Adhikarana వాతదూషిత-పిత్తదూషిత-కఫదూషిత-ద్వంద్వదుష్ట-త్రిదోషదుష్టస్తన్యపానజన్యబాలరోగలక్షణం (౧-౩) · Śloka ౪
అథ బాలరోగనిదానం |
వాతదుష్టం శిశుః స్తన్యం పిబన్ వాతగదాతురః |
క్షామస్వరః కృశాంగః స్యాద్బద్ధవిణ్మూత్రమారుతః ||1||
స్విన్నో భిన్నమలో బాలః కామలాపిత్తరోగవాన్ |
తృష్ణాలురుష్ణసర్వాంగః పిత్తదుష్టం పయః పిబన్ ||2||
కఫదుష్టం పిబన్ క్షీరం లాలాలుః శ్లేష్మరోగవాన్ |
నిద్రాన్వితో జడః శూనవక్త్రాక్షశ్ఛర్దనః శిశుః ||3||
ద్వంద్వజే ద్వంద్వజం రూపం సర్వజే సర్వలక్షణం |4|
View original
अथ बालरोगनिदानम् |
वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः |
क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ||१||
स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् |
तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन् ||२||
कफदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् |
निद्रान्वितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्दनः शिशुः ||३||
द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् |४|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
బాలరోగాణాం దుష్టస్తన్యేన సంభవాత్తదనంతరం తానాహ– వాతదుష్టమిత్యాది| వాతగదాతుర ఇతి వక్ష్యమాణక్షామస్వరాదియుక్తః| తృష్ణాలురితి తృష్ణావాన్| లాలాలురితి లాలాస్రావయుక్తః| ఛర్దన ఇతి స్తన్యవాంతికరః||1-3||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దుష్టస్తన్యపానసంభవాత్ స్త్రీరోగానంతరం బాలరోగమాహ– వాతదుష్టమితి| సుగమం| పిత్తదుష్టమాహ– స్విన్న ఇత్యాది| తృష్ణాలుః తృష్ణావాన్| కఫదుష్టమాహ– కఫదుష్టమితి| లాలాలుః లాలావాన్, తథా శ్లేష్మరోగయుక్తః, నిద్రయా పీడితః, జడః అపవిద్ధాంగః, శూనవక్త్రాక్షః సశోఫముఖనయనః, ఛర్దన ఇతి స్తన్యవాంతికరః||1-3||–
Adhikarana శిశోర్వక్తుమక్షమస్యాంతర్గతవేదనాజ్ఞానోపాయాః (౪-౭) · Śloka ౭
శిశోస్తీవ్రామతీవ్రాం చ రోదనాల్లక్షయేద్రుజం ||4||
స యం స్పృశేద్భృశం దేశం యత్ర చ స్పర్శనాక్షమః |
తత్ర విద్యాద్రుజం మూర్ధ్ని రుజం చాక్షినిమీలనాత్ ||5||
హృది జిహ్వౌష్ఠదశనశ్వాసముష్టినిపీడనైః |
కోష్ఠే విబంధవమథుస్తనదంశాంత్రకూజనైః |
ఆధ్మానపృష్ఠనమనజఠరోన్నమనైరపి ||6||
బస్తౌ గుహ్యే చ విణ్మూత్రసంగత్రాసదిగీక్షణైః |
స్రోతాంస్యంగాని సంధీంశ్చ పశ్యేద్యత్నాన్ముహుర్ముహుః ||7||
View original
शिशोस्तीव्रामतीव्रां च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम् ||४||
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः |
तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ||५||
हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः |
कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः |
आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ||६||
बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गत्रासदिगीक्षणैः |
स्रोतांस्यङ्गानि सन्धींश्च पश्येद्यत्नान्मुहुर्मुहुः ||७||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శిశోర్వక్తుమక్షమస్యాంతర్గతవేదనాజ్ఞానోపాయమాహ– శిశోరిత్యాది| తీవ్రాం రుజం బహురోదనాత్, అతీవ్రామల్పరోదనాత్ లక్షయేత్||4-7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శిశోర్వక్తుమక్షమస్యాంతర్గతవేదనాజ్ఞానోపాయమాహ– శిశోరిత్యాది| అతిరోదనేన కించిద్రోదనేన చ రుజం పీడాం విద్యాదిత్యర్థః| స శిశుర్యం దేహదేశం భృశమత్యర్థం స్పృశేత్, యత్ర చ దేహదేశే స్పర్శనాక్షమః స్యాత్స్పర్శం న సహతే, తత్ర దేహదేశే వేదనాం జానీయాత్, అక్షినిమీలనాత్ నేత్రయోః సంకోచనాచ్ఛిరసి పీడాం విద్యాత్, జిహ్వౌష్ఠదశనాదిభిర్బాలస్య హృది పీడాం విద్యాత్, విబంధాదిభిరాధ్మానాదిభిశ్చ కోష్ఠే రుజం విద్యాత్, బస్తౌ గుహ్యే చ విణ్మూత్రయోః సంగేన తథా త్రాసేన దిగీక్షణేన చ బాలస్య రుజం విద్యాత్||4-7||
Adhikarana కుకూణకలక్షణం (౮-౯) · Śloka ౯
కుకూణకః క్షీరదోషాచ్ఛిశూనామేవ వర్త్మని |
జాయతే తేన తన్నేత్రం కండూరం చ స్రవేన్ముహుః ||8||
శిశుః కుర్యాల్లలాటాక్షికూటనాసావఘర్షణం |
శక్తో నార్కప్రభాం ద్రష్టుం న వర్త్మోన్మీలనక్షమః ||9||
View original
कुकूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि |
जायते तेन तन्नेत्रं कण्डूरं च स्रवेन्मुहुः ||८||
शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् |
शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टुं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ||९||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
బాలానామేవ దుష్టస్తన్యపానాద్వర్త్మరోగమాహ– కుకూణక ఇత్యాది| కుకూణకః ‘కోథ’ ఇతి ఖ్యాతః| స్రవేన్ముహురితి పిచ్చిటస్రుతియుక్తం భవతీత్యర్థః| న వర్త్మోన్మీలనక్షమ ఇతి న వర్త్మచాలనపటుః||8-9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
బాలానామేవ దుష్టస్తన్యపానాద్వర్త్మరోగమాహ– కుకూణక ఇత్యాది| క్షీరదోషాత్కుకూణకో నామ రోగః శిశూనామేవ వర్త్మని జాయతే, న మహతాం పుంసాం| తథా చ వాగ్భటః– “కుకూణకః శిశోరేవ దంతోత్పత్తినిమిత్తజః|” ఇతి| కుత్సితే కూణితే నిమీలితే నేత్రే యస్మాద్రోగాదసౌ కూకూణకః, లోకే కోథయ ఇత్యాఖ్యాతః| తేన కుకూణకేన నేత్రం కండూయుక్తం జాయతే| తథా తన్నయనం స్రవేన్ముహురితి పిచ్ఛలస్రుతియుక్తం భవతీత్యర్థః| లలాటాదిమర్దనం కుర్యాత్| న వర్త్మోన్మీలనక్షమ ఇతి న వర్త్మచాలనపటుః||8-9||
