Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతోఽన్నపానవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
Show commentary
సంప్రతి సామాన్యేనోక్తానాం గుణకర్మభ్యాం ప్రతివ్యక్త్యనుక్తానాం ప్రతివ్యక్తిప్రాయ ఉపయోగిద్రవ్యస్య విశిష్టగుణకర్మకథనార్థమన్నపానవిధిరధ్యాయోఽభిధీయతే| అత్రోత్పన్నస్య ఛప్రత్యయస్య లుక్| అత్రాన్నే కాఠిన్యసామాన్యాత్ ఖాద్యం, పానే చ ద్రవత్వసామాన్యాల్లేహ్యమవరుద్ధం జ్ఞేయం| అన్నపానం విధీయతే విశిష్టగుణకర్మయోగితయా ప్రతిపాద్యతేఽనేనేత్యన్నపానవిధిః; ద్రవ్యాణాం గుణకర్మకథనమేవ చాన్నపానవిధిః, యతస్తద్ధి జ్ఞాత్వాఽన్నపానం విధీయతే||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
ఇష్టవర్ణగంధరసస్పర్శం విధివిహితమన్నపానం ప్రాణినాం ప్రాణిసంజ్ఞకానాం ప్రాణమాచక్షతే కుశలాః, ప్రత్యక్షఫలదర్శనాత్; తదింధనా హ్యంతరగ్నేః స్థితిః; తత్ సత్త్వమూర్జయతి, తచ్ఛరీరధాతువ్యూహబలవర్ణేంద్రియప్రసాదకరం యథోక్తముపసేవ్యమానం, విపరీతమహితాయ సంపద్యతే||3||
View original
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते||३||
Show commentary
కిం తదన్నపానం కరోతీత్యాహ- ఇష్టేత్యాది| ఇష్టమితి అభిమతం హితం చ; కింవా ఇష్టం ప్రియం, హితం తు విధివిహితశబ్దేనైవ ప్రాప్యతే| విధిర్వక్ష్యమాణరసవిమానే “తదేతదాహారవిధానమ” (వి. 1) ఇత్యాదిగ్రంథవాచ్యః, తథేంద్రియోపక్రమణీయే చ “నారత్నపాణిః” (సూ. 8) ఇత్యాదినోక్తం విధానం; తేన విధినా విహితం విధివిహితం| అత్ర వర్ణాదిషు శబ్దాగ్రహణమన్నపానే ప్రాయః శబ్దస్యావిద్యమానత్వాత్| వర్ణాదిషు యద్యత్ ప్రథమమన్నపానే గుహ్యతే, తత్తత్ పూర్వముక్తం| రసస్తు స్పర్శస్య పశ్చాద్గృహ్యమాణోఽపి ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం స్పర్శస్యాగ్రే కృతః| ప్రాణినామిత్యనేనైవ లబ్ధేఽపి “ప్రాణిసంజ్ఞకానాం” ఇతి వచనం స్థావరప్రాణిప్రతిషేధార్థం; వృక్షాదయో హి వనస్పతిసత్త్వానుకారోపదేశాచ్ఛాస్త్రే ప్రాణిన ఉక్తాః; నతు లోకే ప్రాణిసంజ్ఞకాః, కింతర్హి జంగమా ఏవ| ఇహ చ మనుష్యస్యైవాధికృతత్వేఽపి సామాన్యేన సకలప్రాణిప్రాణహేతుతయాఽఽహారకథనం మనుష్యవ్యతిరిక్తేఽపి ప్రాణిన్యాహారస్య ప్రాణజనకత్వోపదర్శనార్థం| ప్రాణమితి ప్రాణహేతుత్వాత్; యథా- ఆయుర్ఘృతం| అథ కథం తత్ ప్రాణమాచక్షత ఇత్యాహ- ప్రత్యక్షఫలదర్శనాదితి |- ప్రత్యక్షేణైవ హ్యాహారం విధినా కుర్వతాం ప్రాణా అనువర్తంత ఇతి, తథా నిరాహారాణాం ప్రాణా నహ్యవతిష్ఠంత ఇతి దృశ్యత ఇత్యర్థః| ప్రత్యక్షశబ్దశ్చేహ స్ఫుటప్రమాణే వర్తతే, యతః ప్రాణానామన్నకార్యత్వమనుమానగమ్యమేవ| అన్నకార్యత్వ ఏవ ప్రాణానాం హేతుమాహ- తదింధనా హీత్యాదినా| యస్మాదంతరగ్నిస్థితిశ్చాన్నపానహేతునా, అగ్నిస్థితిశ్చ ప్రాణహేతుః, తతోఽన్నం ప్రాణా ఇతి భావః; ఉక్తం హి- “బలమారోగ్యమాయుశ్చ ప్రాణాశ్చాగ్నౌ ప్రతిష్ఠితాః”| కింవా, పూర్వమన్నపానస్య ప్రాణహేతుత్వముక్తం, తదింధనా హీత్యాదినాఽగ్నిహేతుత్వం వర్ణ్యతే| సత్త్వమూర్జయతీతి మనోబలం కరోతి| ధాతువ్యూహో ధాతుసంఘాతః| విపరీతం అవిధిసేవితం||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
తస్మాద్ధితాహితావబోధనార్థమన్నపానవిధిమఖిలేనోపదేక్ష్యామోఽగ్నివేశ! తత్ స్వభావాదుదక్తం క్లేదయతి, లవణం విష్యందయతి, క్షారః పాచయతి, మధు సందధాతి, సర్పిః స్నేహయతి, క్షీరం జీవయతి, మాంసం బృంహయతి, రసః ప్రీణయతి, సురా జర్జరీకరోతి, శీధురవధమతి, ద్రాక్షాసవో దీపయతి, ఫాణితమాచినోతి, దధి శోఫం జనయతి, పిణ్యాకశాకం గ్లపయతి, ప్రభూతాంతర్మలో మాషసూపః, దృష్టిశుక్రఘ్నః క్షారః, ప్రాయః పిత్తలమమ్లమన్యత్ర దాడిమామలకాత్, ప్రాయః శ్లేష్మలం మధురమన్యత్ర మధునః పురాణాచ్చ శాలిషష్టికయవగోధూమాత్, ప్రాయస్తికం వాతలమవృష్యం చాన్యత్ర వేగాగ్రామృతాపటోలపత్రాత్, ప్రాయః కటుకం వాతలమవృష్యం చాన్యత్ర పిప్పలీవిశ్వభేషజాత్||4||
View original
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश! तत् स्वभावादुदक्तं क्लेदयति, लवणं विष्यन्दयति, क्षारः पाचयति, मधु सन्दधाति, सर्पिः स्नेहयति, क्षीरं जीवयति, मांसं बृंहयति, रसः प्रीणयति, सुरा जर्जरीकरोति, शीधुरवधमति, द्राक्षासवो दीपयति, फाणितमाचिनोति, दधि शोफं जनयति, पिण्याकशाकं ग्लपयति, प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः, दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः, प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात्, प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्, प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्रात्, प्रायः कटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्||४||
Show commentary
అన్నపానం విధీయతే యేన తం విధిం ద్రవ్యగుణకర్మరూపం, తథా చరశరీరావయవాదిరూపం చాఖిలేన కార్త్స్న్యేనోపదేక్ష్యామః| యద్యపి చేహ ద్రవ్యం ప్రతి ప్రతి గుణకర్మభ్యాం న నిర్దేక్ష్యతి, వక్ష్యతి హి- “అన్నపానైకదేశోఽయముక్తః ప్రాయోపయోగికః” ఇతి, తథాఽప్యనుక్తానామపి ద్రవ్యాణాం చరశరీరావయవాద్యుపదేశేన, తథా పూర్వాధ్యాయోక్తపార్థివాదిద్రవ్యగుణకర్మకథనేన చ తద్విధానమప్యుక్తం భవతీత్యత ఉక్తం- అఖిలేననేతి; వక్ష్యతి హి- “యథా నానౌషధం కిం చిద్దేశజానాం వచో యథా| ద్రవ్యం తు తత్తథా వాచ్యమనుక్తమిహ యద్భవేత్”, తథా “చరః శరీరవయవాః” ఇత్యాది; కింవా, విధిశబ్దోఽశితపీతలీఢఖాదితప్రకారవాచీ, తేన చాశితాదయః సర్వ ఏవాఖిలేన వాచ్యః, తత్కారణభూతాని తు ద్రవ్యాణి రక్తశాల్యాదీన్యేకదేశేనోక్తాని, అతో వక్ష్యతి- ‘అన్నపానైకదేశోఽయముక్తః’ ఇతి| అన్నపానే చ వక్తవ్యే యద్ద్రవ్యం ప్రాయ ఉపయుజ్యతే, తస్య సామాన్యగుణమభిధాయ వర్గసంగ్రహేణ గుణముపదేక్ష్యతి| ఉదకాభిధానం చాగ్రే కృతం, ఉదకస్యాన్నే పానే చ వ్యాప్రియమాణత్వాత్| తదిత్యుదాహరణం; కింవా స స్వభావో యస్య స తత్స్వభావః, తస్మాత్ క్లేదనస్వభావాదిత్యర్థః| యద్యపి ‘ఉదకమాశ్వాసకరాణాం, జలం స్తంభనానాం’ (సూ. 26) ఇత్యుక్తం, తథాఽపీహానుక్తక్లేదనకర్మాభిధానార్థం పునరుచ్యతే| ఇహ జలలవణాదీనాం యత్ కర్మోచ్యతే తత్తేషామితరకర్మభ్యః ప్రధానం జ్ఞేయం, అగ్ర్యాధికారే తు తత్కర్మకర్తృద్రవ్యాంతరప్రశస్తతా జ్ఞేయా| క్షారః పచంతమగ్నిం పాచయతి, తేన పాచయతీతి హేతౌ ణిచ్| స్నేహయతీత్యాదౌ తు “తత్కరోతి తదాచష్టే” ఇతి ణిచ్| సందధాతీతి విశ్లిష్టాని త్వఙ్మాంసాదీని సంశ్లేషయతి| రసః మాంసరసః| ప్రీణయతీతి క్షీణాన్ పుష్ణాతి, నత్వతిబృహత్త్వం కరోతి; తేన మాంసకర్మణా బృంహణేన సమం నైక్యం| జర్జరీకరోతీతి శ్లథమాంసాద్యుపచయం కరోతి; యదుక్తం హారీతే- “సురా జర్జరీకరోత్యసృఙ్మేదోబాహుల్యాత్” ఇతి, తథా హ్యత్రైవోక్తం- “సురా కృశానాం పుష్ట్యర్థం” ఇతి| అవధమయతీతి విలిఖతీత్యర్థః, అనేకార్థత్వాద్ధాతూనాం; వచనం హి- ‘లేఖనః శీతరసికః’ ఇతి, తథా హారీతేఽప్యుక్తం- “శీధురవధమయతి వాయ్వగ్నిప్రబోధనాత్” ఇతి| ఆచినోతి ‘దోషాన్’ ఇతి శేషః, తంత్రాంతరవచనం హి- “వాతపిత్తకఫాంస్తస్మాదాచినోతి చ ఫాణితం” ఇతి| పిణ్యాకః తిలకల్కః; నిఘంటుకారస్త్వాహ- పిణ్యాకో హరితశిగ్రుః| గ్లపయతి హర్షక్షయం కరోతి| ప్రభూతాంతర్మలస్య పురీషస్య కర్తా ప్రభూతాంతర్మలః; యద్యపి ‘మాషో బహుమలః’ ఇతి వక్ష్యతి, తథాఽపి మాషవికృతేః సూపస్యేహ గుణకథనం, తేన న పునరుక్తం; న చావశ్యం ప్రకృతిధర్మో వికృతిమనుగచ్ఛతి, యతః సక్తూనాం సిద్ధపిండికా గుర్వీ ఏవ భవతి, తస్మాన్మాషవికృతావపి మలవృద్ధిదర్శనార్థమేతదభిధానం| క్షారస్య పాచనత్వం గుణోఽభిహితః, ఇహ తు దృష్టిశుక్రఘ్నత్వం దోష ఇతి పృథగుచ్యతే| ప్రాయః పిత్తలమితి విశేషేణాన్యేభ్యో లవణకటుకేభ్యోఽమ్లం పిత్తలం| ఏవమన్యత్రాపి ప్రాయఃశబ్దో విశేషార్థో వాచ్యః; కింవా ప్రాయఃశబ్దోఽమ్లేన సంబధ్యతే| అత్ర పిత్తమాదావమ్లజన్యతయోక్తం, దోషప్రాధాన్యస్యానియతత్వాత్; ఉక్తం హి- “న తే పృథక్ పిత్తకఫానిలేభ్య” (సూ. 19) ఇతి, తథా “సమపిత్తానిలకఫా” (సూ. 7) ఇతి; కింవా పిత్తోష్మా వహ్నిః, స చేహాన్నపానపచనే ప్రధానం; యదుక్తం- “యదన్నం దేహధాత్వోజోబలవర్ణాదిపోషకం| తత్రాగ్నిర్హేతురాహారాన్నహ్యపక్వాద్రసాదయః” (చి. 15) ఇతి; తేనేహ వహ్నికారణపిత్తజనకమేవాదావుచ్యతే; యతశ్చ పిత్తజనకమగ్రే వక్తవ్యం, అతో రసప్రధానమపి మధురో నాదావుక్తః| మధున ఇతి విచ్ఛేదపాఠేన నవానవస్య మధునః కఫాకర్తృత్వం దర్శయతి| ఇహ చ షడ్రసస్యైవ కథనమేతత్త్రయేణైవ, అనుక్తానాం లవణతిక్తషాయాణామపి పాకద్వారా గ్రహణాత్; యతో లవణః పాకాత్ ప్రాయో మధురః, తిక్తకషాయౌ కటుకౌ పాకతో భవతః| ‘ప్రాయః సర్వం తిక్తం’ ఇత్యాదిస్తు గ్రంథో హారీతీయః, ఇహ కేనాపి ప్రమాదాల్లిఖితః||4||
Adhikarana ౪ (౫-౭) · Śloka ౭
పరమతో వర్గసంగ్రహేణాహారద్రవ్యాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః ||5||
శూకధాన్యశమీధాన్యమాంసశాకఫలాశ్రయాన్|
వర్గాన్ హరితమద్యాంబుగోరసేక్షువికారికాన్||6||
దశ ద్వౌ చాపరౌ వర్గౌ కృతాన్నాహారయోగినాం|
రసవీర్యవిపాకైశ్చ ప్రభావైశ్చ ప్రచక్ష్మహే||7||
View original
परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः ||५||
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्|
वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्|
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे||७||
Show commentary
వర్గేణ శూకధాన్యాదీనాం ఆహారద్రవ్యాణాం సంగ్రహో వర్గసంగ్రహః| రసవీర్యేత్యాదౌ ప్రభావోఽల్పవిషయతయా పృథక్పఠితః| రసాదినిర్దేశశ్చ యథాయోగ్యతయా జ్ఞేయః, తేన న సర్వద్రవ్యే సర్వరసాద్యభిధానం భవిష్యతి| అత్ర శూకధాన్యమాదావాహారప్రధానత్వాత్; శూకవంతి ధాన్యాని శూకధాన్యాని||5-7||
Adhikarana ౫ (౮-౧౨) · Śloka ౧౨
అథ శూకధాన్యవర్గః- రక్తశాలిర్మహాశాలిః కలమః శకునాహృతః |
తూర్ణకో దీర్ఘశూకశ్చ గౌరః పాండుకలాంగులౌ||8||
సుగంధకో లోహవాలః సారివాఖ్యః ప్రమోదకః|
పతంగస్తపనీయశ్చ యే చాన్యే శాలయః శుభాః||9||
శీతా రసే విపాకే చ మధురాశ్చాల్పమారుతాః|
బద్ధాల్పవర్చసః స్నిగ్ధా బృంహణాః శుక్రమూత్రలాః||10||
రక్తశాలిర్వరస్తేషాం తృష్ణాఘ్నస్త్రిమలాపహః |
మహాంస్తస్యాను కలమస్తస్యాప్యను తతః పరే||11||
యవకా హాయనాః పాంసువాప్యనైషధకాదయః |
శాలీనాం శాలయః కుర్వంత్యనుకారం గుణాగుణైః||12||
View original
अथ शूकधान्यवर्गः- रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः |
तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ||८||
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः|
पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||९||
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः|
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रमूत्रलाः||१०||
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः |
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे||११||
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः |
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः||१२||
Show commentary
ఇహ చ ద్రవ్యనామాని నానాదేశప్రసిద్ధాని, తేన నామజ్ఞానే సామర్థ్యం తథాభూతం నాస్త్యేవాన్యేషామపి టీకాకృతాం, తేన దేశాంతరిభ్యో నామ ప్రాయశో జ్ఞేయం, యత్తు ప్రచరతి గౌడే తల్లేఖిష్యామోఽన్యదేశప్రసిద్ధం చ కించిత్| కలమో వేదాగ్రహారేషు స్వనామప్రసిద్ధః| శకునాహృతః శ్రావస్త్యాం వక్రనామ్నా ప్రసిద్ధః| రక్తశాలిః ప్రసిద్ధ ఏవ| మహాశాలిర్మగధే ప్రసిద్ధః| అత్ర చ శాలిర్హైమంతికం ధాన్యం, షష్టికాదయశ్చ గ్రైష్మికాః, వ్రీహయః శారదా ఇతి వ్యవస్థా| రక్తశాల్యాదీనాం మధురపాకిత్వేఽపి బద్ధవర్చస్త్వం ప్రభావాదేవ| మహాంస్తస్యాన్వితి రక్తశాలేరను, తేన రక్తశాలిగుణా మహాశాలేర్మనాగల్పాః; ఏవం తస్యాను కలమ ఇత్యత్రాపి వాచ్యం| తస్యేతి మహాశాలేః| తతః పరే ఇతి శకునాహృతాదయః, ఉత్తరోత్తరమల్పగుణా ఇత్యర్థః| గుణాగుణైరితి శాలీనాం రక్తశాల్యాదీనాం యే గుణాస్తృష్ణాఘ్నత్వత్రిమలాపహత్వాదయః, తేషామగుణైస్తద్గుణవిపరీతైర్దోషైర్యవకాదయోఽనుకారం కుర్వంతి, తతశ్చ యవకాస్తృష్ణాత్రిమలాదికరా ఇతి| గుణశబ్దశ్చేహ ప్రశంసాయాం ||8-12||
Adhikarana ౬ (౧౩-౧౫) · Śloka ౧౫
శీతః స్నిగ్ధోఽగురుః స్వాదుస్త్రిదోషఘ్నః స్థిరాత్మకః|
షష్టికః ప్రవరో గౌరః కృష్ణగౌరస్తతోఽను చ||13||
వరకోద్దాలకౌ చీనశారదోజ్జ్వలదర్దురాః|
గంధనాః కురువిందాశ్చ షష్టికాల్పాంతరా గుణైః||14||
మధురశ్చామ్లపాకశ్చ వ్రీహిః పిత్తకరో గురుః|
బహుమూత్రపురీషోష్మా త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః||15||
View original
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः|
