇతి శ్వాసనిదానే వక్ష్యమాణలక్షణః| మర్మశబ్దేన హృదయముచ్యతే ప్రాధాన్యాదితి కార్తికః, తస్య ఛేద ఇవ మర్మచ్ఛేదః| శుక్రగతలక్షణమాహ– మరణమిత్యాది| తత్ర తేషు రసాదిధాతుగతజ్వరేషు మధ్యే శుక్రస్థానగతే మరణం ప్రాప్నుయాదితి యోజ్యం| నను శుక్రగే జ్వరే మరణమిత్యుక్తం, తచ్చ శుక్రం సర్వదేహగం, తతశ్చ రసాదిధాత్వభిభవేऽపి శుక్రప్రాప్తేః తదృతేऽపి మరణమితి| నైవం– సర్వశరీరస్థస్యాపి శుక్రస్య కలాంతరితత్వేన క్రమేణ త్వచి ప్రాప్తేః| క్రమేణాపి శుక్రం జ్వరేణ కథం ప్రాప్యమితి చేత్, ధాత్వంతరాదతిక్రమ్య శుక్రగమనాదితి| విశేషత ఇతి పదేన శుక్రస్య బాహుల్యేన విసర్గః, అన్యస్యాపి రక్తాదేరితి వదంతీత్యుక్తం| సుశ్రుతే– “దగ్ధేంధనో యథా వహ్నిర్ధాతూన్ హత్వా యథా విషం| కృతకృత్యో వ్రజేచ్ఛాంతిం దేహం హత్వా తథా జ్వరః”ఇతి| గ్రంథాంతరేऽపి– “రసరక్తాశ్రితః సాధ్యో మాంసమేదోగతస్తథా| అస్థిమజ్జగతః కృచ్ఛ్రః శుక్రస్థానే న జీవతి” ఇతి||48-54||
Adhikarana ఉక్తవాతాదిజ్వరాణాం కాలప్రకృతిముద్దిశ్య ప్రాకృతత్వం వైకృతత్వం చ (౫౫) · Śloka ౫౫
వర్షాశరద్వసంతేషు వాతాద్యైః ప్రాకృతః క్రమాత్ |
వైకృతోऽన్యః స దుఃసాధ్యః ప్రాకృతశ్చానిలోద్భవః ||55||
(వా. ని. అ. 2) |
View original
वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् |
वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः ||५५||
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తవాతాదిజ్వరాణాం కాలప్రకృతిముద్దిశ్య ప్రాకృతత్వం వైకృతత్వం చాహ– వర్షేత్యాది| వర్షాదిషు వాతాద్యైః క్రమాద్యో జ్వరః స ప్రాకృతః; వర్షాసు వాతికః, శరది పైత్తికః, వసంతే శ్లైష్మికః| అస్మాదన్యో వైకృతః, యథా– వర్షాసు పైత్తిక ఇత్యాది| స ఇతి వైకృతో దుఃసాధ్యః, అర్థాత్ ప్రాకృతః సుఖసాధ్య ఇతి| యదుక్తం– “ప్రాకృతః సుఖసాధ్యస్తు వసంతశరదుద్భవః|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అత్ర వాగ్భటేన వాతజస్య ప్రాకృతత్వప్రణయనం యత్కృతం తదన్యే నానుమన్యంతే, దుఃసాధ్యత్వేన వైకృతాదభిన్నత్వాత్| జతూకర్ణేనాప్యసౌ న పఠితః| యదాహ– “వసంతశరదోః ప్రాయః ప్రాకృతోऽన్యత్ర వైకృతః|” ఇతి| అత్రోచ్యతే– న ప్రాకృతత్వం సుఖసాధ్యత్వఖ్యాపనపరా సంజ్ఞా, కింతు కుంభకారాదివద్యౌగికత్వం; యతో యథర్తుప్రకుపితో దోషః ప్రకృతిరుచ్యతే, తత ఉద్భూతః ప్రాకృతః; తేన ప్రాకృతత్వేऽపి దోషస్వభావాద్వాతికస్య దుఃఖసాధ్యత్వం వైకృతవదితి దుఃఖసాధ్యత్వేన వైకృతసాధర్మ్యాత్తు చరకజతూకర్ణాభ్యాం నోక్తః, నతు ప్రాకృతత్వాభావాదిత్యభిప్రాయో వాగ్భటస్యేతి| అన్యరోగేషు ప్రాకృతత్వేన దుఃసాధ్యత్వం, జ్వరస్య తు వ్యాధిప్రభావాత్ సుఖసాధ్యత్వం| తంత్రాంతరం హి– “జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం||” ఇతి||55||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ కాలభేదేన జ్వరస్య సాధ్యాసాధ్యలక్షణమాహ– వర్షేత్యాది| వర్షాదిషు ఋతుషు వాతాద్యైః క్రమాద్యో జ్వరః స ప్రాకృతః, వర్షాసు వాతికః, శరది పైత్తికః, వసంతే శ్లైష్మికః| అస్మాదన్యో వైకృతః, క్రమాద్యథా– వర్షాసు పైత్తికః, శరది శ్లైష్మికో, వసంతే వాతికః స ఇతి| వైకృతో దుఃసాధ్యః అర్థాత్సుఖసాధ్యః ప్రాకృత ఇతి| యదుక్తం– “ప్రాకృతః సుఖసాధ్యస్తు వసంతశరదుద్భవః” ఇతి| అనిలోద్భవశ్చ ప్రాకృతో దుఃసాధ్యః||55||
Adhikarana ప్రాకృతజ్వరాణాముత్పత్తిక్రమః (౫౬-౫౭) · Śloka ౫౭
వర్షాసు మారుతో దుష్టః పిత్తశ్లేష్మాన్వితో జ్వరం |
కుర్యాత్ పిత్తం చ శరది తస్య చానుబలః కఫః ||56||
తత్ప్రకృత్యా విసర్గాచ్చ తత్ర నానశనాద్భయం |
కఫో వసంతే తమపి వాతపిత్తం భవేదను ||57||
(వా. ని. అ. 2) |
View original
वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् |
कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः कफः ||५६||
तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् |
कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु ||५७||
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తేషామేవ ప్రాకృతజ్వరాణాం చికిత్సావిశేషార్థముత్పత్తిక్రమమాహ– వర్షాస్విత్యాది| దుష్ట ఇతి కుపితః, గ్రీష్మే సంచితత్వాత్| పిత్తశ్లేష్మాన్విత ఇతి తత్కాలోచితపిత్తకఫానుబంధః| యదుక్తం– “భూబాష్పాన్మేఘనిష్యందాత్ పాకాదమ్లాజ్జలస్య చ| వర్షాస్వగ్నిబలే క్షీణే కుప్యంతి పవనాదయః|” (చ. సూ. అ. 6) ఇతి| కుర్యాదితి ఛేదః| పిత్తమిత్యాది పిత్తం చ శరది దుష్టం జ్వరం కుర్యాదితి పూర్వోక్తేన సంబధ్యతే; ఏవం కఫో వసంతే ఇత్యత్రాపి యోజ్యం| పిత్తదుష్టిశ్చ శరది వర్షాసు సంచితత్వాత్| అనుబలోऽనుబంధః, తస్య చ హేతుర్వార్షికక్లేదానువృత్తిరేవ| తత్ప్రకృత్యేతి తయోః పిత్త శ్లేష్మణోః ప్రకృత్యా స్వభావేన, తత్కృతయోర్జ్వరయోరనశనాల్లంఘనాన్న భయం భవతి| యదుక్తం– “కఫపిత్తే ద్రవే ధాతూ సహేతే లంఘనం మహత్| , ఆమక్షయాదూర్ధ్వమతో వాయుర్న సహతే క్షణం||” ఇతి| విసర్గాచ్చ హేతోర్నానశనాద్భయం| వర్షాశరద్ధేమంతా విసర్గః, తత్రోపచితబలాః ప్రాణినో భవంతి, సోమస్య బలవత్త్వాత్; శిశిరవసంతగ్రీష్మాస్త్వాదానం, తత్రాపచితబలాః ప్రాణినః, సూర్యస్య బలవత్త్వాత్ ఇతి వ్యుత్పాదితం శాస్త్రే| ‘తత్ప్రకృత్యా విసర్గస్య’ ఇతి పాఠాంతరే తత్ప్రకృత్యా కఫవాతపిత్తప్రకృత్యా, విసర్గస్య చ ప్రకృత్యేతి యోజ్యం| కఫ ఇత్యాది| తం కఫమను వాతపిత్తే భవతః, అనుబంధరూపే భవత ఇత్యర్థః| హేతుశ్చాత్ర వసంతస్యాదానమధ్యత్వేనాగ్నేయరూక్షత్వాత్ వాతపిత్తప్రకోపకత్వం| యదుక్తం చరకే– ‘ఆదానమధ్యే తస్యాపి వాతపిత్తం భవేదను (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అత్ర కఫపిత్తప్రకృత్యా లంఘనం యుక్తమేవ, కింత్వాదానమధ్యత్వేన న నిర్భయం తత్ కార్యం| అత ఏవ ‘తత్ర నానశనాద్భయం’ ఇత్యేతస్మాత్ పూర్వమేవ పఠితం, అన్యథా సర్వశేషే పఠితం స్యాదితి||56-57||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తేషామేవ ప్రాకృతజ్వరాణాం చికిత్సావిశేషార్థముత్పత్తిక్రమమాహ– వర్షాస్విత్యాది| గ్రీష్మే సంచితత్వాత్ వర్షాసు దుష్టః కుపితో వాయుః పిత్తశ్లేష్మాన్విత ఇతి తత్కాలోచితపిత్తకఫానుబంధః జ్వరం కుర్యాత్| యదుక్తం– “ భూబాష్పాన్మేఘనిష్యందాత్పాకాదమ్లాజ్జలస్య చ| వర్షాస్వగ్నిబలే హీనే కుప్యంతి పవనాదయః||” ఇతి| కుపితం పిత్తం చ శరది దుష్టం సత్ జ్వరం కుర్యాదితి పూర్వోక్తేన సంబధ్యతే| ఏవం కఫో వసంత ఇత్యత్రాపి యోజ్యం| పిత్తం దుష్టం చ శరది వర్షాసు సంచితత్వేనేతి| ఏతస్య చ పిత్తజ్వరం కర్తుముద్యతస్య శరది అనుబలో అనుబంధీ కఫో భవతి| తస్య చ హేతుర్వార్షికక్లేదానువృత్తిరేవ| అనుబలమివానుబలం యథా స్వతంత్రస్య కస్యచిద్రాజ్ఞో గజరథతురగపురుషాదిబలవతో వైరిభిః సహ యుధ్యమానస్య పశ్చాదన్యబలం తచ్ఛక్తేరనుబలోపబృంహణార్థమాగచ్ఛతి, ఏవం స్వతంత్రస్య పిత్తస్య జ్వరం కుర్వతో బలోపబృంహణం శరది కఫః కరోతి| తయోః పిత్తశ్లేష్మణోః, ప్రకృత్యా స్వభావేన, తత్కృతయోర్జ్వరయోరనశనాల్లంఘనాద్భయం న భవతి| యదుక్తం– “కఫపిత్తే ద్రవే ధాతూ సహేతే లంఘనం మహత్|” ఇతి| తస్మాద్విసర్గాచ్చ హేతోర్నానశనాల్లంఘనాద్భయం| వర్షాశరద్ధేమంతా విసర్గకాలాః, తత్రోపచితబలాః ప్రాణినో భవంతి, సోమబలత్వాత్; శిశిరవసంతగ్రీష్మాస్త్వాదానకాలః, తత్రాపచితబలాః ప్రాణినో భవంతి, సూర్యబలత్వాత్| “తత్ప్రకృత్యా విసర్గస్య” ఇతి పాఠాంతరే తత్ప్రకృత్యా పిత్తకఫయోః ప్రకృత్యా విసర్గస్య చ ప్రకృత్యేతి యోజ్యం| చంద్రనందనస్త్వేవం వ్యాచష్టే– తత్ర శరది పిత్తజ్వరేऽనశనాల్లంఘనాద్భయం న భవతి, కేన కారణేన! తత్ప్రకృత్యా, తయోః పిత్తకఫజ్వరయోః లంఘనసాధ్యత్వేన; తథా విసర్గాచ్చ కాలస్య విసర్గాఖ్యభావాత్తత్ర లంఘనాత్ప్రత్యవాయశంకా నోత్పద్యతే, జ్వరస్యామాశయసముత్థత్వాత్| పిత్తశ్లేష్మణోర్లంఘనసాధ్యత్వే| వచనం చ– “కఫపిత్తే ద్రవత్వాచ్చ సహేతే లంఘనం మహత్| ఆమక్షయాదూర్ధ్వమపి వాయుర్న సహతే క్షణం” ఇతి| అరుణదత్తస్త్వేవం వ్యాచష్టే– తచ్ఛబ్దేన వర్షాశరదుద్భూతౌ వాతజ్వరపిత్తజ్వరౌ పరామృష్యేతే, తయోః ప్రకృతిస్తయా తత్ప్రకృత్యా తత్స్వభావేన తత్ర ప్రాకృతే జ్వరేऽనశనాద్భయం న ‘భవతి’ ఇతి శేషః; విసర్గాచ్చ వర్షాశరదుపలక్షితో హి కాలో విసర్గః సౌమ్యస్వభావః, అస్మాచ్చ కారణాత్తస్మింకాలే జ్వరోత్పత్తేర్లంఘనాన్మృత్యుప్రత్యవాయశంకా న తథా భవతి యథాऽన్యస్మిన్ జ్వరే ఆదానకాలస్వభావాద్వాతపిత్తానుబలత్వాచ్చానశనాద్భయం భవతీత్యర్థః| వసంతే కాలే కఫో దుష్టో జ్వరం కుర్యాదితి, తం కఫమను వాతపిత్తం భవేదితి అనుబంధరూపే భవత ఇత్యర్థః| హేతుశ్చాత్ర వసంతస్యాదానమధ్యత్వేऽగ్నేరుష్ణత్వాద్వాతపిత్తప్రకోపనం| యదుక్తం చరకే– “ఆదానమధ్యే తస్యాపి వాతపిత్తం భవేదను” ఇతి| అతః కఫపిత్తప్రకృత్యా చ లంఘనం యుక్తమేవ కింత్వాదానమధ్యత్వేన నిర్భయం తన్న కార్యం| అత ఏవ తత్ర నానశనాద్భయమిత్యేతస్మాత్పూర్వమేవ పఠితం, అన్యథా సర్వశేషే పఠితం స్యాదితి ||56-57||
Adhikarana కాలస్య దోషవిశేషే లక్షణత్వం (౫౮) · Śloka ౫౮
కాలే యథాస్వం సర్వేషాం ప్రవృత్తిర్వృద్ధిరేవ వా |58|
(వా. ని. అ. 2) |
View original
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा |५८|
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కాలోऽపి దోషవిశేషస్య లక్షణమిత్యాహ– కాల ఇత్యాది| యథాస్వం కాలే యస్య వాతాదేర్యః ప్రకోపకాలస్తత్ర తజ్జన్యజ్వరస్య ప్రవృత్తిరుత్పాదో వృద్ధిర్వా భవతి; అథవా ప్రవృత్తిర్నిత్యజ్వరస్య, వృద్ధిర్విషమజ్వరస్యేతి|58|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
యథాస్వం కాలే వాతాదేర్యః ప్రకోపకాలస్తత్ర తజ్జన్యస్య జ్వరస్య ప్రవృత్తిరుత్పాదః అభివృద్ధిర్వా భవతి| అథవా ప్రవృత్తిర్నిత్యజ్వరస్య వృద్ధిర్విషమజ్వరస్యేతి| కాలోऽపి దోషవిశేషలక్షణం|58|–
Adhikarana జ్వరాణాముపశయానుపశయౌ (౫౮) · Śloka ౫౮
నిదానోక్తానుపశయో విపరీతోపశాయితా ||58||
(వా. ని. అ. 2) |
View original
निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता ||५८||
(वा. नि. अ. २) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
(యథా కాలో దోషవిశేషస్య లక్షణం) తథోపశయానుపశయావపి లక్షణమిత్యాహ– నిదానేత్యాది| నిదానత్వేన యే ఉక్తా ఆహారాచారాదయస్తైరనుపశయో దుఃఖం నిదానోక్తానుపశయః| విపరీతైర్దోషాదివిపరీతాహారాచారైరుపశాయితాసుఖజననశీలత్వం విపరీతోపశాయితేతి||58||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తథోపశయానుపశయావపీత్యాహ– నిదానేత్యాది| నిదానత్వేన యే ఉక్తా ఆహారాచారాదయస్తైరనుపశయో దుఃఖం నిదానోక్తోऽనుపశయః, విపరీతైర్దోషాహారాచారైరుపశాయితా సుఖజననశీలత్వం విపరీతోపశాయితేతి; నిదానత్వేనోపయుక్త ఆహారాచారాదిః దోషస్య దుఃఖజనకత్వేనానుపశయో విపరీతస్త్వాహారాచారాదిర్దోషానుత్పాదకత్వాదుపశయ ఇతి పిండార్థః||58||
Adhikarana అంతర్వేగ-బహిర్వేగజ్వరలక్షణం (౫౯-౬౦) · Śloka ౬౧