Adhikarana పారిగర్భికలక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
మాతుః కుమారో గర్భిణ్యాః స్తన్యం ప్రాయః పిబన్నపి |
కాసాగ్నిసాదవమథుతంద్రాకార్శ్యారుచిభ్రమైః ||10||
యుజ్యతే కోష్ఠవృద్ధ్యా చ తమాహుః పారిగర్భికం |
రోగం పరిభవాఖ్యం చ యుంజ్యాత్తత్రాగ్నిదీపనం ||11||
View original
मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि |
कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ||१०||
युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् |
रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम् ||११||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పారిగర్భికమాహ– మాతురిత్యాది| పిబన్నపీతి అపిశబ్దాదపిబన్నపి| తమాహుః పారిగర్భికమితి పారిగర్భికోऽహిండీతి ఖ్యాతః; తస్యైవ పరిభవాఖ్య ఇతి నామాంతరం, బాలం పరిభవతీతి పరిభవః, స ఏవ ఆఖ్యా యస్య తం| ఉపశయేనాపి తజ్జ్ఞానమాహ– యుంజ్యాదిత్యాది||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పారిగర్భికమాహ– మాతురిత్యాది| కుమారో గర్భిణ్యా మాతుః ప్రాయో వాయోర్బాహుల్యేన స్తన్యం పిబన్నపీతి అపిశబ్దేన అపిబన్నపి కాసాదిభిస్తథా కోష్ఠవృద్ధ్యా యుజ్యతే యుక్తో భవతి| తదాహుః పారిగర్భికం అహిండీతి లోకే ఖ్యాతం, తస్యైవ నామాంతరం పరిభవాఖ్యమితి| ఉపశయేనాపి తస్య జ్ఞానమాహ– యుంజ్యాత్తత్రాగ్నిదీపనమిత్యాది||10-11||
Adhikarana తాలుకంటకలక్షణం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
తాలుమాంసే కఫః క్రుద్ధః కురుతే తాలుకంటకం |
తేన తాలుప్రదేశస్య నిమ్నతా మూర్ధ్ని జాయతే ||12||
తాలుపాతః స్తనద్వేషః కృచ్ఛ్రాత్ పానం శకృద్ద్రవం |
తృడక్షికంఠాస్యరుజా గ్రీవాదుర్ధరతా వమిః ||13||
View original
तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् |
तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ||१२||
तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् |
तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ||१३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తాలుకంటకమాహ– తాలుమాంస ఇత్యాది| అస్యైవ లక్షణం తాలుపాత ఇత్యాది| తాలుపాత ఇత్యభ్యంతరే తాలునోऽధఃపాతః| కృచ్ఛ్రాత్ పానమిత్యత్ర ‘స్తన్యస్య’ ఇతి శేషః| శకృద్ద్రవం భిన్నపురీషతా| గ్రీవాదుర్ధరతా గ్రీవాయా దుఃఖేన ధారణం| వమిః స్తన్యస్య వాంతిః||12-13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తాలుకంటకమాహ– తాలుమాంస ఇత్యాది| కంటకాకారత్వేన తాలుకంటకః, నిమ్నతా గర్తాకారతా| తాలుపాతమాహ– తాలుపాత ఇత్యాది| తాలుపాతాఖ్యో రోగః, తాలునః పతనం స్రంసో యత్ర రోగే స తథా| కృచ్ఛ్రాత్పానమిత్యత్ర స్తన్యస్యేతి శేషః| శకృద్ద్రవం భిన్నపురీషతా, గ్రీవాదుర్ధరతా గ్రీవాయా దుఃఖేన ధారణం, వమిః స్తన్యస్య వాంతిః||12-13||
