Adhikarana ਅਤਿਸਾਰਨਿਦਾਨਮ੍ (੧-੩) · Śloka ੩
ਅਥਾਤੀਸਾਰਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਗੁਰ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸ੍ਥੂਲਾਤਿਸ਼ੀਤਲੈਃ |
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਜੀਰ੍ਣੈਰ੍ਵਿਸਮੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੋਜਨੈਃ ||੧||
ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਸੈਰ੍ਭਯੈਃ |
ਸ਼ੋਕਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਾਤਿਪਾਨੈਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਪਰ੍ਯਯੈਃ ||੨||
ਜਲਾਭਿਰਮਣੈਰ੍ਵੇਗਵਿਘਾਤੈਃ ਕ੍ਰਿਮਿਦੋਸਤਃ |
ਨਣਾਂ ਭਵਤ੍ਯਤੀਸਾਰੋ ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
अथातीसारनिदानम् |
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः |
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ||१||
स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः |
शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्तुपर्ययैः ||२||
जलाभिरमणैर्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः |
नृणां भवत्यतीसारो लक्ष्णं तस्य वक्ष्यते ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਤੀਸਾਰਪਾਠਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਯੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਨਨ੍ਤਰਮਤੀਸਾਰਮਾਹ ਗੁਰ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਰੁਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਯੁਕ੍ਤੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਃ; ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਗੁਰੁ ਚ ਮਾਸਾਦਿ; ਅਥਵਾ ਗੁਣਤਃ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਥੂਲਂ ਸਂਹਤਾਵਯਵਂ, ਯਥਾ– ਲਡ੍ਡੁਕਪਿਸ੍ਟਕਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਲਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਂਯੋਗਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਯਥਾ– ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ; ਤਚ੍ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੦), ਚਰਕੇ ਚਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬) ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਪੂਰ੍ਵਦਿਨਾਹਾਰਾਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਭੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸ਼ੇਸੇ ਤੁ ਪੁਨਰਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਅਜੀਰ੍ਣਮ੍ ਅਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਮ੍| ਵਿਸਮਮ੍ ਅਕਾਲਾਦਿਭੋਜਨਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਬਹੁਸ੍ਤੋਕਮਕਾਲੇ ਵਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ‘ਵਿਸਮੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਭੋਜਨੈਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ, ਸ੍ਨੇਹ ਆਦ੍ਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਨੁਵਾਸਨਨਿਰੂਹਾਃ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਅਤਿਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਬੋਧ੍ਯਂ, ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਸ੍ਯਾਤਿਸਾਰਕਾਰਣਤ੍ਵਾਯੋਗਾਤ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਹੀਨਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ, ਵਮਨਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਭਾਵਾਤ੍, ਹੀਨਯੋਗਾਤ੍ਤੁ ਤੇ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਤੀਸਾਰਾਯ ਸ੍ਯੁਃ| ਨਨੁ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੇਕਂ ਕਰੋਤਿ, ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਵਮਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਨ, ਸੋਪ੍ਯਯੋਗ ਏਵੇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਤਿਯੋਗੋਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯੇਨ ਨ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||” (ਚ. ਸਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਵਿਸਮਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਧੋਗਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਵਿਸਂ ਦੂਸੀਵਿਸਂ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇਸ੍ਵਤੀਸਾਰਪਾਠਾਤ੍| ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਾਤਿਪਾਨੈਰਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਂ, ਦੁਸ੍ਟਯੋਰਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਯੋਃ ਪਾਨਾਤ੍, ਅਦੁਸ੍ਟਯੋਰਪ੍ਯਤਿਪਾਨਾਤ੍| ਯਥਾ ਚਰਕਃ– “ਦੁਸ੍ਟਮਦ੍ਯਪਾਨੀਯਾਤਿਪਾਨਾਤ੍” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੯) ਇਤਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਪਰ੍ਯਯੈਰਿਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯੈਰਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯੈਸ਼੍ਚ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਨਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ‘ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ ਆਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੇ– “ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਭ੍ਯਾਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ; ਆਹਾਰਾਚਾਰਭੇਦਾਦਨ੍ਨਪਾਨਭੇਦਾਦ੍ਵਾ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਜਲਾਭਿਰਮਰਣੈਰਿਤਿ ਜਲਕ੍ਰੀਡਾਦਿਭਿਃ| ਵੇਗਵਿਘਾਤੈਰਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਦੋਸਤ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਃ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਦੂਸਣਾਤ੍, ਕ੍ਰਿਮਿਜਨਿਤਵਾਤਾਦਿਕੋਪਾਦ੍ਵਾ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ, ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਪਠਿਤਾਨਿ ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਪਾਠੇ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ||੧-੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਤੀਸਾਰਪਾਠਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਯੋਰਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਨਨ੍ਤਰਮਤੀਸਾਰਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਰੁਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਗੁਰੁ ਮਾਸਾਦਿ; ਅਥਵਾ ਗੁਣਤਃ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਥੂਲਂ ਸਂਹਤਾਵਯਵਂ ਯਥਾ ਲਡ੍ਡੁਕਪਿਸ੍ਟਕਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਲਂ ਵੀਰ੍ਯਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਚ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਂਯੋਗਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ| ਤਚ੍ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਂ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚਰਕੇ ਚਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਪੂਰ੍ਵਦਿਨਾਹਾਰੇਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਭੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨਸ਼ੇਸੇ ਤੁ ਪੁਨਰਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍” ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਮਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਚਰ੍ਵਣਾਦਿ, ਅਨ੍ਯੇਜੀਰ੍ਣਮਾਮਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਬਹੁ ਸ੍ਤੋਕਮਕਾਲੇ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍” ਇਤਿ| ਵਿਸਮੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਰਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਭੋਜਨੈਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਨੁਵਾਸਨਨਿਰੂਹਾਸ੍ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੈਃ ਅਤਿਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਯਥਾਯੋਗਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਸ੍ਯਾਤਿਸਾਰਕਾਰਕਤ੍ਵਾਯੋਗਾਤ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਹੀਨਂ ਚ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ, ਵਮਨਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਭਾਵਾਤ੍| ਹੀਨਯੋਗਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਤਿਸਾਰਾਯ ਸ੍ਯੁਃ| ਨਨੁ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਰੇਕਂ ਕਰੋਤਿ, ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਵਮਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਤੇਸਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਨ ਸੋਪ੍ਯਯੋਗ ਏਵੇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਤਿਯੋਗੋਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯੇਨ ਨ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍” ਇਤਿ| ਵਿਸਂ ਸ੍ਥਾਵਰਮਧੋਗਤ੍ਵਾਤ੍, ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਵਾ| ਸ਼ੋਕੋ ਬਨ੍ਧੁਵਿਯੋਗਾਦਿਨਾਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਜਲਂ, ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਯੋਰਤਿਪਾਨਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ| ਜਲਾਤਿਰਮਣੈਃ ਪਾਨੀਯਾਤਿਕ੍ਰੀਡਨੈਃ| ਵੇਗਵਿਘਾਤੈਰਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਨਿਰੋਧਨੈਃ| ਕਮਿਦੋਸਤਃ ਕਮਿਭਿਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਦੂਸਣਾਤ੍ ਕਮਿਜਨਿਤਵਾਤਾਦਿਕੋਪਾਦ੍ਵਾ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ ਦੋਸਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਪਾਠੇ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ ਇਤਿ||੧-੩||
Adhikarana ਅਤਿਸਾਰਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ (੪) · Śloka ੪
ਸਂਸ਼ਮ੍ਯਾਪਾਨ੍ਧਾਤੁਰਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ ਸ਼ਕਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰੋ ਵਾਯੁਨਾਧਃ ਪ੍ਰਣੁਨ੍ਨਃ |
ਸਰਤ੍ਯਤੀਵਾਤਿਸਾਰਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਘੋਰਂ ਸਡ੍ਵਿਧਂ ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ |
ਏਕੈਕਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੋਕੇਨਾਨ੍ਯਃ ਸਸ੍ਠ ਆਮੇਨ ਚੋਕ੍ਤਃ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
संशम्यापान्धातुरग्निं प्रवृद्धः शकृन्मिश्रो वायुनाऽधः प्रणुन्नः |
सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति |
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਾਤੀਸਾਰਸਾਧਾਰਣੀਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸਂਸ਼ਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼ਮ੍ਯ ਸ਼ਮਯਿਤ੍ਵਾ; ਅਤ੍ਰ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤੋ ਣ੍ਯਰ੍ਥਂ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਅਗ੍ਨਿਂ ਮਨ੍ਦੀਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਃ| ਅਪਾਂ ਧਾਤੁਰਿਤ੍ਯਨੇਨਾਸਮਾਸਕਰਣੇਨ ਰਸਜਲਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਮੇਦਃ ਕਫ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੯) ਇਤਿ| ਅਧਃ ਪ੍ਰਣੁਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ, ਸਰਤਿ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਤੀਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍; ਗੁਦੇਨ ਬਹੁਦ੍ਰਵਸਰਣਮਤਿਸਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰਪਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ; ਏਤੇਨਾਧੋਦ੍ਰਵਸਰਣਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਃ; ਵਾਤਾਤੀਸਾਰੇ ਤ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤੀਸਾਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਨਤੁ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਵਿਭਜਤੇ– ਏਕੈਕਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਚਰਕਦੌ ਦੋਸੈਰੇਕੈਕਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਭਯਸ਼ੋਕਜੌ ਦ੍ਵੌ, ਏਵਂ ਸਡ੍ਵਿਧਃ, ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥੇਤਿ ਕੋਭਿਪ੍ਰਾਯਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਚਰਕੇ ਭਯਸ਼ੋਕਜੌ ਲਕ੍ਸਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਾਰ੍ਯਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਵੁਕ੍ਤੌ, ਆਮਜਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਾਜੀਰ੍ਣਕੁਪਿਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨਾਵਰੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ੋਕਜਾਮਜੌ ਪਠਿਤੌ ਵਾਤਜਤ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵਾਭੇਦੇਪਿ, ਯਥਾ ਵਾਤਾਦਿਜਤ੍ਵਾਭੇਦੇਪਿ ਮਤ੍ਤਿਕਾਜਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਇਤਿ; ਏਵਂ ਭਯਸ਼ੋਕਜਾਵਪਿ ਚਰਕੇ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪਠਿਤੌ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਭਯਜਃ ਕੇਵਲਵਾਤਿਕੇਵਰੁਦ੍ਧਃ ਮਾਨਸਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕਜੇਵਰੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਨਨੁ, ਸਸ੍ਠ ਆਮੇਨ ਚੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪਥਕ੍ਕਰਣਮਸਙ੍ਗਤਂ; ਯਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵਾਤੀਸਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗਵਸ੍ਥਾ ਆਮਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾ, ਜੀਰ੍ਣਾਵਸ੍ਥਾ ਪਕ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾ; ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਾਤੀਸਾਰਗੋਚਰਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ– “ਆਮਪਕ੍ਵਕ੍ਰਮਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਨਾਤਿਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹਿਤਾ| ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸਾਰੇਸੁ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਕ੍ਵਾਮਲਕ੍ਸਣਮ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) ਇਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਆਮੇਨੈਵਾਰਭ੍ਯਤ ਇਤਿ ਆਮਜਃ, ਦੋਸਾਸ੍ਤੁ ਸਂਸਰ੍ਗਿਣਃ ਪ੍ਰੇਰਯਿਤਾਰਸ਼੍ਚ, ਨ ਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭਕਾਃ| ਆਮਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਨਕਾਰ੍ਯੋ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਵਾਤਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟੋ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਵਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਵਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕ ਇਤਿ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਵਤੀਸਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਗ੍ਗਣਿਤਾ; ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਨ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਸ਼ੈਲੀ ਚੇਯਮਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਾਨ੍ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨ ਗਣਯਨ੍ਤਿ, ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਂ ਚਾਵਸ਼੍ਯਂ ਲਿਖਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ ਚਰਕੇ– “ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੯) ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ, “ਸਂਸਸ੍ਟਰੂਪਾਨਪਰਾਂਸ੍ਤੁ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– ‘ਸਡਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ’ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ, “ਅਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਯਦਾ ਵੈ ਦੋਸਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਡ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚ ਸਃ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਾਤਿਸਾਰਸਾਧਾਰਣੀਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸਂਸ਼ਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਯੁਨਾਧਃ ਪ੍ਰਣੁਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ; ਅਪਾਨ੍ਧਾਤੁਃ ਕਫਰਸਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਭੇਦਃਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਦਿਕਃ, ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਦੁਸ੍ਟਃ, ਅਨ੍ਤਰਾਗ੍ਨਿਂ ਸਂਸ਼ਮ੍ਯ ਮਨ੍ਦੀਕਤ੍ਯ, ਵਰ੍ਚੋਮਿਸ਼੍ਰਃ ਪੁਰੀਸਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਤੀਵਾਧਃ ਸਾਰ੍ਯੇਤ, ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਘੋਰਂ ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਤੀਸਾਰਮਾਹੁਃ, ਗੁਦੇਨ ਬਹੁਦ੍ਰਵਸਰਣਾਦਤੀਸਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਂ ਪੁਨਃ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਦਤਿ| ਉਕ੍ਤਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਵਿਭਜਨ੍ਨਾਹ– ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਸ਼ੋਕੇਨ ਪਞ੍ਚਮਃ, ਆਮੇਨ ਸਸ੍ਠਃ, ਏਵਂ ਸਡਤੀਸਾਰਾਃ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਸਡਿਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥ; ਤੇਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾ ਅਤੀਸਾਰਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਸੂਚਿਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਭਯਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ਤਰ੍ਹਿ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਾਤਜੇ ਨਿਰੋਧਃ, ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਕਤਂ? ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਮ੍||੪||
Adhikarana ਅਤਿਸਾਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਹਨ੍ਨਾਭਿਪਾਯੂਦਰਕੁਕ੍ਸਿਤੋਦਗਾਤ੍ਰਾਵਸਾਦਾਨਿਲਸਨ੍ਨਿਰੋਧਾਃ |
ਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗ ਆਧ੍ਮਾਨਮਥਾਵਿਪਾਕਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः |
विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाका भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਾਤੀਸਾਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਹਨ੍ਨਾਭੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੋਦਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਹਦਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ਬ੍ਦ ਉਦਰੈਕਦੇਸ਼ਵਾਚੀ, ਤੇਨ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਨਿਲਸਨ੍ਨਿਰੋਧ ਇਤਿ ਵਾਯੋਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗਃ ਪੁਰੀਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਾਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਤੇਨ ਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ( ਯਦ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤੇਤ ਤਦਾ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਵ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯੇਤ,)| ਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗਾਤਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਤ੍ ਅਵਿਪਾਕੋਨ੍ਨਸ੍ਯ| ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣੀਤਿ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਾਤੀਸਾਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਹਨ੍ਨਾਭੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਭਾਵਿਨੋਤੀਸਾਰਸ੍ਯ ਹਤ੍ਤੋਦਾਦੀਨਿ ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪਾਯੁਰ੍ਗੁਦਮ੍| ਤੋਦਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਹਦਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ਬ੍ਦ ਉਦਰੈਕਦੇਸ਼ਵਾਚੀ, ਤੇਨ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਨਿਲਸਨ੍ਨਿਰੋਧ ਇਤਿ ਵਾਯੋਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਗਾਤ੍ਰਾਵਸਾਦੋ ਦੇਹੇ ਗ੍ਲਾਨਿਃ, ਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗਃ ਪੁਰੀਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਚ, ਅਵਿਪਾਕੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ||੫||
Adhikarana ਵਾਤਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਅਰੁਣਂ ਫੇਨਿਲਂ ਰੂਕ੍ਸਮਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ |
ਸ਼ਕਦਾਮਂ ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਮਾਰੁਤੇਨਾਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ ||੬||
View original
अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः |
शकृदामं सरुक्शब्दं मारुतेनातिसार्यते ||६||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਅਰੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੁਣਮਿਤਿ ਵਾਯੋਰਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਫੇਨਿਲਂ ਸਫੇਨਂ; ਫੇਨਾਦਿਲਚ੍| ਸ਼ਕਤ੍ ਪੁਰੀਸਮ੍| ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤਿ ਸਸ਼ੂਲਂ, ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚੇਤਿ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਾਤੀਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਰੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰੁਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਅਰੁਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਕਤ੍ ਪੁਰੀਸਮਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਅਰੁਣਮਿਤਿ ਵਾਯੋਰਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਵਰ੍ਣੋ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਫੇਨਿਲਂ ਫੇਨਯੁਕ੍ਤਂ, ਰੂਕ੍ਸਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਮ੍, ਅਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਸ੍ਤੋਕਂ, ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਵਾਰਂਵਾਰਮ੍, ਆਮਮਪਰਿਪਕ੍ਵਂ, ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤਿ ਸਸ਼ੂਲਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚੇਤਿ ||੬||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪੀਤਂ ਨੀਲਮਾਲੋਹਿਤਂ ਵਾ ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਛਾਦਾਹਪਾਕੋਪਪਨ੍ਨਮ੍ |੭|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्छादाहपाकोपपन्नम् |७|
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਹਪਾਕੋਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਦਾਹਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇ , ਪਾਕੋ ਗੁਦ ਏਵ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਬ੍ਰਧ੍ਨਸਨ੍ਤਾਪਪਾਕਪਰੀਤਃ||” ਇਤਿ; ਬੁਧ੍ਨੋ ਗੁਦਃ| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ ਸ਼ਕਦਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ; ਏਵਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇਪਿ|੭|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੀਤਂ ਪੀਤਵਰ੍ਣਂ, ਨੀਲਂ ਨੀਲਵਰ੍ਣਂ, ਆਲੋਹਿਤਂ ਈਸਲ੍ਲੋਹਿਤਮ੍| ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਦਾਹਪਾਕੋਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਦਾਹਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇ, ਪਾਕੋ ਗੁਦਸ੍ਯੈਵ|੭|
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸ਼ੀਤਂ ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਮਨੁਸ੍ਯਃ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं विस्रं शीतं हृष्टरोमा मनुष्यः ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ| ਵਿਸ੍ਰਮਾਮਗਨ੍ਧਿ||੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਿਸਾਰਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਮਨੁਸ੍ਯਃ ਕਣ੍ਟਕਿਤਦੇਹਃ ਪੁਮਾਨ੍, ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰੀਸਮਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਂ, ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਘਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਹਿਤਂ ਵਿਸ੍ਰਮ੍ ਆਮਗਨ੍ਧਿ, ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੀਤਲਮਿਤਿ||੭||
Adhikarana ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਵਰਾਹਸ੍ਨੇਹਮਾਂਸਾਮ੍ਬੁਸਦਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍ |
ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਮਤੀਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਦ੍ਭਵਮ੍ ||੮||
View original
वराहस्नेहमांसाम्बुसदृशं सर्वरूपिणम् |
कृच्छ्रसाध्यमतीसारं विद्याद्दोषत्रयोद्भवम् ||८||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਵਰਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰਾਹਸ੍ਨੇਹਃ ਸ਼ੂਕਰਸ੍ਯ ਮੇਦੋ ਮਜ੍ਜਾ ਵਾ, ਮਾਂਸਾਮ੍ਬੁ ਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੋਦਕਂ, ਤੈਃ ਸਦਸ਼ਮ੍| ਸਰ੍ਵਰੂਪਿਣਮਿਤਿ ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦ੍ਯਤੀਸਾਰਤ੍ਰਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਵਂਵਿਧਮਤੀਸਾਰਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਦ੍ਭਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਤਂ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਾਦੇਵ||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂਵਿਧਮਤੀਸਾਰਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਦ੍ਭਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵਰਾਹਸ੍ਨੇਹਃ ਸੂਕਰਸ੍ਯ ਮੇਦੋ ਮਜ੍ਜਾ ਵਾ, ਮਾਂਸਾਮ੍ਬੁ ਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੋਦਕਂ, ਤੈਃ ਸਦਸ਼ਮ੍| ਸਰ੍ਵਰੂਪਿਣਮਿਤਿ ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦ੍ਯਤੀਸਾਰਤ੍ਰਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਮ੍||੮||
Adhikarana ਸ਼ੋਕਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭਾਵੈਃ ਸ਼ੋਚਤੋਲ੍ਪਾਸ਼ਨਸ੍ਯ ਬਾਸ੍ਪੋਸ੍ਮਾ ਵੈ ਵਹ੍ਨਿਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ |
ਕੋਸ੍ਠਂ ਗਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸੋਭਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਤਚ੍ਚਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਕਾਕਣਨ੍ਤੀਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ||੯||
ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਵੈ ਵਿਡ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਹ੍ਯਵਿਡ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਵਾ ਗਨ੍ਧਵਦ੍ਵਾਤਿਸਾਰਃ |
ਸ਼ੋਕੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਰੋਗੋ ਵੈਦ੍ਯੈਃ ਕਸ੍ਟ ਏਸ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੧੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः |
कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् ||९||
निर्गच्छेद्वै विड्विमिश्रं ह्यविड्वा निर्गन्धं वा गन्धवद्वाऽतिसारः |
शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼ੋਕਜਮਾਹ– ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਧਨਬਨ੍ਧੁਨਾਸ਼ਾਦਿਭਿਃ| ਸ਼ੋਚਤਃ ਸ਼ੋਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ| ਅਲ੍ਪਾਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਕਾਦੇਵਾਲ੍ਪਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ; ਏਤੇਨ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਬਾਸ੍ਪੋਤ੍ਯੁਦ੍ਗਤਨੇਤ੍ਰਨਾਸਾਗਲਾਦਿਗਤਂ ਜਲਂ, ਤਤ੍ਸਹਿਤ ਊਸ੍ਮਾ ਸ਼ੋਕਜਂ ਦੇਹਤੇਜੋ ਬਾਸ੍ਪੋਸ੍ਮਾ; ਸ ਕੋਸ੍ਠਂ ਗਤ੍ਵਾ, ਵਹ੍ਨਿਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਕਤ੍ਯ, ਕ੍ਸੋਭਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਮ੍ ਊਸ੍ਮਤ੍ਵਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਕਾਕਣਨ੍ਤੀਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਗੁਞ੍ਜਾਫਲਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮ੍, ਅਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ‘ਪਕ੍ਤਿਮਾਵਿਸ਼੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਵਹ੍ਨਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਾਹ| ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਡ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍; ਅਵਿਡ੍ਵਾ ਅਲ੍ਪਵਿਟ੍, ਅਲ੍ਪਾਸ਼ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਗਨ੍ਧਵਦ੍ਵੇਤਿ ਵਿਕਪਃ ਅਵਿਟ੍ਸਵਿਡ੍ਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਬਲਗਨ੍ਧਵਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਨਾਤਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਤ੍ਵਮਿਤਿ; ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਕ੍ਸੋਭਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ਼ੋਸਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਕਾਕਣਨ੍ਤੀਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਭਾਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯ ਏਵ ਪਾਠੋ ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵਾਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ ਉਕ੍ਤਃ| ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼ੋਕਾਪਨੋਦਂ ਵਿਨਾ ਕੇਵਲੇਨ ਭੇਸਜੇਨਾਨੁਪਸ਼ਮਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ– ਕਸ੍ਟ ਏਸ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ| ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਭਿਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ‘ਏਸ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵਂਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕ ਏਵ ਕਸ੍ਟੋ ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯਃ ਸ਼ੋਕਜ ਇਤਿ||੯-੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼ੋਕਜਮਾਹ– ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭਾਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਨਬਨ੍ਧੁਨਾਸ਼ਾਦਿਭਿਃ, ਸ਼ੋਚਤਃ ਸ਼ੋਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ, ਅਲ੍ਪਾਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਕਾਦੇਵਾਲ੍ਪਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ, ਏਤੇਨ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਬਾਸ੍ਪੋਦ੍ਗਤਨੇਤ੍ਰਨਾਸਾਗਲਾਦਿਗਤਜਲਂ ਤਤ੍ਸਹਿਤਸ਼ੋਕਜ ਊਸ੍ਮਾ ਦੇਹਤੇਜੋ ਬਾਸ੍ਪੋਸ੍ਮਾ, ਸ ਕੋਸ੍ਠਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਹ੍ਨਿਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਕਤ੍ਯ, ਅਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸੋਭਯਤਿ ਚਾਲਯਤ੍ਯਤ੍ਯੁਸ੍ਣਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਕਾਕਣਨ੍ਤੀਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਗੁਞ੍ਜਾਫਲਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਪਕ੍ਤਿਮਾਵਿਸ਼੍ਯੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਵਹ੍ਨਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਾਹ| ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਡ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍, ਅਵਿਟ੍ ਅਲ੍ਪਵਿਟ੍ ਵਾ| ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਗਨ੍ਧਵਦ੍ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ; ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਦਤਿਗਨ੍ਧਤਾ, ਤਸ੍ਯ ਨਾਤਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼ੋਕਾਪਨੋਦਨਂ ਵਿਨਾ ਕੇਵਲੇਨ ਭੇਸਜੇਨ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਸ਼ੋਕੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋਤਿਸਾਰੋ ਵਿਕਾਰੋ ਵੈਦ੍ਯੈਰੇਸ ਕਸ੍ਟੋ ਦਾਰੁਣਃ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਃ||੯-੧੦||
Adhikarana ਆਮਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਅਨ੍ਨਾਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਦ੍ਰੁਤਾਃ ਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ਤਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਦੋਸਾ ਧਾਤੁਸਙ੍ਘਾਨ੍ਮਲਾਂਸ਼੍ਚ |
ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਨੈਕਸ਼ਃ ਸਾਰਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੂਲੋਪੇਤਂ ਸਸ੍ਠਮੇਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
अन्नाजीर्णात् प्रद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषा धातुसङ्घान्मलांश्च |
नानावर्णं नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਮਾਤੀਸਾਰਮਾਹ– ਅਨ੍ਨਾਜੀਰ੍ਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਤਦਜੀਰ੍ਣਂ ਚੇਤਿ ਅਨ੍ਨਾਜੀਰ੍ਣਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਃ– ‘ਯਥਾਭੁਕ੍ਤਮਸ਼ਨਮੁਪਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਦ੍ਰੁਤਾ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾਃ| ਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ਤੋ ਦੂਸਯਨ੍ਤਃ| ਧਾਤੁਸਙ੍ਘਾਨ੍ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍| ਮਲਾਨ੍ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨ੍| ਨੈਕਸ਼ੋ ਬਹੁਸ਼ਃ||੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਆਮਾਤੀਸਾਰਮਾਹ– ਅਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਤਦਜੀਰ੍ਣਂ ਚੇਤਿ ਅਨ੍ਨਾਜੀਰ੍ਣਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਦ੍ਰੁਤਾਃ ਉਦੀਰਿਤਾਃ ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ਤੋ ਦੂਸਯਨ੍ਤਃ, ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮਸ੍ਤਮੁਦਰਮਧ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਤੁਸਙ੍ਘਾਨ੍ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍, ਮਲਾਨ੍ਪੁਰੀਸਾਦੀਨ੍, ਨੈਕਸ਼ੋ ਬਹੁਸ਼ਃ, ਤੇ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਸਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਭੂਯਸੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਬਹੁਵੇਗਤ੍ਵਂ ਸੂਚਿਤਮ੍| ਸ਼ੂਲੋਪੇਤਂ ਸ਼ੂਲਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਪੁਨਃ ਸਸ੍ਠ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚਨਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਭਯਸ੍ਨੇਹਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਰ੍ਸ਼ੋਜੀਰ੍ਣਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਅਤੀਸਾਰਾ ਨ ਪਥਗ੍ਗਣਨੀਯਾਃ, ਯਤਸ੍ਤੇ ਦੋਸਜੇਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਾਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਾਮਲਕ੍ਸਣਂ ਲਿਖ੍ਯਤੇ– “ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਰਸਃ ਸ਼ੇਸੋ ਯੋ ਨ ਪਕ੍ਵੋਗ੍ਨਿਲਾਘਵਾਤ੍| ਸ ਹੇਤੁਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮਾਮਭਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ” ਇਤਿ||੧੧||
Adhikarana ਮਲਸ੍ਯਾਮਲਕ੍ਸਣਂ ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੨-੧੩) · Śloka ੧੩
ਸਂਸਸ੍ਟਮੇਭਿਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤੁ ਨ੍ਯਸ੍ਤਮਪ੍ਸ੍ਵਵਸੀਦਤਿ |
ਪੁਰੀਸਂ ਭਸ਼ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍ ||੧੨||
ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਵੈ |
ਲਾਘਵਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति |
पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसञ्ज्ञितम् ||१२||
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै |
लाघवं च विशेषेण तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਾਤੀਸਾਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵੇਨਾਮਲਕ੍ਸਣਂ ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਹ– ਸਂਸਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮ੍, ਏਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟਿਭਿਰੁਕ੍ਤਵਾਤਾਦ੍ਯਤੀਸਾਰਲਿਙ੍ਗੈਃ| ਦੁਸ੍ਟਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸਾਰਾਣਾਂ ਨ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਨ੍ਯਸ੍ਤਮਪ੍ਸੁ ਜਲੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍; ਅਵਸੀਦਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ, ਆਮਸ੍ਯ ਗੌਰਵਾਤ੍| ਭਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਵਿਸ੍ਰਮ੍| ਪਿਚ੍ਛਿਲਮਾਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਏਤਾਨੀਤਿ ਜਲਨਿਮਜ੍ਜਨਾਦੀਨਿ| ਲਾਘਵਂ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ, ਚਕਾਰੇਣ ਕਫਸ਼ੈਤ੍ਯਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਕਂ ਵਿਨਾਪ੍ਯਮ੍ਬੁਨਿਮਜ੍ਜਨਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਮਜ੍ਜਤ੍ਯਾਮਾ ਗੁਰੁਵਾਦ੍ਵਿਟ੍ ਪਕ੍ਵਾ ਤੂਤ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਜਲੇ| ਵਿਨਾਤਿਦ੍ਰਵਸਙ੍ਘਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੈਤ੍ਯਪ੍ਰਦੂਸਣਾਤ੍||” ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਆਮਲਿਙ੍ਗਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨੈਵ ਲਾਘਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਲਾਘਵਕਰਣਂ ਤਤ੍ ਕਫਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰੇਕਂ ਬੋਧਯਤੀਤਿ||੧੨-੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥਾਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਂਸਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮ੍| ਏਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟਿਭਿਰੁਕ੍ਤਵਾਤਾਦ੍ਯਤੀਸਾਰਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਗੁਰੁਤਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਸ੍ਟਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਤਿਸਾਰਾਣਾਂ ਨ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਨ੍ਯਸ੍ਤਮਪ੍ਸੁ ਜਲੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮਵਸੀਦਤਿ ਮਜ੍ਜਤਿ ਆਮਸ੍ਯ ਗੌਰਵਾਤ੍| ਭਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਵਿਸ੍ਰਂ, ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ ਆਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਤਾਨਿ ਜਲਨਿਮਜ੍ਜਨਾਦੀਨਿ ਯਸ੍ਯ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ– ਜਲੇ ਪ੍ਲਵਨਂ, ਗਨ੍ਧਰਹਿਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਮਨੁਸ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਲਾਘਵਂ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ| ਚਕਾਰਾਤ੍ਕਫਦੁਸ੍ਟਂ ਪੁਰੀਸਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਮਜ੍ਜਤ੍ਯਾਮਾ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਟ੍ ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਜਲੇ| ਵਿਨਾਤਿਦ੍ਰਵਸਙ੍ਘਾਤਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੈਤ੍ਯਪ੍ਰਦੂਸਣਾਤ੍” ਇਤਿ| ਨਨੁ ਕਫਸਂਸਸ੍ਟਂ ਪਕ੍ਵਮਪਿ ਮਲਂ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ਤਤ੍ਕਥਂ ਪਕ੍ਵਕਫਾਤੀਸਾਰਜ੍ਞਾਨਂ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਿਤਰਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ||੧੨-੧੩||
Adhikarana ਅਤਿਸਾਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੧੪-੧੯) · Śloka ੧੯
ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਯਕਤ੍ਖਣ੍ਡਨਿਭਂ ਤਨੁ |
ਘਤਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਵੇਸ਼ਵਾਰਪਯੋਦਧਿ ||੧੪||
ਮਾਂਸਧਾਵਨਤੋਯਾਭਂ ਕਸ੍ਣਂ ਨੀਲਾਰੁਣਪ੍ਰਭਮ੍ |
ਮੇਚਕਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਰ੍ਬੂਰਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕੋਪਗਤਂ ਘਨਮ੍ ||੧੫||
ਕੁਣਪਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਾਭਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਕੁਥਿਤਂ ਬਹੁ |
ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਤਮਃਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਿਨਮ੍ ||੧੬||
ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਾਰਤਿਸਮ੍ਮੋਹਯੁਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਵਲੀਗੁਦਮ੍ |
ਪ੍ਰਲਾਪਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਭਿਸਗ੍ਵਰ੍ਜਯੇਦਤਿਸਾਰਿਣਮ੍ ||੧੭||
ਅਸਂਵਤਗੁਦਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਦੂਰਾਧ੍ਮਾਤਮੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍ |
ਗੁਦੇ ਪਕ੍ਵੇ ਗਤੋਸ੍ਮਾਣਮਤਿਸਾਰਕਿਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ||੧੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੂਲਪਿਪਾਸਾਰ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਜ੍ਵਰਨਿਪੀਡਿਤਮ੍ |
ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਰਂ ਵਦ੍ਧਮਤੀਸਾਰੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ||੧੯||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
( ਸ਼ੋਥਂ ਸ਼ੂਲਂ ਜ੍ਵਰਂ ਤਸ੍ਣਾਂ ਕਾਸਂ ਸ਼੍ਵਾਸਮਰੋਚਕਮ੍ |
ਛਰ੍ਦਿਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਚ ਦਸ੍ਟਾਵਾਤੀਸਾਰਿਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍) |
View original
पक्वजाम्बवसङ्काशं यकृत्खण्डनिभं तनु |
घृततैलवसामज्जवेशवारपयोदधि ||१४||
मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभम् |
मेचकं स्निग्धकर्बूरं चन्द्रकोपगतं घनम् ||१५||
कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सुगन्धि कुथितं बहु |
तृष्णादाहतमःश्वासहिक्कापार्श्वास्थिशूलिनम् ||१६||
सम्मूर्छारतिसम्मोहयुक्तं पक्ववलीगुदम् |
प्रलापयुक्तं च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम् ||१७||
असंवृतगुदं क्षीणं दूराध्मातमुपद्रुतम् |
गुदे पक्वे गतोष्माणमतिसारकिणं त्यजेत् ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् |
विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ||१९||
(सु. सू. अ. ३३) |
( शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां कासं श्वासमरोचकम् |
छर्दिं मूर्छां च हिक्कां च दृष्टावातीसारिणं त्यजेत्) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਪਕ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲਸਦਸ਼ਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਤ੍ਖਣ੍ਡਨਿਭਂ ਕਸ੍ਣਲੋਹਿਤਮ੍| ਤਨੁ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍| ਘਤਾਦੀਨਾਂ ਮਾਂਸਧਾਵਨਤੋਯਾਨ੍ਤਾਨਾਮਿਵਾਭਾਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਵੇਸ਼ਵਾਰੋ “ਨਿਰਸ੍ਥਿਪਿਸ਼ਿਤਂ ਪਿਸ੍ਟਂ ਦਧਿਕ੍ਸਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍|| ਏਲਾਮਰਿਚਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵੇਸ਼ਵਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍||” ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਭਾਸਿਤਮਾਂਸਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਕਸ੍ਣਮਞ੍ਜਨਪ੍ਰਖ੍ਯਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰ ਰੂਪਤ੍ਵੇਨ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨੀਲਾਰੁਣਂ ਚਾਸਪਕ੍ਸਵਰ੍ਣਮ੍| ਮੇਚਕਂ ਮਰ੍ਦਨਾਞ੍ਜਨਪਿਣ੍ਡਵਦੀਸਤ੍ਕਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਕਰ੍ਬੂਰਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ, ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਨੇਹਦ੍ਰਵਧਾਤੁਯੋਗਾਤ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਕੋਪਗਤਂ ਮਯੂਰਪਿਚ੍ਛਚਨ੍ਦ੍ਰਕੈਰਿਵ ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹੈਰੁਪਗਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਕਰਵੀਰਾਚਾਰ੍ਯੇਣ– “ਚਨ੍ਦ੍ਰਕੈਃ ਸ਼ਿਖਿਪਿਚ੍ਛਾਭੈਰ੍ਨੀਲਪੀਤਾਦਿਰਾਜਿਭਿਃ| ਆਵਤਂ ਵੇਸ਼ਵਾਰਾਮ੍ਬੁਮਜ੍ਜਕ੍ਸੀਰੋਪਮਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਤਦੇਵ ਘਨਂ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੁਣਪਂ ਸ਼ਵਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਾਭਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਮਸ੍ਤਕਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਨੇਹਃ ਘਤਕੇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ, ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਮ੍| ਕੁਥਿਤਂ ਪੂਤਿ| ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ|– ਤਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯ ਇਨਿਃ, ਤਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਨੋਮੋਹਃ, ਸਮ੍ਮੋਹ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੋਹਃ, ਇਤ੍ਯਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਚਕਾਰਾਚ੍ਚਰਕੋਕ੍ਤਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੯) ਸਹਸੋਪਰਤਾਤੀਸਾਰਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਪਕ੍ਵਵਲੀਗੁਦਂ ਪਕ੍ਵਾ ਵਲਯੋ ਗੁਦੇ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਪਕ੍ਵਵਲੀਗੁਦਮ੍| ਅਸਂਵਤਗੁਦਂ ਗੁਦਸਂਵਰਣਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਤਮੇਵ ਕ੍ਸੀਣਂ ਬਲੋਪਚਯਰਹਿਤਮ੍| ਦੂਰਾਧ੍ਮਾਤਂ ਭਸ਼ਮਾਧ੍ਮਾਨਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਤਿਸਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍; ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍, ਅਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਉਪਦ੍ਰੁਤਮਤਿਸਾਰੋਪਦ੍ਰਵੈਃ ਸ਼ੋਥਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼ੋਥਂ ਸ਼ੂਲਂ ਜ੍ਵਰਂ ਤਸ੍ਣਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਾਸਮਰੋਚਕਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਤੀਸਾਰਿਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||” ਇਤਿ ਗੁਦੇ ਪਕ੍ਵੇ ਗਤੋਸ੍ਮਾਣਮਿਤਿ ਗੁਦਪਾਕਾਰਮ੍ਭਕਪਿਤ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇਪਿ ਗਤੋਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ੀਤਗਾਤ੍ਰਂ ਨਸ੍ਟਾਗ੍ਨਿਂ ਵਾ| ਅਤਿਸਾਰਕਿਣਮ੍ ਅਤੀਸਾਰਯੁਕ੍ਤਮ੍| “ਵਾਤਾਤੀਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕੁਕ੍ ਚ||” (ਪਾ. ਅ. ਅ. ੫ ਪਾ. ਸੂ. ੧੨੯) ਇਤਿ ਕੁਕ੍, ਚਾਦਿਨਿਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਬਾਲਸ੍ਯਾਪ੍ਯਤਿਸਾਰੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮ੍– “ਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼੍ਚਾਯਂ ਬਾਲਵਦ੍ਧੇਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਬਲਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੪-੧੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਕ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਿਸਕ੍ ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਦਿਪੁਰੀਸਂ ਤਥਾ ਤਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮਤਿਸਾਰਿਣਂ ਪੁਰੁਸਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲਸਦਸ਼ਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਤ੍ਪਿਣ੍ਡਨਿਭਂ ਕਾਲਖਣ੍ਡਸਦਸ਼ਂ ਕਸ੍ਣਲੋਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਨੁ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍| ਘਤਾਦੀਨਾਂ ਮਾਂਸਧਾਵਨਤੋਯਾਨ੍ਤਾਨਾਮਿਵਾਭਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਵੇਸਵਾਰੋ– “ਨਿਰਸ੍ਥਿ ਪਿਸ਼ਿਤਂ ਪਿਸ੍ਟਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਭਾਸਿਤਮਾਂਸਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰਮਮ੍ਬੁ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਮ੍| ਕਸ੍ਣਮਞ੍ਜਨਪ੍ਰਖ੍ਯਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਕਸ੍ਣਾਦਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਵਰ੍ਜ੍ਯ ਬੋਧ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰ ਰੂਪਤ੍ਵੇਨ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨੀਲਾਰੁਣਪ੍ਰਭਂ ਚਾਸਪਕ੍ਸਪ੍ਰਤਿਭਾਸਮ੍| ਮੇਚਕਂ ਖਞ੍ਜਨਵਰ੍ਣਵਦੀਸਤ੍ਕਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਕਰ੍ਬੁਰਂ ਨਾਨਾਵਿਧਵਰ੍ਣਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚਿਕ੍ਕਣਂ, ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਯੋਗਾਤ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਕੋਪਗਤਂ ਮਯੂਰਪਿਚ੍ਛਚਨ੍ਦ੍ਰਕੈਰਿਵ ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹੈਰੁਪਗਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਕਰਵੀਰਾਚਾਰ੍ਯੇਣ– “ਚਨ੍ਦ੍ਰਕੈਃ ਸ਼ਿਖਿਪਿਚ੍ਛਾਭੈਰ੍ਨੀਲਪੀਤਾਦਿਰਾਜਿਭਿਃ| ਆਵਤਂ ਵੇਸਵਾਰਾਮ੍ਬੁਮਜ੍ਜਕ੍ਸੀਰੋਪਮਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍” ਇਤਿ| ਤਤ੍ ਘਨਂ ਧਾਤ੍ਵਵਯਵਮਿਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੁਣਪਂ ਸ਼ਵਗਨ੍ਧਤੁਲ੍ਯਗਨ੍ਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਾਭਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗੋ ਮਸ੍ਤਕਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਗਤਃ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਸੁਗਨ੍ਧਂ ਗਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕੁਥਿਤਂ ਪੂਤਿ ਬਹੁਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਾਦਸ਼ਮਤਿਸਾਰਿਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਤਾਦਸ਼ਮਾਹ– ਤਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯ ਇਨਿਃ, ਤਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਮਨੋਮੋਹਃ, ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਮੋਹ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੋਹਃ, ਅਤੋ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਰਤਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਪਕ੍ਵਵਲੀਗੁਦਂ ਪਕ੍ਵਾ ਵਲ੍ਯੋ ਗੁਦੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਂ ਤਥਾ| ਪ੍ਰਲਾਪੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਂ; ਤਾਦਸ਼ਂ ਤ੍ਯਜੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੁਨਃ ਕੀਦਸ਼ਂ ਤ੍ਯਜੇਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਅਸਂਵਤਗੁਦਂ ਗੁਦਸਂਵਰਣਾਕ੍ਸਮ੍| ਕ੍ਸੀਣਂ ਬਲੋਪਚਯਰਹਿਤਮ੍| ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃਕਰਣਾਦਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਦ੍ਰੁਤਂ ਅਤੀਸਾਰੋਪਦ੍ਰਵੈਃ ਸ਼ੋਥਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹੁਃ– “ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋਰੁਚਿਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੋਰਤਿਰ੍ਵਮਿਃ| ਗੁਦਪਾਕਃ ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਕੌ|| ਮੂਰ੍ਛਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਮਦਃ ਸ਼ੂਲਂ ਬਹੁਵੇਗੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਥਾ|” ਏਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਮਤਿਸਾਰਿਣਮੁਤ੍ਸਜੇਤ੍ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ– “ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲੇਃ ਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਪਾਕੋ ਮੂਤ੍ਰਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਪੁਰੀਸਸ੍ਯੋਸ੍ਣਤਾ ਚੈਵ ਮਰਣਾਯਾਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍”ਇਤਿ| ਗੁਦੇ ਪਕ੍ਵੇ ਗਤੋਸ੍ਮਾਣਮਿਤਿ ਗੁਦਪਾਕਾਰਮ੍ਭਕਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇਪਿ ਗਤੋਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ੀਤਗਾਤ੍ਰਂ ਨਸ੍ਟਾਗ੍ਨਿਂ ਚਾਤਿਸਾਰਿਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਦ੍ਵਯਂ ਕੇਚਨ ਪਠਨ੍ਤਿ– “ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੂਲਪਿਪਾਸਾਰ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਜ੍ਵਰਨਿਪੀਡਿਤਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਰਂ ਵਦ੍ਧਮਤੀਸਾਰੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍|| ਬਾਲੇ ਵਦ੍ਧੇ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਲਿਙ੍ਗੈਰੇਤੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ| ਅਪਿ ਯੂਨਾਮਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਤਿਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਧਾਤੁਸੁ”ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ਤੁ ਮਾਧਵਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਮਧੁਕੋਸਕਤਾ ਚ ਸ੍ਵੀਕਤਮ੍| ਅਤੀਸਾਰੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਸ਼ੋਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਕਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍||੧੪-੧੯||
Adhikarana ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਪਿਤ੍ਤਕਨ੍ਤਿ ਯਦਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਸ਼੍ਨਾਤਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ |
ਤਦੋਪਜਾਯਤੇਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰ ਉਲ੍ਬਣਃ ||੨੦||
View original
पित्तकृन्ति यदाऽत्यर्थं द्रव्याण्यश्नाति पैत्तिके |
तदोपजायतेऽभीक्ष्णं रक्तातीसार उल्बणः ||२०||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਨਨੁ, ਰਕ੍ਤਜੋਪ੍ਯਤਿਸਾਰੋਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਰੁਕ੍ਤਂ ਸਟ੍ਕਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯੈਵਾਯਮਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਤੀਸਾਰੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਕਨ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਾਰਕਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭੂਤਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਤਦਾ ਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰ ਉਲ੍ਬਣੋ ਮਹਾਨੁਪਜਾਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਰੁਣਕਸ੍ਣਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੂਸਕਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਤਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸ੍ਨੇਹਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਵਿਸਾਰ੍ਸ਼ਃਕ੍ਰਿਮਿਪ੍ਰਭਤਿਜਨ੍ਯੇਸ੍ਵਤੀਸਾਰੇਸੁ ਸਟ੍ਕਾਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਅਵ੍ਯਭਿਚਰਿਤਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਨੁ ਰਕ੍ਤਜੋਪ੍ਯਤੀਸਾਰੋਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦੁਕ੍ਤਸਟ੍ਕਤ੍ਵਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯਾਯਮਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਤੀਸਾਰੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਕਨ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਾਰੀਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭੂਤਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਤਦਾ ਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰ ਉਲ੍ਬਣੋ ਮਹਾਨੁਪਜਾਯਤੇ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਰੁਣਕਸ੍ਣਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਤਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸ੍ਨੇਹਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਵਿਰ੍ਸਾਸ਼ਃ ਕਮਿਪ੍ਰਭਤਿਜਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪ੍ਯਤੀਸਾਰੇਸੁ ਸਟ੍ਕਾਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਤਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੨੦||
Adhikarana ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਨਿਚਿਤਂ ਬਲਾਸਂ ਨੁਦਤ੍ਯਧਸ੍ਤਾਦਹਿਤਾਸ਼ਨਸ੍ਯ |
ਪ੍ਰਵਾਹਤੋਲ੍ਪਂ ਬਹੁਸ਼ੋ ਮਲਾਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ||੨੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य |
