६८. बालरोगनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

बालरोगाणां दुष्टस्तन्येन सम्भवात्तदनन्तरं तानाह– वातदुष्टमित्यादि| वातगदातुर इति वक्ष्यमाणक्षामस्वरादियुक्तः| तृष्णालुरिति तृष्णावान्| लालालुरिति लालास्रावयुक्तः| छर्दन इति स्तन्यवान्तिकरः||१-३||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

दुष्टस्तन्यपानसम्भवात् स्त्रीरोगानन्तरं बालरोगमाह– वातदुष्टमिति| सुगमम्| पित्तदुष्टमाह– स्विन्न इत्यादि| तृष्णालुः तृष्णावान्| कफदुष्टमाह– कफदुष्टमिति| लालालुः लालावान्, तथा श्लेष्मरोगयुक्तः, निद्रया पीडितः, जडः अपविद्धाङ्गः, शूनवक्त्राक्षः सशोफमुखनयनः, छर्दन इति स्तन्यवान्तिकरः||१-३||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

शिशोर्वक्तुमक्षमस्यान्तर्गतवेदनाज्ञानोपायमाह– शिशोरित्यादि| तीव्रां रुजं बहुरोदनात्, अतीव्रामल्परोदनात् लक्षयेत्||४-७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

शिशोर्वक्तुमक्षमस्यान्तर्गतवेदनाज्ञानोपायमाह– शिशोरित्यादि| अतिरोदनेन किञ्चिद्रोदनेन च रुजं पीडां विद्यादित्यर्थः| स शिशुर्यं देहदेशं भृशमत्यर्थं स्पृशेत्, यत्र च देहदेशे स्पर्शनाक्षमः स्यात्स्पर्शं न सहते, तत्र देहदेशे वेदनां जानीयात्, अक्षिनिमीलनात् नेत्रयोः सङ्कोचनाच्छिरसि पीडां विद्यात्, जिह्वौष्ठदशनादिभिर्बालस्य हृदि पीडां विद्यात्, विबन्धादिभिराध्मानादिभिश्च कोष्ठे रुजं विद्यात्, बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रयोः सङ्गेन तथा त्रासेन दिगीक्षणेन च बालस्य रुजं विद्यात्||४-७||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

बालानामेव दुष्टस्तन्यपानाद्वर्त्मरोगमाह– कुकूणक इत्यादि| कुकूणकः ‘कोथ’ इति ख्यातः| स्रवेन्मुहुरिति पिच्चिटस्रुतियुक्तं भवतीत्यर्थः| न वर्त्मोन्मीलनक्षम इति न वर्त्मचालनपटुः||८-९||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

बालानामेव दुष्टस्तन्यपानाद्वर्त्मरोगमाह– कुकूणक इत्यादि| क्षीरदोषात्कुकूणको नाम रोगः शिशूनामेव वर्त्मनि जायते, न महतां पुंसाम्| तथा च वाग्भटः– “कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः|” इति| कुत्सिते कूणिते निमीलिते नेत्रे यस्माद्रोगादसौ कूकूणकः, लोके कोथय इत्याख्यातः| तेन कुकूणकेन नेत्रं कण्डूयुक्तं जायते| तथा तन्नयनं स्रवेन्मुहुरिति पिच्छलस्रुतियुक्तं भवतीत्यर्थः| ललाटादिमर्दनं कुर्यात्| न वर्त्मोन्मीलनक्षम इति न वर्त्मचालनपटुः||८-९||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पारिगर्भिकमाह– मातुरित्यादि| पिबन्नपीति अपिशब्दादपिबन्नपि| तमाहुः पारिगर्भिकमिति पारिगर्भिकोऽहिण्डीति ख्यातः; तस्यैव परिभवाख्य इति नामान्तरं, बालं परिभवतीति परिभवः, स एव आख्या यस्य तम्| उपशयेनापि तज्ज्ञानमाह– युञ्ज्यादित्यादि||१०-११||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पारिगर्भिकमाह– मातुरित्यादि| कुमारो गर्भिण्या मातुः प्रायो वायोर्बाहुल्येन स्तन्यं पिबन्नपीति अपिशब्देन अपिबन्नपि कासादिभिस्तथा कोष्ठवृद्ध्या युज्यते युक्तो भवति| तदाहुः पारिगर्भिकं अहिण्डीति लोके ख्यातं, तस्यैव नामान्तरं परिभवाख्यमिति| उपशयेनापि तस्य ज्ञानमाह– युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनमित्यादि||१०-११||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

तालुकण्टकमाह– तालुमांस इत्यादि| अस्यैव लक्षणं तालुपात इत्यादि| तालुपात इत्यभ्यन्तरे तालुनोऽधःपातः| कृच्छ्रात् पानमित्यत्र ‘स्तन्यस्य’ इति शेषः| शकृद्द्रवं भिन्नपुरीषता| ग्रीवादुर्धरता ग्रीवाया दुःखेन धारणम्| वमिः स्तन्यस्य वान्तिः||१२-१३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

तालुकण्टकमाह– तालुमांस इत्यादि| कण्टकाकारत्वेन तालुकण्टकः, निम्नता गर्ताकारता| तालुपातमाह– तालुपात इत्यादि| तालुपाताख्यो रोगः, तालुनः पतनं स्रंसो यत्र रोगे स तथा| कृच्छ्रात्पानमित्यत्र स्तन्यस्येति शेषः| शकृद्द्रवं भिन्नपुरीषता, ग्रीवादुर्धरता ग्रीवाया दुःखेन धारणं, वमिः स्तन्यस्य वान्तिः||१२-१३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

महापद्मनामानं विसर्पमाह– विसर्पस्त्वित्यादि| बस्तिशीर्षज इति बस्तिजः शीर्षजश्च, शीर्षं शिरः| पद्मवर्ण इति लोहितपद्मवर्णः| शङ्खाभ्यां हृदयं यातीति शीर्षजः| पद्मपत्रतुल्यवर्णतां मुखतालुनि बहिर्देशे वेति वदन्ति| हृदयाद्गुदं यातीति बस्तिजः; ऊर्ध्वं हृदयं गत्वा गुदं यातीत्यर्थः| अत्र पद्मसवर्णता बस्तिदेशे गुदे च| वाशब्दश्चात्र व्यवस्थितविकल्पवचनः||१४||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

महापद्मनामानं विसर्पमाह– विसर्प इत्यादि| बस्तिशीर्षज इति बस्तिजः, शीर्षजश्च, शीर्ष शिरः, तत्र जातः| पद्मवर्ण इति लोहितपद्मवर्णतुल्यः| शङ्खाभ्यां हृदयं यातीति शीर्षजः| अत्र पद्मवर्णता बस्तिदेशे गुदे च| वाशब्दोऽत्र व्यवस्थितविकल्पवचनः| हृदयाद्गुदं यातीति बस्तिजः, ऊर्ध्वं हृदयं गत्वा गुदे यातीत्यर्थः||१४||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अन्यौ द्वौ विकारौ बालानां भवतस्तावाह– क्षुद्रेत्यादि| ‘स्निग्धाः सवर्णाः’ इत्यादिनाऽजगल्लिका, ‘कण्डूयनात्’ इत्यादिनाऽहिपूतना||१५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अन्यौ द्वौ विकारौ बालानां भवतस्तावाह– क्षुद्रेत्यादि| ‘स्निग्धाः सवर्णाः’ इत्यादिनाऽजगल्लिका| ‘कण्डूयनात्ततः क्षिप्तम्’ इत्यादिनाऽहिपूतनम्||१५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अन्येऽपि विकारा बालानां सम्भवन्तीत्यतिदेशेन तानाह– ज्वराद्या इत्यादि| पुरेरिता इति पूर्वोक्ताः| ते तद्वदिति ते ज्वरादयस्तादृशा ज्ञेयाः| कुशलैरिति विज्ञैः||१६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अन्ये विकारा बालानां भवन्ति, तानतिदेशेनाह– ज्वराद्या इत्यादि| ते तद्वत् ते ज्वरादयस्तादृशा ज्ञेया इत्यर्थः||१६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

