Adhikarana ൨൦ (൪൦) · Śloka ൪൦
അതോ ഭൂയഃ കര്മൌഷധാനാം ച പ്രാധാന്യതഃ സാനുബന്ധാനി ദ്രവ്യാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
തദ്യഥാ- അന്നം വൃത്തികരാണാം ശ്രേഷ്ഠമ്, ഉദകമാശ്വാസകരാണാം (സുരാ ശ്രമഹരാണാം ), ക്ഷീരം ജീവനീയാനാം, മാംസം ബൃംഹണീയാനാം, രസസ്തര്പണീയാനാം, ലവണമന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമ്, അമ്ലം ഹൃദ്യാനാം, കുക്കുടോ ബല്യാനാം, നക്രരേതോ വൃഷ്യാണാം, മധു ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനാനാം, സര്പിര്വാതപിത്തപ്രശമനാനാം, തൈലം വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാം, വമനം ശ്ലേഷ്മഹരാണാം, വിരേചനം പിത്തഹരാണാം, ബസ്തിര്വാതഹരാണാം, സ്വേദോ മാര്ദവകരാണാം, വ്യായാമഃ സ്ഥൈര്യകരാണാം, ക്ഷാരഃ പുംസ്ത്വോപഘാതിനാം, (തിന്ദുകമനന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമ് ,) ആമം കപിത്ഥമകണ്ഠ്യാനാമ്, ആവികം സര്പിരഹൃദ്യാനാമ്, അജാക്ഷീരം ശോഷഘ്നസ്തന്യസാത്മ്യരക്തസാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, അവിക്ഷീരം ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, മഹിഷീക്ഷീരം സ്വപ്നജനനാനാം, മന്ദകം ദധ്യഭിഷ്യന്ദകരാണാം, ഗവേധുകാന്നം കര്ശനീയാനാമ്, ഉദ്ദാലകാന്നം വിരൂക്ഷണീയാനാമ്, ഇക്ഷുര്മൂത്രജനനാനാം, യവാഃ പുരീഷജനനാനാം, ജാമ്ബവം വാതജനനാനാം, ശഷ്കുല്യഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, കുലത്ഥാ അമ്ലപിത്തജനനാനാം, മാഷാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തജനനാനാം, മദനഫലം വമനാസ്ഥാപനാനുവാസനോപയോഗിനാം, ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാം, ചതുരങ്ഗുലോ മൃദുവിരേചനാനാം, സ്നുക്പയസ്തീക്ഷ്ണവിരേചനനാം, പ്രത്യക്പുഷ്പാ ശിരോവിരേചനാനാം, വിഡങ്ഗം ക്രിമിഘ്നാനാം, ശിരീഷോ വിഷഘ്നാനാം, ഖദിരഃ കുഷ്ഠഘ്നാനാം, രാസ്നാ വാതഹരാണാമ്, ആമലകം വയഃസ്ഥാപനാനാം, ഹരീതകീ പഥ്യാനാമ്, ഏരണ്ഡമൂലം വൃഷ്യവാതഹരാണാം, പിപ്പലീമൂലം ദീപനീയപാചനീയാനാഹപ്രശമനാനാം, ചിത്രകമൂലം ദീപനീയപാചനീയഗുദശോഥാര്ശഃശൂലഹരാണാം, പുഷ്കരമൂലം ഹിക്കാശ്വാസകാസപാര്ശ്വശൂലഹരാണാം, മുസ്തം