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः|
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः||१४||
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||
Show commentary
షష్టికగుణేఽకారప్రశ్లేషాదగురురితి బోద్ధవ్యం, మాత్రాశితీయే (సూ. 5) షష్టికో లఘుః పఠితః| తతోఽను చేతి గౌరషష్టికాదల్పాంతరగుణః| వరకోద్దాలకాదయః షష్టికవిశేషాః; కేచిత్ కుధాన్యాని వరకాదీని వదంతి| వ్రీహిరితి శారదాశుధాన్యస్య సంజ్ఞా| పాటలో వ్రీహివిశేషః| తంత్రాంతరేఽపి పఠ్యతే- “త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః” ఇతి, సుశ్రుతే పాటలశబ్దేనైతద్వ్యతిరిక్తో ధాన్యవిశేషో జ్ఞేయః, తేన తద్గుణకథనేన నేహ విరోధః||13-15||
Adhikarana ౭ (౧౬-౧౮) · Śloka ౧౮
సకోరదూషః శ్యామాకః కషాయమధురో లఘుః|
వాతలః కఫపిత్తఘ్నః శీతః సంగ్రాహిశోషణః||16||
హస్తిశ్యామాకనీవారతోయపర్ణీగవేధుకాః|
ప్రశాంతికాంభఃశ్యామాకలౌహిత్యాణుప్రియంగవః ||17||
ముకుందో ఝింటిగర్మూటీ వరుకా వరకాస్తథా|
శిబిరోత్కటజూర్ణాహ్వాః శ్యామాకసదృశా గుణైః||18||
View original
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः|
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः||१६||
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः|
प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ||१७||
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा|
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः||१८||
Show commentary
కోరదూషాదయః కుధాన్యవిశేషాః| కోరదూషః కోద్రవః, కోరదూషస్య కేవలస్య శ్లేష్మపిత్తఘ్నత్వం, తేన యదుక్తం రక్తపిత్తనిదానే- “యదా జంతుర్యవకోద్దాలకకోరదూషప్రాయాణ్యన్నాని భుంక్తే” (ని. 2) ఇత్యాదినా పిత్తకర్తృత్వం కోరదూషస్య, తత్తత్రైవోక్తనిష్పావకాంజికాదియుక్తస్య సంయోగమహిమ్నా బోద్ధవ్యం| శ్యామాకాదయోఽపి తృణధాన్యవిశేషాః| హస్తిశ్యామాకః శ్యామాకభేద ఏవ; నీవార ఉడికా; గవేధుకో ఘులుంచః, స గ్రామ్యారణ్యభేదేన ద్వివిధః| ప్రశాతికా ఉడికైవ స్థలజా రక్తశూకా; అంభఃశ్యామాకా జలజా ఓడికా లోకే ‘డే’ ఇత్యుచ్యతే; ప్రియంగుః ‘కాంగనీ’ ఇతి ప్రసిద్ధా| ముకుందో ‘వాకసతృణ’ ఇతి; వరుకః శణబీజం; వరకః శ్యామబీజం; శివిరస్తీరభుక్తౌ ‘సిద్ధ(క్తా)క’ ఇత్యుచ్యతే; జూర్ణాహ్వో ‘జోనార’ ఇతి ఖ్యాతః||16-18||
Adhikarana ౮ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
రూక్షః శీతోఽగురుః స్వాదుర్బహువాతశకృద్యవః|
స్థైర్యకృత్ సకషాయశ్చ బల్యః శ్లేష్మవికారనుత్||19||
రూక్షః కషాయానురసో మధురః కఫపిత్తహా|
మేదఃక్రిమివిషఘ్నశ్చ బల్యో వేణుయవో మతః||20||
View original
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः|
स्थैर्यकृत् सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्||१९||
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा|
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||
Show commentary
యవస్య గురోరపి బహువాతత్వం రూక్షత్వాత్; కింవా సుశ్రుతే యవో లఘుః పఠితః, తేనాత్రాప్యగురురితి మంతవ్యం; బల్యశ్చ స్రోతః- శుద్ధికరత్వాత్ ప్రభావాద్వా| అస్య చ శీతమధురకషాయత్వేనానుక్తమపి పిత్తహంతృత్వం లభ్యత ఏవ, తేన సుశ్రుతే “కఫపిత్తహంతా” (సు. సూ. 46) ఇత్యుక్తముపపన్నం||19-20||
Adhikarana ౯ (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
సంధానకృద్వాతహరో గోధూమః స్వాదుశీతలః|
జీవనో బృంహణో వృష్యః స్నిగ్ధః స్థైర్యకరో గురుః||21||
నాందీముఖీ మధూలీ చ మధురస్నిగ్ధశీతలే|
ఇత్యయం శూకధాన్యానాం పూర్వో వర్గః సమాప్యతే||22||
ఇతి శూకధాన్యవర్గః ప్రథమః|
View original
सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः|
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः||२१||
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले|
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते||२२||
इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः|
Show commentary
గోధూమస్య స్వాదుశీతస్నిగ్ధాదిగుణోపయోగాచ్ఛ్లేష్మకర్తృత్వం భవత్యేవ, అత ఏవ సుశ్రుతే “శ్లేష్మకర” (సు. సూ. 46) ఇత్యుక్తం| యత్తు వసంతే కఫప్రధానే “యవగోధూమభోజనః” (సూ. 6) ఇత్యుక్తం తత్ పురాణగోధూమాభిప్రాయేణ; పురాణశ్చ గోధూమః కఫం న కరోతీత్యుక్తమేవ ‘ప్రాయః శ్లేష్మలం మధురం’ ఇత్యాదినా గ్రంథేనాత్రైవాధ్యాయే| నందీముఖీ యవికా, మధూలీ గోధూమభేదః| ఇత్యయమత్ర ‘ఇతి’ ప్రకారార్థః| సమాప్త ఇతి వక్తవ్యే సమాప్యత ఇతి యత్ కరోతి, తేన జ్ఞాపయతి- యత్- బహుద్రవ్యత్వాన్నాయం సమాప్తో గణః, కింతు యథాకథంచిత్ ప్రసిద్ధగుణకథనేన సమాప్యతే| ఏవమన్యత్రాపి షష్ఠో వర్గః సమాప్యత ఇత్యాదౌ వ్యాఖ్యేయం||21-22||
Adhikarana ౧౦ (౨౩-౩౪) · Śloka ౩౪
అథ శమీధాన్యవర్గః- కషాయమధురో రూక్షః శీతః పాకే కటుర్లఘుః|
విశదః శ్లేష్మపిత్తఘ్నో ముద్గః సూప్యోత్తమో మతః||23||
వృష్యః పరం వాతహరః స్నిగ్ధోష్ణో మధురో గురుః|
బల్యో బహుమలః పుంస్త్వం మాషః శీఘ్రం దదాతి చ||24||
రాజమాషః సరో రుచ్యః కఫశుక్రామ్లపిత్తనుత్|
తత్స్వాదుర్వాతలో రూక్షః కషాయో విశదో గురుః||25||
ఉష్ణాః కషాయాః పాకేఽమ్లాః కఫశుక్రానిలాపహాః|
కులత్థా గ్రాహిణః కాసహిక్కాశ్వాసార్శసాం హితాః||26||
మధురా మధురాః పాకే గ్రాహిణో రూక్షశీతలాః|
మకుష్ఠకాః ప్రశస్యంతే రక్తపిత్తజ్వరాదిషు||27||
చణకాశ్చ మసూరాశ్చ ఖండికాః సహరేణవః|
లఘవః శీతమధురాః సకషాయా విరూక్షణాః||28||
పిత్తశ్లేష్మణి శస్యంతే సూపేష్వాలేపనేషు చ|
తేషాం మసూరః సంగ్రాహీ కలాయో వాతలః పరం||29||
స్నిగ్ధోష్ణో మధురస్తిక్తః కషాయః కటుకస్తిలః|
త్వచ్యః కేశ్యశ్చ బల్యశ్చ వాతఘ్నః కఫపిత్తకృత్||30||
మధురాః శీతలా గుర్వ్యో బలఘ్న్యో రూక్షణాత్మికాః|
సస్నేహా బలిభిర్భోజ్యా వివిధాః శింబిజాతయః||31||
శింబీ రూక్షా కషాయా చ కోష్ఠే వాతప్రకోపినీ|
న చ వృష్యా న చక్షుష్యా విష్టభ్య చ విపచ్యతే||32||
ఆఢకీ కఫపిత్తఘ్నీ వాతలా, కఫవాతనుత్|
అవల్గుజః సైడగజో, నిష్పావా వాతపిత్తలాః||33||
కాకాండోమా(లా)త్మగుప్తానాం మాషవత్ ఫలమాదిశేత్|
ద్వితీయోఽయం శమీధాన్యవర్గః ప్రోక్తో మహర్షిణా||34||
ఇతి శమీధాన్యవర్గో ద్వితీయః|
View original
अथ शमीधान्यवर्गः- कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः|
विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः||२३||
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः|
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्|
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः||२५||
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः|
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः|
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः|
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः||२८||
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च|
तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः|
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः|
सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी|
न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||
आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्|
अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||
काकाण्डोमा(ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्|
द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||
इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः|
Show commentary
ధాన్యత్వేన శమీధాన్యవర్గేఽభిధాతవ్యే ప్రధానత్వాన్ముద్గో నిరుచ్యతే| సూప్యం సూపయోగ్యం శమీధాన్యం, తత్రోత్తమః సూప్యోత్తమః | వృష్య ఇత్యాదిమాషగుణే స్రిగ్ధోష్ణమధురత్వాదిగుణయోగాదేవ వాతహరత్వే లబ్ధే పునస్తదభిధానం విశేషవాతహంతృత్వప్రతిపాదనార్థం, ఏవమన్యత్రాప్యేవంజాతీయే వ్యాఖ్యేయం| పుంస్త్వం శుక్రం| శీఘ్రమితివచనేన శుక్రస్రుతికరత్వలక్షణమపి వృష్యత్వం మాషస్య దర్శయతి, శుక్రస్రుతికరం చ వృష్యశబ్దేనోచ్యత ఏవ, వచనం హి- “శుక్రస్రుతికరం కించిత్ కించిత్ శుక్రవివర్ధనం| స్రుతివృద్ధికరం కించిత్త్రివిధం వృష్యముచ్యతే” ఇతి; తదేవం సంపూర్ణవృష్యత్వం మాషే బోద్ధవ్యం| రాజమాషగుణకథనే తత్స్వాదురితి మాషవత్స్వాదుః; కింవా రూక్షశ్చేత్యాది పాఠాంతరం| ఉష్ణ ఇత్యాదినా కులత్థగుణః, కులత్థశ్చ శుక్లకృష్ణచిత్రలోహితభేదేన చతుర్విధో భవతి, తథా గ్రామ్యవన్యభేదేన చ ద్వివిధోఽపి; అత ఏవ తంత్రాంతరే “వన్యః కులత్థస్తద్వచ్చ విశేషాన్నేత్రరోగనుత్” ఇత్యుక్తం| మకుష్టకో ‘మోఠ’ ఇతి ఖ్యాతః| చణకః ప్రసిద్ధః| ఖండికా త్రిపుటకలాయః, హరేణుః వర్తులకలాయః| కలాయో వాతల ఇతి త్రిపుటకలాయః| తిలగుణో యద్యపి విశేషేణ నోక్తః, తథాఽపి ప్రధానే కృష్ణతిలే జ్ఞేయః; ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “తిలేషు సర్వేష్వసితః ప్రధానో, మధ్యః సితో, హీనతరాస్తతోఽన్యే” (సు. 46) ఇతి | వివిధాః శింబీజాతయ ఇతి కృష్ణపీతరక్తశ్వేతకుశింబీభేదా ఇత్యర్థః| ‘శింబీ రూక్షా’ ఇత్యాది కేచిత్ పఠంతి| ఆఢకీ తువరీ వాతలేతి చ్ఛేదః| కఫవాతనుదిత్యవల్గుజైడగజయోర్బీజస్య గుణః| నిష్పావో వల్లః| కాకాండః శూకరశింబిః , ఉమా అతసీ, ఊర్ణాపాఠపక్షే తస్యైవోర్ణా| శమీధాన్యవర్గ ఇత్యత్ర శమీ శింబిః, తదంతర్గతం ధాన్యం||23-34||
Adhikarana ౧౧ (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౭
అథ మాంసవర్గః- గోఖరాశ్వతరోష్ట్రాశ్వద్వీపిసింహర్క్షవానరాః|
వృకో వ్యాఘ్రస్తరక్షుశ్చ బభ్రుమార్జారమూషికాః||35||
లోపాకో జంబుకః శ్యేనో వాంతాదశ్చాషవాయసౌ|
శశఘ్నీ మధుహా భాసో గృధ్రోలూకకులింగకాః||36||
ధూమికా కురరశ్చేతి ప్రసహా మృగపక్షిణః|37|
View original
अथ मांसवर्गः- गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः|
वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः||३५||
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ|
शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः||३६||
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः|३७|
Show commentary
సూప్యానంతరం మాంసస్య వ్యంజనత్వేన ప్రాధాన్యాన్మాంసవర్గాభిధానం| ఖరః గర్దభః; అశ్వతరః వేగసరః, స చాశ్వాయాం ఖరాజ్జాతః; ద్వీపిః చిత్రవ్యాఘ్రః; ఋక్షః భల్లూకః| వృకః కుక్కురానుకారీ పశుశత్రుః; తరక్షుః వ్యాఘ్రభేదః ‘తరచ్ఛ’ ఇతి ఖ్యాతః; బభ్రుః అతిలోమశః కుక్కురః పర్వతోపకంఠే భవతి, కేచిద్బృహన్నకులమాహుః| లోపాకః స్వల్పశృగాలో మహాలాంగూలః| శ్యేనః పక్షీ ప్రసిద్ధః| వాంతాదః కుక్కురః| చాసః(షః) ‘కనకవాయస ’ ఇతి ఖ్యాతః| శశఘ్నీ ‘పాంజిః’ ఇతి ఖ్యాతా| భాసః భస్మవర్ణః పక్షీ శిఖావాన్ ప్రసహవర్గే| కులింగః కాలచటకః||35-36||-
Adhikarana ౧౨ (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
శ్వేతః శ్యామశ్చిత్రపృష్ఠః కాలకః కాకులీమృగః||37||
కూర్చికా చిల్లటో భేకో గోధా శల్లకగండకౌ|
కదలీ నకులః శ్వావిదితి భూమిశయాః స్మృతాః||38||
View original
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ|
कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||
Show commentary
కాకులీమృగః ‘మాలుయాసర్ప’ ఇతి ఖ్యాతః, తస్య శ్వేత ఇత్యాదయశ్చత్వారో భేదాః| కూర్చికా సంకుచః| చిల్లటః చియారః| శల్లకః మహాశకలీ, ‘శలక’ ఇతి ఖ్యాతః; గండకః గోధాభేదః| కదలీ ‘కదలీహట్ట’ ఇతి ఖ్యాతః| శ్వావిత్ ‘సేజ్జక’ ఇతి ఖ్యాతః| భూమిశయా బిలేశయాః||37-38||
Adhikarana ౧౩ (౩౯) · Śloka ౩౯
సృమరశ్చమరః ఖంగో మహిషో గవయో గజః|
న్యంకుర్వరాహశ్చానూపా మృగాః సర్వే రురుస్తథా||39||
View original
सृमरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः|
न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा||३९||
Show commentary
సృమరః మహాశూకరః| చమరః కేశమృత్యుః| ఖంగః గండకః| గవయః గవాకారః| న్యంకుః న్యంకుశో హరిణః| రురుః బహుశృంగో హరిణః||39||
Adhikarana ౧౪ (౪౦) · Śloka ౪౧
కూర్మః కర్కటకో మత్స్యః శిశుమారస్తిమింగిలః|
శుక్తిశంఖోద్రకుమ్మీరచులుకీమకరాదయః||40||
ఇతి వారిశయాః ప్రోక్తా...|41|
View original
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः|
शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||
इति वारिशयाः प्रोक्ता...|४१|
Show commentary