అంతర్దాహోऽధికస్తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః |
సంధ్యస్థిశూలమస్వేదో దోషవర్చోవినిగ్రహః ||59||
అంతర్వేగస్య లింగాని జ్వరస్యైతాని లక్షయేత్ |
సంతాపో హ్యధికో బాహ్యస్తృష్ణాదీనాం చ మార్దవం ||60||
బహిర్వేగస్య లింగాని సుఖసాధ్యత్వమేవ చ |61|
(చ. చి. అ. 3) |
View original
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः |
सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः ||५९||
अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत् |
सन्तापो ह्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम् ||६०||
बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च |६१|
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తజ్వరాణాం మధ్యే సంప్రాప్తివశాత్ కశ్చిదంతర్వేగో భవతి కశ్చిద్బహిర్వేగస్తయోర్లక్షణమాహ– అంతర్దాహ ఇత్యాది| శ్వసనం శ్వాసః; ‘సదనం’ ఇతి పాఠాంతరం, తన్న యుక్తమితి జేజ్జటః; యతోऽంతర్వేగ ఏవ సుశ్రుతే గంభీరాఖ్యః పఠితః, తత్ర చ శ్వాస ఏవ పఠిత ఇతి| వినిగ్రహోऽప్రవృత్తిః| సంతాప ఇత్యాది| తృష్ణాదీనామిత్యాదిశబ్దేనోక్తప్రలాపాదీనాం గ్రహణం| మార్దవం స్వల్పత్వం| అస్య సుఖసాధ్యత్వాభిధానేనాంతర్వేగస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం సూచయతి, అసాధ్యతాం వా, “గంభీరతీక్ష్ణవేగార్తం జ్వరితం పరివర్జయేత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి సుశ్రుతవచనాదితి||59-60||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉక్తజ్వరాణాం మధ్యే సంప్రాప్తివశాత్కశ్చిదంతర్వేగో భవతి, కశ్చిద్బహిర్వేగస్తయోర్లక్షణమాహ– అంతరిత్యాది| ఏతైర్లింగైరంతర్వేగజ్వరం లక్షయేత్| శ్వసనం శ్వాసః, అన్యే ‘సదనం’ ఇతి పఠంతి| దోషస్య వాయోర్వర్చసః పురీషస్య చ వినిగ్రహోऽప్రవృత్తిః| బహిర్వేగస్య లక్షణమాహ– సంతాప ఇత్యాది| ఏతైర్లింగైర్బహిర్వేగం లక్షయేత్| తృష్ణాదీనామిత్యాదిశబ్దేన ప్రలాపాదీనాం గ్రహణం, మార్దవం స్వల్పత్వం| అస్య తు సుఖసాధ్యత్వాభిధానేనాంతర్వేగస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం దర్శితమసాధ్యత్వం వా| సుశ్రుతే అంతర్వేగో గంభీరాఖ్యయా పఠితః– “గంభీరతీక్ష్ణవేగార్తం జ్వరితం పరివర్జయేత్” ఇతి||59-60||–
Adhikarana ఆమజ్వర-పచ్యమాన-నిరామజ్వరలక్షణం (౬౧-౬౫) · Śloka ౬౫
లాలాప్రసేకో హృల్లాసహృదయాశుద్ధ్యరోచకాః ||61||
తంద్రాలస్యావిపాకాస్యవైరస్యం గురుగాత్రతా |
క్షున్నాశో బహుమూత్రత్వం స్తబ్ధతా బలవాన్ జ్వరః ||62||
ఆమజ్వరస్య లింగాని న దద్యాత్తత్ర భేషజం |
భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం ||63||
( శోధనం శమనీయం చ కరోతి విషమజ్వరం) |
జ్వరవేగోऽధికస్తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః |
మలప్రవృత్తిరుత్క్లేశః పచ్యమానస్య లక్షణం ||64||
క్షుత్ క్షామతా లఘుత్వం చ గాత్రాణాం జ్వరమార్దవం |
దోషప్రవృత్తిరష్టాహో నిరామజ్వరలక్షణం ||65||
(చ. చి. అ. 3) |
View original
लालाप्रसेको हृल्लासहृदयाशुद्ध्यरोचकाः ||६१||
तन्द्रालस्याविपाकास्यवैरस्यं गुरुगात्रता |
क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवान् ज्वरः ||६२||
आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् |
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ||६३||
( शोधनं शमनीयं च करोति विषमज्वरम्) |
ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः |
मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् ||६४||
क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् |
दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम् ||६५||
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చికిత్సావిశేషార్థమామపచ్యమానపక్వలక్షణాన్యాహ– లాలేత్యాది| నను, న దద్యాత్తత్ర భేషజమితి విరుద్ధం, ద్వివిధం హి భేషజముక్తం చరకేణ ద్రవ్యభూతమద్రవ్యభూతం చేతి; తత్ర ద్రవ్యభూతం కషాయాది, అద్రవ్యభూతం లంఘనస్వేదాది; అత్ర లంఘనాదికం షడంగార్ధశృతం చ ప్రయుజ్యతే| ఉచ్యతే– భేషజశబ్దేనాత్రాన్నపానసాధనవ్యతిరిక్తా కల్పనోచ్యతే, చ తు సామాన్యేనౌషధమాత్రం; కథమేషా ప్రతీతిరితి చేత్, తరుణజ్వరే భేషజపాననిషేధేऽపి భేషజవిధానదర్శనాత్| ఏవం పచ్యమానేऽపి బోద్ధవ్యం, తత్రాపి సామతాయాః సద్భావాత్| క్షుదిత్యాది| అసమాసకరణాత్ క్షుదాదయో వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ భోద్ధవ్యాః| అష్టాహః పక్వలక్షణమితి జేజ్జటః| హరిచంద్రస్త్వాహ– అసత్యప్యష్టాహే క్షుదాదిభిర్నిరామత్వం దోషప్రవృత్త్యా వా క్షుధాద్యభావేऽప్యష్టాహేనైవ శిష్యహితైషితయా కాలం లక్షణం చ నిర్దిష్టవానితి| ద్వివిధా హి సామతా– ఏకా రసస్య, అపరా దోషస్య; రససామతా తు ముఖవైరస్యాదిలక్షణా, దోషసామతా తరుణత్వరూపా, సాऽష్టాహేనైవాపైతి| అత్ర చ హరిచంద్రేణ హేతురుక్తః– (‘ సప్తాహేనైవ పచ్యంతే సప్తధాతుగతా మలాః| నిరామశ్చాప్యతః ప్రోక్తో జ్వరః ప్రాయోऽష్టమేऽహని||’ ఇతి|) సప్తానాం ధాతూనాం ధాత్వగ్నినా సప్తాహేనామపాకాదష్టాహేనైవ నిరామత్వమితి| రససామతా త్వష్టాహాత్ పరతోऽప్యనువర్తతే| ఏనమర్థ జేజ్జటోऽపీచ్ఛతి, యదేవం లిఖతి చరకసుశ్రుతటీకాయాం– ‘తరుణా సామతాऽష్టాహాదపైతి, రససామతా తు పరతోऽప్యనువర్తతే’| ఇతి ఏతత్ప్రయోజనం చ తరుణసామతాయామౌషధం