प्रवाहतोऽल्पं बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਥ ਦ੍ਰਵਸਰਣਾਦਾਮਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਤੀਸਾਰਯੋਃ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮ੍, ਅਤੋਤੀਸਾਰਾਧਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤੀਸਾਰੇ ਨਾਨਾਵਿਧਦ੍ਰਵਧਾਤੁਸਰਣਂ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਯਾਂ ਤੁ ਕਫਮਾਤ੍ਰਸਰਣਮਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਨਿਚਿਤਂ ਬਲਾਸਮਹਿਤਾਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਕਫਂ, ਮਲਾਕ੍ਤਂ ਪੁਰੀਸਸਹਿਤਂ, ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤਃ, ਅਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨੁਦਤਿ ਗੁਦੇਨ ਪਾਤਯਤਿ| ਪ੍ਰਵਾਹਤਃ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ| ਭੋਜਾਦੌ ਤ੍ਵਿਯਂ ਵਿਸ੍ਰਂਸੀਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤਿ, ਹਾਰੀਤਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚਾਰਕਾਖ੍ਯਾਮੇਤਾਂ ਪਠਤਿ| ਯਦਾਹ– “ਪ੍ਰਵਾਹਿਕੇਤਿ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਰਕਸ੍ਤੁ ਸਃ|” ਇਤਿ||੨੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਦ੍ਰਵਸਰਣਾਦਾਮਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਤਿਸਾਰਯੋਃ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਤੋਤੀਸਾਰਾਧਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤੀਸਾਰੇ ਨਾਨਾਦ੍ਰਵਧਾਤੁਸਰਣਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਯਾਂ ਤੁ ਕਫਮਾਤ੍ਰਸਰਣਮਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਰਹਿਤਾਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਬਲਾਸਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਮਲਾਕ੍ਤਂ ਪੁਰੀਸਸਹਿਤਮਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨੁਦਤਿ ਗੁਦੇਨ ਪਾਤਯਤਿ| ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ, ਬਲਾਸਮੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਨਿਚਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਭੋਜਦੌ ਤ੍ਵਿਯਂ ਵਿਸ੍ਰਂਸੀਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਪਰਾਸ਼ਰੇ ਤੁ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤਿ, ਸ਼੍ਰੀਹਾਰੀਤਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚਾਰਕਾਖ੍ਯਾਂ ਪਠਤਿ, ਨਿਰ੍ਵਾਹਿਕੇਤ੍ਯੇਕੇ||੨੧||
Adhikarana ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਵਾਤਕਤਾ ਸਸ਼ੂਲਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਦਾਹਾ ਸਕਫਾ ਕਫਾਚ੍ਚ |
ਸਸ਼ੋਣਿਤਾ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਾ ਚ ਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਭਵਾ ਮਤਾਸ੍ਤੁ |
ਤਾਸਾਮਤੀਸਾਰਵਦਾਦਿਸ਼ੇਚ੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕ੍ਰਮਂ ਚਾਮਵਿਪਕ੍ਵਤਾਂ ਚ ||੨੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च |
सशोणिता शोणितसम्भवा च ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु |
तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰੂਪਮਾਹ– ਪ੍ਰਵਾਹਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਨਿਚਿਤਂ ਬਲਾਸਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਵਾਤਕਤੇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਆਧਿਕ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਨਨੁ, ਤਥਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਮ੍ਭਵਾ ਕੁਤਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਹਿਤਾਸ਼ਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਆਹਾਰੋ ਹਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਕੋਪਯਤਿ, ਤੇ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਬਲੇ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਯਦਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਸ੍ਤਦਾ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਸ੍ਨੇਹਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਭਵਾ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਭਵਾ ਕਫਜਾ, ਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਭਵਾ ਵਾਤਜਾ; ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਪ੍ਰਭਵਾ ਪਿਤ੍ਤਜਾ ਰਕ੍ਤਜਾ ਚ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਕ੍ਰਮਮਾਮਪਕ੍ਵਭੇਦੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ||੨੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰੂਪਮਾਹ– ਪ੍ਰਵਾਹਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਕਤਾ ਸਸ਼ੂਲਾ ਭਵਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਜਾ ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ, ਕਫਜਾ ਕਫਯੁਕ੍ਤਾ, ਸਸ਼ੋਣਿਤਾ ਸਰੁਧਿਰਾ ਤਜ੍ਜਾਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਾਸਾਂ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਭਵਾ ਕਫਜਾ, ਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਭਵਾ ਵਾਤਜਾ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ| ਤੇਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਪ੍ਰਭਵਾ ਪਿਤ੍ਤਜਾ ਰਕ੍ਤਜਾ ਚੇਤਿ| ਤਾਸਾਂ ਚਤਸਣਾਂ ਅਤੀਸਾਰਵਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍; ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਆਮਪਕ੍ਵਭੇਦੇਨ ਪਾਚਨਂ, ਕ੍ਰਮਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕ੍ਰਮਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੨||
Adhikarana ਨਿਵਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੩) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯੋਚ੍ਚਾਰਂ ਵਿਨਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ |
ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਲਘੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਦਰਾਮਯਃ ||੨੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
(ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਯੋਰੁਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨਂ ਯਤ੍ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ |
ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਸ੍ਯ ਤੇਨ ਨਾਤ੍ਰੋਦਿਤਂ ਪੁਨਃ) ||੧||
View original
यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति |
दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
(ज्वरातीसारयोरुक्तं निदानं यत् पृथक् पृथक् |
तत्स्याज्ज्वरातिसारस्य तेन नात्रोदितं पुनः) ||१||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਦੁਦਾਵਰ੍ਤਾਦ੍ਵਾ ਮਲਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਤੀਸਾਰਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮਤੀਸਾਰਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚ੍ਚਾਰਂ ਵਿਨਾ ਯਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਯਾ ਨ ਹੀਨਯੋਗੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ, ‘ਗੁਦੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਵਤ੍ਤਿਂ ਗਤਃ| ਉਦਰਾਮਯੋਤੀਸਾਰਃ, ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍| ਏਤੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭਙ੍ਗ ਉਕ੍ਤਃ| ਅਤੀਸਾਰੇ ਹਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਯਮ੍– ਯਨ੍ਮੂਤ੍ਰੋਚਿਤੋਪਿ ਦ੍ਰਵਧਾਤੁਰ੍ਗੁਦੇਨੈਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵਾਬ੍ਧਾਤੋਰ੍ਗੁਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਾ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਦਾਪਿ ਪੁਰੀਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲਮਿਤਿ||੨੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਤੀਸਾਰਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯਾਤੀਸਾਰਿਣ ਉਚ੍ਚਾਰਂ ਪੁਰੀਸਂ ਵਿਨਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ‘ਗੁਦੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਜਠਰਾਨਲਸ੍ਯ, ਅਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਾਕਾਤ੍ ਲਘੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ| ਤਸ੍ਯਾਤੀਸਾਰਪ੍ਰਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਉਦਰਾਮਯੋਤੀਸਾਰਃ| ਸ੍ਥਿਤੋ ਗਤਃ, ਨਿਵਤ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੩
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਤੀਸਾਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽतीसारनिदानं समाप्तम् ||३||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਤੀਸਾਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਟੀਕਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਭਿਧਾਯਾਮਤੀਸਾਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩||