Skip to content

68. bālarōganidānam

Adhikarana vātadūṣita-pittadūṣita-kaphadūṣita-dvandvaduṣṭa-tridōṣaduṣṭastanyapānajanyabālarōgalakṣaṇam (1-3) · Śloka 4

atha bālarōganidānam | vātaduṣṭaṁ śiśuḥ stanyaṁ piban vātagadāturaḥ | kṣāmasvaraḥ kr̥śāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ ||1|| svinnō bhinnamalō bālaḥ kāmalāpittarōgavān | tr̥ṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṁ payaḥ piban ||2|| kaphaduṣṭaṁ piban kṣīraṁ lālāluḥ ślēṣmarōgavān | nidrānvitō jaḍaḥ śūnavaktrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ ||3|| dvandvajē dvandvajaṁ rūpaṁ sarvajē sarvalakṣaṇam |4|

View original

अथ बालरोगनिदानम् | वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः | क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ||१|| स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् | तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन् ||२|| कफदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् | निद्रान्वितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्दनः शिशुः ||३|| द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् |४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

bālarōgāṇāṁ duṣṭastanyēna sambhavāttadanantaraṁ tānāha– vātaduṣṭamityādi| vātagadātura iti vakṣyamāṇakṣāmasvarādiyuktaḥ| tr̥ṣṇāluriti tr̥ṣṇāvān| lālāluriti lālāsrāvayuktaḥ| chardana iti stanyavāntikaraḥ||1-3||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

duṣṭastanyapānasambhavāt strīrōgānantaraṁ bālarōgamāha– vātaduṣṭamiti| sugamam| pittaduṣṭamāha– svinna ityādi| tr̥ṣṇāluḥ tr̥ṣṇāvān| kaphaduṣṭamāha– kaphaduṣṭamiti| lālāluḥ lālāvān, tathā ślēṣmarōgayuktaḥ, nidrayā pīḍitaḥ, jaḍaḥ apaviddhāṅgaḥ, śūnavaktrākṣaḥ saśōphamukhanayanaḥ, chardana iti stanyavāntikaraḥ||1-3||–

Adhikarana śiśōrvaktumakṣamasyāntargatavēdanājñānōpāyāḥ (4-7) · Śloka 7

śiśōstīvrāmatīvrāṁ ca rōdanāllakṣayēdrujam ||4|| sa yaṁ spr̥śēdbhr̥śaṁ dēśaṁ yatra ca sparśanākṣamaḥ | tatra vidyādrujaṁ mūrdhni rujaṁ cākṣinimīlanāt ||5|| hr̥di jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ | kōṣṭhē vibandhavamathustanadaṁśāntrakūjanaiḥ | ādhmānapr̥ṣṭhanamanajaṭharōnnamanairapi ||6|| bastau guhyē ca viṇmūtrasaṅgatrāsadigīkṣaṇaiḥ | srōtāṁsyaṅgāni sandhīṁśca paśyēdyatnānmuhurmuhuḥ ||7||

View original

शिशोस्तीव्रामतीव्रां च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम् ||४|| स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः | तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ||५|| हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः | कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः | आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ||६|| बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गत्रासदिगीक्षणैः | स्रोतांस्यङ्गानि सन्धींश्च पश्येद्यत्नान्मुहुर्मुहुः ||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śiśōrvaktumakṣamasyāntargatavēdanājñānōpāyamāha– śiśōrityādi| tīvrāṁ rujaṁ bahurōdanāt, atīvrāmalparōdanāt lakṣayēt||4-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śiśōrvaktumakṣamasyāntargatavēdanājñānōpāyamāha– śiśōrityādi| atirōdanēna kiñcidrōdanēna ca rujaṁ pīḍāṁ vidyādityarthaḥ| sa śiśuryaṁ dēhadēśaṁ bhr̥śamatyarthaṁ spr̥śēt, yatra ca dēhadēśē sparśanākṣamaḥ syātsparśaṁ na sahatē, tatra dēhadēśē vēdanāṁ jānīyāt, akṣinimīlanāt nētrayōḥ saṅkōcanācchirasi pīḍāṁ vidyāt, jihvauṣṭhadaśanādibhirbālasya hr̥di pīḍāṁ vidyāt, vibandhādibhirādhmānādibhiśca kōṣṭhē rujaṁ vidyāt, bastau guhyē ca viṇmūtrayōḥ saṅgēna tathā trāsēna digīkṣaṇēna ca bālasya rujaṁ vidyāt||4-7||