నోపయుజ్యతే, రససామతాయాం తు పాచనం దీయతే| అత ఏవాహ చరకః ‘జ్వరితం షడహేऽతీతే లఘ్వన్నప్రతిభోజితం| పాచనం శమనీయం వా కషాయం పాయయేత్తు తం||’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తథా– ‘మృదౌ జ్వరే లఘౌ దేహే ప్రచలేషు మలేషు చ| పక్వం దోషం విజానీయాజ్జ్వరే దేయం తదౌషధం||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యభిధాయాపి యత్ సుశ్రుతే న పఠితం– ‘సప్తరాత్రాత్ పరం కేచిన్మన్యంతే దేయమౌషధం| దశరాత్రాత్ పరం కేచిద్దాతవ్యమితి నిశ్చితాః| (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి, తేనైవం జ్ఞాపయతి– సప్తాహాదర్వాక్ పాచనమపి న దీయత ఇతి కార్తికకుండేనాపి వ్యాఖ్యాతమితి| నను ‘జ్వరితం షడహేऽతీతే’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి చరకవచనస్య ‘సప్తరాత్రాత్ పరం’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాదినా సుశ్రుతవచనేన విరోధః, యతః షడహేऽతీతే సప్తమదినం భవతి, తత్ర కషాయం విధత్త ఇతి| ఉచ్యతే, షడహేऽతీతే సప్తమే లఘ్వన్నప్రతిభోజితమష్టమే కషాయం పాయయేదిత్యష్టమపదలోపాద్యోజ్యం రసౌదనవదితి చక్రః, ‘భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం|’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి దోషశ్రుతేరుక్తసుశ్రుతవిరోధాచ్చ| ప్రకారాంతరేణైనమర్థం కార్తికకుండోऽప్యాహ, తద్యథా– షడహేऽతీతే ఇతి జ్వరోత్పాదదినం పరిత్యజ్య గణనా, బస్తిదానదినపరిహారేణ పరిహారకాలగణనావత్ ఏవం ‘పాయయేదాతురం సామమౌషధం సప్తమే దినే| శమనేనాథవా దృష్ట్వా నిరామం తముపాచరేత్||’ ఇత్యేతదపి వచనం వ్యాఖ్యేయం| భట్టారహరిచంద్రేణాపి సప్తమదినే కషాయపానం యద్వ్యాఖ్యాతం తస్యాయమేవాభిప్రాయో గవేషణీయః, సుశ్రుతదివిరోధాత్| చంద్రికాకారేణాపి వ్యాఖ్యాతం– “అక్షిరోగే దినచతుష్టయవజ్జ్వరస్య సప్తాహం సామతాకాలః, తత్ర న పాచనం న వా శమనం శోధనం” ఇతి| యత్తు పేయాద్యనంతరం హారీతేనోక్తం– “ఏతాం క్రియాం ప్రయుంజీత షడ్రాత్రం సప్తమేऽహని| పిబేత్ కషాయసంయోగాన్ జ్వరఘ్నాన్ సాధుసాధితాన్||” ఇతి; తథా– “ఇతి షడ్రాత్రికః ప్రోక్తో నవజ్వరహితో విధిః| అతః పరం పాచనీయం శమనం వా జ్వరే హితం|” ఇతి ఖరనాదవచనం చ పూర్వవదష్టాహప్రతిపాదకం ద్రష్టవ్యం| అథ వా పిత్తజ్వరాభిప్రాయేణైవ తద్వచనద్వయం| యదాహ సుశ్రుతః– ‘సప్తరాత్రాత్పరం’ ఇత్యారభ్య, యావత్ ‘పైత్తికే వా జ్వరే దేయమల్పకాలసముత్థితే| అచిరజ్వరితస్యాపి భేషజ్యం దోషపాకతః||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇతి| సప్తాహాదర్వాగపి యదేతత్పాచనం కషాయపానముక్తం తన్నాత్యుద్భూతసామతాయాం ద్రష్టవ్యం| యదాహ వాగ్భటః– ‘సప్తాహాదౌషధం కేచిదాహురన్యే దశాహతః| కేచిల్లఘ్వన్నభుక్తస్య యోజ్యమామోల్బణే న తు|| తీవ్రజ్వరపరీతస్య దోషవేగోదయో యతః| దోషే అథవా అతినిచితే తంద్రాస్తైమిత్యకారిణి|| అపచ్యమానం భైషజ్యం భూయో జ్వలయతి జ్వరం||’ (వా. చి. అ. 1) ఇతి| ‘అయమర్థోऽభియుక్తైశ్చ కైశ్చిదుక్తశ్చికిత్సకైః| సప్తాహాత్ పరతోऽస్తబ్ధే సామే స్యాత్ పాచనం జ్వరే|| నిరామే శమనం, స్తబ్ధే సామే నౌషధమాచరేత్|’ ఇతి సంక్షేపః| విస్తరస్తు కషాయనిర్ణయప్రకరణే ద్రష్టవ్యః| పక్వజ్వరలక్షణేన జీర్ణజ్వరలక్షణమపి చికిత్సోచితం బోద్ధవ్యం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– ‘ఆసప్తరాత్రం’ ఇత్యాది| జతూకర్ణేనాప్యుక్తం– ‘జీర్ణస్త్రయోదశదివసః’ ఇతి| ‘త్రిసప్తాహే వ్యతీతే తు జ్వరో యస్తనుతాం గతః| ప్లీహాగ్నిసాదం కురుతే స జీర్ణజ్వర ఉచ్యతే||’ ఇతి తు తంత్రాంతరమతిపురాణాభిప్రాయేణ ద్రష్టవ్యం||61-65||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చికిత్సావిశేషదర్శనార్థమామజ్వరలక్షణమాహ– లాలేత్యాది| లాలాప్రసేకః లాలాస్రావః, హృల్లాసః ఉపస్థితవమనత్వమివ, హృదయాశుద్ధిః హృదయం పూర్ణమివ, గురు ఇవ చాపరే| క్షున్నాశః ఛిక్కాయా అనిఃసరణం, అథవా క్షుత్ క్షుధా తస్యా నాశః| బలవాన్ జ్వరో బలాధికః ఏతాని లక్షణాని ఆమజ్వరే భవంతి, తత్ర భేషజం పాచనాది న దేయం, యది దత్తం భేషజం భూయో జ్వరం వర్ధయతి శోధనం యత్, యచ్చ శమనీయం తద్విషమజ్వరం కుర్యాత్| తత్ర సామతా ద్విధా– ఏకా రసస్యాపరా దోషస్య, దోషసామతా తరుణత్వరూపా, రససామతాऽష్టాహాత్పరతో నివర్తతే, తరుణసామతాయామౌషధం నోపయుజ్యతే| ఉక్తం చ సుశ్రుతే– “సప్తరాత్రాత్పరం కేచిత్మన్యంతే దేయమౌషధం| దశరాత్రాత్పరం కేచిద్దాతవ్యమితి నిశ్చితాః” ఇతి| ఏతచ్చ మధుకోశే బహు విస్తృతం| పచ్యమానజ్వరలక్షణమాహ– జ్వరేత్యాది| జ్వరవేగోऽధికో భవతి, యథా నిర్వాణావస్థాయాం దీపః ప్రజ్వలతి తద్వత్పచ్యమానావస్థాయాం జ్వరస్య వేగాధిక్యం భవతి, మలప్రవృత్తిశ్చ భవతీతి పచ్యమానస్య దోషస్య లక్షణం జానీయాత్| అథ నిరామజ్వరలక్షణమాహ– క్షుదిత్యాది| క్షుచ్ఛిక్కా తస్యాః ప్రాదుర్భావః| అన్యే క్షుత్ క్షుధా| క్షామతా కృశత్వం, జ్వరమార్దవం జ్వరాల్పత్వం, దోషప్రవృత్తిః వాయోః ప్రవర్తనం ‘గుదేన’ ఇతి శేషః| ‘ఉత్సాహ’ ఇత్యత్ర ‘ అష్టాహ’ ఇతి పఠంతి, అష్టదినేభ్యః పరతః| ఏతన్నిరామజ్వరలక్షణం, తత్రౌషధం దేయం జ్వరస్య|| 61-65||
Adhikarana జ్వరస్య సాధ్యలక్షణం (౬౬) · Śloka ౬౬
బలవత్స్వల్పదోషేషు జ్వరః సాధ్యోऽనుపద్రవః |66|
(చ. చి. అ. 3) |
View original
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः |६६|
(च. चि. अ. ३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