శిశుమారః గోతుండనక్రః| తిమింగిలః సాముద్రో మహామత్స్యః| శుక్తిః ముక్తాప్రభవో జంతుః, ఊద్రః జలబిడాలః, కుంభీరః ఘటికావాన్, చులుకీ ‘శుశు’ ఇతి ఖ్యాతః| శిశుమారాదీనాం మత్స్యగ్రహణేన గ్రహణే ప్రాప్తే విశేషవ్యవహారార్థం పునరభిధానం||40||-
Adhikarana ౧౫ (౪౧-౪౪) · Śloka ౪౪
...వక్ష్యంతే వారిచారిణః|
హంసః క్రౌంచో బలాకా చ బకః కారండవః ప్లవః||41||
శరారిః పుష్కరాహ్వశ్చ కేశరీ మణితుండకః |
మృణాలకంఠో మద్గుశ్చ కాదంబః కాకతుండకః||42||
ఉత్క్రోశః పుండరీకాక్షో మేఘరావోఽంబకుక్కుటీ|
ఆరా నందీముఖీ వాటీ సుముఖాః సహచారిణః||43||
రోహిణీ కామకాలీ చ సారసో రక్తశీర్షకః|
చక్రవాకస్తథాఽన్యే చ ఖగాః సంత్యంబుచారిణః||44||
View original
...वक्ष्यन्ते वारिचारिणः|
हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः||४१||
शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः |
मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः||४२||
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी|
आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः||४३||
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः|
चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः||४४||
Show commentary
హంసశ్చతుర్విధోఽపి రాజహంసాదిర్గ్రాహ్యః| క్రౌంచః ‘కోంచ’ ఇతి ఖ్యాతః| బకః పాండురపక్షః| బలాకా శుక్లా| కారండవః కాకవక్త్రః| ప్లవః స్వనామప్రసిద్ధః ప్రసేవగలః| శరారిః ‘శరాలీ’ ఇతి లోకే| మద్గుః పానీయకాకః| కాదంబః కలహంసః| కాకతుండకః శ్వేతకారండవః| ఉత్క్రోశః ‘కురల’ ఇతి ఖ్యాతః| పుండరీకాక్షః పుండరః| మేఘరావః మేఘనాదః; మేఘరావశ్చాతక ఇత్యన్యే, తన్న తస్య వారిచరత్వాభావాత్| అంబుకుక్కుటీ జలకుక్కుటీ| ఆరా స్వనామఖ్యాతా| నందీముఖీ పత్రాటీ| సారసః ప్రసిద్ధః| రక్తశీర్షకః సారసభేదో లోహితశిరాః| అంబుచారిణ ఇతి జలే ప్లవంత ఇత్యర్థః||41-44||
Adhikarana ౧౬ (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
పృషతః శరభో రామః శ్వదంష్ట్రో మృగమాతృకా|
శశోరణౌ కురంగశ్చ గోకర్ణః కోట్టకారకః||45||
చారుష్కో హరిణైణౌ చ శంబరః కాలపుచ్ఛకః|
ఋష్యశ్చ వరపోతశ్చ విజ్ఞేయా జాంగలా మృగాః||46||
View original
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका|
शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः|
ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||
Show commentary
పృషతః చిత్రహరిణః| శరభః అష్టాపద ఉష్ట్రప్రమాణో మహాశృంగః పృష్ఠగతచతుష్పాదః కాశ్మీరే ప్రసిద్ధః| రామః హిమాలయే మహామృగః| శ్వదంష్ట్రః చతుర్దంష్ట్రః కార్తికపురే ప్రసిద్ధః| మృగమాతృకా స్వల్పా పృథూదరా హరిణజాతిః| కురంగః హరిణభేదః| గోకర్ణః గోముఖహరిణవిశేషః | హరిణః తామ్రవర్ణః, ఏణః కృష్ణసారః| ఋష్యః నీలాండో హరిణః| చారుష్కాదయోఽపి హరిణభేదా ఏవ| శశస్తు సుశ్రుతే బిలేశయేషు పఠితః, తదదూరాంతరార్థం||45-46||
Adhikarana ౧౭ (౪౭-౪౯) · Śloka ౪౯
లావో వర్తీరకశ్చైవ వార్తీకః సకపింజలః|
చకోరశ్చోపచక్రశ్చ కుక్కుభో రక్తవర్త్మకః||47||
లావాద్యా విష్కిరాస్త్వేతే వక్ష్యంతే వర్తకాదయః|
వర్తకో వర్తికా చైవ బర్హీ తిత్తిరికుక్కుటౌ||48||
కంకశారపదేంద్రాభగోనర్దగిరివర్తకాః|
క్రకరోఽవకరశ్చైవ వారడశ్చేతి విష్కిరాః||49||
View original
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः|
चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः||४७||
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः|
वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ||४८||
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः|
क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः||४९||
Show commentary
లావః ప్రసిద్ధః| వర్తీరః కపింజలభేదః| కపింజలః గౌరతిత్తిరిః| వార్తీకః చటకభేదః సంఘాతచారీ| ఉపచక్రః చకోరభేదః| కుక్కుభః ప్రసిద్ధః; రక్తవర్త్మక ఇతి కుక్కుభవిశేషణం, తేన స్థూలకుక్కుభో గృహ్యతే| వర్తకః ‘వట్టహీ’ ఇతి ఖ్యాతః| వార్తికా స్వల్పప్రమాణా జాత్యంతరమేవ, కేచిత్తు వర్తకస్త్రియం వర్తికాం వదంతి; అస్యాశ్చ గ్రహణం స్త్రీలింగభేదేఽపి విశేషలాఘవప్రతిషేధార్థం, అన్యథా స్త్రీత్వేన వర్తికాద్వర్తికాయా లాఘవం స్యాత్| బర్హీ మయూరః| శారపదేంద్రాభః మల్లకంకః| గోనర్దో ‘ఘోడాకంక’ ఇతి ఖ్యాతః| క్రకరః ప్రసిద్ధః| లావాదివర్తికాదివిష్కిరగణద్వయకరణం గుణభేదకథనార్థం||47-49||
Adhikarana ౧౮ (౫౦-౫౨) · Śloka ౫౩
శతపత్రో భృంగరాజః కోయష్టిర్జీవజీవకః|
కైరాతః కోకిలోఽత్యూహో గోపాపుత్రః ప్రియాత్మజః||50||
లట్టా లట్ట(టూ)షకో బభ్రుర్వటహా డిండిమానకః|
జటీ దుందుభిపాక్కారలోహపృష్ఠకులింగకాః ||51||
కపోతశుకశారంగాశ్చిరటీకంకుయష్టికాః|
సారికా కలవింకశ్చ చటకోఽంగారచూడకః||52||
పారావతః పాండ(న)విక ఇత్యుక్తాః ప్రతుదా ద్విజాః|53|
View original
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः|
कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः||५०||
लट्टा लट्ट(टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः|
जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ||५१||
कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः|
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||
पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः|५३|
Show commentary
శతపత్రః కాష్ఠకుక్కుటకః| భృంగరాజః ప్రసిద్ధో భ్రమరవర్ణః| కోయష్టిః ‘కోడా’ ఇతి ఖ్యాతః| జీవంజీవకః విషదర్శనమృత్యుః| అత్యూహః డాహుకః, ‘దాత్యూహ’ ఇతి వా పాఠః, స చ ప్రసిద్ధః| లట్టా ఫేంచాకో రక్తపుచ్ఛాధోభాగః, లటూషకోఽపి తద్భేదః| డిండిమానకః డిండిమవదుత్కటధ్వనిః| కులింగ ఇతి వనచటకాకారః పీతమస్తకః ‘వాఐ’ ఇతి లోకే| కలవింకః గ్రామ్యచటకః| చటకస్తు దేవకులచటకః స్వల్పప్రమాణః| యాన్యత్రానుక్తాన్యప్రసిద్ధాని తాని తద్విద్భ్యో దేశాంతరిభ్యశ్చ జ్ఞేయాని||50-52||-
Adhikarana ౧౯ (౫౩-౫౫) · Śloka ౫౬
ప్రసహ్య భక్షయంతీతి ప్రసహాస్తేన సంజ్ఞితాః||53||
భూశయా బిలవాసిత్వాదానూపానూపసంశ్రయాత్ |
జలే నివాసాజ్జలజా జలేచర్యాజ్జలేచరాః||54||
స్థలజా జాంగలాః ప్రోక్తా మృగా జాంగలచారిణః|
వికీర్య విష్కిరాశ్చేతి ప్రతుద్య ప్రతుదాః స్మృతాః||55||
యోనిరష్టవిధా త్వేషా మాంసానాం పరికీర్తితా|56|
View original
प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः||५३||
भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात् |
जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः||५४||
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः|
विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः||५५||
योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता|५६|
Show commentary
ప్రసహాదిసంజ్ఞానిరుక్త్యా లక్షణమాహ| ప్రసహ్యేతి హఠాత్| ఆనూపానూపసంశ్రయాదితి పూర్వత్రాసిద్ధవిధేరనిత్యత్వేనానూపా ఇత్యత్ర యలోపస్య సిద్ధత్వేనైవ సంహితా జ్ఞేయా| జలేచర్యాదితి జలవాసినామేవ హంసాదీనాం జలే చరణమాత్రత్వం బోద్ధవ్యం| ‘స్థలజా’ ఇత్యుక్తే గజాదిష్వపి స్థలజాతేషు ప్రసక్తిః స్యాదిత్యాహ- జాంగలచారిణ ఇతి| వికీర్యేత్యత్ర ‘భక్షయంతి’ ఇతి శేషః; ఏవం ప్రతుద్యేత్యత్రాపి, ప్రతుద్యేతి బహుధాఽభిహత్య||53-55||-
Adhikarana ౨౦ (౫౬-౬౦) · Śloka ౬౧
ప్రసహా భూశయానూపవారిజా వారిచారిణః||56||
గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా బలోపచయవర్ధనాః|
వృష్యాః పరం వాతహరాః కఫపిత్తవివర్ధనాః||57||
హితా వ్యాయామనిత్యేభ్యో నరా దీప్తాగ్నయశ్చ యే|
ప్రసహానాం విశేషేణ మాంసం మాంసాశినాం భిషక్||58||
జీర్ణార్శోగ్రహణీదోషశోషార్తానాం ప్రయోజయేత్|
లావాద్యో వైష్కిరో వర్గః ప్రతుదా జాంగలా మృగాః||59||
లఘవః శీతమధురాః సకషాయా హితా నృణాం|
పిత్తోత్తరే వాతమధ్యే సన్నిపాతే కఫానుగే||60||
విష్కిరా వర్తకాద్యాస్తు ప్రసహాల్పాంతరా గుణైః|61|
View original
प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः||५६||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः|
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये|
प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्||५८||
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्|
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः||५९||
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्|
पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः|६१|
Show commentary
ప్రసహా ద్వివిధా మాంసాదా వ్యాఘ్రశ్యేనాదయః, తథా అమాంసాదాశ్చ గవాదయః; తేన మాంసాదానాం విశేషమాహ- ప్రసహానామిత్యాది| జీర్ణత్వేనార్శఃప్రభృతీనాం చిరానుబంధం దర్శయతి| ప్రతుదా ఇత్యత్ర తథా జాంగలా ఇత్యత్ర చకారో లుప్తనిర్దిష్టః| కఫానుగే ఇతి చ్ఛేదః||56-60||-
Adhikarana ౨౧ (౬౧-౬౨) · Śloka ౬౩
నాతిశీతగురుస్నిగ్ధం మాంసమాజమదోషలం||61||
శరీరధాతుసామాన్యాదనభిష్యంది బృంహణం|
మాంసం మధురశీతత్వాద్గురు బృంహణమావికం||62||
యోనావజావికే మిశ్రగోచరత్వాదనిశ్చితే|63|
View original
नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६१||
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्|
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकम्||६२||
योनावजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते|६३|
Show commentary
శరీరధాతుసామాన్యాదితి మనుష్యమాంససమానత్వాత్| ఏతేన శీతగురుస్నిగ్ధత్వేన యుక్తమప్యాజమాంసం శరీరధాతుసామ్యాత్ కఫం న కరోతీత్యుక్తం భవతి| ఆవికం మాంసం మధురశీతత్వేన పిత్తహరమపి బోద్ధవ్యం, అత ఏవ శరద్విధావప్యుక్తం- “ఉరభ్రశరభాన్” (సూ. 6) ఇతి| రక్తపిత్తనిదానే (ని. 2) తు వరాహమహిషేత్యాదినా ద్రవ్యాంతరసంయుక్తస్యైవావికమాంసస్య రక్తపిత్తకర్తృత్వం జ్ఞేయం| యోనావితి ప్రసహాద్యష్టవిధజాతౌ| మిశ్రగోచరత్వాదితి కదాచిదనూపసేవనాత్, కదాచిద్ధన్వసేవనాత్, కదాచిదుభయసేవనాదజావ్యోరనిశ్చితయోనిత్వమిత్యర్థః| అత్ర, ‘అనిశ్చితే’ ఇతి యోనివిశేషణం, కింవా అజా చ అవీ చ ఏతే అనిశ్చితే| నను యద్యేవం తదా తిత్తిరిరపి ధన్వానూపసేవనాన్న విష్కిరగణే పఠనీయః| నైవం, తిత్తిరిజాతివిశేషస్య ధన్వానూపయోర్నియమేన నిషేవణాద్గుణనియమః పార్యతే కర్తుం; అవ్యజయోస్తు నియమోఽయం నాస్తి, యతః కేచిదజావీ ధన్వమాత్రచరే, కేచిచ్చానూపమాత్రచరే, కేచిచ్చోభయామాత్రచరే; తేన తయోర్నియమచరకృతో యోనిభేదః కర్తుం న పార్యతే||61-62||-
Adhikarana ౨౨ (౬౩-౮౭) · Śloka ౮౭
సామాన్యేనోపదిష్టానాం మాంసానాం స్వగుణైః పృథక్||63||
కేషాంచిద్గుణవైశేష్యాద్విశేష ఉపదేక్ష్యతే|
దర్శనశ్రోత్రమేధాగ్నివయోవర్ణస్వరాయుషాం||64||
బర్హీ హితతమో బల్యో వాతఘ్నో మాంసశుక్రలః|
గురూష్ణస్నిగ్ధమధురాః స్వరవర్ణబలప్రదాః||65||
బృంహణాః శుక్రలాశ్చోక్తా హంసా మారుతనాశనాః|
స్నిగ్ధాశ్చోష్ణాశ్చ వృష్యాశ్చ బృంహణాః స్వరబోధనాః||66||
బల్యాః పరం వాతహరాః స్వేదనాశ్చరణాయుధాః|
గురూష్ణో మధురో నాతిధన్వానూపనిషేవణాత్||67||
తిత్తిరిః సంజయేచ్ఛీఘ్రం త్రీన్ దోషాననిలోల్బణాన్|
పిత్తశ్లేష్మవికారేషు సరక్తేషు కపింజలాః||68||
మందవాతేషు శస్యంతే శైత్యమాధుర్యలాఘవాత్|
లావాః కషాయమధురా లఘవోఽగ్నివివర్ధనాః||69||
సన్నిపాతప్రశమనాః కటుకాశ్చ విపాకతః|
గోధా విపాకే మధురా కషాయకటుకా రసే||70||
వాతపిత్తప్రశమనీ బృంహణీ బలవర్ధనీ|
శల్లకో మధురామ్లశ్చ విపాకే కటుకః స్మృతః||71||
వాతపిత్తకఫఘ్నశ్చ కాసశ్వాసహరస్తథా|
కషాయవిశదాః శీతా రక్తపిత్తనిబర్హణాః||72||
విపాకే మధురాశ్చైవ కపోతా గృహవాసినః|
తేభ్యో లఘుతరాః కించిత్ కపోతా వనవాసినః ||73||
శీతాః సంగ్రాహిణశ్చైవ స్వల్పమూత్రకరాశ్చ తే|
శుకమాంసం కషాయామ్లం విపాకే రూక్షశీతలం||74||
శోషకాసక్షయహితం సంగ్రాహి లఘు దీపనం|
చటకా మధురాః స్నిగ్ధా బలశుక్రవివర్ధనాః||75||
సన్నిపాతప్రశమనాః శమనా మారుతస్య చ|
కషాయో విశదో రూక్షః శీతః పాకే కటుర్లఘుః||76||
శశః స్వాదుః ప్రశస్తశ్చ సన్నిపాతేఽనిలావరే|
మధురా మధురాః పాకే త్రిదోషశమనాః శివాః||77||
లఘవో బద్ధవిణ్మూత్రాః శీతాశ్చైణాః ప్రకీర్తితాః|
స్నేహనం బృంహణం వృష్యం శ్రమఘ్నమనిలాపహం||78||
వరాహపిశితం బల్యం రోచనం స్వేదనం గురు|
గవ్యం కేవలవాతేషు పీనసే విషమజ్వరే||79||
శుష్కకాసశ్రమాత్యగ్నిమాంసక్షయహితం చ తత్|
స్నిగ్ధోష్ణం మధురం వృష్యం మాహిషం గురు తర్పణం||80||
దార్ఢ్యం బృహత్త్వముత్సాహం స్వప్నం చ జనయత్యపి|
