Adhikarana ೨೦ (೪೦) · Śloka ೪೦
ಅತೋ ಭೂಯಃ ಕರ್ಮೌಷಧಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ ಸಾನುಬನ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ತದ್ಯಥಾ- ಅನ್ನಂ ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್, ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸಕರಾಣಾಂ (ಸುರಾ ಶ್ರಮಹರಾಣಾಂ ), ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಂ, ಮಾಂಸಂ ಬೃಂಹಣೀಯಾನಾಂ, ರಸಸ್ತರ್ಪಣೀಯಾನಾಂ, ಲವಣಮನ್ನದ್ರವ್ಯರುಚಿಕರಾಣಾಮ್, ಅಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಾನಾಂ, ಕುಕ್ಕುಟೋ ಬಲ್ಯಾನಾಂ, ನಕ್ರರೇತೋ ವೃಷ್ಯಾಣಾಂ, ಮಧು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ತೈಲಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ವಮನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾಣಾಂ, ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಂ, ಬಸ್ತಿರ್ವಾತಹರಾಣಾಂ, ಸ್ವೇದೋ ಮಾರ್ದವಕರಾಣಾಂ, ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಕ್ಷಾರಃ ಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತಿನಾಂ, (ತಿನ್ದುಕಮನನ್ನದ್ರವ್ಯರುಚಿಕರಾಣಾಮ್ ,) ಆಮಂ ಕಪಿತ್ಥಮಕಣ್ಠ್ಯಾನಾಮ್, ಆವಿಕಂ ಸರ್ಪಿರಹೃದ್ಯಾನಾಮ್, ಅಜಾಕ್ಷೀರಂ ಶೋಷಘ್ನಸ್ತನ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯರಕ್ತಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅವಿಕ್ಷೀರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಂ ಸ್ವಪ್ನಜನನಾನಾಂ, ಮನ್ದಕಂ ದಧ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಕರಾಣಾಂ, ಗವೇಧುಕಾನ್ನಂ ಕರ್ಶನೀಯಾನಾಮ್, ಉದ್ದಾಲಕಾನ್ನಂ ವಿರೂಕ್ಷಣೀಯಾನಾಮ್, ಇಕ್ಷುರ್ಮೂತ್ರಜನನಾನಾಂ, ಯವಾಃ ಪುರೀಷಜನನಾನಾಂ, ಜಾಮ್ಬವಂ ವಾತಜನನಾನಾಂ, ಶಷ್ಕುಲ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಕುಲತ್ಥಾ ಅಮ್ಲಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಮಾಷಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜನನಾನಾಂ, ಮದನಫಲಂ ವಮನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೋಪಯೋಗಿನಾಂ, ತ್ರಿವೃತ್ ಸುಖವಿರೇಚನಾನಾಂ, ಚತುರಙ್ಗುಲೋ ಮೃದುವಿರೇಚನಾನಾಂ, ಸ್ನುಕ್ಪಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣವಿರೇಚನನಾಂ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಾಂ, ವಿಡಙ್ಗಂ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನಾನಾಂ, ಶಿರೀಷೋ ವಿಷಘ್ನಾನಾಂ, ಖದಿರಃ ಕುಷ್ಠಘ್ನಾನಾಂ, ರಾಸ್ನಾ ವಾತಹರಾಣಾಮ್, ಆಮಲಕಂ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಾನಾಂ, ಹರೀತಕೀ ಪಥ್ಯಾನಾಮ್, ಏರಣ್ಡಮೂಲಂ ವೃಷ್ಯವಾತಹರಾಣಾಂ, ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಾನಾಹಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಚಿತ್ರಕಮೂಲಂ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಗುದಶೋಥಾರ್ಶಃಶೂಲಹರಾಣಾಂ, ಪುಷ್ಕರಮೂಲಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಹರಾಣಾಂ, ಮುಸ್ತಂ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಾನಾಮ್, ಉದೀಚ್ಯಂ ನಿರ್ವಾಪಣದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಹರಾಣಾಂ, ಕಟ್ವಙ್ಗಂ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಪಾಚನೀಯದೀಪನೀಯಾನಾಮ್, ಅನನ್ತಾ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅಮೃತಾ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕವಾತಹರದೀಪನೀಯಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತವಿಬನ್ಧಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಬಿಲ್ವಂ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕದೀಪನೀಯವಾತಕಫಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅತಿವಿಷಾ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಸರ್ವದೋಷಹರಾಣಾಮ್, ಉತ್ಪಲಕುಮುದಪದ್ಮಕಿಞ್ಜಲ್ಕಃ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ದುರಾಲಭಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಗನ್ಧಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಾತಿಯೋಗಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಕುಟಜತ್ವಕ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕೋಪಶೋಷಣಾನಾಂ, ಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಲಂ ರಕ್ತಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕವಾತಹರದೀಪನೀಯವೃಷ್ಯಾಣಾಂ, ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾ ವೃಷ್ಯಸರ್ವದೋಷಹರಾಣಾಂ, ಬಲಾ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಬಲ್ಯವಾತಹರಾಣಾಂ, ಗೋಕ್ಷುರಕೋ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾನಿಲಹರಾಣಾಂ, ಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸಶ್ಛೇದನೀಯದೀಪನೀಯಾನುಲೋಮಿಕವಾತಕಫಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅಮ್ಲವೇತಸೋ ಭೇದನೀಯದೀಪನೀಯಾನುಲೋಮಿಕವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾಣಾಂ, ಯಾವಶೂಕಃ ಸ್ರಂಸನೀಯಪಾಚನೀಯಾರ್ಶೋಘ್ನಾನಾಂ, ತಕ್ರಾಭ್ಯಾಸೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶೋಫಾರ್ಶೋಘೃತವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಕ್ರವ್ಯಾನ್ಮಾಂಸರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶೋಷಾರ್ಶೋಘ್ನಾನಾಂ, ಕ್ಷೀರಘೃತಾಭ್ಯಾಸೋ ರಸಾಯನಾನಾಂ, ಸಮಘೃತಸಕ್ತುಪ್ರಾಶಾಭ್ಯಾಸೋ ವೃಷ್ಯೋದಾವರ್ತಹರಾಣಾಂ, ತೈಲಗಣ್ಡೂಷಾಭ್ಯಾಸೋ ದನ್ತಬಲರುಚಿಕರಾಣಾಂ, ಚನ್ದನಂ ದುರ್ಗನ್ಧಹರದಾಹನಿರ್ವಾಪಣಲೇಪನಾನಾಂ, ರಾಸ್ನಾಗುರುಣೀ ಶೀತಾಪನಯನಪ್ರಲೇಪನಾನಾಂ, ಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಂ ದಾಹತ್ವಗ್ದೋಷಸ್ವೇದಾಪನಯನಪ್ರಲೇಪನಾನಾಂ, ಕುಷ್ಠಂ ವಾತಹರಾಭ್ಯಙ್ಗೋಪನಾಹೋಪಯೋಗಿನಾಂ, ಮಧುಕಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯವೃಷ್ಯಕೇಶ್ಯಕಣ್ಠ್ಯವರ್ಣ್ಯವಿರಜನೀಯರೋಪಣೀಯಾನಾಂ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರದಾನಹೇತೂನಾಮ್, ಅಗ್ನಿರಾಮಸ್ತಮ್ಭಶೀತಶೂಲೋದ್ವೇಪನಪ್ರಶಮನಾನಾಂ, ಜಲಂ ಸ್ತಮ್ಭನೀಯಾನಾಂ, ಮೃದ್ಭೃಷ್ಟಲೋಷ್ಟ್ರನಿರ್ವಾಪಿತಮುದಕಂ ತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದ್ಯತಿಯೋಗಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್, ಅತಿಮಾತ್ರಾಶನಮಾಮಪ್ರದೋಷಹೇತೂನಾಂ, ಯಥಾಗ್ನ್ಯಭ್ಯವಹಾರೋಽಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾನಾಂ, ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚೇಷ್ಟಾಭ್ಯವಹಾರೌ ಸೇವ್ಯಾನಾಂ, ಕಾಲಭೋಜನಮಾರೋಗ್ಯಕರಾಣಾಂ, ತೃಪ್ತಿರಾಹಾರಗುಣಾನಾಂ, ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಮನಾರೋಗ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಮದ್ಯಂ ಸೌಮನಸ್ಯಜನನಾನಾಂ, ಮದ್ಯಾಕ್ಷೇಪೋ ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿಹರಾಣಾಂ, ಗುರುಭೋಜನಂ ದುರ್ವಿಪಾಕಕರಾಣಾಮ್, ಏಕಾಶನಭೋಜನಂ ಸುಖಪರಿಣಾಮಕರಾಣಾಂ, ಸ್ತ್ರೀಷ್ವತಿಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಶೋಷಕರಾಣಾಂ, ಶುಕ್ರವೇಗನಿಗ್ರಹಃ ಷಾಣ್ಡ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಪರಾಘಾತನಮನ್ನಾಶ್ರದ್ಧಾಜನನಾನಾಮ್, ಅನಶನಮಾಯುಷೋ ಹ್ರಾಸಕರಾಣಾಂ, ಪ್ರಮಿತಾಶನಂ ಕರ್ಶನೀಯಾನಾಮ್, ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಂ ಗ್ರಹಣೀದೂಷಣಾನಾಂ, ವಿಷಮಾಶನಮಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕರಾಣಾಂ, ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಾಶನಂ ನಿನ್ದಿತವ್ಯಾಧಿಕರಾಣಾಂ, ಪ್ರಶಮಃ ಪಥ್ಯಾನಾಂ, ಆಯಾಸಃ ಸರ್ವಾಪಥ್ಯಾನಾಂ, ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೋ ವ್ಯಾಧಿಕರಾಣಾಂ, ರಜಸ್ವಲಾಭಿಗಮನಮಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಖಾನಾಂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಾಣಾಂ, ಪರದಾರಾಭಿಗಮನಮನಾಯುಷ್ಯಾಣಾಂ, ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ವೃಷ್ಯಾಣಾಂ, ದೌರ್ಮನಸ್ಯಮವೃಷ್ಯಾಣಾಮ್, ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಃ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಿನಾಂ, ವಿಷಾದೋ ರೋಗವರ್ಧನಾನಾಂ, ಸ್ನಾನಂ ಶ್ರಮಹರಾಣಾಂ, ಹರ್ಷಃ ಪ್ರೀಣನಾನಾಂ, ಶೋಕಃ ಶೋಷಣಾನಾಂ, ನಿವೃತ್ತಿಃ ಪುಷ್ಟಿಕರಾಣಾಂ, ಪುಷ್ಟಿಃಸ್ವಪ್ನಕರಾಣಾಮ್, ಅತಿಸ್ವಪ್ನಸ್ತನ್ದ್ರಾಕರಾಣಾಂ, ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ಬಲಕರಾಣಾಮ್, ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಕರಾಣಾಂ, ಗರ್ಭಶಲ್ಯಮಾಹಾರ್ಯಾಣಾಮ್, ಅಜೀರ್ಣಮುದ್ಧಾರ್ಯಾಣಾಂ, ಬಾಲೋ ಮೃದುಭೇಷಜೀಯಾನಾಂ, ವೃದ್ಧೋ ಯಾಪ್ಯಾನಾಂ, ಗರ್ಭಿಣೀ ತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮವರ್ಜನೀಯಾನಾಂ, ಸೌಮನಸ್ಯಂ ಗರ್ಭಧಾರಣಾನಾಂ, ಸನ್ನಿಪಾತೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾನಾಮ್, ಆಮೋ ವಿಷಮಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾನಾಂ , ಜ್ವರೋ ರೋಗಾಣಾಂ, ಕುಷ್ಠಂ ದೀರ್ಘರೋಗಾಣಾಂ, ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ರೋಗಸಮೂಹಾನಾಂ, ಪ್ರಮೇಹೋಽನುಷಙ್ಗಿಣಾಂ, ಜಲೌಕಸೋಽನುಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಬಸ್ತಿಸ್ತನ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಹಿಮವಾನೌಷಧಿಭೂಮೀನಾಂ, ಸೋಮ ಓಷಧೀನಾಂ, ಮರುಭೂಮಿರಾರೋಗ್ಯದೇಶಾನಾಮ್, ಅನೂಪೋಽಹಿತದೇಶಾನಾಮ್, ನಿರ್ದೇಶಕಾರಿತ್ವಮಾತುರಗುಣಾನಾಂ, ಭಿಷಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಾನಾಂ, ನಾಸ್ತಿಕೋವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ, ಲೌಲ್ಯಂ ಕ್ಲೇಶಕರಾಣಾಮ್, ಅನಿರ್ದೇಶಕಾರಿತ್ವಮರಿಷ್ಟಾನಾಂ, ಅನಿರ್ವೇದೋ ವಾರ್ತಲಕ್ಷಣಾನಾಂ, ವೈದ್ಯಸಮೂಹೋ ನಿಃಸಂಶಯಕರಾಣಂ, ಯೋಗೋ ವೈದ್ಯಗುಣಾನಾಂ, ವಿಜ್ಞಾನಮೌಷಧೀನಾಂ, ಶಾಸ್ತ್ರಸಹಿತಸ್ತರ್ಕಃ ಸಾಧನಾನಾಂ, ಸಮ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಕಾಲಜ್ಞಾನಪ್ರಯೋಜನಾನಾಮ್, ಅವ್ಯವಸಾಯಃ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಹೇತೂನಾಂ, ದೃಷ್ಟಕರ್ಮತಾ ನಿಃಸಂಶಯಕರಾಣಾಮ್, ಅಸಮರ್ಥತಾ ಭಯಕರಾಣಾಂ, ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಬುದ್ಧಿವರ್ಧನಾನಾಮ್, ಆಚಾರ್ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧಿಗಮಹೇತೂನಾಮ್, ಆಯುರ್ವೇದೋಽಮೃತಾನಾಂ, ಸದ್ವಚನಮನುಷ್ಠೇಯಾನಾಮ್, ಅಸದ್ಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಾಹಿತಾನಾಂ, ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಸುಖಾನಾಮಿತಿ||೪೦||
View original