Adhikarana మహాపద్మనామ్నో విసర్పస్య లక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౫
విసర్పస్తు శిశోః ప్రాణనాశనో బస్తిశీర్షజః |
పద్మవర్ణో మహాపద్మనామా దోషత్రయోద్భవః ||14||
శంఖాభ్యాం హృదయం యాతి హృదయాద్వా గుదం వ్రజేత్ |15|
View original
विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः |
पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः ||१४||
शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् |१५|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మహాపద్మనామానం విసర్పమాహ– విసర్పస్త్విత్యాది| బస్తిశీర్షజ ఇతి బస్తిజః శీర్షజశ్చ, శీర్షం శిరః| పద్మవర్ణ ఇతి లోహితపద్మవర్ణః| శంఖాభ్యాం హృదయం యాతీతి శీర్షజః| పద్మపత్రతుల్యవర్ణతాం ముఖతాలుని బహిర్దేశే వేతి వదంతి| హృదయాద్గుదం యాతీతి బస్తిజః; ఊర్ధ్వం హృదయం గత్వా గుదం యాతీత్యర్థః| అత్ర పద్మసవర్ణతా బస్తిదేశే గుదే చ| వాశబ్దశ్చాత్ర వ్యవస్థితవికల్పవచనః||14||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మహాపద్మనామానం విసర్పమాహ– విసర్ప ఇత్యాది| బస్తిశీర్షజ ఇతి బస్తిజః, శీర్షజశ్చ, శీర్ష శిరః, తత్ర జాతః| పద్మవర్ణ ఇతి లోహితపద్మవర్ణతుల్యః| శంఖాభ్యాం హృదయం యాతీతి శీర్షజః| అత్ర పద్మవర్ణతా బస్తిదేశే గుదే చ| వాశబ్దోऽత్ర వ్యవస్థితవికల్పవచనః| హృదయాద్గుదం యాతీతి బస్తిజః, ఊర్ధ్వం హృదయం గత్వా గుదే యాతీత్యర్థః||14||–
Adhikarana బాలరోగే కతిచిత్ క్షుద్రరోగాణాం కథనం (౧౫) · Śloka ౧౫
క్షుద్రరోగే చ కథితే త్వజగల్ల్యహిపూతనే ||15||
View original
क्षुद्ररोगे च कथिते त्वजगल्ल्यहिपूतने ||१५||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అన్యౌ ద్వౌ వికారౌ బాలానాం భవతస్తావాహ– క్షుద్రేత్యాది| ‘స్నిగ్ధాః సవర్ణాః’ ఇత్యాదినాऽజగల్లికా, ‘కండూయనాత్’ ఇత్యాదినాऽహిపూతనా||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అన్యౌ ద్వౌ వికారౌ బాలానాం భవతస్తావాహ– క్షుద్రేత్యాది| ‘స్నిగ్ధాః సవర్ణాః’ ఇత్యాదినాऽజగల్లికా| ‘కండూయనాత్తతః క్షిప్తం’ ఇత్యాదినాऽహిపూతనం||15||
Adhikarana బాలరోగే కాయచికిత్సోక్తజ్వరాదిరోగాణాం నిర్దేశః (౧౬) · Śloka ౧౬
జ్వరాద్యా వ్యాధయః సర్వే మహతాం యే పురేరితాః |
బాలదేహేऽపి తే తద్వద్విజ్ఞేయాః కుశలైః సదా ||16||
View original
ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः |
बालदेहेऽपि ते तद्वद्विज्ञेयाः कुशलैः सदा ||१६||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అన్యేऽపి వికారా బాలానాం సంభవంతీత్యతిదేశేన తానాహ– జ్వరాద్యా ఇత్యాది| పురేరితా ఇతి పూర్వోక్తాః| తే తద్వదితి తే జ్వరాదయస్తాదృశా జ్ఞేయాః| కుశలైరితి విజ్ఞైః||16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అన్యే వికారా బాలానాం భవంతి, తానతిదేశేనాహ– జ్వరాద్యా ఇత్యాది| తే తద్వత్ తే జ్వరాదయస్తాదృశా జ్ఞేయా ఇత్యర్థః||16||
Adhikarana గ్రహజుష్టానాం సామాన్యలక్షణం (౧౭-౧౯) · Śloka ౨౦
క్షణాదుద్విజతే బాలః క్షణాత్త్రస్యతి రోదితి |
నఖైర్దంతైర్దారయతి ధాత్రీమాత్మానమేవ వా ||17||
ఊర్ధ్వం నిరీక్షతే దంతాన్ ఖాదేత్ కూజతి జృంభతే |
భ్రువౌ క్షిపతి దంతౌష్ఠం ఫేనం వమతి చాసకృత్ ||18||
క్షామోऽతి నిశి జాగర్తి శూనాక్షో భిన్నవిట్స్వరః |
మాంసశోణితగంధిశ్చ న చాశ్నాతి యథా పురా ||19||
సామాన్యం గ్రహజుష్టానాం లక్షణం సముదాహృతం |20|
View original
क्षणादुद्विजते बालः क्षणात्त्रस्यति रोदिति |
नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव वा ||१७||
ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते |
भ्रुवौ क्षिपति दन्तौष्ठं फेनं वमति चासकृत् ||१८||
क्षामोऽति निशि जागर्ति शूनाक्षो भिन्नविट्स्वरः |
मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ||१९||
सामान्यं ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् |२०|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రాయేణ శౌచభ్రంశాదినా స్కందగ్రహాదయో నవ బాలేష్వావేశం కుర్వంత్యతస్తత్పరిజ్ఞానాయ సామాన్యలక్షణమాహ– క్షణాదుద్విజతే బాల ఇత్యాది| ఏతే గ్రహాః పూజార్థం బాలాన్ హింసంతి| యదుక్తం సుశ్రుతే– “ధాత్రీమాత్రోః ప్రాక్ ప్రదిష్టాపచారాచ్ఛౌచభ్రష్టాన్ మంగలాచారహీనాన్| త్రస్తాన్ హృష్టాంస్తర్జితాన్ క్రందితాన్ వా పూజాహేతోర్హింస్యురేతే కుమారాన్||” (సు. ఉ. తం. అ. 27) ఇతి| ఉద్విజత ఇత్యుద్విగ్నో భవతి; ఉద్విగ్నో విహ్వలః, న తు బిభేతీత్యర్థః, త్రస్యతీత్యనేన పౌనరుక్త్యప్రసంగాత్| కూజత్యార్తనాదం కరోతి| భ్రువౌ క్షిపతీతి భ్రూభంగం రచయతి| దంతౌష్ఠమిత్యత్ర క్షిపతీతి సంబధ్యతే| క్షిపతి ఖాదతి, ధాతూనామనేకార్థత్వాత్| భిన్నవిట్స్వర ఇతి భిన్నవిట్ భిన్నశకృత్, భిన్నస్వరః స్వరభేదవాన్| మాంసశోణితగంధిరితి విస్రగంధిః| న చాశ్నాతి యథా పురేతి పూర్వవన్న భక్షయతీత్యర్థః||17-19||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రాయేణ శౌచభ్రంశాదినా స్కందగ్రహాదయో నవ బాలేష్వావిశంతి, తత్పరిజ్ఞానార్థం సామాన్యలక్షణం విశేషలక్షణం చ వ్యాచష్టే| తత్ర సామాన్యలక్షణమాహ– క్షణాదిత్యాది| ఏతే గ్రహాః పూజాహేతోర్బాలాణింసంతి| యదుక్తం చరకే– “ధాత్రీమాత్రోః ప్రాక్ప్రదిష్టాపచారాచ్ఛౌచభ్రష్టాన్మంగలాచారహీనాన్| క్లిష్టాంస్తాంస్తాంస్తర్జితాంస్తాడితాంశ్చ పూజాహేతోర్హింస్యురేతే కుమారాన్||” ఇతి| ఉద్విజత ఇతి ఉద్విగ్నో విహ్వలో భవతి; న