Adhikarana kukūṇakalakṣaṇam (8-9) · Śloka 9

kukūṇakaḥ kṣīradōṣācchiśūnāmēva vartmani | jāyatē tēna tannētraṁ kaṇḍūraṁ ca sravēnmuhuḥ ||8|| śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāvagharṣaṇam | śaktō nārkaprabhāṁ draṣṭuṁ na vartmōnmīlanakṣamaḥ ||9||

View original

कुकूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि | जायते तेन तन्नेत्रं कण्डूरं च स्रवेन्मुहुः ||८|| शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् | शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टुं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

bālānāmēva duṣṭastanyapānādvartmarōgamāha– kukūṇaka ityādi| kukūṇakaḥ ‘kōtha’ iti khyātaḥ| sravēnmuhuriti picciṭasrutiyuktaṁ bhavatītyarthaḥ| na vartmōnmīlanakṣama iti na vartmacālanapaṭuḥ||8-9||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

bālānāmēva duṣṭastanyapānādvartmarōgamāha– kukūṇaka ityādi| kṣīradōṣātkukūṇakō nāma rōgaḥ śiśūnāmēva vartmani jāyatē, na mahatāṁ puṁsām| tathā ca vāgbhaṭaḥ– “kukūṇakaḥ śiśōrēva dantōtpattinimittajaḥ|” iti| kutsitē kūṇitē nimīlitē nētrē yasmādrōgādasau kūkūṇakaḥ, lōkē kōthaya ityākhyātaḥ| tēna kukūṇakēna nētraṁ kaṇḍūyuktaṁ jāyatē| tathā tannayanaṁ sravēnmuhuriti picchalasrutiyuktaṁ bhavatītyarthaḥ| lalāṭādimardanaṁ kuryāt| na vartmōnmīlanakṣama iti na vartmacālanapaṭuḥ||8-9||

Adhikarana pārigarbhikalakṣaṇam (10-11) · Śloka 11

mātuḥ kumārō garbhiṇyāḥ stanyaṁ prāyaḥ pibannapi | kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ ||10|| yujyatē kōṣṭhavr̥ddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam | rōgaṁ paribhavākhyaṁ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam ||11||

View original

मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि | कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ||१०|| युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् | रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम् ||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pārigarbhikamāha– māturityādi| pibannapīti apiśabdādapibannapi| tamāhuḥ pārigarbhikamiti pārigarbhikō'hiṇḍīti khyātaḥ; tasyaiva paribhavākhya iti nāmāntaraṁ, bālaṁ paribhavatīti paribhavaḥ, sa ēva ākhyā yasya tam| upaśayēnāpi tajjñānamāha– yuñjyādityādi||10-11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pārigarbhikamāha– māturityādi| kumārō garbhiṇyā mātuḥ prāyō vāyōrbāhulyēna stanyaṁ pibannapīti apiśabdēna apibannapi kāsādibhistathā kōṣṭhavr̥ddhyā yujyatē yuktō bhavati| tadāhuḥ pārigarbhikaṁ ahiṇḍīti lōkē khyātaṁ, tasyaiva nāmāntaraṁ paribhavākhyamiti| upaśayēnāpi tasya jñānamāha– yuñjyāttatrāgnidīpanamityādi||10-11||