अतो भूयः कर्मौषधानां च प्राधान्यतः सानुबन्धानि द्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- अन्नं वृत्तिकराणां श्रेष्ठम्, उदकमाश्वासकराणां (सुरा श्रमहराणां ), क्षीरं जीवनीयानां, मांसं बृंहणीयानां, रसस्तर्पणीयानां, लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्, अम्लं हृद्यानां, कुक्कुटो बल्यानां, नक्ररेतो वृष्याणां, मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानां, सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानां, तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानां, वमनं श्लेष्महराणां, विरेचनं पित्तहराणां, बस्तिर्वातहराणां, स्वेदो मार्दवकराणां, व्यायामः स्थैर्यकराणां, क्षारः पुंस्त्वोपघातिनां, (तिन्दुकमनन्नद्रव्यरुचिकराणाम् ,) आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्, आविकं सर्पिरहृद्यानाम्, अजाक्षीरं शोषघ्नस्तन्यसात्म्यरक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अविक्षीरं श्लेष्मपित्तजननानां, महिषीक्षीरं स्वप्नजननानां, मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणां, गवेधुकान्नं कर्शनीयानाम्, उद्दालकान्नं विरूक्षणीयानाम्, इक्षुर्मूत्रजननानां, यवाः पुरीषजननानां, जाम्बवं वातजननानां, शष्कुल्यः श्लेष्मपित्तजननानां, कुलत्था अम्लपित्तजननानां, माषाः श्लेष्मपित्तजननानां, मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनां, त्रिवृत् सुखविरेचनानां, चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानां, स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचननां, प्रत्यक्पुष्पा शिरोविरेचनानां, विडङ्गं क्रिमिघ्नानां, शिरीषो विषघ्नानां, खदिरः कुष्ठघ्नानां, रास्ना वातहराणाम्, आमलकं वयःस्थापनानां, हरीतकी पथ्यानाम्, एरण्डमूलं वृष्यवातहराणां, पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहप्रशमनानां, चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोथार्शःशूलहराणां, पुष्करमूलं हिक्काश्वासकासपार्श्वशूलहराणां, मुस्तं साङ्ग्राहिकदीपनीयपाचनीयानाम्, उदीच्यं निर्वापणदीपनीयपाचनीयच्छर्द्यतीसारहराणां, कट्वङ्गं साङ्ग्राहिकपाचनीयदीपनीयानाम्, अनन्ता साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानाम्, अमृता साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानां, बिल्वं साङ्ग्राहिकदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्, अतिविषा दीपनीयपाचनीयसाङ्ग्राहिकसर्वदोषहराणाम्, उत्पलकुमुदपद्मकिञ्जल्कः साङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, दुरालभा पित्तश्लेष्मप्रशमनानां, गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानां, कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसाङ्ग्राहिकोपशोषणानां, काश्मर्यफलं रक्तसाङ्ग्राहिकरक्तपित्तप्रशमनानां, पृश्निपर्णी साङ्ग्राहिकवातहरदीपनीयवृष्याणां, विदारिगन्धा वृष्यसर्वदोषहराणां, बला साङ्ग्राहिकबल्यवातहराणां, गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणां, हिङ्गुनिर्यासश्छेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्, अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातश्लेष्महराणां, यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानां, तक्राभ्यासो ग्रहणीदोषशोफार्शोघृतव्यापत्प्रशमनानां, क्रव्यान्मांसरसाभ्यासो ग्रहणीदोषशोषार्शोघ्नानां, क्षीरघृताभ्यासो रसायनानां, समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणां, तैलगण्डूषाभ्यासो दन्तबलरुचिकराणां, चन्दनं दुर्गन्धहरदाहनिर्वापणलेपनानां, रास्नागुरुणी शीतापनयनप्रलेपनानां, लामज्जकोशीरं दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानां, कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनां, मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यवर्ण्यविरजनीयरोपणीयानां, वायुः प्राणसञ्ज्ञाप्रदानहेतूनाम्, अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेपनप्रशमनानां, जलं स्तम्भनीयानां, मृद्भृष्टलोष्ट्रनिर्वापितमुदकं तृष्णाच्छर्द्यतियोगप्रशमनानाम्, अतिमात्राशनमामप्रदोषहेतूनां, यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानां, यथासात्म्यं चेष्टाभ्यवहारौ सेव्यानां, कालभोजनमारोग्यकराणां, तृप्तिराहारगुणानां, वेगसन्धारणमनारोग्यकराणां, मद्यं सौमनस्यजननानां, मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणां, गुरुभोजनं दुर्विपाककराणाम्, एकाशनभोजनं सुखपरिणामकराणां, स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणां, शुक्रवेगनिग्रहः षाण्ड्यकराणां, पराघातनमन्नाश्रद्धाजननानाम्, अनशनमायुषो ह्रासकराणां, प्रमिताशनं कर्शनीयानाम्, अजीर्णाध्यशनं ग्रहणीदूषणानां, विषमाशनमग्निवैषम्यकराणां, विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणां, प्रशमः पथ्यानां, आयासः सर्वापथ्यानां, मिथ्यायोगो व्याधिकराणां, रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां, ब्रह्मचर्यमायुष्याणां, परदाराभिगमनमनायुष्याणां, सङ्कल्पो वृष्याणां, दौर्मनस्यमवृष्याणाम्, अयथाबलमारम्भः प्राणोपरोधिनां, विषादो रोगवर्धनानां, स्नानं श्रमहराणां, हर्षः प्रीणनानां, शोकः शोषणानां, निवृत्तिः पुष्टिकराणां, पुष्टिःस्वप्नकराणाम्, अतिस्वप्नस्तन्द्राकराणां, सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्, एकरसाभ्यासो दौर्बल्यकराणां, गर्भशल्यमाहार्याणाम्, अजीर्णमुद्धार्याणां, बालो मृदुभेषजीयानां, वृद्धो याप्यानां, गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानां, सौमनस्यं गर्भधारणानां, सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्, आमो विषमचिकित्स्यानां , ज्वरो रोगाणां, कुष्ठं दीर्घरोगाणां, राजयक्ष्मा रोगसमूहानां, प्रमेहोऽनुषङ्गिणां, जलौकसोऽनुशस्त्राणां, बस्तिस्तन्त्राणां, हिमवानौषधिभूमीनां, सोम ओषधीनां, मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्, अनूपोऽहितदेशानाम्, निर्देशकारित्वमातुरगुणानां, भिषक् चिकित्साङ्गानां, नास्तिकोवर्ज्यानां, लौल्यं क्लेशकराणाम्, अनिर्देशकारित्वमरिष्टानां, अनिर्वेदो वार्तलक्षणानां, वैद्यसमूहो निःसंशयकराणं, योगो वैद्यगुणानां, विज्ञानमौषधीनां, शास्त्रसहितस्तर्कः साधनानां, सम्प्रतिपत्तिः कालज्ञानप्रयोजनानाम्, अव्यवसायः कालातिपत्तिहेतूनां, दृष्टकर्मता निःसंशयकराणाम्, असमर्थता भयकराणां, तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम्, आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्, आयुर्वेदोऽमृतानां, सद्वचनमनुष्ठेयानाम्, असद्ग्रहणं सर्वाहितानां, सर्वसन्न्यासः सुखानामिति||४०||
Show commentary