प्रायेण शौचभ्रंशादिना स्कन्दग्रहादयो नव बालेष्वावेशं कुर्वन्त्यतस्तत्परिज्ञानाय सामान्यलक्षणमाह– क्षणादुद्विजते बाल इत्यादि| एते ग्रहाः पूजार्थं बालान् हिंसन्ति| यदुक्तं सुश्रुते– “धात्रीमात्रोः प्राक् प्रदिष्टापचाराच्छौचभ्रष्टान् मङ्गलाचारहीनान्| त्रस्तान् हृष्टांस्तर्जितान् क्रन्दितान् वा पूजाहेतोर्हिंस्युरेते कुमारान्||” (सु. उ. तं. अ. २७) इति| उद्विजत इत्युद्विग्नो भवति; उद्विग्नो विह्वलः, न तु बिभेतीत्यर्थः, त्रस्यतीत्यनेन पौनरुक्त्यप्रसङ्गात्| कूजत्यार्तनादं करोति| भ्रुवौ क्षिपतीति भ्रूभङ्गं रचयति| दन्तौष्ठमित्यत्र क्षिपतीति सम्बध्यते| क्षिपति खादति, धातूनामनेकार्थत्वात्| भिन्नविट्स्वर इति भिन्नविट् भिन्नशकृत्, भिन्नस्वरः स्वरभेदवान्| मांसशोणितगन्धिरिति विस्रगन्धिः| न चाश्नाति यथा पुरेति पूर्ववन्न भक्षयतीत्यर्थः||१७-१९||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

प्रायेण शौचभ्रंशादिना स्कन्दग्रहादयो नव बालेष्वाविशन्ति, तत्परिज्ञानार्थं सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं च व्याचष्टे| तत्र सामान्यलक्षणमाह– क्षणादित्यादि| एते ग्रहाः पूजाहेतोर्बालान्हिंसन्ति| यदुक्तं चरके– “धात्रीमात्रोः प्राक्प्रदिष्टापचाराच्छौचभ्रष्टान्मङ्गलाचारहीनान्| क्लिष्टांस्तांस्तांस्तर्जितांस्ताडितांश्च पूजाहेतोर्हिंस्युरेते कुमारान्||” इति| उद्विजत इति उद्विग्नो विह्वलो भवति; न तु बिभेतीत्ययमस्यार्थः, त्रस्यतीत्यस्योपात्तत्वात्| कूजतीति अव्यक्तनादं करोति, भ्रुवौ क्षिपति भ्रूभङ्गं रचयति, दन्तौष्ठमित्यत्र क्षिपतीति सम्बध्यते| क्षिपति खादति, धातूनामनेकार्थत्वात्| भिन्नविडित्यादि| भिन्नविट् भिन्नमलः, भिन्नस्वरः स्वरभेदवान्| मांसशोणितगन्धिरिति विस्रगन्धिः| न चाश्नातीति पूर्ववन्न भक्षयतीत्यर्थः| एतत्सर्वं ग्रहाणां सामान्यलक्षणम्||१७-१९||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सामान्यलिङ्गमभिधाय विशेषग्रहलिङ्गमाह– एकनेत्रस्येत्यादि| एकनेत्रस्य वामस्य दक्षिणस्य वा स्रावोऽश्रुस्रुतिः प्रभावात्; गात्रस्य स्रावो घर्मयुक्तगात्रतेत्यर्थः| स्पन्दनकम्पनमिति स्पन्दनं मनाक् चलनं, कम्पनं महता वेगेन वेपनं; स्पन्दनं कम्पनं वा भवतीत्यर्थः| वक्रास्यो वक्रमुखः| रक्तगन्धिक इत्येतत् सामान्यलक्षणलब्धमप्यतिशयार्थमुक्तम्; एवमन्यत्रापि सामान्यलक्षणे पुनरुक्ते व्याख्येयम्||२०-२१||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

विशेषलिङ्गं तत्र स्कन्दग्रहगृहीतलक्षणमाह– एकेत्यादि| स्कन्दोऽत्र स्कन्दविनोदार्थं रुद्रेण सृष्टो ग्रहः, न पुनर्भगवान् कार्तिकेयः| एकनेत्रस्य वामस्य दक्षिणस्य वा स्रावोऽश्रुस्रुतिर्भवति प्रभावात्, गात्रस्य स्रावो घर्मयुक्तगात्रतेत्यर्थः, स्पन्दनं कम्पनमिति| स्पन्दनं मनाक् चलनं, कम्पनं महता वेगेन वेपनं वा भवतीत्यर्थः| वक्रास्य इति वक्रमुखः| रक्तगन्धिक इत्येतेन सामान्यलक्षणलब्धमप्यतिशयार्थमुक्तम्||२०-२१||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

स्कन्दापस्मारलक्षणमाह– नष्टेत्यादि| नष्टसञ्ज्ञो मूर्छितः सन् फेनं वमति, तथा सञ्ज्ञावान् सन्नतिरोदिति||२२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

स्कन्दापस्मारलक्षणमाह– नष्टेत्यादि| नष्टसञ्ज्ञः सन् फेनं वमति, सञ्ज्ञावान् ज्ञानवान् अतिरोदिति, नष्टसञ्ज्ञो मूर्छितः||२२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