സാങ്ഗ്രാഹികദീപനീയപാചനീയാനാമ്, ഉദീച്യം നിര്വാപണദീപനീയപാചനീയച്ഛര്ദ്യതീസാരഹരാണാം, കട്വങ്ഗം സാങ്ഗ്രാഹികപാചനീയദീപനീയാനാമ്, അനന്താ സാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാമ്, അമൃതാ സാങ്ഗ്രാഹികവാതഹരദീപനീയശ്ലേഷ്മശോണിതവിബന്ധപ്രശമനാനാം, ബില്വം സാങ്ഗ്രാഹികദീപനീയവാതകഫപ്രശമനാനാമ്, അതിവിഷാ ദീപനീയപാചനീയസാങ്ഗ്രാഹികസര്വദോഷഹരാണാമ്, ഉത്പലകുമുദപദ്മകിഞ്ജല്കഃ സാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാം, ദുരാലഭാ പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാം, ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ ശോണിതപിത്താതിയോഗപ്രശമനാനാം, കുടജത്വക് ശ്ലേഷ്മപിത്തരക്തസാങ്ഗ്രാഹികോപശോഷണാനാം, കാശ്മര്യഫലം രക്തസാങ്ഗ്രാഹികരക്തപിത്തപ്രശമനാനാം, പൃശ്നിപര്ണീ സാങ്ഗ്രാഹികവാതഹരദീപനീയവൃഷ്യാണാം, വിദാരിഗന്ധാ വൃഷ്യസര്വദോഷഹരാണാം, ബലാ സാങ്ഗ്രാഹികബല്യവാതഹരാണാം, ഗോക്ഷുരകോ മൂത്രകൃച്ഛ്രാനിലഹരാണാം, ഹിങ്ഗുനിര്യാസശ്ഛേദനീയദീപനീയാനുലോമികവാതകഫപ്രശമനാനാമ്, അമ്ലവേതസോ ഭേദനീയദീപനീയാനുലോമികവാതശ്ലേഷ്മഹരാണാം, യാവശൂകഃ സ്രംസനീയപാചനീയാര്ശോഘ്നാനാം, തക്രാഭ്യാസോ ഗ്രഹണീദോഷശോഫാര്ശോഘൃതവ്യാപത്പ്രശമനാനാം, ക്രവ്യാന്മാംസരസാഭ്യാസോ ഗ്രഹണീദോഷശോഷാര്ശോഘ്നാനാം, ക്ഷീരഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാം, സമഘൃതസക്തുപ്രാശാഭ്യാസോ വൃഷ്യോദാവര്തഹരാണാം, തൈലഗണ്ഡൂഷാഭ്യാസോ ദന്തബലരുചികരാണാം, ചന്ദനം ദുര്ഗന്ധഹരദാഹനിര്വാപണലേപനാനാം, രാസ്നാഗുരുണീ ശീതാപനയനപ്രലേപനാനാം, ലാമജ്ജകോശീരം ദാഹത്വഗ്ദോഷസ്വേദാപനയനപ്രലേപനാനാം, കുഷ്ഠം വാതഹരാഭ്യങ്ഗോപനാഹോപയോഗിനാം, മധുകം ചക്ഷുഷ്യവൃഷ്യകേശ്യകണ്ഠ്യവര്ണ്യവിരജനീയരോപണീയാനാം, വായുഃ പ്രാണസഞ്ജ്ഞാപ്രദാനഹേതൂനാമ്, അഗ്നിരാമസ്തമ്ഭശീതശൂലോദ്വേപനപ്രശമനാനാം, ജലം സ്തമ്ഭനീയാനാം, മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ട്രനിര്വാപിതമുദകം തൃഷ്ണാച്ഛര്ദ്യതിയോഗപ്രശമനാനാമ്, അതിമാത്രാശനമാമപ്രദോഷഹേതൂനാം, യഥാഗ്ന്യഭ്യവഹാരോऽഗ്നിസന്ധുക്ഷണാനാം, യഥാസാത്മ്യം ചേഷ്ടാഭ്യവഹാരൌ സേവ്യാനാം, കാലഭോജനമാരോഗ്യകരാണാം, തൃപ്തിരാഹാരഗുണാനാം, വേഗസന്ധാരണമനാരോഗ്യകരാണാം, മദ്യം