గురూష్ణా మధురా బల్యా బృంహణాః పవనాపహాః||81||
మత్స్యాః స్నిగ్ధాశ్చ వృష్యాశ్చ బహుదోషాః ప్రకీర్తితాః|
శైవాలశష్పభోజిత్వాత్స్వప్నస్య చ వివర్జనాత్||82||
రోహితో దీపనీయశ్చ లఘుపాకో మహాబలః|
వర్ణ్యో వాతహరో వృష్యశ్చక్షుష్యో బలవర్ధనః||83||
మేధాస్మృతికరః పథ్యః శోషఘ్నః కూర్మ ఉచ్యతే|
ఖంగమాంసమభిష్యంది బలకృన్మధురం స్మృతం||84||
స్నేహనం బృంహణం వర్ణ్యం శ్రమఘ్నమనిలాపహం|
ధార్తరాష్ట్రచకోరాణాం దక్షాణాం శిఖినామపి||85||
చటకానాం చ యాని స్యురండాని చ హితాని చ|
క్షీణరేతఃసు కాసేషు హృద్రోగేషు క్షతేషు చ||86||
మధురాణ్యవిదాహీని సద్యోబలకరాణి చ|
శరీరబృంహణే నాన్యత్ ఖాద్యం మాంసాద్విశిష్యతే||87||
ఇతి వర్గస్తృతీయోఽయం మాంసానాం పరికీర్తితః|
ఇతి మాంసవర్గస్తృతీయః|
View original
सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||
केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते|
दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः||६५||
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः|
स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः|
गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||
तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्|
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्|
लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः||६९||
सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः|
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे||७०||
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी|
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा|
कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः|
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ||७३||
शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते|
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||
शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्|
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||
सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च|
कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे|
मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः|
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु|
गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे||७९||
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्|
स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि|
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः|
शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्||८२||
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः|
वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते|
खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्|
धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि||८५||
चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च|
क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च||८६||
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च|
शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते||८७||
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः|
इति मांसवर्गस्तृतीयः|
Show commentary
కేషాంచిదితి వక్ష్యమాణమయూరాదీనాం| గుణవైశేష్యాదితి విశిష్టగుణశాలిత్వాత్| మయూరస్య గురుత్వస్నిగ్ధత్వం వర్తకాదిగణపఠితత్వేనైవ లబ్ధం సత్ పునరుచ్యతే విశేషార్థం| ఏవమన్యత్రాపి గణోక్తగుణకథనేన లబ్ధస్య పునః కథనే వ్యాఖ్యేయం| చరణాయుధః కుక్కుటః| ధన్వానూపనిషేవణాదితి హేతుకథనేన య ఏవ ధన్వానూపనిషేవీ తిత్తిరిః స ఏవ యథోక్తగుణ ఇతి జ్ఞేయం| ఏవమన్యేఽపి యే గవాదయో ధన్వానూపనిషేవిణస్తేఽపి తిత్తిరిసమానగుణా భవంతి, తిత్తిరిస్తు విశేషేణేతి తిత్తిరిః సాక్షాదుక్తః| కింవా, తిత్తిరేరేవ ఏవంగుణత్వే ధన్వానూపనిషేవణం హేతుః, నాన్యత్ర గవాదేరనూపదేశాదేరితి జ్ఞేయం| కపోతా గృహవాసిన ఇతి పారావతాః| చటకా మధురా ఇత్యాది కేచిత్ పఠంత్యేవ, యే తు న పఠంతి తేషాం మతే చటకస్య ప్రతుదసామాన్యగుణలబ్ధం వృష్యత్వం “తృప్తిం చటకమాంసానాం గత్వా యోఽనుపిబేత్ పయః” (చి. 2) ఇత్యాదివృష్యప్రయోగాదేవ లభ్యతే| మయూరాదీనాం తు బహవో గుణా గణోక్తగుణాధికా ఇతి పృథక్ పాఠః కృతః| “మాంసం బృంహణానాం” (సూ. 25) ఇత్యనేనైవాగ్ర్యాధికారవచనేన మాంసస్య బృంహణత్వే లబ్ధే ‘శరీరబృంహణే నాన్యత్’ ఇత్యాదివచనం ప్రకరణప్రాప్తత్వేన తథా తస్యైవార్థస్య దార్ఢ్యార్థం చ జ్ఞేయం||63-87||-
Adhikarana ౨౩ (౮౮-౯౭) · Śloka ౯౮
అథ శాకవర్గః- పాఠాశుషాశటీశాకం వాస్తుకం సునిషణ్ణాకం||88||
విద్యాద్గ్రాహి త్రిదోషఘ్నం భిన్నవర్చస్తు వాస్తుకం|
త్రిదోషశమనీ వృష్యా కాకమాచీ రసాయనీ||89||
నాత్యుష్ణశీతవీర్యా చ భేదినీ కుష్ఠనాశినీ|
రాజక్షవకశాకం తు త్రిదోషశమనం లఘు||90||
గ్రాహి శస్తం విశేషేణ గ్రహణ్యర్శోవికారిణాం|
కాలశాకం తు కటుకం దీపనం గరశోఫజిత్||91||
లఘూష్ణం వాతలం రూక్షం కాలాయం శాకముచ్యతే|
దీపనీ చోష్ణవీర్యా చ గ్రాహిణీ కఫమారుతే||92||
ప్రశస్యతేఽమ్లచాంగేరీ గ్రహణ్యర్శోహితా చ సా|
మధురా మధురా పాకే భేదినీ శ్లేష్మవర్ధనీ||93||
వృష్యా స్నిగ్ధా చ శీతా చ మదఘ్నీ చాప్యుపోదికా|
రూక్షో మదవిషఘ్నశ్చ ప్రశస్తో రక్తపిత్తినాం||94||
మధురో మధురః పాకే శీతలస్తండులీయకః|
మండూకపర్ణీ వేత్రాగ్రం కుచేలా వనతిక్తకం||95||
కర్కోటకావల్గుజకౌ పటోలం శకులాదనీ|
వృషపుష్పాణి శారంగేష్టా కేంబూకం సకఠిల్లకం||96||
నాడీ కలాయం గోజిహ్వా వార్తాకం తిలపర్ణికా|
కౌలకం కార్కశం నైంబం శాకం పార్పటకం చ యత్||97||
కఫపిత్తహరం తిక్తం శీతం కటు విపచ్యతే|98|
View original
अथ शाकवर्गः- पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम्||८८||
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम्|
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी||८९||
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी|
राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु||९०||
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्||९१||
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते|
दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते||९२||
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा|
मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी||९३||
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका|
रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्||९४||
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः|
मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्||९५||
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी|
वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्||९६||
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका|
कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्||९७||
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते|९८|
Show commentary
శాకానామపి వ్యంజనత్వేనానంతరముపదేశః| శుషా కాసమర్దః| శటీ స్వనామప్రసిద్ధా| వాస్తుకం టంకవాస్తుకం| నాత్యుష్ణశీతవీర్యేతి నోష్ణత్వం ప్రకర్షప్రాప్తమస్యా నాపి శీతత్వమిత్యర్థః| యత్తు సుశ్రుతే “తిక్తా కాకమాచీ వాతం శమయతి, ఉష్ణవీర్యత్వాత్” (సు. సూ. 40) ఇత్యుక్తం తద్వీర్యవాదిమతేన, అత ఏవ ద్రవ్యగుణే సుశ్రుతేఽపి “నాత్యుష్ణశీతా” (సు. సూ. 46) ఇత్యేవమేవ పఠితం| రాజక్షవకః దుగ్ధికా| కాలశాకం ‘కాలియా’ ఇతి ఖ్యాతం, కాలాఖ్యమితి కాలశాకమేవోచ్యతే పునః; అన్యే తు ‘కాలాయం’ ఇతి పఠంతి| మండూకపర్ణీ మణిమణీతి ఖ్యాతా| కుచేలా అకర్ణవిద్ధకాభేదః| వనతిక్తకం పథ్యసుందరం| అవల్గుజో వాల్గుజీ| శకులాదనీ కటురోహిణీ| శారంగేష్టా కాకతిక్తా| కఠిల్లకః పునర్నవా| నాడీ నాడీచః| కలాయో వర్తులకలాయః| తిలపర్ణికా హులహులికా| గోజిహ్వా దార్విపత్రికా| కులకః కారవేల్లకః, కేచిత్తు కులకం పటోలభేదమాహుః| కర్కశః స్వల్పకర్కోటకః||88-97||-
Adhikarana ౨౪ (౯౮-౧౧౩) · Śloka ౧౧౩
సర్వాణి సూప్యశాకాని ఫంజీ చిల్లీ కుతుంబకః||98||
ఆలుకాని చ సర్వాణి సపత్రాణి కుటింజరం |
శణశాల్మలిపుష్పాణి కర్బుదారః సువర్చలా||99||
నిష్పావః కోవిదారశ్చ పత్తురశ్చుచ్చుపర్ణికా|
కుమారజీవో లోట్టాకః పాలంక్యా మారిషస్తథా||100||
కలంబనాలికాసూర్యః కుసుంభవృకధూమకౌ|
లక్ష్మణా చ ప్రపున్నాడో నలినీకా కుఠేరకః||101||
లోణికా యవశాకం చ కూష్మాండకమవల్గుజం|
యాతుకః శాలకల్యాణీ త్రిపర్ణీ పీలుపర్ణికా||102||
శాకం గురు చ రూక్షం చ ప్రాయో విష్టభ్య జీర్యతి|
మధురం శీతవీర్యం చ పురీషస్య చ భేదనం||103||
స్విన్నం నిష్పీడితరసం స్నేహాఢ్యం తత్ ప్రశస్యతే|
శణస్య కోవిదారస్య కర్బుదారస్య శాల్మలేః||104||
పుష్పం గ్రాహి ప్రశస్తం చ రక్తపిత్తే విశేషతః|
న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షపద్మాదిపల్లవాః||105||
కషాయాః స్తంభనాః శీతా హితాః పిత్తాతిసారిణాం|
వాయుం వత్సాదనీ హన్యాత్ కఫం గండీరచిత్రకౌ||106||
శ్రేయసీ బిల్వపర్ణీ చ బిల్వపత్రం తు వాతనుత్|
భండీ శతావరీశాకం బలా జీవంతికం చ యత్||107||
పర్వణ్యాః పర్వపుష్ప్యాశ్చ వాతపిత్తహరం స్మృతం|
లఘు భిన్నశకృత్తిక్తం లాంగలక్యురుబూకయోః||108||
తిలవేతసశాకం చ శాకం పంచాంగులస్య చ|
వాతలం కటుతిక్తామ్లమధోమార్గప్రవర్తనం||109||
రూక్షామ్లముష్ణం కౌసుంభం కఫఘ్నం పిత్తవర్ధనం|
త్రపుసైర్వారుకం స్వాదు గురు విష్టంభి శీతలం||110||
ముఖప్రియం చ రూక్షం చ మూత్రలం త్రపుసం త్వతి|
ఏర్వారుకం చ సంపక్వం దాహతృష్ణాక్లమార్తినుత్||111||
వర్చోభేదీన్యలాబూని రూక్షశీతగురూణి చ|
చిర్భటైర్వారుకే తద్వద్వర్చోభేదహితే తు తే||112||
సక్షారం పక్వకూష్మాండం మధురామ్లం తథా లఘు|
సృష్టమూత్రపురీషం చ సర్వదోషనిబర్హణం||113||
View original
सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः||९८||
आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् |
शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||
निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका|
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा||१००||
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ|
लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||
लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्|
यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति|
मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते|
शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः||१०४||
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः|
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्|
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१०६||
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत्|
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्|
लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च|
वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्|
त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्||११०||
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति|
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्||१११||
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च|
चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||
सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु|
सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||
Show commentary