ಅತೋ ಭೂಯ ಇತಿ ಅತ ಇತಿ ಹೇತೌ, ಯಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಿತಾದ್ಯುಕ್ತಂ ನ ತು ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೂಯಃ ಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ, ಕರ್ಮೇತಿ ಕಾರ್ಯಮ್; ತೇನ, ಅತೋ ಭೂಯ ಆಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಂ ಕರ್ಮ| ಯಥಾ- ‘ಅನ್ನಂ ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಮ್’, ‘ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸಕರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ; ತಥೌಷಧಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಮ, ಯಥಾ- ‘ತ್ರಿವೃತ್ ಸುಖವಿರೇಚನಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತ ಇತ್ಯನೇನ ನ ಸರ್ವೇಷಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮೌಷಧಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾನಂ , ಕಿನ್ತು ಯಥಾಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಾನುಬನ್ಧಾನೀತಿ ಸಪ್ರಯೋಜನಾನಿ, ಯಥಾ- ಅಜೀರ್ಣಮುದ್ಧಾರ್ಯಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ; ಅಜೀರ್ಣಜ್ವರಾದಿಕರ್ಮಕಥನಂ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿ ವ್ಯಕ್ತಮೇವ| ದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಯಥಾ- ಜಲಂ ಸ್ತಮ್ಭನಾನಾಂ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರದಾನಹೇತೂನಾಮ್, ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತಚ್ಚ ಸಾನುಬನ್ಧಾನೀತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ, ತೇನಾದ್ರವ್ಯಮಪಿ ಸಾನುಬನ್ಧಮುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ‘ಶಾಸ್ತ್ರಸಹಿತಸ್ತರ್ಕಃ ಸಾಧನಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂವಾ, ಹಿತಾಹಿತಾವಯವಮಿತಿ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಣಂ; ತೇನ, ಹಿತಾಹಿತೈಕದೇಶರೂಪಂ ಕರ್ಮಾಹಾರವಿಕಾರಣಾಮಿತಿ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಹಿತಂ ಕರ್ಮ ‘ಅನ್ನಂ ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ, ಅಹಿತಂ ಕರ್ಮ ‘ಆವಿಕಂ ಸರ್ಪಿರಹೃದ್ಯಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಔಷಧಾನಾಂ ಕರ್ಮ ‘ತ್ರಿವೃತ್ ಸುಖವಿರೇಚನಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪೂರ್ವವದೇವ| ವೃತ್ತಿಕರಾಣಾಮಿತಿ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಕರಾಣಾಮ್ | ಅನ್ನದ್ರವ್ಯರುಚಿಕರಾಣಾಮಿತಿ ಲವಣಮನ್ನೇನ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಸದನ್ನೇ ರುಚಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಾನಾಮಿತಿ ರುಚ್ಯಾನಾಮ್, ಅಮ್ಲಂ ತು ಸ್ವಯಮೇವ ರೋಚತೇ| ಮಧು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾನಾಮಿತಿ ದ್ರವದ್ರವ್ಯೇಷು, ದುರಾಲಭಾ ತ್ವೌಷಧದ್ರವ್ಯೇಷು; ತೇನ ದುರಾಲಭಾಯಾ ಮಧುನಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾವಧಾರಣಂ ನ ವಿರೋಧಿ| ಬಸ್ತಿರಿತಿ ಅವಿಶೇಷಾದಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೇ| ಅವಿಕ್ಷೀರಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಾನಾಮಿತಿ ಪೇಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮಾಷಾಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಾನಾಮಿತಿ ಭೋಜ್ಯೇಷು, ಶಷ್ಕುಲ್ಯಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಾನಾಮಿತಿ ಭಕ್ಷ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ; ಕಿಂವಾ, ತ್ರಯಮಪ್ಯೇತತ್ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನಂ ಪ್ರತಿ ಸಮಾನಮಿತಿ ತ್ರಿತಯಮಪ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ತುಲ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠತಾಭಿಧಾನಂ ತಜ್ಜಾತೀಯಶ್ರೇಷ್ಠತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತಥಾ ತುಲ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮನ್ದಕಮಿತಿ ಮನ್ದಜಾತಮ್| ಉದ್ದಾಲಕೋ ವನಕೋದ್ರವಃ| ಗುದಶೋಥಃ ಅರ್ಶಃ| ಗನ್ಧಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರೇವ| ಕ್ರವ್ಯಂ ಮಾಂಸಮತ್ತೀತಿ ಕ್ರವ್ಯಾದ್ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಃ| ಸಮಘೃತ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮಶಬ್ದಃ ಸಹಾರ್ಥಃ| ಉದ್ವೇಪನಮಿತಿ ವೇಪನಮ್| ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸನಸ್ತಮ್ಭನಾನಾಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ, ಯತ್ ಪೃಥಕ್ ‘ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸಕರಾಣಾಂ’, ತಥಾ ‘ಜಲಂ ಸ್ತಮ್ಭನಾನಾಂ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಕರ್ಮದ್ವಯೇಽಪಿ ಜಲಸ್ಯಾನನ್ಯಸಾಧಾರಣತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಮಿಲಿತ್ವಾ ಗುಣಪಾಠೇ ಹ್ಯುಭಯಕರ್ಮಕರ್ತೃಷ್ವೇವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನೇಕಕರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಾದೌ, ತತ್ರ ತಥಾಭೂತಾನೇಕಕರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇಷ್ವೇವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ನ ಪೃಥಕ್ಕರ್ಮಣಿ| ಲಾಮಜ್ಜಕೋಶೀರಮುಶೀರದ್ವಯಂ ಸಗನ್ಧಮಗನ್ಧಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏಕಾಶನಭೋಜನಮಿತಿ ಏಕಕಾಲಭೋಜನಮ್; ಅನೇನೈಕಾಶನಸ್ಯ ಸುಖಪರಿಣಾಮತಾಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ನ ದ್ವಿತೀಯಾನ್ನಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಕ್ರಿಯತೇ; ಏತೇನ ದ್ವಿರ್ಭೋಜನೇಽಪ್ಯವ್ಯಾಹತಾಗ್ನಿತಾನಿದ್ರಾದಯಃ ಸುಖಪರಿಣಾಮಕಾರಣತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಶೋಷದ್ವಾರಾಣಾಮಿತಿ ಶೋಷಕಾರಣಾನಾಮ್| ಪರಾಘಾತನಂ ವಧಸ್ಥಾನಂ, ವಧ್ಯಮಾನಪ್ರಾಣಿದರ್ಶನಾದ್ಧಿ ಘೃಣಯಾ ನಾನ್ನೇ ಶ್ರದ್ಧಾ ಸ್ಯಾತ್| ‘ಯಥಾಽಶಿತಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನಾತಿಸಾಧು| ಪ್ರಮಿತಾಶನಮ್ ಅತೀತಕಾಲಭೋಜನಂ, ಸ್ತೋಕಭೋಜನಂ ವಾ| ವಿಷಮಾಶನಂ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಾದಿವಿಷಮಾಶನಮ್| ನಿನ್ದಿತವ್ಯಾಧಿಃ ಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠಾದಿಃ| ಅಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಖಾನಾಮ್ ಅಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾರಣಾನಾಮ್| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದನ್ಯಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಯೋಗಃ| ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಸ್ತ್ರೀಸಙ್ಗಸಙ್ಕಲ್ಪಃ| ಜ್ವರೋ ರೋಗಾಣಾಮಿತಿ ರುಜಾಕರ್ತೄಣಾಮ್| ಅನುಷಙ್ಗೀ ಪುನರ್ಭಾವೀ| ತನ್ತ್ರಾಣಾಮಿತಿ ಕರ್ಮಣಾಮ್| ಸೋಮ ಓಷಧಿರಾಜಃ ಪಞ್ಚದಶಪರ್ವಾ| ವಾರ್ತಲಕ್ಷಣಾನಾಮಿತಿ ಆರೋಗ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಾಮ್| ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಔಷಧಾದಿವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಸಾಧನಾನಾಮಿತಿ ಜ್ಞಾನಸಾಧನಾನಾಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಯಥಾಕರ್ತವ್ಯತಾನುಷ್ಠಾನಮ್ | ತೃಪ್ತಿರಾಹಾರಗುಣಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಗುಣಶಬ್ದಃ ಪ್ರಶಸ್ತಧರ್ಮವಚನಃ| ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಶನಾನಾಮಿತಿ ಅಪವಾದಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ, ತೇನ ಘೃತಾಭ್ಯಾಸೋ ರಸಾಯನಾನಾಮಿತಿ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಅಮೃತಾನಾಮಿತಿ ಜೀವಿತಪ್ರಧಾ(ದಾ)ನಹೇತೂನಾಮ್| ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾತ್ಯಾಗಃ , ಸ ಹಿ ಪರಮಸುಖಮೋಕ್ಷಹೇತುಃ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ತವ್ಯಃ||೪೦||