സൌമനസ്യജനനാനാം, മദ്യാക്ഷേപോ ധീധൃതിസ്മൃതിഹരാണാം, ഗുരുഭോജനം ദുര്വിപാകകരാണാമ്, ഏകാശനഭോജനം സുഖപരിണാമകരാണാം, സ്ത്രീഷ്വതിപ്രസങ്ഗഃ ശോഷകരാണാം, ശുക്രവേഗനിഗ്രഹഃ ഷാണ്ഡ്യകരാണാം, പരാഘാതനമന്നാശ്രദ്ധാജനനാനാമ്, അനശനമായുഷോ ഹ്രാസകരാണാം, പ്രമിതാശനം കര്ശനീയാനാമ്, അജീര്ണാധ്യശനം ഗ്രഹണീദൂഷണാനാം, വിഷമാശനമഗ്നിവൈഷമ്യകരാണാം, വിരുദ്ധവീര്യാശനം നിന്ദിതവ്യാധികരാണാം, പ്രശമഃ പഥ്യാനാം, ആയാസഃ സര്വാപഥ്യാനാം, മിഥ്യായോഗോ വ്യാധികരാണാം, രജസ്വലാഭിഗമനമലക്ഷ്മീമുഖാനാം, ബ്രഹ്മചര്യമായുഷ്യാണാം, പരദാരാഭിഗമനമനായുഷ്യാണാം, സങ്കല്പോ വൃഷ്യാണാം, ദൌര്മനസ്യമവൃഷ്യാണാമ്, അയഥാബലമാരമ്ഭഃ പ്രാണോപരോധിനാം, വിഷാദോ രോഗവര്ധനാനാം, സ്നാനം ശ്രമഹരാണാം, ഹര്ഷഃ പ്രീണനാനാം, ശോകഃ ശോഷണാനാം, നിവൃത്തിഃ പുഷ്ടികരാണാം, പുഷ്ടിഃസ്വപ്നകരാണാമ്, അതിസ്വപ്നസ്തന്ദ്രാകരാണാം, സര്വരസാഭ്യാസോ ബലകരാണാമ്, ഏകരസാഭ്യാസോ ദൌര്ബല്യകരാണാം, ഗര്ഭശല്യമാഹാര്യാണാമ്, അജീര്ണമുദ്ധാര്യാണാം, ബാലോ മൃദുഭേഷജീയാനാം, വൃദ്ധോ യാപ്യാനാം, ഗര്ഭിണീ തീക്ഷ്ണൌഷധവ്യവായവ്യായാമവര്ജനീയാനാം, സൌമനസ്യം ഗര്ഭധാരണാനാം, സന്നിപാതോ ദുശ്ചികിത്സ്യാനാമ്, ആമോ വിഷമചികിത്സ്യാനാം , ജ്വരോ രോഗാണാം, കുഷ്ഠം ദീര്ഘരോഗാണാം, രാജയക്ഷ്മാ രോഗസമൂഹാനാം, പ്രമേഹോऽനുഷങ്ഗിണാം, ജലൌകസോऽനുശസ്ത്രാണാം, ബസ്തിസ്തന്ത്രാണാം, ഹിമവാനൌഷധിഭൂമീനാം, സോമ ഓഷധീനാം, മരുഭൂമിരാരോഗ്യദേശാനാമ്, അനൂപോऽഹിതദേശാനാമ്, നിര്ദേശകാരിത്വമാതുരഗുണാനാം, ഭിഷക് ചികിത്സാങ്ഗാനാം, നാസ്തികോവര്ജ്യാനാം, ലൌല്യം ക്ലേശകരാണാമ്, അനിര്ദേശകാരിത്വമരിഷ്ടാനാം, അനിര്വേദോ വാര്തലക്ഷണാനാം, വൈദ്യസമൂഹോ നിഃസംശയകരാണം, യോഗോ വൈദ്യഗുണാനാം, വിജ്ഞാനമൌഷധീനാം, ശാസ്ത്രസഹിതസ്തര്കഃ സാധനാനാം, സമ്പ്രതിപത്തിഃ കാലജ്ഞാനപ്രയോജനാനാമ്, അവ്യവസായഃ കാലാതിപത്തിഹേതൂനാം, ദൃഷ്ടകര്മതാ നിഃസംശയകരാണാമ്, അസമര്ഥതാ ഭയകരാണാം, തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ബുദ്ധിവര്ധനാനാമ്, ആചാര്യഃ ശാസ്ത്രാധിഗമഹേതൂനാമ്, ആയുര്വേദോऽമൃതാനാം, സദ്വചനമനുഷ്ഠേയാനാമ്, അസദ്ഗ്രഹണം സര്വാഹിതാനാം, സര്വസന്ന്യാസഃ സുഖാനാമിതി||൪൦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