సూప్యశాకాని మాషపర్ణ్యాదీని| ఫంజీ బ్రాహ్మణయష్టికా| చిల్లీ గౌడవాస్తుకః| కుతుంబకః ద్రోణపుష్పికా| ఆలుకాని పిండాలుకాదీని| కర్బుదారః కాంచనః| సువర్చలా సూర్యభక్తికా, కేచిత్ ఫప్పుకమాహుః| పత్తూరః శాలించః| చుచ్చుపర్ణికా నాడీచభేదః| కుమారజీవః జీవశాకం| లోట్టాకః లోట్టామారిషః| నాలికా గోనాడీచః| ఆసురీ రాజికా మండకో వా| వృకధూమకః భూమిశిరీషః| లక్ష్మణా స్వనామఖ్యాతా| నలినీ పద్మమృణాలం, నీలినీతిపాఠపక్షే బుహ్నా| యవశాకం క్షేత్రవాస్తుకం| కూష్మాండః సర్పచ్ఛత్రం| అవల్గుజమితి అవల్గుజభేదః| యాతుకః శుక్లా శాలపర్ణీ| శాలకల్యాణీ శాలించభేదః| త్రిపర్ణీ హంసపాదికా| పీలుపర్ణీ మోరటకః| గండీరః శమఠః| బిల్వపర్ణీ బిల్వార్జకం| భండీ స్వనామఖ్యాతా| పర్వణీ పర్వశాకం| పర్వపుష్పీ కుక్కుటీ| పంచాంగులః చిత్రైరండః| ఏర్వారుకం రాజకర్కటీ| కూష్మాండకం సుశ్రుతే బాల్యాద్యవస్థాభేదేన పఠితం తదప్యవిరుద్ధభేవ, యతో బాలమధ్యయోస్తత్ర పిత్తహరత్వం కఫకరత్వం చోక్తం, తదపీహ పిత్తోత్తరే కఫోత్తరే సన్నిపాతే బోద్ధవ్యం||98-113||
Adhikarana ౨౫ (౧౧౪-౧౨౪) · Śloka ౧౨౪
కేలూటం చ కదంబం చ నదీమాషకమైందుకం|
విశదం గురు శీతం చ సమభిష్యంది చోచ్యతే||114||
ఉత్పలాని కషాయాణి రక్తపిత్తహరాణి చ|
తథా తాలప్రలంబం స్యాదురఃక్షతరుజాపహం||115||
ఖర్జూరం తాలశస్యం చ రక్తపిత్తక్షయాపహం|
తరూటబిసశాలూకక్రౌంచాదనకశేరుకం||116||
శృంగాటకాంకలోడ్యం చ గురు విష్టంభి శీతలం|
కుముదోత్పలనాలాస్తు సపుష్పాః సఫలాః స్మృతాః||117||
శీతాః స్వాదుకషాయాస్తు కఫమారుతకోపనాః|
కషాయమీషద్విష్టంభి రక్తపిత్తహరం స్మృతం||118||
పౌష్కరం తు భవేద్బీజం మధురం రసపాకయోః|
బల్యః శీతో గురుః స్నిగ్ధస్తర్పణో బృంహణాత్మకః||119||
వాతపిత్తహరః స్వాదుర్వృష్యో ముంజాతకః పరం|
జీవనో బృంహణో వృష్యః కంఠ్యః శస్తో రసాయనే||120||
విదారికందో బల్యశ్చ మూత్రలః స్వాదుశీతలః|
అమ్లికాయాః స్మృతః కందో గ్రహణ్యర్శోహితో లఘుః||121||
నాత్యుష్ణః కఫవాతఘ్నో గ్రాహీ శస్తో మదాత్యయే|
త్రిదోషం బద్ధవిణ్మూత్రం సార్షపం శాకముచ్యతే||122||
(తద్వత్ స్యాద్రక్తనాలస్య రూక్షమమ్లం విశేషతః|) తద్వత్ పిండాలుకం విద్యాత్ కందత్వాచ్చ ముఖప్రియం|
సర్పచ్ఛత్రకవర్జ్యాస్తు బహ్వ్యోఽన్యాశ్ఛత్రజాతయః||123||
శీతాః పీనసకర్త్ర్యశ్చ మధురా గుర్వ్య ఏవ చ|
చతుర్థః శాకవర్గోఽయం పత్రకందఫలాశ్రయః||124||
ఇతి శాకవర్గశ్చతుర్థః|
View original
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम्|
विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते||११४||
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च|
तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम्||११५||
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम्|
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्||११६||
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः||११७||
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः|
कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्||११८||
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः|
बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः||११९||
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम्|
जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने||१२०||
विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः|
अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः||१२१||
नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये|
त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते||१२२||
(तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः|) तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम्|
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः||१२३||
शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च|
चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः||१२४||
इति शाकवर्गश्चतुर्थः|
Show commentary
కేలుటే హారీతవచనం- “కేలుటం స్వాదు విటపం తత్కందః స్వాదుశీతలః” ఇతి| కదంబం కదంబికాం వదంతి, కేచిత్తు స్వల్పకదంబకమాహుః| నదీమాషకః ‘ఉదీమానక’ ఇతి ఖ్యాతః| ఐందుకం నిక్షారః| తాలప్రలంబః తాలాంకురః| శస్యశబ్దేనేహ మస్తకమజ్జా గృహ్యతే| తరుటః కహ్లారకందః| క్రౌంచాదనం ధించులికా| కశేరుకశబ్దేన చించోడకా రాజకశేరుకశ్చ గృహ్యతే| అంకాలోడ్యం హ్రస్వోత్పలకందః| ముంజాతక ఔత్తరాపథికకందః| అమ్లికా స్వల్పవిటపా ప్రాయః కామరూపాదౌ భవతి| సర్పచ్ఛత్రం సర్పఫణాకారం ఛత్రకం| అన్యాశ్ఛత్రజాతయః కరీషపలాలాదిజా బహులా జ్ఞేయాః| పత్రకందఫలాశ్రయ ఇతి ప్రాధాన్యేన, తేన పుష్పాద్యాశ్రయత్వమపి శాకవర్గస్య జ్ఞేయం||114-124||
Adhikarana ౨౬ (౧౨౫-౧౬౫) · Śloka ౧౬౫
అథ ఫలవర్గః- తృష్ణాదాహజ్వరశ్వాసరక్తపిత్తక్షతక్షయాన్|
వాతపిత్తముదావర్తం స్వరభేదం మదాత్యయం||125||
తిక్తాస్యతామాస్యశోషం కాసం చాశు వ్యపోహతి|
మృద్వీకా బృంహణీ వృష్యా మధురా స్నిగ్ధశీతలా||126||
మధురం బృంహణం వృష్యం ఖర్జూరం గురు శీతలం|
క్షయేఽభిఘాతే దాహే చ వాతపిత్తే చ తద్ధితం||127||
తర్పణం బృంహణం ఫల్గు గురు విష్టంభి శీతలం|
పరూషకం మధూకం చ వాతపిత్తే చ శస్యతే||128||
మధురం బృంహణం బల్యమామ్రాతం తర్పణం గురు|
సస్నేహం శ్లేష్మలం శీతం వృష్యం విష్టభ్య జీర్యతి||129||
తాలశస్యాని సిద్ధాని నారికేలఫలాని చ|
బృంహణస్నిగ్ధశీతాని బల్యాని మధురాణి చ||130||
మధురామ్లకషాయం చ విష్టంభి గురు శీతలం|
పిత్తశ్లేష్మకరం భవ్యం గ్రాహి వక్రవిశోధనం||131||
అమ్లం పరూషకం ద్రాక్షా బదరాణ్యారుకాణి చ|
పిత్తశ్లేష్మప్రకోపీణి కర్కంధునికుచాన్యపి||132||
నాత్యుష్ణం గురు సంపక్వం స్వాదుప్రాయం ముఖప్రియం|
బృంహణం జీర్యతి క్షిప్రం నాతిదోషలమారుకం||133||
ద్వివిధం శీతముష్ణం చ మధురం చామ్లమేవ చ|
గురు పారావతం జ్ఞేయమరుచ్యత్యగ్నినాశనం||134||
భవ్యాదల్పాంతరగుణం కాశ్మర్యఫలముచ్యతే|
తథైవాల్పాంతరగుణం తూదమమ్లం పరూషకాత్||135||
కషాయమధురం టంకం వాతలం గురు శీతలం|
కపిత్థమామం కంఠఘ్నం విషఘ్నం గ్రాహి వాతలం ||136||
మధురామ్లకషాయత్వాత్ సౌగంధ్యాచ్చ రుచిప్రదం|
పరిపక్వం చ దోషఘ్నం విషఘ్నం గ్రాహి గుర్వపి||137||
బిల్వం తు దుర్జరం పక్వం దోషలం పూతిమారుతం|
స్నిగ్ధోష్ణతీక్ష్ణం తద్బాలం దీపనం కఫవాతజిత్||138||
రక్తపిత్తకరం బాలమాపూర్ణం పిత్తవర్ధనం|
పక్వమామ్రం జయేద్వాయుం మాంసశుక్రబలప్రదం||139||
కషాయమధురప్రాయం గురు విష్టంభి శీతలం|
జాంబవం కఫపిత్తఘ్నం గ్రాహి వాతకరం పరం||140||
బదరం మధురం స్నిగ్ధం భేదనం వాతపిత్తజిత్|
తచ్ఛుష్కం కఫవాతఘ్నం పిత్తే న చ విరుధ్యతే||141||
కషాయమధురం శీతం గ్రాహి సింబి(ంచి)తికాఫలం|
గాంగేరుకీ కరీరం చ బింబీ తోదనధన్వనం||142||
మధురం సకషాయం చ శీతం పిత్తకఫాపహం|
సంపక్వం పనసం మోచం రాజాదనఫలాని చ||143||
స్వాదూని సకషాయాణి స్నిగ్ధశీతగురూణి చ|
కషాయవిశదత్వాచ్చ సౌగంధ్యాచ్చ రుచిప్రదం||144||
అవదంశక్షమం హృద్యం వాతలం లవలీఫలం|
నీపం శతాహ్వకం పీలు తృణశూన్యం వికంకతం||145||
ప్రాచీనామలకం చైవ దోషఘ్నం గరహారి చ|
ఐంగుదం తిక్తమధురం స్నిగ్ధోష్ణం కఫవాతజిత్||146||
తిందుకం కఫపిత్తఘ్నం కషాయం మధురం లఘు|
విద్యాదామలకే సర్వాన్ రసాంల్లవణవర్జితాన్||147||
రూక్షం స్వాదు కషాయామ్లం కఫపిత్తహరం పరం|
రసాసృఙ్మాంసమేదోజాందోషాన్ హంతి బిభీతకం||148||
స్వరభేదకఫోత్క్లేదపిత్తరోగవినాశనం|
అమ్లం కషాయమధురం వాతఘ్నం గ్రాహి దీపనం||149||
స్నిగ్ధోష్ణం దాడిమం హృద్యం కఫపిత్తావిరోధి చ|
రూక్షామ్లం దాడిమం యత్తు తత్ పిత్తానిలకోపనం||150||
మధురం పిత్తనుత్తేషాం పూర్వం దాడిమముత్తమం|
వృక్షామ్లం గ్రాహి రూక్షోష్ణం వాతశ్లేష్మణి శస్యతే||151||
అమ్లికాయాః ఫలం పక్వం తస్మాదల్పాంతరం గుణైః|
గుణైస్తైరేవ సంయుక్తం భేదనం త్వమ్లవేతసం||152||
శూలేఽరుచౌ విబంధే చ మందేఽగ్నౌ మద్యవిప్లవే |
హిక్కాశ్వాసే చ కాసే చ వమ్యాం వర్చోగదేషు చ||153||
వాతశ్లేష్మసముత్థేషు సర్వేష్వేవోపదిశ్యతే|
కేసరం మాతులుంగస్య లఘు శేషమతోఽన్యథా||154||
రోచనో దీపనో హృద్యః సుగంధిస్త్వగ్వివర్జితః|
కర్చూరః కఫవాతఘ్నః శ్వాసహిక్కార్శసాం హితః||155||
మధురం కించిదమ్లం చ హృద్యం భక్తప్రరోచనం|
దుర్జరం వాతశమనం నాగరంగఫలం గురు ||156||
వాతామాభిషుకాక్షోటముకూలకనికోచకాః|
గురూష్ణస్నిగ్ధమధురాః సోరుమాణా బలప్రదాః||157||
వాతఘ్నా బృంహణా వృష్యాః కఫపిత్తాభివర్ధనాః|
ప్రియాలమేషాం సదృశం విద్యాదౌష్ణ్యం వినా గుణైః||158||
శ్లేష్మలం మధురం శీతం శ్లేష్మాతకఫలం గురు|
శ్లేష్మలం గురు విష్టంభి చాంకోటఫలమగ్నిజిత్||159||
గురూష్ణం మధురం రూక్షం కేశఘ్నం చ శమీఫలం|
విష్టంభయతి కారంజం వాతశ్లేష్మావిరోధి చ||160||
ఆమ్రాతకం దంతశఠమమ్లం సకరమర్దకం|
రక్తపిత్తకరం విద్యాదైరావతకమేవ చ||161||
వాతఘ్నం దీపనం చైవ వార్తాకం కటు తిక్తకం|
వాతలం కఫపిత్తఘ్నం విద్యాత్ పర్పటకీఫలం||162||
పిత్తశ్లేష్మఘ్నమమ్లం చ వాతలం చాక్షికీఫలం|
మధురాణ్యమ్లపాకీని పిత్తశ్లేష్మహరాణి చ||163||
అశ్వత్థోదుంబరప్లక్షన్యగ్రోధానాం ఫలాని చ|
కషాయమధురామ్లాని వాతలాని గురూణి చ||164||
భల్లాతకాస్థ్యగ్నిసమం తన్మాంసం స్వాదు శీతలం|
పంచమః ఫలవర్గోఽయముక్తః ప్రాయోపయోగికః||165||
ఇతి ఫలవర్గః|
View original
अथ फलवर्गः- तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्|
वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम्||१२५||
तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति|
मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला||१२६||
मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्|
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम्||१२७||
तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते||१२८||
मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु|
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति||१२९||
तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च|
बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च||१३०||
मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्|
पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम्||१३१||
अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च|
पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि||१३२||
नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम्|
बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||
द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च|
गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||
भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते|
तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात्||१३५||
कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्|
कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ||१३६||
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि||१३७||
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्|
पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||
कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम्||१४०||
बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्|
तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते||१४१||
कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ञ्चि)तिकाफलम्|
गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम्||१४२||
मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम्|
सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च||१४३||
स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च|
कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्||१४४||
अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम्|
नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्||१४५||
प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च|
ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्||१४६||
तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु|
विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान्||१४७||
रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम्|
रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८||
स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम्||१४९||
स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च|
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्||१५०||
मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम्|
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते||१५१||