జ్వరస్య సాధ్యలక్షణమాహ– బలవత్స్విత్యాది| బలవత్సు పురుషేషు సాధ్యః, యదుక్తం– ‘బలాధిష్ఠానామారోగ్యం’ (చ. చి. అ. 3) ఇతి| అల్పదోషేషు నాతిప్రబలదోషేషు| అనుపద్రవ ఇతి జ్వరస్యోపద్రవాః కాసాదయః| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “కాసో మూర్ఛాऽరుచిశ్ఛర్దిస్తృష్ణాతీసారవిడ్గ్రహాః| హిక్కాశ్వాసాంగభేదాశ్చ జ్వరస్యోపద్రవా దశ||” ఇతి|66|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సాధ్యజ్వరలక్షణమాహ– బలవత్స్విత్యాది| బలవత్సు బలయుక్తేషు పురుషేషు జ్వరః సాధ్యో భవతి| యదుక్తం– “బలాధిష్ఠానమారోగ్యం” ఇతి| స్వల్పదోషేషు నాతిబలదోషేషు పురుషేషు| అనుపద్రవః జ్వరస్యోపద్రవా కాసాదయః| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “కాసో మూర్ఛాऽరుచిశ్ఛర్దిస్తృష్ణాతీసారవిడ్గ్రహాః| హిక్కా శ్వాసోऽంగభేదశ్చ జ్వరస్యోపద్రవా దశ” ఇతి|66|–
Adhikarana జ్వరస్యాసాధ్యలక్షణాని (౬౬-౭౩) · Śloka ౭౩
హేతుభిర్బహుభిర్జాతో బలిభిర్బహులక్షణః ||66||
జ్వరః ప్రాణాంతకృద్యశ్చ శీఘ్రమింద్రియనాశనః |
జ్వరః క్షీణస్య శూనస్య గంభీరో దైర్ఘరాత్రికః ||67||
అసాధ్యో బలవాన్ యశ్చ కేశసీమంతకృజ్జ్వరః |
(చ. చి. అ. 3) |
గంభీరస్తు జ్వరో జ్ఞేయో హ్యంతర్దాహేన తృష్ణయా ||68||
ఆనద్ధత్వేన చాత్యర్థం శ్వాసకాసోద్గమేన చ |
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
ఆరంభాద్విషమో యస్తు యశ్చ వా దైర్ఘరాత్రికః ||69||
క్షీణస్య చాతిరూక్షస్య గంభీరో యస్య హంతి తం |
విసంజ్ఞస్తామ్యతే యస్తు శేతే నిపతితోऽపి వా ||70||
శీతార్దితోऽంతరుష్ణశ్చ జ్వరేణ మ్రియతే నరః |
యో హృష్టరోమా రక్తాక్షో హృది సంఘాతశూలవాన్ ||71||
వక్త్రేణ చైవోచ్ఛ్వసితి తం జ్వరో హంతి మానవం |
హిక్కాశ్వాసతృషాయుక్తం మూఢం విభ్రాంతలోచనం ||72||
సంతతోచ్ఛ్వాసినం క్షీణం నరం క్షపయతి జ్వరః |
హతప్రభేంద్రియం క్షీణమరోచకనిపీడితం ||73||
గంభీరతీక్ష్ణవేగార్తం జ్వరితం పరివర్జయేత్ |
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ||६६||
ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः |
ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः ||६७||
असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः |
(च. चि. अ. ३) |
गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ||६८||
आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च |
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
आरम्भाद्विषमो यस्तु यश्च वा दैर्घरात्रिकः ||६९||
क्षीणस्य चातिरूक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम् |
विसञ्ज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा ||७०||
शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः |
यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि सङ्घातशूलवान् ||७१||
वक्त्रेण चैवोच्छ्वसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम् |
हिक्काश्वासतृषायुक्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् ||७२||
सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः |
हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ||७३||
गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् |
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
జ్వరస్యాసాధ్యలక్షణాన్యాహ– హేతుభిరిత్యాది| నను, యో హేతుభిర్బలిభిర్బహుభిశ్చోపజాయతే స బహులక్షణ ఏవ భవతి, తత్ కిం బహులక్షణవచనేన? ఉచ్యతే– యథా స్వహేతుకుపితా దోషాః సర్వస్యైవ రోగస్య హేతవో భవంతి, ప్రాక్తనకర్మాపేక్షయా తు యదా విశిష్టాం సామగ్రీం సంప్రాప్తిలక్షణామాసాదయంతి తదా జ్వరమాపాదయంతి, తథా దూష్యాదిసహకారికారణసాన్నిధ్యాసాన్నిధ్యాభ్యాం బహులక్షణతామల్పలక్షణతాం చ కుర్వంతి| తథా హి తంత్రాంతరం– ఏకం ద్వౌ త్రీన్ బహూన్ వాऽపి దేహే ధాత్వాదియోగతః| దర్శయంతి వికారాంస్తే కుపితాః పవనాదయః||’ ఇతి| అథవా వికృతివిషమసమవాయాద్బహుహేతుకోऽప్యల్పలక్షణోऽల్పహేతుకోऽపి బహులక్షణ ఇతి| ప్రాణాంతకృదితి ఛేదః| శీఘ్రమింద్రియనాశన ఇతి ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ చికిత్స్యమానోऽపీంద్రియశక్తిం రూపాదిగ్రహణలక్షణాముపహంతి సోऽప్యసాధ్యో న తూపేక్షయా; అన్యేऽపి హి రోగా ఉపేక్ష్యమాణా ఇంద్రియశక్తిముపఘ్నంతి అసాధ్యతాం చాధిరోహంతి| ఏవం బహులక్షణోऽప్యాదావేవ చికిత్స్యమాన ఏవ బోద్ధవ్యః| ఇంద్రియాణ్యత్ర ఏకాదశ బోద్ధవ్యాని సాంఖ్యసిద్ధాంతేన, తథా చరకసుశ్రుతనిర్దిష్టత్వాత్; ‘చక్షుః శ్రోత్రం ఘ్రాణం రసనం స్పర్శనం చేతి బుద్ధీంద్రియాణి, హస్తపాదగుదోపస్థజిహ్వాః కర్మేంద్రియాణి చేతి, ఉభయాత్మకం మనః||’; ఏవమన్యత్రాపి ద్రష్టవ్యం| జ్వరః క్షీణస్య శూనస్యేతి అపరమసాధ్యలక్షణం| గంభీరో దైర్ఘరాత్రిక ఇతి గంభీరోऽంతర్ధాతుస్థః; అథవా గంభీర ఇవ గంభీరః, యత్ర వాతాదీనాం నిశ్చయః కర్తుం న శక్యతే; అన్యే త్వాహుః– గంభీరోऽంతర్వేగః| దైర్ఘరాత్రిక ఇతి ‘దీర్ఘరాత్రానుబంధీ’ ఇతి జేజ్జటః, “దీర్ఘాం మరణరూపాం రాత్రిమనువర్తతే ఇతి దైర్ఘరాత్రికః” ఇతి చక్రః, అసాధ్య ఇత్యర్థః| అత్ర పక్షే దైర్ఘరాత్రిక ఇతి పూర్వేణ సంబధ్యతే, అసాధ్య ఇతి పరేణ| కేశసీమంతకృదితి అకస్మాత్ కేశేషు సీమంతాన్ యః కరోతి| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే “కేశాః సీమంతినో యస్య సంక్షిప్తే వినతే