Adhikarana tālukaṇṭakalakṣaṇam (12-13) · Śloka 13

tālumāṁsē kaphaḥ kruddhaḥ kurutē tālukaṇṭakam | tēna tālupradēśasya nimnatā mūrdhni jāyatē ||12|| tālupātaḥ stanadvēṣaḥ kr̥cchrāt pānaṁ śakr̥ddravam | tr̥ḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurdharatā vamiḥ ||13||

View original

तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् | तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ||१२|| तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् | तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tālukaṇṭakamāha– tālumāṁsa ityādi| asyaiva lakṣaṇaṁ tālupāta ityādi| tālupāta ityabhyantarē tālunō'dhaḥpātaḥ| kr̥cchrāt pānamityatra ‘stanyasya’ iti śēṣaḥ| śakr̥ddravaṁ bhinnapurīṣatā| grīvādurdharatā grīvāyā duḥkhēna dhāraṇam| vamiḥ stanyasya vāntiḥ||12-13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tālukaṇṭakamāha– tālumāṁsa ityādi| kaṇṭakākāratvēna tālukaṇṭakaḥ, nimnatā gartākāratā| tālupātamāha– tālupāta ityādi| tālupātākhyō rōgaḥ, tālunaḥ patanaṁ sraṁsō yatra rōgē sa tathā| kr̥cchrātpānamityatra stanyasyēti śēṣaḥ| śakr̥ddravaṁ bhinnapurīṣatā, grīvādurdharatā grīvāyā duḥkhēna dhāraṇaṁ, vamiḥ stanyasya vāntiḥ||12-13||

Adhikarana mahāpadmanāmnō visarpasya lakṣaṇam (14) · Śloka 15

visarpastu śiśōḥ prāṇanāśanō bastiśīrṣajaḥ | padmavarṇō mahāpadmanāmā dōṣatrayōdbhavaḥ ||14|| śaṅkhābhyāṁ hr̥dayaṁ yāti hr̥dayādvā gudaṁ vrajēt |15|

View original

विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः | पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः ||१४|| शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् |१५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mahāpadmanāmānaṁ visarpamāha– visarpastvityādi| bastiśīrṣaja iti bastijaḥ śīrṣajaśca, śīrṣaṁ śiraḥ| padmavarṇa iti lōhitapadmavarṇaḥ| śaṅkhābhyāṁ hr̥dayaṁ yātīti śīrṣajaḥ| padmapatratulyavarṇatāṁ mukhatāluni bahirdēśē vēti vadanti| hr̥dayādgudaṁ yātīti bastijaḥ; ūrdhvaṁ hr̥dayaṁ gatvā gudaṁ yātītyarthaḥ| atra padmasavarṇatā bastidēśē gudē ca| vāśabdaścātra vyavasthitavikalpavacanaḥ||14||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mahāpadmanāmānaṁ visarpamāha– visarpa ityādi| bastiśīrṣaja iti bastijaḥ, śīrṣajaśca, śīrṣa śiraḥ, tatra jātaḥ| padmavarṇa iti lōhitapadmavarṇatulyaḥ| śaṅkhābhyāṁ hr̥dayaṁ yātīti śīrṣajaḥ| atra padmavarṇatā bastidēśē gudē ca| vāśabdō'tra vyavasthitavikalpavacanaḥ| hr̥dayādgudaṁ yātīti bastijaḥ, ūrdhvaṁ hr̥dayaṁ gatvā gudē yātītyarthaḥ||14||–

Adhikarana bālarōgē katicit kṣudrarōgāṇāṁ kathanam (15) · Śloka 15

kṣudrarōgē ca kathitē tvajagallyahipūtanē ||15||

View original

क्षुद्ररोगे च कथिते त्वजगल्ल्यहिपूतने ||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

anyau dvau vikārau bālānāṁ bhavatastāvāha– kṣudrētyādi| ‘snigdhāḥ savarṇāḥ’ ityādinā'jagallikā, ‘kaṇḍūyanāt’ ityādinā'hipūtanā||15||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

anyau dvau vikārau bālānāṁ bhavatastāvāha– kṣudrētyādi| ‘snigdhāḥ savarṇāḥ’ ityādinā'jagallikā| ‘kaṇḍūyanāttataḥ kṣiptam’ ityādinā'hipūtanam||15||