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः|
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम्||१५२||
शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे |
हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च||१५३||
वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते|
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा||१५४||
रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः|
कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||१५५||
मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्|
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ||१५६||
वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः||१५७||
वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः|
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः||१५८||
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु|
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित्||१५९||
गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्|
विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च||१६०||
आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम्|
रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च||१६१||
वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम्|
वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम्||१६२||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्|
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च||१६३||
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च|
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च||१६४||
भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम्|
पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः||१६५||
इति फलवर्गः|
Show commentary
ఫలానామపి కేషాంచిచ్ఛాకవదుపయోగాత్ ఫలవర్గమాహ| మృద్వీకాఽగ్రేఽభిధీయతే శ్రేష్ఠగుణత్వాత్| ఫల్గు ఔదుంబరం| మధూకశబ్దేన సమానగుణత్వాత్ ఫలం కుసుమం చ జ్ఞేయం| పరూషకం చేహ మధురపరూషకం జ్ఞేయం| ఆమ్రాతం ‘ఆమడా’ ఇతి ఖ్యాతమామ్రఫలసదృశమితి చంద్రికా; ఏతచ్చ ద్వివిధం మధురమమ్లం చ; అత్ర మధురస్యైవ గుణః, అమ్లస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| తాలశస్యానీతి తాలఫలాని, యథా “హరీతకీనాం శస్యాని” (చి. 1) ఇత్యత్ర ఫలమేవ శస్యముచ్యతే| సిద్ధాని పక్వాని; తేన పక్వతాలస్య గ్రహణం| భవ్యం కర్మరంగఫలం; కేచిత్త్వక్సంహతిమాత్రఫలం వదంతి| ఆరుకం కార్తికేయపురే ప్రసిద్ధం| కర్కంధూః శృగాలబదరీ, కర్కంధూనికుచయోర్విచ్ఛిద్య పాఠేన నిత్యం పిత్తశ్లేష్మకర్తృత్వం తయోర్దర్శయతి| పరూషకాదీనాం తు మధురామ్లభేదేన ద్విరూపాణాం య ఏవ పరూషకాదయోఽమ్లాస్త ఏవ పిత్తశ్లేష్మకరా ఇతి| పారావతః కామరూపప్రసిద్ధః| అత్ర యో మధురః స శీతః, యశ్చామ్లః స ఉష్ణ ఇతి జ్ఞేయం| ఏవం రసనిర్దేశేనైవ వీర్యే లబ్ధేఽపి పునర్వీర్యాఖ్యానమమ్లస్యామలకస్య శీతతాదర్శనాద్బోద్ధవ్యం| టంకం కాశ్మీరప్రసిద్ధం| సిద్ధమితి కాలవశాత్ పక్వం| కపిత్థబిల్వామ్రాణామవస్థాభేదేన గుణకథనం సర్వావస్థాసు తేషాముపయోజ్యత్వాత్| బదరం మధ్యప్రమాణం; తద్ధి మధురమేవ భవతి| గాంగేరుకం నాగబలాఫలం| కరీరో మరుజో ద్రుమః| తోదనం ధన్వనభేదః| రాజాదనం క్షీరీ| అవదంశక్షమమితి లవలీఫలం ప్రాశ్య ద్రవ్యాంతరే రుచిర్భవతి| నీపం కదంబకం| శతాహ్వకఫలం ‘సేహ’ ఇతి ఖ్యాతం| పీలు ఔత్తరాపథికం| తృణశూన్యం కేతకీఫలం| ప్రాచీనామలకం పానీయామలకం| తిందుకం కేందుః| దాడిమగుణే కఫపిత్తావిరోధీతి అమ్లదాడిమం పిత్తావిరోధి, మధురం తు కఫావిరోధి, ఏవం చ త్రిదోషహరత్వమస్యోపపన్నం; యదుక్తం సుశ్రుతే- “ద్వివిధం తత్తు విజ్ఞేయం మధురం చామ్లమేవ చ| త్రిదోషఘ్నం తు మధురమమ్లం వాతకఫాపహం” (సు. సూ. 46) ఇతి| వృక్షామ్లం మహార్ద్రకం| అమ్లికా తింతిడీ| శేషమితి త్వఙ్మాంసం, అతోఽన్యథేతి గురు; కింవా, శూలేఽరుచావిత్యాద్యుక్తకేశరగుణవిపరీతం| వాతామాదయ ఔత్తరాపథికాః| ప్రియాలోఽయం మగధప్రసిద్ధః| దంతశఠః జంబీరః; కేచిదమ్లోటం వదంతి| ఇహామ్రాతకమమ్లం గ్రాహ్యం, పూర్వం తు మధురమామ్రాతకముక్తం| కరమర్దం ద్వివిధం గ్రామజం వనజం చ| ఐరావతం అమ్లాతకం; కింవా నాగరంగం| వార్తాకం దక్షిణాపథే ఫలవత్ ఖాద్యతే యద్గోష్ఠవార్తాకసంజ్ఞకం, తస్యేహ గుణః; కింవా ఫలవదసిద్ధస్యైవ వార్తాకస్యోపయోజ్యస్యాయం గుణః| ఆక్షికీ లతా తస్యాః ఫలమాక్షికం| అనుపాకి ‘అనుయా’ ఇతి ఖ్యాతా| అగ్నిసమమితి స్ఫోటాదిజనకత్వాత్||125-165||
Adhikarana ౨౭ (౧౬౬-౧౭౭) · Śloka ౧౭౭
అథ హరితవర్గః- రోచనం దీపనం వృష్యమార్ద్రకం విశ్వభేషజం|
వాతశ్లేష్మవిబంధేషు రసస్తస్యోపదిశ్యతే||166||
రోచనో దీపనస్తీక్ష్ణః సుగంధిర్ముఖశోధనః|
జంబీరః కఫవాతఘ్నః క్రిమిఘ్నో భక్తపాచనః||167||
బాలం దోషహరం, వృద్ధం త్రిదోషం, మారుతాపహం|
స్నిగ్ధసిద్ధం, విశుష్కం తు మూలకం కఫవాతజిత్||168||
హిక్కాకాసవిషశ్వాసపార్శ్వశూలవినాశనః|
పిత్తకృత్ కఫవాతఘ్నః సురసః పూతిగంధహా||169||
యవానీ చార్జకశ్చైవ శిగ్రుశాలేయమృష్టకం|
హృద్యాన్యాస్వాదనీయాని పిత్తముత్క్లేశయంతి చ||170||
గండీరో జలపిప్పల్యస్తుంబరుః శృంగవేరికా|
తీక్ష్ణోష్ణకటురూక్షాణి కఫవాతహరాణి చ||171||
పుంస్త్వఘ్నః కటురూక్షోష్ణో భూస్తృణో వక్రశోధనః|
ఖరాహ్వా కఫవాతఘ్నీ బస్తిరోగరుజాపహా||171||
ధాన్యకం చాజగంధా చ సుముఖశ్చేతి రోచనాః|
సుగంధా నాతికటుకా దోషానుత్క్లేశయంతి చ||173||
గ్రాహీ గృంజనకస్తీక్ష్ణో వాతశ్లేష్మార్శసాం హితః|
స్వేదనేఽభ్యవహారే చ యోజయేత్తమపిత్తినాం||174||
శ్లేష్మలో మారుతఘ్నశ్చ పలాండుర్న చ పిత్తనుత్ |
ఆహారయోగీ బల్యశ్చ గురుర్వృష్యోఽథ రోచనః||175||
క్రిమికుష్ఠకిలాసఘ్నో వాతఘ్నో గుల్మనాశనః|
స్నిగ్ధశ్చోష్ణశ్చ వృష్యశ్చ లశునః కటుకో గురుః||176||
శుష్కాణి కఫవాతఘ్నాన్యేతాన్యేషాం ఫలాని చ|
హరితానామయం చైష షష్ఠో వర్గః సమాప్యతే||177||
ఇతి హరితవర్గః|
View original
अथ हरितवर्गः- रोचनं दीपनं वृष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम्|
वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते||१६६||
रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः|
जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः||१६७||
बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम्|
स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित्||१६८||
हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः|
पित्तकृत् कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा||१६९||
यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम्|
हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च||१७०||
गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका|
तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च||१७१||
पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्रशोधनः|
खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा||१७१||
धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः|
सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च||१७३||
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः|
स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम्||१७४||
श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् |
आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः||१७५||
क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः|
स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः||१७६||
शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च|
हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते||१७७||
इति हरितवर्गः|
Show commentary
హరితానామప్యార్ద్రకాదీనాం ఫలవదగ్నిపాకమంతరేణ భోజనస్య ప్రాక్ పశ్చాచ్చోపయోగాత్ ఫలమను హరితకథనం, ఫలేభ్యస్తు పశ్చాదభిధానం హరితస్య తృప్త్యనాధాయకత్వాత్| ఆర్ద్రకమితి విశేషణం శుంఠీవ్యవృత్త్యర్థం, శుంఠీగుణశ్చాహారసంయోగివర్గే భవిష్యతి| జంబీరః పర్ణాసభేదః, జంబీరఫలం సుగంధి| బాలం దోషహరమితి తరుణావస్థాయామవ్యక్తరసాయాం త్రిదోషహరం| తంత్రాంతరవచనం హి- “యావద్ధి చావ్యక్తరసాన్వితాని నవప్రరూఢాని చ మూలకాని| భవంతి తావల్లఘుదీపనాని పిత్తానిలశ్లేష్మహరాణి చైవ”| వృద్ధం త్రిదోషమితి తదేవ ప్రవృద్ధం, ఏనామేవ మూలకావస్థామభిప్రేత్య చోక్తం- “మూలకం కందానామపథ్యత్వే ప్రకృష్టతమం” (సూ. 25) ఇతి| మారుతాపహం స్నిగ్ధసిద్ధమితి సామాన్యేన బాలం వృద్ధం చ| ‘శుష్కాణి కఫవాతఘ్నాన్యేతాని’ ఇతి వక్ష్యమాణగ్రంథేనైవ శుష్కమూలకస్య కఫవాతహంతృత్వే లబ్ధే పునర్వచనం ప్రకర్షప్రాప్త్యర్థం| పూతిగంధహేతి శరీరస్య తథా వ్యంజనార్థం మాంసస్య చ పూతిగంధతాం హంతి| అర్జకః శ్వేతపర్ణాసః| శిగ్రుః విటపశోభాంజనః; శాలేయశ్చాణక్యమూలం మరౌ ప్రసిద్ధం, కింవా శాలేయమితి మిస్తేయం పాటకప్రసిద్ధం, వచనం హి- “చాణక్యమూలమిస్తేయే శాలేయాభిఖ్యయా జగుః” ఇతి; మృష్టకం రాజికా| గండీరో ద్వివిధో రక్తః శుక్లశ్చ; తత్ర యో రక్తః స హి కటుత్వేన హరితవర్గే పఠ్యతే, యస్తు శుక్లో జలజః స శాకవర్గే పఠిత ఇతి నైకస్య వర్గద్వయే పాఠః| జలపిప్పలీ జలే పిప్పల్యాకారా భవతి| శృంగవేరీ గోజిహ్వికా, కింవా ఆర్ద్రకాకృతిః శృంగవేరీ; యదుక్తం- “శృంగవేరవదాకృత్యా శృంగవేరీతి భాషితా| కుస్తుంబురుసమాకృత్యా తుంబురూణి వదంతి చ” ఇతి| భూస్తృణో గంధతృణః| ఖరాహ్వా కృష్ణజీరకం| అజగంధా వనయవానీ| సుముఖః పర్ణాసభేదః| అయం చ ధాన్యకాదీనామార్ద్రాణాం గుణః, శుష్కాణాం త్వాహారయోగిగణే “కారవీ కుంచికా” ఇత్యాదినా గుణం నిర్దేక్ష్యతి| గృంజనకః స్వల్పనాలపత్రః పలాండురేవ| ఏతానీతి హరితవర్గోక్తాని| శుష్కాణీత్యాదినా యద్యపి శుష్కాణామపి శుంఠీప్రభృతీనాం గుణ ఉక్తో భవతి, తథాఽపి విశేషగుణాంతరకథనార్థం పునస్తదభిధానమాహారసంయోగివర్గే భవిష్యతీతి న పౌనరుక్త్యం||166-177||
Adhikarana ౨౮ (౧౭౮) · Śloka ౧౭౮
అథ మద్యవర్గః- ప్రకృత్యా మద్యమమ్లోష్ణమమ్లం చోక్తం విపాకతః|
సర్వం సామాన్యతస్తస్య విశేష ఉపదేక్ష్యతే||178||
View original
अथ मद्यवर्गः- प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः|
सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते||१७८||
Show commentary
అన్నమభిధాయ పానం వక్తవ్యం, తత్రాపి పానప్రధానమపి పానీయముల్లంఘ్య హర్షాదికర్తృత్వాజ్జనానాం ముఖ్యపేయత్వాచ్చ మద్యమాహ| ప్రకృత్యేతి స్వభావాత్| యద్యపి చ మద్యే పీయమానే నామ్లరసతా ప్రతీయతే వ్యక్తా, తథాఽపి దంతహర్షముఖస్రావాద్యమ్లకార్యకర్తృత్వాదమ్లమేవ| వచనం హి- “మధురాణి మధురప్రభావాణి మధురాణ్యేవ కృత్వోపదేక్ష్యామః, తథేతరాణ్యపి” (వి. 8) ఇతి| తేన, అమ్లప్రభావస్య మద్యస్యామ్లరసత్వమేవ; అత ఏవోక్తం- “సర్వేషాం మద్యమమ్లానాముపర్యుపరి వర్తతే” (చి. 24) ఇతి| విపాకత ఇతి తృతీయాయాం తసిః||178||
Adhikarana ౨౯ (౧౭౯-౧౯౫) · Śloka ౧౯౫
కృశానాం సక్తమూత్రాణాం గ్రహణ్యర్శోవికారిణాం|
సురా ప్రశస్తా వాతఘ్నీ స్తన్యరక్తక్షయేషు చ||179||
హిక్కాశ్వాసప్రతిశ్యాయకాసవర్చోగ్రహారుచౌ|
వమ్యానాహవిబంధేషు వాతఘ్నీ మదిరా హితా||180||
శూలప్రవాహికాటోపకఫవాతార్శసాం హితః|
జగలో గ్రాహిరూక్షోష్ణః శోఫఘ్నో భక్తపాచనః||181||
శోషార్శోగ్రహణీదోషపాండురోగారుచిజ్వరాన్|
హంత్యరిష్టః కఫకృతాన్ రోగాన్రోచనదీపనః ||182||
ముఖప్రియః సుఖమదః సుగంధిర్బస్తిరోగనుత్ |
జరణీయః పరిణతో హృద్యో వర్ణ్యశ్చ శార్కరః||183||
రోచనో దీపనో హృద్యః శోషశోఫార్శసాం హితః|
స్నేహశ్లేష్మవికారఘ్నో వర్ణ్యః పక్వరసో మతః||184||
జరణీయో విబంధఘ్నః స్వరవర్ణవిశోధనః|
లేఖనః శీతరసికో హితః శోఫోదరార్శసాం||185||
సృష్టభిన్నశకృద్వాతో గౌడస్తర్పణదీపనః|
పాండురోగవ్రణహితా దీపనీ చాక్షికీ మతా ||186||
సురాసవస్తీవ్రమదో వాతఘ్నో వదనప్రియః|
ఛేదీ మధ్వాసవస్తీక్ష్ణో మైరేయో మధురో గురుః||187||
ధాతక్యాఽభిషుతో హృద్యో రూక్షో రోచనదీపనః|
మాధ్వీకవన్న చాత్యుష్ణో మృద్వీకేక్షురసాసవః||188||
రోచనం దీపనం హృద్యం బల్యం పిత్తావిరోధి చ|
విబంధఘ్నం కఫఘ్నం చ మధు లఘ్వల్పమారుతం||189||
సురా సమండా రూక్షోష్ణా యవానాం వాతపిత్తలా|
గుర్వీ జీర్యతి విష్టభ్య శ్లేష్మలా తు మధూలికా||190||
దీపనం జరణీయం చ హృత్పాండుక్రిమిరోగనుత్|
గ్రహణ్యర్శోహిత భేది సౌవీరకతుషోదకం||191||
దాహజ్వరాపహం స్పర్శాత్ పానాద్వాతకఫాపహం|