భ్రువౌ| లునంతి చాక్షిపక్ష్మాణి సోऽచిరాద్యాతి మృత్యవే||” ఇతి| గంభీరార్థా యే జేజ్జటాదిభిర్వ్యాఖ్యాతాస్తేషు మధ్యే అత్ర గంభీరోऽంతర్వేగ ఇత్యయమర్థో మాధవకరస్యాభిమతః; అత ఏవాసౌ ఏతదనంతరం సౌశ్రుతం గంభీరలక్షణం లిఖతి– గంభీర ఇత్యాది| య ఏవ చరకేऽంతర్వేగః స ఏవ సుశ్రుతే గంభీరః పఠితః; సమలక్షణత్వాత్, పృథక్పాఠాభావాచ్చేతి| ఆనద్ధత్వేన చేతి బద్ధదోషత్వేన| ఆరంభాదిత్యాది| ఆరంభాదుత్పాదాత్ ప్రభృతి యస్య విషమజ్వరః సోऽసాధ్యః, యస్య తు నిత్యజ్వరిణో జ్వరోత్సృష్టస్య వాऽపచారాదినా విషమః స సాధ్య ఏవ| ఏతచ్చ విషమత్వం సతతాదిరూపం బోద్ధవ్యం, నతు విషమత్వమాత్రేణ, వాతికజ్వరేऽపి ప్రసంగాదితి| దైర్ఘరాత్రికో వ్యాహృత ఏవ; న చాస్య పునరుక్తత్వం, తంత్రాంతరీయవాక్యత్వాత్; అధికార్థప్రతిపాదనార్థం బుద్ధ్వాऽపి లిఖితం; ఏవం గంభీరేऽపి వాచ్యం| ‘అతిరూక్షస్య’ ఇత్యత్ర ‘అనిమిషాక్షస్య’ ఇతి పాఠాంతరే సదా స్ఫారితనేత్రస్యేత్యర్థః| విసంజ్ఞః విహ్వలః, తామ్యతే ముహ్యతి| శేతే నిపతిత ఇతి శయితో నిపతిత ఏవాస్తే న చ ఉత్థాతుం సమర్థః| శీతార్దితోऽంతరుష్ణశ్చేతి శీతార్దితో బహిః, అంతరుష్ణోऽంతర్దాహవాన్| హృష్టరోమా రోమాంచితగాత్రః| హృది సంఘాతశూలవానితి సంఘాతరూపేణ వస్తునా అష్ఠీలికాదినాऽऽక్రాంతమివ హృదయం మన్యతే యః స తథా; అన్యే త్వాహుః– నానాప్రకారశూలవానితి| వక్త్రేణ చైవోచ్ఛ్వసితీత్యేవకారేణ నాసికాం వ్యవచ్ఛినత్తి వ్యాదితాస్యప్రతిపాదనార్థం, ఖరశ్వాస ఇత్యర్థః| హిక్కేత్యాది| హిక్కాదిభిర్మిలితైరేకేనాప్యతిబలవతాऽసాధ్యత్వం| మూఢం మోహయుక్తం| విభ్రాంతలోచనం భ్రాంతప్రేక్షణం, చలితనేత్రం వా| సంతతోచ్ఛ్వాసినం నిరంతరఖరశ్వాసయుక్తం| హతప్రభేత్యాది| హతప్రభాణి హతశక్తీని స్వవిషయాగ్రాహీణి చక్షురాదీని యస్య స తథా; అథవా హతా ప్రభా దీప్తిరింద్రియాణి చ యస్య స తథా| ‘అరోచకనిపీడితం’ ఇత్యత్ర స్థానే జేజ్జటః పాఠాంతరద్వయం పఠతి– ‘దురాత్మానముపద్రుతం’ ఇతి, వ్యాచష్టే చ– “దురాత్మానం దుష్టాంతఃకరణం, ఉపద్రుతమితి శ్వాసాదిభిరుపద్రవైరుపద్రుతం; దురాత్మభిరుపద్రుతం” ఇతి పాఠాంతరే తు రాక్షసాదిభిర్జుష్టమిత్యర్థః| ఏషామసాధ్యలక్షణానాముపలక్షణత్వాదన్యాన్యపి తంత్రాంతరేషు ద్రష్టవ్యాని| తద్యథా– ‘ప్రేతైః సహ పిబేన్మద్యం స్వప్నే యః కృష్యతే శునా| సుఘోరం జ్వరమాసాద్య స జీవమపసృజ్యతే|| జ్వరః పౌర్వాహ్ణికో యస్య శుష్కకాసశ్చ దారుణః| బలమాంసవిహీనస్య యథా ప్రేతస్తథైవ సః|| జ్వరో యస్యాపరాహ్ణే తు శ్లేష్మకాసశ్చ దారుణః| బలమాంసవిహీనస్య యథా ప్రేతస్తథైవ సః|| సహసా జ్వరసంతాపస్తృష్ణా మూర్ఛా బలక్షయః| విశ్లేషణం చ సంధీనాం ముమూర్షోరుపజాయతే|| గోసర్గే వదనాద్యస్య స్వేదః ప్రచ్యవతే భృశం| లేపజ్వరోపసృష్టస్య దుర్లభం తస్య జీవితం|| మృత్యుశ్చ తస్మిన్ బహుపిచ్ఛిలత్వాచ్ఛీతస్య జంతోః పరితః సరత్వాత్| స్వేదో లలాటే హిమవన్నరస్య శీతార్దితస్యైతి సుపిచ్ఛిలశ్చ|| కంఠే స్థితో యస్య న యాతి వక్షో నూనం యమస్యైతి గృహం స మర్త్యః|| స్రుతస్వేదో లలాటాద్యః శ్లథసంధానబంధనః| ముహ్యేదుత్థాప్యమానస్తు స స్థూలోऽపి న జీవతి|| యస్య స్వేదోऽతిబహులః పిచ్ఛిలో యాతి సర్వతః| రోగిణః శీతగాత్రస్య తదా మరణమాదిశేత్||’ ఇతి| ఆధానజన్మనిధనే ప్రత్యయాఖ్యే విపత్కరే| నక్షత్రే వ్యాధిరుత్పన్నః క్లేశాయ మరణాయ వా| జ్వరస్తు జాతః షడ్రాత్రాదశ్వినీషు నివర్తతే||’ (వృ. వా. ని. అ. 1) ఇత్యాదినా గ్రంథేన నక్షత్రభేదేన జ్వరస్య సాధ్యత్వాసాధ్యత్వం యదభిహితం, తద్ధారీతవృద్ధవాగ్భటయోర్ద్రష్టవ్యం, ఇహ తు విస్తరభయాన్న లిఖితం| సన్నిపాతా సాధ్యప్రకరణం యథా– ‘పిత్తకఫానిలవృద్ధ్యా దశదివస ద్వాదశాహ– సప్తాహాత్| హంతి విముంచతి వాऽऽశు త్రిదోషజో ధాతుమలపాకాత్||’ ఇతి| సప్తాహాద్వాతాధికః, దశాహాత్ పిత్తాధికః, ద్వాదశాహాత్ కఫాధికః; పిత్తాధికవద్వాతపిత్తాధికః, కఫాధికవద్వాతకఫాధికః, యోగవాహిత్వాద్వాయోః| ( యదాహ చరకః– ‘యోగవాహీ పరం వాయుః సంయోగాదుభయార్థకృత్| దాహకృత్తేజసా యుక్తః శీతకృత్సోమసంశ్రయాత్||’ ఇతి (చ. చి. అ. 3)| ధాతుపాకాద్ధంతి, మలపాకాద్విముంచతీతి వ్యవస్థితవికల్పః; ధాతుమలపాకవికల్పే చ దైవమేవ హేతుః| ఉత్తరోత్తరరోగవృద్ధిబలహానిభ్యాం శుక్రాదిధాతుసహితమూత్రాదినా చ ధాతుపాకో జ్ఞేయః, అన్యథా తు మలపాకః| యదుక్తం– ‘నిద్రానాశో హృది స్తంభో విష్టంభో గౌరవారుచీ| అరతిర్బలహానిశ్చ ధాతూనాం పాకలక్షణం|| ఇతి; అన్యతాచ మలపాకః– దోషప్రకృతివైకృత్యం లఘుతా జ్వరదేహయోః| ఇంద్రియాణాం చ వైమల్యం దోషాణాం పాకలక్షణం||’ ఇతి| నను, తరతమాదిభావవ్యవస్థితశీఘ్రమధ్యమందశక్తిత్వాత్ స్థిరశీఘ్రమధ్యమశక్తిత్వాత్ దోషాణాం కథం సప్తాహాదినియమ ఇతి చేత్| న, తథా– స్వభావాద్వ్యాధేః, విచిత్రా హి ప్రతిరోగం స్వభావాః; యథాऽగ్నిరోహిణీ సప్తాహేన హంతి న తథాऽన్యే వికారా ఇతి| అథః ‘సప్తమీ ద్విగుణా యావత్ నవమ్యేకాదశీ తథా| ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ||’ (వా. ని. అ. 2) ఇతి హారీతవచనసంవాదార్థమేవం వ్యాచక్షతే– దశమీప్రత్యాసత్త్యా నవమీ, ద్వాదశీప్రత్యాసత్త్యా ఏకాదశీ చ గృహ్యతే; తతో వృద్ధ్యేతి పదమావర్త్య సర్వత్ర ద్వైగుణ్యం కార్యం| ఏవం, ‘సప్తమే దివసే ప్రాప్తే దశమే ద్వాదశేऽపి వా| పునర్ఘోరతరో భూత్వా ప్రశమం యాతి హంతి వా||’ (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యత్ర సుశ్రుతవాక్యే పునఃశబ్దేన ద్వైగుణ్యమితి కార్తికకుండో వ్యాఖ్యాతవాన్| ఏవం దశద్వాదశసప్తాహైః పిత్తశ్లేష్మానిలాధికః| దగ్ధోష్మణా ధాతుమలాన్ హంతి ముంచతి వా జ్వరః||’ (వా. ని. అ. 2) ఇత్యత్రాధికశబ్దమావర్త్య క్రియావిశేషణం కృత్వా ద్వైగుణ్యం వ్యాఖ్యాతం| తథా వాతపిత్తకఫైః సప్తదశద్వాదశవాసరాన్| ప్రాయోऽనుయాతి మర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ||’ (వా. ని. అ. 2) ఇత్యత్రాగ్నివేశమతే ప్రాయోగ్రహణేన ద్వైగుణ్యమితి| నను, సప్తమీత్యాదౌ కథం తర్హి దశవింశతిద్వాదశచతుర్వింశతీనాం గ్రహణమితి చేత్| ఉచ్యతే– ఏకాదశీత్యత్ర ఏకేతి పదమావర్తనీయం, తేన నవమీ ఏకేతి దశమీ లభ్యతే, ఏకాదశీ ఏకేతి ద్వాదశీ , తతః సర్వత్ర ద్వైగుణ్యం| తు శబ్దః సముచ్చయే, తేన సప్తమీ గృహ్యతే సా ద్విగుణా చ| ఏవం నవమ్యాదిషు యోజ్యం| చతుర్వింశత్యధికస్తు మర్యాదాదివసో నాస్తి, తత్ప్రతిపాదకాగమాదర్శనాత్||66-73||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
జ్వరస్యాసాధ్యలక్షణమాహ– హేతుభిరిత్యాది| యో జ్వరో బలిభిః ప్రబలైర్హేతుభిః కారణైర్జాతోऽత ఏవ బహులక్షణః సంపూర్ణలక్షణ ఇత్యర్థః స త్వసాధ్యః; యశ్చ శీఘ్రమింద్రియనాశనో భవతి సోऽపి జ్వరః ప్రాణాంతకృత్ మరణాత్మక ఇత్యర్థః| ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ చికిత్సితమాత్రోऽపి ఇంద్రియశక్తిం రసరూపాదిగ్రహణలక్షణాముపహరతి సోऽప్యసాధ్యో న తూపేక్షయా| అన్యేऽతి హి రోగా ఉపేక్ష్యమాణా ఇంద్రియశక్తిముపఘ్నంతి అసాధ్యతాం చాధిరోహంతి; ఏవముక్తలక్షణోऽప్యాదావేవాచికిత్స్యమాన ఏవ బోధ్యః| ఇంద్రియాణి చాత్ర చక్షుః శ్రోత్రం ఘ్రాణం రసనం స్పర్శనం చేతి పంచ బుద్ధీంద్రియాణి హస్తపాదగుదోపస్థజిహ్వాః పంచ కర్మేంద్రియాణి ఉభయాత్మకం మన ఏవమేకాదశేంద్రియాణి| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– శూనస్య శోథయుక్తస్య పురుషస్య, క్షీణస్య జ్వరేణ, గంభీరో దైర్ఘ్యరాత్రికః, గంభీరోऽంతర్ధాతుస్థః, అథవా గంభీర ఇవ గంభీరః, యత్ర వాతాదీనాం నిశ్చయః కర్తుం న శక్యతే, అన్యే గంభీరోऽంతర్వేగః| దైర్ఘ్యరాత్రిక ఇతి దీర్ఘరాత్రానుబంధీతి జేజ్జటః, దీర్ఘాం మరణరూపాం రాత్రిమనువర్తత ఇతి చక్రః, అసాధ్య ఇత్యర్థః| కేశసీమంతకృదితి అకస్మాత్కేశేషు సీమంతాన్ కరోతి యః| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “కేశాః సీమంతినో యస్య సంక్షిప్తే వితతే భ్రువౌ| లునంతి చాక్షిపక్ష్మాణి సోऽచిరాద్యాతి మృత్యవే” ఇతి| సుశ్రుతోక్తం సాధ్యగంభీరజ్వరలక్షణమాహ– గంభీరస్త్విత్యాది| ఆనద్ధత్వేనేతి దోషపురీషవిబంధేన| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– ఆరంభాదిత్యాది| ఆరంభాత్ప్రభృతి యస్య విషమో జ్వరః సోऽసాధ్యః| తచ్చ విషమత్వం సతతాదిరూపత్యేన బోద్ధవ్యం న తు విషమత్వం వేగాదినా| దైర్ఘరాత్రికః పూర్వమేవ వ్యాఖ్యాతోऽపి న పునరుక్తః, తంత్రాంతరీయవాక్యత్వాత్ అధికార్యప్రతిపాదనార్థం తద్వాక్యం పఠితం| ‘అతిరూక్షస్య’ ఇత్యత్ర ‘అనిమిషాక్షస్య’ ఇతి పాఠం పఠంత్యన్యే| తత్ర సర్వదా స్ఫారితనేత్రస్యేత్యర్థః| అన్యదప్యసాధ్యలక్షణమాహ– విసంజ్ఞో విహ్వలః, తామ్యతి ప్రముహ్యతి, శేతే నిపతత ఇవ ఆస్తే నైవోత్థాతుం సమర్థః| శీతార్దితో బహిరంతర్దాహవాన్| అన్యదప్యసాధ్యలక్షణమాహ– య ఇత్యాది| హృష్టరోమా రోమాంచితః| హృది సంఘాతశూలవానితి సంఘాతరూపేణ వస్తునా అష్ఠీలకాదినా ఆక్రాంతమివ హృదయం మన్యతే యః, అష్ఠీలా పాషాణలోష్టికా, అనేన ప్రకారేణ శూలవానితి| అన్యే త్వాహుః– నానాప్రకారశూలవానితి| వక్త్రేణ చైవోచ్ఛ్వసితీతి ఏవకారేణ నాసికాభ్యాం వ్యవచ్ఛినత్తి| హిక్కేత్యాదిభిర్మిలితైరేకేన వాऽప్యతిబలవతాऽసాధ్యత్వం| మూఢం మోహయుక్తం, విభ్రాంతలోచనం భ్రాంతప్రేక్షణం చలితనేత్రం వా, సంతతోచ్ఛ్వాసినం నిరంతరోచ్ఛ్వాసినం| లక్షణాంతరమాహ– హతేత్యాది| హతప్రభాణి హతశక్తీని స్వవిషయాగ్రాహీణి చ ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని యస్య స తథా; అథవా హతా ప్రభా దీప్తిరింద్రియాణి చ యస్య స తథా| అరోచకనిపీడితమిత్యత్ర జేజ్జటః పాఠద్వయం పఠతి ‘దురాత్మానముపద్రుతం ఇతి| దురాత్మానం దుష్టాంతఃకరణం| ఉపద్రుతముపద్రవయుక్తం| ‘దురాత్మభిరుపద్రుతం’ ఇతి పాఠాంతరే రాక్షసాదిభిర్జుష్టమిత్యర్థః| గంభీరోऽంతర్వేగః, తీక్ష్ణోऽతిదుఃసహో బహిరంతశ్చ, తాభ్యామన్యోన్యమార్తం పీడితం, క్షామం క్షీణం, తమిత్థంభూతం జ్వరితం స్వార్థవిద్యాయశోహానిభయాదసాధ్యత్వాత్పరివర్జయేత్| ఏషామసాధ్యలక్షణానాముపలక్షణత్వాదన్యాన్యపి తంత్రాంతరేషు ద్రష్టవ్యాని| తద్యథా– “ప్రేతైః సహ పిబేన్మద్యం స్వప్నే యః కృష్యతే శునా| స ఘోరం జ్వరమాసాద్య నరో జీవాద్విముచ్యతే|| జ్వరః పూర్వాహ్ణికో యస్య శుష్కకాసశ్చ దారుణః| బలమాంసవిహీనశ్చ యథా ప్రేతస్తథైవ సః|| గోసర్గే వరనాద్యస్య స్వేదః ప్రచ్యవతే భృశం| లేపజ్వరోపసృష్టస్య దుర్లభం తస్య జీవితం” ఇతి| అత్ర గోసర్గే ప్రత్యూషే| “మృత్యుశ్చ తస్మింబహుపిచ్ఛిలత్వాచ్ఛీతస్య జంతోః పరితః సరత్వాత్| స్వేదో లలాటే హిమవన్నరస్య శీతార్దితస్యైతి సుపిచ్ఛిలశ్చ|| కంఠే స్థితో యస్య న యాతి వక్షో నూనం యమస్యైతి గృహం స మర్త్యః” ఇతి| తథాऽన్యత్రాపి– “ఆవిలాక్షం ప్రతామ్యంతం నిద్రాయుక్తమతీవ చ| క్షీణశోణితమాంసం చ నరం క్షపయతి జ్వరః|| స్రుతస్వేదో లలాటాద్యః శ్లథసంధానబంధనః| ముహ్యత్యుత్థాప్యమానస్తు స స్థూలోऽపి న జీవతి|| యస్య స్వేదోऽతిబహులః పిచ్ఛిలో యాతి సర్వతః| రోగిణః శీతగాత్రస్య తదా మరణమాదిశేత్|| యస్తామ్యతి స్వపితి శీతలగాత్రయష్టిరంతర్విదాహసహితం స్మరణాదపేతం| సోచ్ఛ్వాసినం కుపితరోమచయం సశూలం తం వర్జయేద్భిషగిహ జ్వరితం విధిజ్ఞః” ఇతి “జ్వరస్తు జాతః షడ్రాత్రాదశ్వినీషు నివర్తతే” ఇత్యాది నక్షత్రభేదేన జ్వరస్యాసాధ్యత్వం| యదుక్తం తద్ధారీతవృద్ధవాగ్భటయోర్ద్రష్టవ్యం||66-73||–