Show commentary
അതോ ഭൂയ ഇതി അത ഇതി ഹേതൌ, യസ്മാദ്ധിതാഹിതാദ്യുക്തം ന തു തേഷാം കര്മേത്യര്ഥഃ| ഭൂയഃ ശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ, കര്മേതി കാര്യമ്; തേന, അതോ ഭൂയ ആഹാരവികാരാണാം കര്മ| യഥാ- ‘അന്നം വൃത്തികരാണാമ്’, ‘ഉദകമാശ്വാസകരാണാമ്’ ഇത്യാദി; തഥൌഷധാനാം ച കര്മ, യഥാ- ‘ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാമ്’ ഇത്യാദി വക്ഷ്യാമഃ| പ്രാധാന്യത ഇത്യനേന ന സര്വേഷാമാഹാരവികാരാണാമൌഷധാനാം ച കര്മാഭിധാനം , കിന്തു യഥാപ്രധാനമിതി ദര്ശയതി| സാനുബന്ധാനീതി സപ്രയോജനാനി, യഥാ- അജീര്ണമുദ്ധാര്യാണാമിത്യാദി; അജീര്ണജ്വരാദികര്മകഥനം ഹി ചികിത്സോപയോഗി വ്യക്തമേവ| ദ്രവ്യാണീതി മഹാഭൂതാനി, യഥാ- ജലം സ്തമ്ഭനാനാം, വായുഃ പ്രാണസഞ്ജ്ഞാപ്രദാനഹേതൂനാമ്, ഇത്യാദി| ദ്രവ്യാണീത്യുപലക്ഷണം; തച്ച സാനുബന്ധാനീത്യസ്യ വിശേഷണം, തേനാദ്രവ്യമപി സാനുബന്ധമുച്യതേ; യഥാ- ‘ശാസ്ത്രസഹിതസ്തര്കഃ സാധനാനാമ്’ ഇത്യാദി| കിംവാ, ഹിതാഹിതാവയവമിതി കര്മവിശേഷണം; തേന, ഹിതാഹിതൈകദേശരൂപം കര്മാഹാരവികാരണാമിതി ഭവതി; തത്ര ഹിതം കര്മ ‘അന്നം വൃത്തികരാണാമ്’ ഇത്യാദി, അഹിതം കര്മ ‘ആവികം സര്പിരഹൃദ്യാനാമ്’ ഇത്യാദി| ഔഷധാനാം കര്മ ‘ത്രിവൃത് സുഖവിരേചനാനാമ്’ ഇത്യാദി വ്യാഖ്യാനം പൂര്വവദേവ| വൃത്തികരാണാമിതി ശരീരസ്ഥിതികരാണാമ് | അന്നദ്രവ്യരുചികരാണാമിതി ലവണമന്നേന സംയുക്തം സദന്നേ രുചിം കരോതീത്യര്ഥഃ| അമ്ലം ഹൃദ്യാനാമിതി രുച്യാനാമ്, അമ്ലം തു സ്വയമേവ രോചതേ| മധു ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനാനാമിതി ദ്രവദ്രവ്യേഷു, ദുരാലഭാ ത്വൌഷധദ്രവ്യേഷു; തേന ദുരാലഭായാ മധുനശ്ച ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രശമനശ്രേഷ്ഠത്വാവധാരണം ന വിരോധി| ബസ്തിരിതി അവിശേഷാദാസ്ഥാപനാനുവാസനേ| അവിക്ഷീരം പിത്തശ്ലേഷ്മജനനാനാമിതി പേയേഷു മധ്യേ, മാഷാഃ പിത്തശ്ലേഷ്മജനനാനാമിതി ഭോജ്യേഷു, ശഷ്കുല്യഃ പിത്തശ്ലേഷ്മജനനാനാമിതി ഭക്ഷ്യേഷു മധ്യേ; കിംവാ, ത്രയമപ്യേതത് പിത്തശ്ലേഷ്മജനനം പ്രതി സമാനമിതി ത്രിതയമപ്യുച്യതേ; ഏവമന്യത്രാപി തുല്യശ്രേഷ്ഠതാഭിധാനം തജ്ജാതീയശ്രേഷ്ഠതാഭിപ്രായേണ തഥാ തുല്യത്വേന ച ജ്ഞേയമ്| മന്ദകമിതി മന്ദജാതമ്| ഉദ്ദാലകോ വനകോദ്രവഃ| ഗുദശോഥഃ അര്ശഃ| ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ പ്രിയങ്ഗുരേവ| ക്രവ്യം മാംസമത്തീതി ക്രവ്യാദ് വ്യാഘ്രാദിഃ| സമഘൃത ഇത്യത്ര സമശബ്ദഃ സഹാര്ഥഃ| ഉദ്വേപനമിതി വേപനമ്| ഉദകമാശ്വാസനസ്തമ്ഭനാനാമിതി വക്തവ്യേ, യത് പൃഥക് ‘ഉദകമാശ്വാസകരാണാം’, തഥാ ‘ജലം സ്തമ്ഭനാനാം’ ഇതി കരോതി, തേന കര്മദ്വയേऽപി ജലസ്യാനന്യസാധാരണതാം ദര്ശയതി; മിലിത്വാ ഗുണപാഠേ ഹ്യുഭയകര്മകര്തൃഷ്വേവ പ്രാധാന്യം സ്യാത്; ഏവമന്യത്രാപ്യനേകകര്മകര്തൃത്വേ യസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തം പിപ്പലീമൂലാദൌ, തത്ര തഥാഭൂതാനേകകര്മകര്തൃത്വേഷ്വേവ പ്രാധാന്യം ജ്ഞേയം, ന പൃഥക്കര്മണി| ലാമജ്ജകോശീരമുശീരദ്വയം സഗന്ധമഗന്ധം ച ഗൃഹ്യതേ| ഏകാശനഭോജനമിതി ഏകകാലഭോജനമ്; അനേനൈകാശനസ്യ സുഖപരിണാമതാമാത്രമുച്യതേ, ന ദ്വിതീയാന്നപ്രതിഷേധഃ ക്രിയതേ; ഏതേന ദ്വിര്ഭോജനേऽപ്യവ്യാഹതാഗ്നിതാനിദ്രാദയഃ സുഖപരിണാമകാരണത്വേന ജ്ഞേയാഃ| ശോഷദ്വാരാണാമിതി ശോഷകാരണാനാമ്| പരാഘാതനം വധസ്ഥാനം, വധ്യമാനപ്രാണിദര്ശനാദ്ധി ഘൃണയാ നാന്നേ ശ്രദ്ധാ സ്യാത്| ‘യഥാऽശിതം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തന്നാതിസാധു| പ്രമിതാശനമ് അതീതകാലഭോജനം, സ്തോകഭോജനം വാ| വിഷമാശനം പ്രകൃതികരണാദിവിഷമാശനമ്| നിന്ദിതവ്യാധിഃ ശ്വിത്രകുഷ്ഠാദിഃ| അലക്ഷ്മീമുഖാനാമ് അലക്ഷ്മീകാരണാനാമ്| മിഥ്യായോഗഃ സമ്യഗ്യോഗാദന്യസ്ത്രിവിധോ യോഗഃ| സങ്കല്പഃ സ്ത്രീസങ്ഗസങ്കല്പഃ| ജ്വരോ രോഗാണാമിതി രുജാകര്തൃൗണാമ്| അനുഷങ്ഗീ പുനര്ഭാവീ| തന്ത്രാണാമിതി കര്മണാമ്| സോമ ഓഷധിരാജഃ പഞ്ചദശപര്വാ| വാര്തലക്ഷണാനാമിതി ആരോഗ്യലക്ഷണാനാമ്| ജ്ഞാനമിതി ഔഷധാദിവിജ്ഞാനമ്| സാധനാനാമിതി ജ്ഞാനസാധനാനാമ്| സമ്പ്രതിപത്തിഃ യഥാകര്തവ്യതാനുഷ്ഠാനമ് | തൃപ്തിരാഹാരഗുണാനാമിത്യത്ര ഗുണശബ്ദഃ പ്രശസ്തധര്മവചനഃ| ഏകരസാഭ്യാസഃ കര്ശനാനാമിതി അപവാദം വര്ജയിത്വാ, തേന ഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാമിതി ന വിരുധ്യതേ| അമൃതാനാമിതി ജീവിതപ്രധാ(ദാ)നഹേതൂനാമ്| സര്വസന്ന്യാസഃ സര്വക്രിയാത്യാഗഃ , സ ഹി പരമസുഖമോക്ഷഹേതുഃ ശാരീരേ വക്തവ്യഃ||൪൦||