తు బిభేతీత్యయమస్యార్థః, త్రస్యతీత్యస్యోపాత్తత్వాత్| కూజతీతి అవ్యక్తనాదం కరోతి, భ్రువౌ క్షిపతి భ్రూభంగం రచయతి, దంతౌష్ఠమిత్యత్ర క్షిపతీతి సంబధ్యతే| క్షిపతి ఖాదతి, ధాతూనామనేకార్థత్వాత్| భిన్నవిడిత్యాది| భిన్నవిట్ భిన్నమలః, భిన్నస్వరః స్వరభేదవాన్| మాంసశోణితగంధిరితి విస్రగంధిః| న చాశ్నాతీతి పూర్వవన్న భక్షయతీత్యర్థః| ఏతత్సర్వం గ్రహాణాం సామాన్యలక్షణం||17-19||–
Adhikarana స్కందగ్రహగృహీతలక్షణం (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౨
ఏకనేత్రస్య గాత్రస్య స్రావః స్పందనకంపనం ||20||
ఊర్ధ్వం దృష్ట్యా నిరీక్షేత వక్రాస్యో రక్తగంధికః |
దంతాన్ ఖాదతి విత్రస్తః స్తన్యం నైవాభినందతి ||21||
స్కందగ్రహగృహీతానాం రోదనం చాల్పమేవ చ |22|
View original
एकनेत्रस्य गात्रस्य स्रावः स्पन्दनकम्पनम् ||२०||
ऊर्ध्वं दृष्ट्या निरीक्षेत वक्रास्यो रक्तगन्धिकः |
दन्तान् खादति वित्रस्तः स्तन्यं नैवाभिनन्दति ||२१||
स्कन्दग्रहगृहीतानां रोदनं चाल्पमेव च |२२|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సామాన్యలింగమభిధాయ విశేషగ్రహలింగమాహ– ఏకనేత్రస్యేత్యాది| ఏకనేత్రస్య వామస్య దక్షిణస్య వా స్రావోऽశ్రుస్రుతిః ప్రభావాత్; గాత్రస్య స్రావో ఘర్మయుక్తగాత్రతేత్యర్థః| స్పందనకంపనమితి స్పందనం మనాక్ చలనం, కంపనం మహతా వేగేన వేపనం; స్పందనం కంపనం వా భవతీత్యర్థః| వక్రాస్యో వక్రముఖః| రక్తగంధిక ఇత్యేతత్ సామాన్యలక్షణలబ్ధమప్యతిశయార్థముక్తం; ఏవమన్యత్రాపి సామాన్యలక్షణే పునరుక్తే వ్యాఖ్యేయం||20-21||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విశేషలింగం తత్ర స్కందగ్రహగృహీతలక్షణమాహ– ఏకేత్యాది| స్కందోऽత్ర స్కందవినోదార్థం రుద్రేణ సృష్టో గ్రహః, న పునర్భగవాన్ కార్తికేయః| ఏకనేత్రస్య వామస్య దక్షిణస్య వా స్రావోऽశ్రుస్రుతిర్భవతి ప్రభావాత్, గాత్రస్య స్రావో ఘర్మయుక్తగాత్రతేత్యర్థః, స్పందనం కంపనమితి| స్పందనం మనాక్ చలనం, కంపనం మహతా వేగేన వేపనం వా భవతీత్యర్థః| వక్రాస్య ఇతి వక్రముఖః| రక్తగంధిక ఇత్యేతేన సామాన్యలక్షణలబ్ధమప్యతిశయార్థముక్తం||20-21||–
Adhikarana స్కందాపస్మారలక్షణం (౨౨) · Śloka ౨౨
నష్టసంజ్ఞో వమేత్ ఫేనం సంజ్ఞావానతిరోదితి |
పూయశోణితగంధిత్వం స్కందాపస్మారలక్షణం ||22||
View original
नष्टसञ्ज्ञो वमेत् फेनं सञ्ज्ञावानतिरोदिति |
पूयशोणितगन्धित्वं स्कन्दापस्मारलक्षणम् ||२२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్కందాపస్మారలక్షణమాహ– నష్టేత్యాది| నష్టసంజ్ఞో మూర్ఛితః సన్ ఫేనం వమతి, తథా సంజ్ఞావాన్ సన్నతిరోదితి||22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్కందాపస్మారలక్షణమాహ– నష్టేత్యాది| నష్టసంజ్ఞః సన్ ఫేనం వమతి, సంజ్ఞావాన్ జ్ఞానవాన్ అతిరోదితి, నష్టసంజ్ఞో మూర్ఛితః||22||
Adhikarana శకునిగ్రహగృహీతలక్షణం (౨౩) · Śloka ౨౩
స్రస్తాంగో భయచకితో విహంగగంధిః సాస్రావవ్రణపరిపీడితః సమంతాత్ |
స్ఫోటైశ్చ ప్రచితతనుః సదాహపాకైర్విజ్ఞేయో భవతి శిశుః క్షతః శకున్యా ||23||
(సు. ఉ. తం. అ. 27) |
View original
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रावव्रणपरिपीडितः समन्तात् |
स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||२३||
(सु. उ. तं. अ. २७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శకునీలక్షణమాహ– స్రస్తాంగ ఇత్యాది| స్రస్తాంగ ఇతి అంగస్రంసవద్వ్యథావాన్| భయచకిత ఇతి భయహేతుర్భయం భయానకముచ్యతే, తతశ్చకితః; అసతి భయహేతౌ త్రస్యతీత్యర్థః| విహంగగంధిరితి విహంగస్యేవ గంధో యస్య స తథా, ‘ఉపమానాచ్చ’ ఇతి సమాసాంత ‘ఇ’ ప్రత్యయః| విహంగశబ్దేన జలచరా మాంసాదాశ్చ పక్షిణో గృహ్యంతే, విస్రగంధిత్వాత్| హిరణ్యాక్షేऽప్యుక్తం– “సంస్రావదాహపాకాద్యైశ్చితః స్ఫోటైర్భయాన్వితః| స్రస్తాంగో విస్రగంధిః స్యాచ్ఛకున్యా పీడితః శిశుః||” ఇతి| సాస్రావవ్రణపరిపీడిత ఇతి స్ఫోటైరేవ విదీర్ణైర్వ్రణరూపమాపన్నైః పరిపీడితః| స్ఫోటైశ్చ ప్రచితతనురితి నవనవైః స్ఫోటైర్వ్యాప్తతనుః| క్షత ఇత్యభిభూతః||23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శకునీగ్రహలక్షణమాహ– స్రస్తేత్యాది| స్రస్తాంగః అంగస్రంసనవ్యథావాన్| భయచకిత ఇతి భయహేతుర్భయం భయానకముచ్యతే, తతశ్చకితః అసతి భయహేతౌ త్రస్యతీత్యర్థః| విహంగశబ్దేన జలచరా మాంసాదాశ్చ పక్షిణో గృహ్యంతే విస్రగంధిత్వాత్| హిరణ్యాక్షేऽప్యుక్తం– “సంస్రావదాహపాకాద్యైశ్చితః స్ఫోటైర్భయాన్వితః| స్రస్తాంగో విస్రగంధిః స్యాచ్ఛకున్యా పీడితః శిశుః||” ఇతి| సాస్రావవ్రణపరిపీడిత ఇతి స్ఫోటైరేవ విదీర్ణైర్వ్రణరూపతామాపన్నైః పరిపీడిత ఇత్యర్థః| స్ఫోటైశ్చ ప్రచితతనురితి నవనవైః స్ఫోటైర్వ్యాప్తతనుః| క్షత ఇత్యభిభూతః||23||
Adhikarana రేవతీ-పూతనా-అంధపూతనా-శీతపూతనా-ముఖమండికా-నైగమేయగ్రహగృహీతలక్షణం (౨౪-౩౦) · Śloka ౩౦
వ్రణైః స్ఫోటైశ్చితం గాత్రం పంకగంధం స్రవేదసృక్ |
భిన్నవర్చా జ్వరీ దాహీ రేవతీగ్రహలక్షణం ||24||
అతీసారో జ్వరస్తృష్ణా తిర్యక్ప్రేక్షణరోదనం |
నష్టనిద్రస్తథోద్విగ్నో గ్రస్తః పూతనయా శిశుః ||25||
ఛర్దిః కాసో జ్వరస్తృష్ణా వసాగంధోऽతిరోదనం |
స్తన్యద్వేషోऽతిసారశ్చ అంధపూతనయా భవేత్ ||26||
వేపతే కాసతే క్షీణో నేత్రరోగో విగంధితా |
ఛర్ద్యతీసారయుక్తశ్చ శీతపూతనయా శిశుః ||27||
ప్రసన్నవర్ణవదనః సిరాభిరభిసంవృతః |
మూత్రగంధీ చ బహ్వాశీ ముఖమండికయా భవేత్ ||28||
ఛర్దిస్ప(స్య)ందనకంఠాస్యశోషమూర్ఛావిగంధితాః |
ఊర్ధ్వం పశ్యేద్దశేద్దంతాన్ నైగమేయగ్రహం వదేత్ ||29||