Adhikarana bālarōgē kāyacikitsōktajvarādirōgāṇāṁ nirdēśaḥ (16) · Śloka 16

jvarādyā vyādhayaḥ sarvē mahatāṁ yē purēritāḥ | bāladēhē'pi tē tadvadvijñēyāḥ kuśalaiḥ sadā ||16||

View original

ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः | बालदेहेऽपि ते तद्वद्विज्ञेयाः कुशलैः सदा ||१६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

anyē'pi vikārā bālānāṁ sambhavantītyatidēśēna tānāha– jvarādyā ityādi| purēritā iti pūrvōktāḥ| tē tadvaditi tē jvarādayastādr̥śā jñēyāḥ| kuśalairiti vijñaiḥ||16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

anyē vikārā bālānāṁ bhavanti, tānatidēśēnāha– jvarādyā ityādi| tē tadvat tē jvarādayastādr̥śā jñēyā ityarthaḥ||16||

Adhikarana grahajuṣṭānāṁ sāmānyalakṣaṇam (17-19) · Śloka 20

kṣaṇādudvijatē bālaḥ kṣaṇāttrasyati rōditi | nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānamēva vā ||17|| ūrdhvaṁ nirīkṣatē dantān khādēt kūjati jr̥mbhatē | bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṁ phēnaṁ vamati cāsakr̥t ||18|| kṣāmō'ti niśi jāgarti śūnākṣō bhinnaviṭsvaraḥ | māṁsaśōṇitagandhiśca na cāśnāti yathā purā ||19|| sāmānyaṁ grahajuṣṭānāṁ lakṣaṇaṁ samudāhr̥tam |20|

View original

क्षणादुद्विजते बालः क्षणात्त्रस्यति रोदिति | नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव वा ||१७|| ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते | भ्रुवौ क्षिपति दन्तौष्ठं फेनं वमति चासकृत् ||१८|| क्षामोऽति निशि जागर्ति शूनाक्षो भिन्नविट्स्वरः | मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ||१९|| सामान्यं ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् |२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

prāyēṇa śaucabhraṁśādinā skandagrahādayō nava bālēṣvāvēśaṁ kurvantyatastatparijñānāya sāmānyalakṣaṇamāha– kṣaṇādudvijatē bāla ityādi| ētē grahāḥ pūjārthaṁ bālān hiṁsanti| yaduktaṁ suśrutē– “dhātrīmātrōḥ prāk pradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭān maṅgalācārahīnān| trastān hr̥ṣṭāṁstarjitān kranditān vā pūjāhētōrhiṁsyurētē kumārān||” (su. u. taṁ. a. 27) iti| udvijata ityudvignō bhavati; udvignō vihvalaḥ, na tu bibhētītyarthaḥ, trasyatītyanēna paunaruktyaprasaṅgāt| kūjatyārtanādaṁ karōti| bhruvau kṣipatīti bhrūbhaṅgaṁ racayati| dantauṣṭhamityatra kṣipatīti sambadhyatē| kṣipati khādati, dhātūnāmanēkārthatvāt| bhinnaviṭsvara iti bhinnaviṭ bhinnaśakr̥t, bhinnasvaraḥ svarabhēdavān| māṁsaśōṇitagandhiriti visragandhiḥ| na cāśnāti yathā purēti pūrvavanna bhakṣayatītyarthaḥ||17-19||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

prāyēṇa śaucabhraṁśādinā skandagrahādayō nava bālēṣvāviśanti, tatparijñānārthaṁ sāmānyalakṣaṇaṁ viśēṣalakṣaṇaṁ ca vyācaṣṭē| tatra sāmānyalakṣaṇamāha– kṣaṇādityādi| ētē grahāḥ pūjāhētōrbālānhiṁsanti| yaduktaṁ carakē– “dhātrīmātrōḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān| kliṣṭāṁstāṁstāṁstarjitāṁstāḍitāṁśca pūjāhētōrhiṁsyurētē kumārān||” iti| udvijata iti udvignō vihvalō bhavati; na tu bibhētītyayamasyārthaḥ, trasyatītyasyōpāttatvāt| kūjatīti avyaktanādaṁ karōti, bhruvau kṣipati bhrūbhaṅgaṁ racayati, dantauṣṭhamityatra kṣipatīti sambadhyatē| kṣipati khādati, dhātūnāmanēkārthatvāt| bhinnaviḍityādi| bhinnaviṭ bhinnamalaḥ, bhinnasvaraḥ svarabhēdavān| māṁsaśōṇitagandhiriti visragandhiḥ| na cāśnātīti pūrvavanna bhakṣayatītyarthaḥ| ētatsarvaṁ grahāṇāṁ sāmānyalakṣaṇam||17-19||–

Adhikarana skandagrahagr̥hītalakṣaṇam (20-21) · Śloka 22

ēkanētrasya gātrasya srāvaḥ spandanakampanam ||20|| ūrdhvaṁ dr̥ṣṭyā nirīkṣēta vakrāsyō raktagandhikaḥ | dantān khādati vitrastaḥ stanyaṁ naivābhinandati ||21|| skandagrahagr̥hītānāṁ rōdanaṁ cālpamēva ca |22|

View original

एकनेत्रस्य गात्रस्य स्रावः स्पन्दनकम्पनम् ||२०|| ऊर्ध्वं दृष्ट्या निरीक्षेत वक्रास्यो रक्तगन्धिकः | दन्तान् खादति वित्रस्तः स्तन्यं नैवाभिनन्दति ||२१|| स्कन्दग्रहगृहीतानां रोदनं चाल्पमेव च |२२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sāmānyaliṅgamabhidhāya viśēṣagrahaliṅgamāha– ēkanētrasyētyādi| ēkanētrasya vāmasya dakṣiṇasya vā srāvō'śrusrutiḥ prabhāvāt; gātrasya srāvō gharmayuktagātratētyarthaḥ| spandanakampanamiti spandanaṁ manāk calanaṁ, kampanaṁ mahatā vēgēna vēpanaṁ; spandanaṁ kampanaṁ vā bhavatītyarthaḥ| vakrāsyō vakramukhaḥ| raktagandhika ityētat sāmānyalakṣaṇalabdhamapyatiśayārthamuktam; ēvamanyatrāpi sāmānyalakṣaṇē punaruktē vyākhyēyam||20-21||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

viśēṣaliṅgaṁ tatra skandagrahagr̥hītalakṣaṇamāha– ēkētyādi| skandō'tra skandavinōdārthaṁ rudrēṇa sr̥ṣṭō grahaḥ, na punarbhagavān kārtikēyaḥ| ēkanētrasya vāmasya dakṣiṇasya vā srāvō'śrusrutirbhavati prabhāvāt, gātrasya srāvō gharmayuktagātratētyarthaḥ, spandanaṁ kampanamiti| spandanaṁ manāk calanaṁ, kampanaṁ mahatā vēgēna vēpanaṁ vā bhavatītyarthaḥ| vakrāsya iti vakramukhaḥ| raktagandhika ityētēna sāmānyalakṣaṇalabdhamapyatiśayārthamuktam||20-21||–

Adhikarana skandāpasmāralakṣaṇam (22) · Śloka 22

naṣṭasañjñō vamēt phēnaṁ sañjñāvānatirōditi | pūyaśōṇitagandhitvaṁ skandāpasmāralakṣaṇam ||22||