విబంధఘ్నమవస్రంసి దీపనం చామ్లకాంజికం||192||
ప్రాయశోఽభినవం మద్యం గురుదోషసమీరణం|
స్రోతసాం శోధనం జీర్ణం దీపనం లఘు రోచనం||193||
హర్షణం ప్రీణనం మద్యం భయశోకశ్రమాపహం|
ప్రాగల్భ్యవీర్యప్రతిభాతుష్టిపుష్టిబలప్రదం||194||
సాత్త్వికైర్విధివద్యుక్త్యా పీతం స్యాదమృతం యథా|
వర్గోఽయం సప్తమో మద్యమధికృత్య ప్రకీర్తితః||195||
ఇతి మద్యవర్గః సప్తమః|
View original
कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च||१७९||
हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ|
वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता||१८०||
शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः|
जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः||१८१||
शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान्|
हन्त्यरिष्टः कफकृतान् रोगान्रोचनदीपनः ||१८२||
मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् |
जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः||१८३||
रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः|
स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः||१८४||
जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः|
लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम्||१८५||
सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता ||१८६||
सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः||१८७||
धातक्याऽभिषुतो हृद्यो रूक्षो रोचनदीपनः|
माध्वीकवन्न चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः||१८८||
रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च|
विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम्||१८९||
सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला|
गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका||१९०||
दीपनं जरणीयं च हृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत्|
ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम्||१९१||
दाहज्वरापहं स्पर्शात् पानाद्वातकफापहम्|
विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम्||१९२||
प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम्|
स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम्||१९३||
हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम्|
प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम्||१९४||
सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा|
वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः||१९५||
इति मद्यवर्गः सप्तमः|
Show commentary
సురా అనుద్ధృతమండా| మదిరా తు సురామండః| జగలః భక్తకిణ్వకృతా సురా| అరిష్ట ఔషధక్వాథమధ్వాదిసంపాదితో వక్ష్యమాణో దంత్యభయారిష్టాదిః| శార్కరః శర్కరాప్రకృతిక ఆసవః| పక్వరసః యః క్వథితేనేక్షురసేన క్రియతే| శీతరసికస్తు శీతేక్షురసకృతః| గౌడః గుడప్రకృతికః| సురాసవః యత్ర సురయైవ తోయకార్యం క్రియతే| మధూకపుష్పకృతో మధ్వాసవః| మైరేయలక్షణం యథా- “ఆసవస్య సురాయాశ్చ ద్వయోరేకత్ర భాజనే| సంధానం తద్విజానీయాన్మైరేయముభయాశ్రయం” ఇతి| ధాతక్యాఽభిషుతో ధాతకీఫలాసవః| మాధ్వీకం మధుప్రధానం ‘రోచనం దీపనం’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణం; తద్వన్మృద్వీకేక్షురసాభ్యాం మిలితాభ్యాం కృత ఆసవో జ్ఞేయః| మధ్వితి మధుప్రధాన ఆసవః| సురా సమండేతి యవతండులకృతా బోద్ధవ్యా| విష్టభ్యేతి విచ్ఛేదః| మధూలకః గోధూమభేదః, తత్కృతం మద్యం మధూలకం; అన్యే తు మేదకమాహుః| దీపనమిత్యాది సౌవీరతుషోదకగుణః| అమ్లకాంజికమితి కాంజికమేవామ్లగుణం||179-195||
Adhikarana ౩౦ (౧౯౬) · Śloka ౧౯౬
అథ జలవర్గః- జలమేకవిధం సర్వం పతత్యైంద్రం నభస్తలాత్|196|
View original
अथ जलवर्गः- जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात्|१९६|
Show commentary
సంప్రతి పానప్రధానస్య జలస్య గుణమాహ- జలమిత్యాది| సర్వమితి సుశ్రుతప్రతిపాదితధారకారహైమతౌషారమపి| ఏకవిధమితి “శివాః ఖల్వాపః” (సూ. 26) ఇత్యాదినోక్తగుణం, తథా ‘శీతం శుచి’ ఇత్యాదివక్ష్యమాణగుణం| ఐంద్రమితి ప్రాణ్యదృష్టవశేనేంద్రప్రేరితం|196|-
Adhikarana ౩౧ (౧౯౬) · Śloka ౧౯౬
తత్ పతత్ పతితం చైవ దేశకాలావపేక్షతే||196||
View original
तत् पतत् पतितं चैव देशकालावपेक्षते||१९६||
Show commentary
ఏకవిధత్వేఽపి తస్య భేదహేతుమాహ- తత్ పతదిత్యాది| పతద్ దేశమాకాశగతభూతరూపం, కాలం చ శీతోష్ణాదిరూపం; తథపతితం చ భూమివిశేషరూపం దేశం, కాలం చ తథైవాపేక్షతే; ‘గుణదోషా సంబంధే ’ ఇతి శేషః||196||
Adhikarana ౩౨ (౧౯౭) · Śloka ౧౯౭
ఖాత్ పతత్ సోమవాయ్వర్కైః స్పృష్టం కాలానువర్తిభిః|
శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైర్యథాసన్నం మహీగుణైః||197||
View original
खात् पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||
Show commentary
ఏనమేవ దేశకాలసంబంధమాహ- ఖాదిత్యాది| సోమగ్రహణేన సౌమ్యత్వాత్ పృథివ్యా అపి గగనగతధూలీరూపాయాస్తథా మేఘసహచరితలూతాదివిషాదిరూపాయాశ్చ గ్రహణం వక్తవ్యం; కింవా వాయుగ్రహణాదేవ వాయునా నీయమానాయాః పృథివ్యా గ్రహణం| స్పృష్టం ‘భవతి’ ఇతిశేషః| కాలానువర్తిభిరితి కాలపరాధీనైః; ఏతేన కాలకృత ఏవ సోమాదిసంబంధవిశేషో జలే విశేషం కరోతి, తేన న కాలస్యాకించిత్కరతా| పతితజలస్య దేశకాలసంబంధమాహ- శీతోష్ణేత్యాది| యథాసన్నమితి యస్మిన్ కాలే యస్యాం మహ్యాం యే గుణాః శీతాదయ ఉద్రిక్తా భవంతి, తైః స్పృష్టం జలం భవతి| ఏతేన సుశ్రుతే ప్రతిపాదితగాంగసాముద్రభేదో గుణదోషసంబంధమాత్రకృత ఏవ దివ్యజలస్యేతి దర్శయతి| తేన, యద్విషాదిజుష్టం తత్ సాముద్రసమానగుణత్వాత్ సాముద్రం, యద్ధూల్యాదినా విషాదినా చ రహితం తత్తద్గుణత్వాద్గాంగమిత్యుక్తం సుశ్రుతే| ఆశ్వినే తు మాసి దివ్యజలస్య ధూలీవిషాదిసంబంధో న భవత్యేవ, కాలమహిమ్నా భవన్నపి వా న జలం తథా దూషయతి; అత ఉక్తం సూశ్రుతే- “సాముద్రం తన్న పాతవ్యం మాసాదాశ్వయుజాద్వినా” (సు. సూ. 45) ఇతి| అత్ర హారీతవచనాత్ కార్తికాగ్రహాయణయోరప్యాంతరీక్షం జలం గ్రాహ్యమేవ భవతి; యదాహ- “ప్రవృత్తాయాం శరద్యస్మాత్ పశ్చాద్వాతే ప్రవాతి చ| హేమంతే చాపి గృహ్నీయాత్తజ్జలం మృన్మయైర్ఘటైః” ఇతి| తేన ‘ఆశ్వయుజాద్వినా’ ఇతి వచనం ఆశ్వయుజాత్ ప్రభృతి జలోపాదేయతోపదర్శనార్థం, న త్వాశ్విన ఏవోపాదేయతోపదర్శనపరం| అన్యే త్వాహుః- ఆశ్విన ఏవ పరమాంతరీక్షం గ్రాహ్యమితి| జతూకర్ణవచనం హి- “వర్షాసు చరంతి ఘనైః సహోరగా వియతి కీటలూతాశ్చ| తద్విషజుష్టమపేయం ఖజలమగస్త్యోదయాత్ పూర్వం” ఇతి||197||
Adhikarana ౩౩ (౧౯౮) · Śloka ౧౯౮
శీతం శుచి శివం మృష్టం విమలం లఘు షడ్గుణం|
ప్రకృత్యా దివ్యముదకం,...|198|
View original
शीतं शुचि शिवं मृष्टं विमलं लघु षड्गुणम्|
प्रकृत्या दिव्यमुदकं,...|१९८|
Show commentary
దివ్యజలస్య ప్రాకృతగుణమాహ- శీతమిత్యాది| శివమితి కల్యాణకరత్వేన| మృష్టమితి వదనప్రియత్వేన|198|-
Adhikarana ౩౪ (౧౯౮-౨౦౮) · Śloka ౨౦౮
...భ్రష్టం పాత్రమపేక్షతే||198||
శ్వేతే కషాయం భవతి పాండరే స్యాత్తు తిక్తకం|
కపిలే క్షారసంసృష్టమూషరే లవణాన్వితం||199||
కటు పర్వతవిస్తారే మధురం కృష్ణమృత్తికే|
ఏతత్ షాడ్గుణ్యమాఖ్యాతం మహీస్థస్య జలస్య హి|
తథాఽవ్యక్తరసం విద్యాదైంద్రం కారం హిమం చ యత్||200||
యదంతరీక్షాత్ పతతీంద్రసృష్టం చోక్తైశ్చ పాత్రైః పరిగృహ్యతేఽంభః|
తదైంద్రమిత్యేవ వదంతి ధీరా నరేంద్రపేయం సలిలం ప్రధానం ||201||
ఈషత్కషాయమధురం సుసూక్ష్మం విశదం లఘు|
అరూక్షమనభిష్యంది సర్వం పానీయముత్తమం||202||
గుర్వభిష్యంది పానీయం వార్షికం మధురం నవం|
తను లఘ్వనభిష్యంది ప్రాయః శరది వర్షతి||203||
తత్తు యే సుకుమారాః స్యుః స్నిగ్ధభూయిష్ఠభోజనాః|
తేషాం భోజ్యే చ భక్ష్యే చ లేహ్యే పేయే చ శస్యతే||204||
హేమంతే సలిలం స్నిగ్ధం వృష్యం బలహితం గురు|
కించిత్తతో లఘుతరం శిశిరే కఫవాతజిత్||205||
కషాయమధురం రూక్షం విద్యాద్వాసంతికం జలం|
గ్రైష్మికం త్వనభిష్యంది జలమిత్యేవ నిశ్చయః|
ఋతావృతావిహాఖ్యాతాః సర్వ ఏవాంభసో గుణాః||206||
విభ్రాంతేషు తు కాలేషు యత్ ప్రయచ్ఛంతి తోయదాః|
సలిలం తత్తు దోషాయ యుజ్యతే నాత్ర సంశయః||207||
రాజభీ రాజమాత్రైశ్చ సుకుమారైశ్చ మానవైః|
సుగృహీతాః శరద్యాపః ప్రయోక్తవ్యా విశేషతః||208||
View original
...भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||
श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्|
कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||
कटु पर्वतविस्तारे मधुरं कृष्णमृत्तिके|
एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि|
तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत्||२००||
यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः|
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् ||२०१||
ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु|
अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||
गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्|
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||
तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः|
तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||
हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु|
किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||
कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्|
ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः|
ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||
विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः|
सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||
राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः|
सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः||२०८||
Show commentary
వక్ష్యమాణగుణవిశేషహేతుమాహ- భ్రష్టమిత్యాది| పాత్రమపేక్షత ఇతి నద్యాదిపాత్రవిశేషసంబంధమపేక్ష్య గుణవిశేషవద్భవతి| ఏతచ్చ యద్యాపి ‘దేశకాలావపేక్షత’ ఇత్యనేన పూర్వమేవోక్తం, తథాఽపి కాలాపేక్షయా దేశవిశేషస్య ప్రకర్షేణ గుణవిశేషే హేతుతాప్రదర్శనార్థం పునరుక్తం| కేచిత్తు “శ్వేతే కషాయం భవతి” ఇత్యాదిగ్రంథం పఠంతి, స తు నాతిప్రసిద్ధః||198-208||
Adhikarana ౩౫ (౨౦౯-౨౧౨) · Śloka ౨౧౨
నద్యః పాషాణవిచ్ఛిన్నవిక్షుబ్ధాభిహతోదకాః |
హిమవత్ప్రభవాః పథ్యాః పుణ్యా దేవర్షిసేవితాః||209||
నద్యః పాషాణసికతావాహిన్యో విమలోదకాః|
మలయప్రభవా యాశ్చ జలం తాస్వమృతోపమం||210||
పశ్చిమాభిముఖా యాశ్చ పథ్యాస్తా నిర్మలోదకాః|
ప్రాయో మృదువహా గుర్వ్యో యాశ్చ పూర్వసముద్రగాః||211||
పారియాత్రభవా యాశ్చ వింధ్యసహ్యభవాశ్చ యాః|
శిరోహృద్రోగకుష్ఠానాం తా హేతుః శ్లీపదస్య చ||212||
View original
नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः |
हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः||२०९||
नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः|
मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम्||२१०||
पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः|
प्रायो मृदुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः||२११||
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः|
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च||२१२||
Show commentary
ఆధారవిశేషే గుణవిశేషమాహ- నద్య ఇత్యాది| పాషాణైర్విచ్ఛిన్నం విక్షుబ్ధమభిహతం చోదకం యాసాం తాస్తథా; ఏతేన, అధిత్యకాప్రభవా ఏవ హిమాలయే నద్యః పథ్యా ఉక్తా భవంతి నోపత్యకాప్రభవాః, యతోఽధిత్యకాప్రభవాస్వేవ పాషాణవిచ్ఛిన్నత్వాది; అతశ్చ సుశ్రుతే యదుక్తం- “హిమవత్ప్రభవా హృద్రోగాదీన్ జనయంతి” (సు. సూ. 45) ఇతి, తదుపత్యకాప్రభవాభిప్రాయేణేతి న విరోధః| యత్తు తత్రోక్తం “మలయప్రభవాః క్రిమీంజనయంతి” (సు. సూ. 45) తదపాషాణసికతావాహినద్యభిప్రాయేణ, ఇహ పాషాణసికతావాహినదీష్వమృతోపమితి న విరోధః| యత్తు, పారియాత్రభవానాం శిరోరోగాదికర్తృత్వం, తత్ పారియాత్రదరీభవనదీజలాభిప్రాయేణ, సుశ్రుతే తు పారియాత్రతడాగభవనదీజలాభిప్రాయేణోక్తం- “పారియాత్రభవాః పథ్యాః” (సు. సూ. 45) ఇతి| తదుక్తం విశ్వామిత్రేణ- “తడాగజం దరీజం చ తడాగాద్యత్ సరిజ్జలం| బలారోగ్యకరం తత్ స్యాద్దరీజం దోషలం మతం” ఇతి| ప్రాయోగ్రహణాత్ పూర్వసముద్రగమనేఽపి గాంగం పథ్యం భవతి; కింవా యథోక్తలక్షణహిమాలయభవత్వాదేవ గాంగం జలం పథ్యం| పారియాత్రాదయః పర్వతాః స్వనామప్రసిద్ధాః||209-212||