शकुनीलक्षणमाह– स्रस्ताङ्ग इत्यादि| स्रस्ताङ्ग इति अङ्गस्रंसवद्व्यथावान्| भयचकित इति भयहेतुर्भयं भयानकमुच्यते, ततश्चकितः; असति भयहेतौ त्रस्यतीत्यर्थः| विहङ्गगन्धिरिति विहङ्गस्येव गन्धो यस्य स तथा, ‘उपमानाच्च’ इति समासान्त ‘इ’ प्रत्ययः| विहङ्गशब्देन जलचरा मांसादाश्च पक्षिणो गृह्यन्ते, विस्रगन्धित्वात्| हिरण्याक्षेऽप्युक्तम्– “संस्रावदाहपाकाद्यैश्चितः स्फोटैर्भयान्वितः| स्रस्ताङ्गो विस्रगन्धिः स्याच्छकुन्या पीडितः शिशुः||” इति| सास्रावव्रणपरिपीडित इति स्फोटैरेव विदीर्णैर्व्रणरूपमापन्नैः परिपीडितः| स्फोटैश्च प्रचिततनुरिति नवनवैः स्फोटैर्व्याप्ततनुः| क्षत इत्यभिभूतः||२३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

शकुनीग्रहलक्षणमाह– स्रस्तेत्यादि| स्रस्ताङ्गः अङ्गस्रंसनव्यथावान्| भयचकित इति भयहेतुर्भयं भयानकमुच्यते, ततश्चकितः असति भयहेतौ त्रस्यतीत्यर्थः| विहङ्गशब्देन जलचरा मांसादाश्च पक्षिणो गृह्यन्ते विस्रगन्धित्वात्| हिरण्याक्षेऽप्युक्तम्– “संस्रावदाहपाकाद्यैश्चितः स्फोटैर्भयान्वितः| स्रस्ताङ्गो विस्रगन्धिः स्याच्छकुन्या पीडितः शिशुः||” इति| सास्रावव्रणपरिपीडित इति स्फोटैरेव विदीर्णैर्व्रणरूपतामापन्नैः परिपीडित इत्यर्थः| स्फोटैश्च प्रचिततनुरिति नवनवैः स्फोटैर्व्याप्ततनुः| क्षत इत्यभिभूतः||२३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

रेवतीग्रहलक्षणमाह– व्रणैरित्यादि| व्रणैः पुराणैः, स्फोटैरविदीर्णैर्नूतनैः, चितं व्याप्तम्| गात्रमिति कर्तृपदं, पङ्कगन्धं शटितकर्दमगन्धं, समासविधेरनित्यत्वादिप्रत्ययो न भवति| पूतनालक्षणमाह– अतीसार इत्यादि| ग्रस्त इति गृहीत इत्यर्थः||२४-३०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

रेवतीग्रहलक्षणमाह– व्रणैरित्यादि| व्रणैः पुराणैः, स्फोटैर्नवैः, पङ्कगन्धं कर्दमगन्धमसृक् स्रवेत्| पूतनाग्रस्तलक्षणमाह– अतीसार इत्यादि| तिर्यक् वा दक्षिणनेत्रप्रान्तस्यावलोकनम्, उद्विग्नो व्यग्रचित्तः, ग्रस्तो गृहीतः| अन्धपूतनया ग्रस्तमाह– छर्दिरित्यादि| वसाया मांसस्नेहस्य गन्धवान्| शीतपूतनाग्रस्तलक्षणमाह– वेपत इत्यादि| सुगमम्| मुखमण्डलिकाग्रस्तलक्षणमाह– प्रसन्नेत्यादि| उद्गतसिराभिर्व्याप्तसिराः, मूत्रगन्धीति बस्तमूत्रगन्धः, बह्वाशी बहुभक्षणशीलः| नैगमेयग्रस्तलक्षणमाह– छर्दिरित्यादि| स्यन्दनं लालास्रावः, अथवा घर्माम्बुस्रावः| साध्यासाध्यलक्षणमाह– प्रस्तब्धाक्ष इत्यादि||२४-३०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीकण्ठदत्तकृतायां मधुकोशव्याख्यायां बालरोगनिदानं समाप्तम्||६८||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इति श्रीवाचस्पतिवैद्यकृतायां माधवनिदानव्याख्यायामातङ्कदर्पणाख्यायां बालरोगनिदानं समाप्तम्||६८||