View original

नष्टसञ्ज्ञो वमेत् फेनं सञ्ज्ञावानतिरोदिति | पूयशोणितगन्धित्वं स्कन्दापस्मारलक्षणम् ||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

skandāpasmāralakṣaṇamāha– naṣṭētyādi| naṣṭasañjñō mūrchitaḥ san phēnaṁ vamati, tathā sañjñāvān sannatirōditi||22||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

skandāpasmāralakṣaṇamāha– naṣṭētyādi| naṣṭasañjñaḥ san phēnaṁ vamati, sañjñāvān jñānavān atirōditi, naṣṭasañjñō mūrchitaḥ||22||

Adhikarana śakunigrahagr̥hītalakṣaṇam (23) · Śloka 23

srastāṅgō bhayacakitō vihaṅgagandhiḥ sāsrāvavraṇaparipīḍitaḥ samantāt | sphōṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñēyō bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||23|| (su. u. taṁ. a. 27) |

View original

स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रावव्रणपरिपीडितः समन्तात् | स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||२३|| (सु. उ. तं. अ. २७) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śakunīlakṣaṇamāha– srastāṅga ityādi| srastāṅga iti aṅgasraṁsavadvyathāvān| bhayacakita iti bhayahēturbhayaṁ bhayānakamucyatē, tataścakitaḥ; asati bhayahētau trasyatītyarthaḥ| vihaṅgagandhiriti vihaṅgasyēva gandhō yasya sa tathā, ‘upamānācca’ iti samāsānta ‘i’ pratyayaḥ| vihaṅgaśabdēna jalacarā māṁsādāśca pakṣiṇō gr̥hyantē, visragandhitvāt| hiraṇyākṣē'pyuktam– “saṁsrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphōṭairbhayānvitaḥ| srastāṅgō visragandhiḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ||” iti| sāsrāvavraṇaparipīḍita iti sphōṭairēva vidīrṇairvraṇarūpamāpannaiḥ paripīḍitaḥ| sphōṭaiśca pracitatanuriti navanavaiḥ sphōṭairvyāptatanuḥ| kṣata ityabhibhūtaḥ||23||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śakunīgrahalakṣaṇamāha– srastētyādi| srastāṅgaḥ aṅgasraṁsanavyathāvān| bhayacakita iti bhayahēturbhayaṁ bhayānakamucyatē, tataścakitaḥ asati bhayahētau trasyatītyarthaḥ| vihaṅgaśabdēna jalacarā māṁsādāśca pakṣiṇō gr̥hyantē visragandhitvāt| hiraṇyākṣē'pyuktam– “saṁsrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphōṭairbhayānvitaḥ| srastāṅgō visragandhiḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ||” iti| sāsrāvavraṇaparipīḍita iti sphōṭairēva vidīrṇairvraṇarūpatāmāpannaiḥ paripīḍita ityarthaḥ| sphōṭaiśca pracitatanuriti navanavaiḥ sphōṭairvyāptatanuḥ| kṣata ityabhibhūtaḥ||23||

Adhikarana rēvatī-pūtanā-andhapūtanā-śītapūtanā-mukhamaṇḍikā-naigamēyagrahagr̥hītalakṣaṇam (24-30) · Śloka 30

vraṇaiḥ sphōṭaiścitaṁ gātraṁ paṅkagandhaṁ sravēdasr̥k | bhinnavarcā jvarī dāhī rēvatīgrahalakṣaṇam ||24|| atīsārō jvarastr̥ṣṇā tiryakprēkṣaṇarōdanam | naṣṭanidrastathōdvignō grastaḥ pūtanayā śiśuḥ ||25|| chardiḥ kāsō jvarastr̥ṣṇā vasāgandhō'tirōdanam | stanyadvēṣō'tisāraśca andhapūtanayā bhavēt ||26|| vēpatē kāsatē kṣīṇō nētrarōgō vigandhitā | chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ ||27|| prasannavarṇavadanaḥ sirābhirabhisaṁvr̥taḥ | mūtragandhī ca bahvāśī mukhamaṇḍikayā bhavēt ||28|| chardispa(sya)ndanakaṇṭhāsyaśōṣamūrchāvigandhitāḥ | ūrdhvaṁ paśyēddaśēddantān naigamēyagrahaṁ vadēt ||29|| prastabdhākṣaḥ stanadvēṣī muhyatē cāniśaṁ muhuḥ | taṁ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ | viparītatamaṁ sādhyaṁ cikitsēdacirārditam ||30||

View original

व्रणैः स्फोटैश्चितं गात्रं पङ्कगन्धं स्रवेदसृक् | भिन्नवर्चा ज्वरी दाही रेवतीग्रहलक्षणम् ||२४|| अतीसारो ज्वरस्तृष्णा तिर्यक्प्रेक्षणरोदनम् | नष्टनिद्रस्तथोद्विग्नो ग्रस्तः पूतनया शिशुः ||२५|| छर्दिः कासो ज्वरस्तृष्णा वसागन्धोऽतिरोदनम् | स्तन्यद्वेषोऽतिसारश्च अन्धपूतनया भवेत् ||२६|| वेपते कासते क्षीणो नेत्ररोगो विगन्धिता | छर्द्यतीसारयुक्तश्च शीतपूतनया शिशुः ||२७|| प्रसन्नवर्णवदनः सिराभिरभिसंवृतः | मूत्रगन्धी च बह्वाशी मुखमण्डिकया भवेत् ||२८|| छर्दिस्प(स्य)न्दनकण्ठास्यशोषमूर्छाविगन्धिताः | ऊर्ध्वं पश्येद्दशेद्दन्तान् नैगमेयग्रहं वदेत् ||२९|| प्रस्तब्धाक्षः स्तनद्वेषी मुह्यते चानिशं मुहुः | तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः | विपरीततमं साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् ||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

rēvatīgrahalakṣaṇamāha– vraṇairityādi| vraṇaiḥ purāṇaiḥ, sphōṭairavidīrṇairnūtanaiḥ, citaṁ vyāptam| gātramiti kartr̥padaṁ, paṅkagandhaṁ śaṭitakardamagandhaṁ, samāsavidhēranityatvādipratyayō na bhavati| pūtanālakṣaṇamāha– atīsāra ityādi| grasta iti gr̥hīta ityarthaḥ||24-30||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

rēvatīgrahalakṣaṇamāha– vraṇairityādi| vraṇaiḥ purāṇaiḥ, sphōṭairnavaiḥ, paṅkagandhaṁ kardamagandhamasr̥k sravēt| pūtanāgrastalakṣaṇamāha– atīsāra ityādi| tiryak vā dakṣiṇanētraprāntasyāvalōkanam, udvignō vyagracittaḥ, grastō gr̥hītaḥ| andhapūtanayā grastamāha– chardirityādi| vasāyā māṁsasnēhasya gandhavān| śītapūtanāgrastalakṣaṇamāha– vēpata ityādi| sugamam| mukhamaṇḍalikāgrastalakṣaṇamāha– prasannētyādi| udgatasirābhirvyāptasirāḥ, mūtragandhīti bastamūtragandhaḥ, bahvāśī bahubhakṣaṇaśīlaḥ| naigamēyagrastalakṣaṇamāha– chardirityādi| syandanaṁ lālāsrāvaḥ, athavā gharmāmbusrāvaḥ| sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– prastabdhākṣa ityādi||24-30||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 68

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē bālarōganidānaṁ samāptam ||68||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने बालरोगनिदानं समाप्तम् ||६८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ bālarōganidānaṁ samāptam||68||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyakr̥tāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ bālarōganidānaṁ samāptam||68||