Adhikarana జ్వరవిముక్తిపూర్వరూపం (౭౪) · Śloka ౭౪
దాహః స్వేదో భ్రమస్తృష్ణా కంపవిడ్భిదసంజ్ఞతా |
కూజనం చాస్యవైగంధ్యమాకృతిర్జ్వరమోక్షణే ||74||
View original
दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पविड्भिदसञ्ज्ञता |
कूजनं चास्यवैगन्ध्यमाकृतिर्ज्वरमोक्षणे ||७४||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
జ్వరవిముక్తిపూర్వరూపమాహ– దాహ ఇత్యాది విడ్భిదితి విడ్భేదః; సంపదాదిపాఠాత్ భావే క్విప్| అసంజ్ఞితా సంజ్ఞానాశః| కూజనం అస్ఫుటధ్వనిః| యదుక్తం– ‘జ్వరప్రమోక్షే పురుషః కూజేద్వమతి చేష్టతే||’(చ. చి. అ. 3) ఇతి| వాగ్భటోऽప్యాహ– ‘ధాతూన్ ప్రక్షోభయన్ దోషో మోక్షకాలే బలీయతే| తతో నరః శ్వసన్ స్విద్యన్ కూజన్ వమతి చేష్టతే|| (వా. ని. అ. 2) ఇతి| వైగంధ్యం దుర్గంధతా గాత్రే| జ్వరమోక్షణే భవిష్యతి ఆకృతిర్లక్షణం ‘భవతి’ ఇతి శేషః| నను, దోషక్షయం వినా న వ్యాధినివృత్తిః, క్షీణశ్చ దోషః కథమేవంవిధం లక్షణం కుర్యాత్? ఉచ్యతే– కశ్చిద్భావః క్షీణోऽపి వినాశకాలే స్వశక్తిం దర్శయతి, యథా– నిర్వాణావస్థో దీపో విశేషాత్ ప్రజ్వలతి| అథవా దోషాభిభూతానాం ధాతూనాం దోషాపగమేన క్షోభాద్దాహాదయః తరలతరవానరపరిహీయమానతరుణతరువల్లరీశిఖరకంపవదితి||74||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
జ్వరముక్తస్య పూర్వరూపమాహ– దాహ ఇత్యాది| జ్వరమోక్షకాలే ఏతాదృశ్యాకృతిర్లక్షణం ‘భవతి’ ఇతి శేషః విడ్భిదితి విడ్భేదః, అసంజ్ఞతా సంజ్ఞానాశః, కూజనం కుంథనం| యదుక్తం– “జ్వరమోక్షేషు పురుషః కూజన్నతివిచేష్టతే” ఇతి| వాగ్భటऽప్యాహ– “ధాతూంప్రక్షోభయందోషో మోక్షకాలే బలీయతే| తతో నరః శ్వసన్సద్యః కూజన్నతివిచేష్టతే” ఇతి| వైగంధ్యం దౌర్గంధ్యమతీవ గాత్రే| నను దోషక్షయం వినా న వ్యాధినివృత్తిః, క్షీణశ్చ దోషః కథమేవంవిధం లక్షణం కుర్యాత్? ఉచ్యతే– కశ్చిద్భావః క్షీణోऽపి వినాశకాలే స్వశక్తిం దర్శయతి, యథా నిర్వాణావస్థోऽపి దీపో విశేషాత్ప్రజ్వలతి| అథవా దోషాభిభూతానాం ధాతూనాం దోషాపగమేన క్షోభాద్దాహాదయః, యథా– తరలతరవానరపరిహీయమానతరుణతరువల్లరీశిఖరకంపవదితి| ఏతచ్చ దాహమారభ్య లక్షణం త్రిదోషజే భవతి న సర్వత్ర; తథాచైతదనంతరం భాలుకిః ప్రాహ– “త్రిదోషజే జ్వరే హ్యేతదంతర్వేగే చ ధాతుజే| లక్షణం మోక్షకాలే స్యాదన్యస్మిన్ స్వేదదర్శనం” ఇతి ||74||
Adhikarana జ్వరముక్తలక్షణం (౭౫) · Śloka ౭౫
స్వేదో లఘుత్వం శిరసః కండూః పాకో ముఖస్య చ |
క్షవథుశ్చాన్నలిప్సా చ జ్వరముక్తస్య లక్షణం ||75||
(సు. ఉ. తం. అ. 39) |
View original
स्वेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूः पाको मुखस्य च |
क्षवथुश्चान्नलिप्सा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ||७५||
(सु. उ. तं. अ. ३९) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
జ్వరముక్తిలక్షణమాహ– స్వేద ఇత్యాది| స్వేదో ఘర్మాగమనం, స్రోతసాం స్ఫుటత్వాత్| లఘుత్వం గాత్రస్య| శిరసః కండూరితి సర్వో హి జ్వరస్తైజసో విరోధివ్యపగమాత్ సౌమ్యః శ్లేష్మా లబ్ధబలః సన్ శిరసి స్వస్థానేऽసాధారణాత్మలక్షణం కండూం కరోతి, వ్యాధిమహిమ్నా తు నాన్యత్ర కఫస్థానే ఇతి వదంతి| పాకో ముఖస్యేతి జ్వరోష్మకోపితాత్ పిత్తాత్, యత్తు పూర్వం నాకార్షీదన్యత్ర వా తదపి వ్యాధిమహిమ్నైవ| ఏతచ్చ దాహమారభ్య లక్షణం త్రిదోషజేऽంతర్వేగే జ్వరే భవతి, నతు సర్వత్ర| తథా చైతదనంతరం భాలుకిః ప్రాహ– ‘త్రిదోషజే జ్వరే హ్యేతదంతర్వేగే చ ధాతుగే| లక్షణం మోక్షకాలే స్యాదన్యస్మిన్ స్వేదదర్శనం||’ ఇతి| నను, జ్వరస్య ప్రత్యక్షత్వాత్తస్యాభావోऽపి ప్రత్యక్షః, తత్ కిం తల్లక్షణపాఠేన? తథాऽపి వా పఠితవ్యం, తర్హి సర్వవికారేషు పఠ్యతాం? ఉచ్యతే– విషమజ్వరశంకానిరాసార్థం, విషమజ్వరే హి నివృత్తోऽపి జ్వరః పునరాయాతి, దోషాణాం ధాతులీనత్వాత్; ఏతల్లక్షణే తు నిఃశేషదోషనివృత్త్యా న పునరాగమః| యత్ర చైవంవిధా శంకా తత్రైవ లక్షణం పఠతి న సర్వత్ర, యథా ప్రమేహాతీసారాదిష్వితి సర్వం సుస్థం||75||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
జ్వరముక్తస్య లక్షణమాహ– జ్వరముక్తస్య పురుషస్యైవం విధం లక్షణం భవతి| స్వేదో ఘర్మాగమః స్రోతసాం స్ఫుటత్వాత్, లఘుత్వం గాత్రస్య; శిరసః కండూరితి| సర్వో హి జ్వరస్తైజసః విరోధివ్యపగమాత్ సౌమ్యః శ్లేష్మా లబ్ధబలః సన్ శిరసి స్వస్థానేऽసాధారణాత్మకలక్షణం కండూం జనయతి వ్యాధిమహిమ్నా నాన్యత్ర స్థానే ఇతి వదంతి| పాకో ముఖస్యేతి జ్వరోష్మకోపితాత్పిత్తాత్|| క్షవథుః ఛిక్కా| పరమతే– “దేహో లఘుర్వ్యపగతక్లమమోహతాపః పాకో ముఖే కరణసౌష్ఠవమవ్యథత్వం| స్వేదః క్షవః ప్రకృతియోగిమనోऽన్నలిప్సా కండూశ్చ మూర్ధ్ని విగతజ్వరలక్షణాని” ఇతి||75||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే జ్వరనిదానం సమాప్తం ||2||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ज्वरनिदानं समाप्तम् ||२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం జ్వరనిదానం సమాప్తం||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణే రుగ్వినిశ్చయవ్యాఖ్యానే జ్వరనిదానం సమాప్తం||2||