ప్రస్తబ్ధాక్షః స్తనద్వేషీ ముహ్యతే చానిశం ముహుః |
తం బాలమచిరాద్ధంతి గ్రహః సంపూర్ణలక్షణః |
విపరీతతమం సాధ్యం చికిత్సేదచిరార్దితం ||30||
View original
व्रणैः स्फोटैश्चितं गात्रं पङ्कगन्धं स्रवेदसृक् |
भिन्नवर्चा ज्वरी दाही रेवतीग्रहलक्षणम् ||२४||
अतीसारो ज्वरस्तृष्णा तिर्यक्प्रेक्षणरोदनम् |
नष्टनिद्रस्तथोद्विग्नो ग्रस्तः पूतनया शिशुः ||२५||
छर्दिः कासो ज्वरस्तृष्णा वसागन्धोऽतिरोदनम् |
स्तन्यद्वेषोऽतिसारश्च अन्धपूतनया भवेत् ||२६||
वेपते कासते क्षीणो नेत्ररोगो विगन्धिता |
छर्द्यतीसारयुक्तश्च शीतपूतनया शिशुः ||२७||
प्रसन्नवर्णवदनः सिराभिरभिसंवृतः |
मूत्रगन्धी च बह्वाशी मुखमण्डिकया भवेत् ||२८||
छर्दिस्प(स्य)न्दनकण्ठास्यशोषमूर्छाविगन्धिताः |
ऊर्ध्वं पश्येद्दशेद्दन्तान् नैगमेयग्रहं वदेत् ||२९||
प्रस्तब्धाक्षः स्तनद्वेषी मुह्यते चानिशं मुहुः |
तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः |
विपरीततमं साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् ||३०||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రేవతీగ్రహలక్షణమాహ– వ్రణైరిత్యాది| వ్రణైః పురాణైః, స్ఫోటైరవిదీర్ణైర్నూతనైః, చితం వ్యాప్తం| గాత్రమితి కర్తృపదం, పంకగంధం శటితకర్దమగంధం, సమాసవిధేరనిత్యత్వాదిప్రత్యయో న భవతి| పూతనాలక్షణమాహ– అతీసార ఇత్యాది| గ్రస్త ఇతి గృహీత ఇత్యర్థః||24-30||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రేవతీగ్రహలక్షణమాహ– వ్రణైరిత్యాది| వ్రణైః పురాణైః, స్ఫోటైర్నవైః, పంకగంధం కర్దమగంధమసృక్ స్రవేత్| పూతనాగ్రస్తలక్షణమాహ– అతీసార ఇత్యాది| తిర్యక్ వా దక్షిణనేత్రప్రాంతస్యావలోకనం, ఉద్విగ్నో వ్యగ్రచిత్తః, గ్రస్తో గృహీతః| అంధపూతనయా గ్రస్తమాహ– ఛర్దిరిత్యాది| వసాయా మాంసస్నేహస్య గంధవాన్| శీతపూతనాగ్రస్తలక్షణమాహ– వేపత ఇత్యాది| సుగమం| ముఖమండలికాగ్రస్తలక్షణమాహ– ప్రసన్నేత్యాది| ఉద్గతసిరాభిర్వ్యాప్తసిరాః, మూత్రగంధీతి బస్తమూత్రగంధః, బహ్వాశీ బహుభక్షణశీలః| నైగమేయగ్రస్తలక్షణమాహ– ఛర్దిరిత్యాది| స్యందనం లాలాస్రావః, అథవా ఘర్మాంబుస్రావః| సాధ్యాసాధ్యలక్షణమాహ– ప్రస్తబ్ధాక్ష ఇత్యాది||24-30||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౬౮
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే బాలరోగనిదానం సమాప్తం ||68||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने बालरोगनिदानं समाप्तम् ||६८||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం బాలరోగనిదానం సమాప్తం||68||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యకృతాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం బాలరోగనిదానం సమాప్తం||68||