Adhikarana ౩౬ (౨౧౩-౨౧౬) · Śloka ౨౧౬
వసుధాకీటసర్పాఖుమలసందూషితోదకాః|
వర్షాజలవహా నద్యః సర్వదోషసమీరణాః||213||
వాపీకూపతడాగోత్ససరఃప్రస్రవణాదిషు|
ఆనూపశైలధన్వానాం గుణదోషైర్విభావయేత్||214||
పిచ్ఛిలం క్రిమిలం క్లిన్నం పర్ణశైవాలకర్దమైః|
వివర్ణం విరసం సాంద్రం దుర్గంధం న హితం జలం||215||
విస్రం త్రిదోషం లవణమంబు యద్వరుణాలయం|
ఇత్యంబువర్గః ప్రోక్తోఽయమష్టమః సువినిశ్చితః||216||
ఇతి జలవర్గోఽష్టమః|
View original
वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः|
वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||
वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु|
आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||
पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः|
विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्||२१५||
विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्|
इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६||
इति जलवर्गोऽष्टमः|
Show commentary
వర్షాసు జలం వహంతీతి వర్షాజలవహాః; యదుక్తమగ్ర్యాధికారే “వర్షానాదేయముదకానాం” (సూ. 25) ఇతి, తస్యేహాపథ్యత్వే ఉపపత్తివర్ణనమితి న పౌనరుక్త్యం| ప్రస్రవణాదిష్విత్యత్ర ‘జలం’ ఇతి శేషః| వాప్యాదయోఽనూపదేశే ధన్వని హిమాలియాదిపర్వతేషు చ భవేయుః, తతశ్చానూపాదిజలగుణైరేవ తద్గుణనిర్దేశః కర్తవ్యః; పశ్చిమాభిముఖనదీజలపూర్వాభిముఖనదీజలానూపజలఖధన్వజలపర్వతజలగుణాశ్చోక్తా ఏవ, తేన తద్గుణాతిదేశో వాప్యాదిషు బోద్ధవ్యః| ఉక్తం చ హారీతేన- “అనూపదేశే యద్వారి గురు తచ్ఛ్లేష్మవర్ధనం| విపరీతమతో ముఖ్యం జాంగలం లఘు చోచ్యతే” ఇతి| సుశ్రుతేఽపి వాప్యాదీనాం పృథగేవ గుణ ఉక్తః; స చేహ కూపాదీనాం సక్షారత్వాదిః ప్రత్యక్షదృష్టో గ్రంథవిస్తరభయాన్నోక్త ఇతి మంతవ్యం| వాపీ ఇష్టకాదిబద్ధతీర్థా దీర్ఘికా; కూపః ప్రసిద్ధః; తటాదాగో గతిర్యస్య స తడాగః, స పునరుచ్చదేశాదాగచ్ఛజ్జలబంధనాద్భవతి, అన్యే తు పుష్కరీణీం తడాగమాహుః; ఉత్సా నిమ్నాదుత్తిష్ఠజ్జలస్థానం; సరో దివ్యఖాతం పురుషవ్యాపారం వినా, తత్పునః పంపాది; ప్రస్రవణః నిర్ఝరః| అన్యే తు ‘హ్రదధారాజలాదిషు’ ఇతి పఠంతి; తత్ర హ్రదః నదీస్థజలప్రదేశో గంభీరో జలాశయః, ధారా తు పర్వతాదేవ జలధారారూపా పతంతీ; ఆదిగ్రహణాత్ కేదారచుండాదీనాం గ్రహణం| క్లిన్నం పర్ణాదిభిర్యుతం సదిత్యర్థః| వరుణాలయే సముద్రే| విస్రం ఆమగంధి| సువినిశ్చిత ఇతి సర్వజలగుణకథనాత్||213-216||
Adhikarana ౩౭ (౨౧౭-౨౨౪) · Śloka ౨౨౪
అథ గోరసవర్గః- స్వాదు శీతం మృదు స్నిగ్ధం బహలం శ్లక్ష్ణపిచ్ఛిలం|
గురు మందం ప్రసన్నం చ గవ్యం దశగుణం పయః||217||
తదేవంగుణమేవౌజః సామాన్యాదభివర్ధయేత్|
ప్రవరం జీవనీయానాం క్షీరముక్తం రసాయనం||218||
మహిషీణాం గురుతరం గవ్యాచ్ఛీతతరం పయః|
స్నేహాన్యూనమనిద్రాయ హితమత్యగ్నయే చ తత్||219||
రూక్షోష్ణం క్షీరముష్ట్రీణామీషత్సలవణం లఘు|
శస్తం వాతకఫానాహక్రిమిశోఫోదరార్శసాం||220||
బల్యం స్థైర్యకరం సర్వముష్ణం చైకశఫం పయః|
సామ్లం సలవణం రూక్షం శాఖావాతహరం లఘు||221||
ఛాగం కషాయమధురం శీతం గ్రాహి పయో లఘు|
రక్తపిత్తాతిసారఘ్నం క్షయకాసజ్వరాపహం||222||
హిక్కాశ్వాసకరం తూష్ణం పిత్తశ్లేష్మలమావికం|
హస్తినీనాం పయో బల్యం గురు స్థైర్యకరం పరం||223||
జీవనం బృంహణం సాత్మ్యం స్నేహనం మానుషం పయః|
నావనం రక్తపిత్తే చ తర్పణం చాక్షిశూలినాం||224||
View original
अथ गोरसवर्गः- स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम्|
गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः||२१७||
तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत्|
प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम्||२१८||
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः|
स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत्||२१९||
रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु|
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्||२२०||
बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः|
साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु||२२१||
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु|
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्||२२२||
हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम्|
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम्||२२३||
जीवनं बृंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः|
नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम्||२२४||
Show commentary
జీవనీయసామాన్యాజ్జలమను క్షీరముచ్యతే , క్షీరజత్వాద్దధ్యాదయశ్చోచ్యంతే| ప్రసన్నమితి నిర్దోషం, నిర్దోషతా తు ప్రశస్తత్వేన గుణ ఇత్యుచ్యతే; కింవా గుణానామసంఖ్యేయత్వేన ప్రసన్నత్వం గుర్వాద్యపఠితమపి గుణ ఏవేతి జ్ఞేయం| ఏవంగుణమేవేతి స్వాద్వాదిదశగుణం| సామాన్యాదితి సమానత్వాత్| మహిషీక్షీరగుణే స్నేహాదూనమితి మహిషీక్షీరం గవ్యక్షీరాత్ స్నేహోనం, గౌరవశైత్యాభ్యాం తు తదధికమితి కేచిద్బ్రువతే; తన్న, ప్రత్యక్షమేవ హి మహిషీక్షీరాదధికమేవ ఘృతం దృశ్యతే; తథా జతూకర్ణేఽప్యుక్తం- “గురు శీతం స్నిగ్ధతరం మాహిషమతిబల్యం బృంహణం చాగ్ర్యం” ఇతి, సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “గవ్యాత్ స్నిగ్ధతరం” (సూ. 45) ఇతి; తస్మాత్ ‘స్నేహాన్యూనం’ ఇతి పాఠః; తేన స్నేహాదధికమిత్యర్థః; కింవా స్నేహాన్యూనమితి స్నేహపూర్ణమిత్యర్థః| ఉష్ట్రీక్షీరాదీనాం సలవణత్వాది మధురానురసత్వేన బోద్ధవ్యం; మధురస్తు రసః ప్రధాన ఏవ, దీర్ఘంజీవితీయే ‘ప్రాయశో మధురం’ (సూ. 1) ఇత్యుక్తం, న తు సర్వథా మధురమేవ| ఐకశఫమితి వడవాయాః | కేచిత్తు సర్వశబ్దేన ఖరవేగసరయోరపి క్షీరస్యాయం గుణ ఇతి వదంతి| ఉష్ణమితి క్షీరాంతరాపేక్షయా, తేన సామాన్యగుణే శీతత్వముక్తమవిరుద్ధం భవతి, యతో లఘూత్తమాత్తిక్తరసాద్గురురపి కటు లఘురేవోచ్యతే మధురాద్యపేక్షయా, ఏవం శీతతమాదితరక్షీరాదుష్ణమపి వడవాయాః క్షీరం శీతమేవ మూత్రమధ్వాద్యపేక్షయా భవతి; ఏవం రూక్షమిత్యేతదపి వ్యాఖ్యేయం| యద్యపి చ హస్తినీక్షీరాదీని శాస్త్రే ప్రయోగేషు నోక్తాని, తథాఽపి కథితగుణం బుద్ధ్వా తత్ర తత్ర ప్రయోజ్యాని||217-224||
Adhikarana ౩౮ (౨౨౫-౨౨౭) · Śloka ౨౨౭
రోచనం దీపనం వృష్యం స్నేహనం బలవర్ధనం|
పాకేఽమ్లముష్ణం వాతఘ్నం మంగల్యం బృంహణం దధి||225||
పీనసే చాతిసారే చ శీతకే విషమజ్వరే|
అరుచౌ మూత్రకృచ్ఛ్రే చ కార్శ్యే చ దధి శస్యతే||226||
శరద్గ్రీష్మవసంతేషు ప్రాయశో దధి గర్హితం|
రక్తపిత్తకఫోత్థేషు వికారేష్వహితం చ తత్||227||
View original
रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्|
पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे|
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते||२२६||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्|
रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||
Show commentary
దధిగుణమాహ- రోచనమిత్యాది| అత్ర రోచనమిత్యుక్త్వాఽపి అరుచావితి వచనమరుచిరోగహరత్వేన, రోచనతా తూపయోగకాల ఏవ ద్రవ్యాంతరరుచికరత్వేనోక్తా| బృంహణమితి రోగాదికృశస్య బృంహణం, కార్శ్యే చేతి సహజే కార్శ్యే శస్యత ఇతి బోద్ధవ్యం; తేన న పౌనరుక్త్యం| పీనసే చతుర్విధేఽపి ప్రభావాద్ధితం; కింవా పీనసపాచకత్వాత్ సర్వత్ర హితం| యచ్చ వృష్యశీతకహితత్వాది దధిగుణపర్యాలోచనయాఽనుపపద్యమానమిహ దృశ్యతే, తత్ ప్రభావాద్బోద్ధవ్యం| యచ్చ గుణాంతరాదేవామ్లత్వోష్ణత్వస్నిగ్ధత్వాల్లభ్యమానమపి వాతఘ్నత్వం పునరుచ్యతే తత్ ప్రకర్షార్థం, తథా అమ్లత్వాదియుక్తస్యాపి వాతహంతృతాదివ్యభిచారదర్శనాదితి బోద్ధవ్యం| వ్యభిచారోదాహరణాని చ మందకమందజాతమద్యాదీన్యనుసర్తవ్యాని| న్యాయశ్చాయం సర్వాన్నపానగుణకథనే యథాసంభవం వర్ణనీయః, గ్రంథప్రచురతరతాభీత్యా సర్వం వస్తు వయమత్ర నోద్భావయామః| ప్రాయశ ఇతి వచనాత్ కాలాంతరేఽపి గర్హితత్వం శరదాదావపి చ ప్రకృత్యాదివశాద్ధితత్వం దర్శయతి||225-227||
Adhikarana ౩౯ (౨౨౮) · Śloka ౨౨౮
త్రిదోషం మందకం, జాతం వాతఘ్నం దధి, శుక్రలః|
సరః, శ్లేష్మానిలఘ్నస్తు మండః స్రోతోవిశోధనః||228||
View original
त्रिदोषं मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्रलः|
सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः||२२८||
Show commentary
మందకం యదా క్షీరం విక్రియామాపన్నం ఘనత్వం న యాతి తదా తన్మందకం| జాతం వాతఘ్నమితి యదా తు మందకావస్థాముత్సృజ్య ఘనతయా జాతం సన్మధురమీషదమ్లం చ భవతి, తదా వాతఘ్నం విశేషేణ భవతీత్యర్థః| పూర్వే తు దధిగుణాః సుజాతస్య వ్యక్తామ్లస్య బోద్ధవ్యాః| శుక్రలః సర ఇతి చ్ఛేదః| సరో దధ్యుపరిస్నేహః, శుక్రలః శుక్రస్రుతివృద్ధికరః; అత ఏవ సుశ్రుతే సరగుణే “వృష్యః శుక్రవివర్ధనః” (సు. సూ. 45) ఇతి పదద్వయోపాదానం కృతం| మండ ఇతి ప్రకరణాద్దధిమండో మస్త్విత్యర్థః||228||
Adhikarana ౪౦ (౨౨౯) · Śloka ౨౨౯
శోఫార్శోగ్రహణీదోషమూత్రగ్రహోదరారుచౌ|
స్నేహవ్యాపది పాండుత్వే తక్రం దద్యాద్గరేషు చ||229||
View original
शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ|
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||
Show commentary
శోఫేత్యాదినా తక్రగుణః| మూత్రగ్రహో మూత్రకృచ్ఛ్రాది| గరోఽత్ర కృత్రిమవిషం||229||
Adhikarana ౪౧ (౨౩౦) · Śloka ౨౩౦
సంగ్రాహి దీపనం హృద్యం నవనీతం నవోద్ధృతం|
గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నమర్దితారుచినాశనం||230||
View original
सङ्ग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम्|
ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम्||२३०||
Show commentary
సంగ్రాహీత్యాది నవనీతగుణః| నవోద్ధృతం సద్యస్కం; నవోద్ధృతమితి వచనాదభినవస్యైవ నవనీతస్య యథోక్తగుణాః ప్రకర్షవంతో భవంతి, పురాణస్య తు నైతే బలవంతో గుణా భవంతీతి||230||
Adhikarana ౪౨ (౨౩౧-౨౩౩) · Śloka ౨౩౪
స్మృతిబుద్ధ్యగ్నిశుక్రౌజఃకఫమేదోవివర్ధనం|
వాతపిత్తవిషోన్మాదశోషాలక్ష్మీజ్వరాపహం ||231||
సర్వస్నేహోత్తమం శీతం మధురం రసపాకయోః|
సహస్రవీర్యం విధిభిర్ఘృతం కర్మసహస్రకృత్||232||
మదాపస్మారమూర్చ్ఛాయశోషోన్మాదగరజ్వరాన్|
యోనికర్ణశిరఃశూలం ఘృతం జీర్ణమపోహతి||233||
సర్పీంష్యజావిమహిషీక్షీరవత్ స్వాని నిర్దిశేత్|234|
View original
स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ||२३१||
सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||
मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्|
योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||
सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत्|२३४|
Show commentary
ఉత్పాదక్రమాగతస్య ఘృతస్య గుణమాహ- స్మృతీత్యాది| సహస్రవీర్యమితి భూరిశక్తికం| కథం సహస్రవీర్యమిత్యాహ- విధివదితి| విధివద్ విధియుక్తం సదిత్యర్థః, విధిశ్చ నానాకర్మకారిభిర్ద్రవ్యైః సంస్కారః సంయోగశ్చ, అత ఏవోక్తం- “నాన్యః స్నేహస్తథా కశ్చిత్ సంస్కారమనువర్తతే” (ని. 1) ఇతి, తథా తంత్రాంతరే “ఘృతం యోగవాహి” ఇతి; తస్మాత్ సహస్రవీర్యతః కర్మసహస్రకృదితి యోజ్యం| యత్తు సుశ్రుతటీకాకృతః సుశ్రుతోక్తఘృతగుణేషు “త్రిదోషాపకర్షణం” ఇతి పఠంతి, తత్ సంస్కారేణ కఫహరణాదితి జ్ఞేయం| మదేత్యాది| జీర్ణం తు దశవర్షాతీతం; వచనం హి- “పురాణం దశవర్షం స్యాత్ ప్రపురాణమతః పరం” ఇతి| యథా యథా చ జీర్ణత్వప్రకర్షస్తథా తథా గుణోత్కర్షో జ్ఞేయః| ఉక్తం హి హారీతే- “యథా యథా జరాం యాతి గుణవత్ స్యాత్తథా తథా” ఇతి| అనుక్తసర్పిర్గుణానతిదిశతి- సర్పీంషీత్యాది| సర్పీంషి స్వానీతి సంబంధః; తేన, అజాక్షీరవదజాసర్పిర్నిర్దిశేదితి| ఏవం శేషయోరపి వాచ్యం| అనేన చ న్యాయేన హస్తిన్యాదిసర్పిరపి బోద్ధవ్యం, హస్తిన్యాదిసర్పిర్వ్యవహారాభావాత్ సాక్షాన్నోక్తం||231-233||-
Adhikarana ౪౩ (౨౩౪-౨౩౬) · Śloka ౨౩౬
పీయూషో మోరటం చైవ కిలాటా వివిధాశ్చ యే||234||
దీప్తాగ్నీనామనిద్రాణాం సర్వ ఏవ సుఖప్రదాః|
గురవస్తర్పణా వృష్యా బృంహణాః పవనాపహాః||235||
విశదా గురవో రూక్షా గ్రాహిణస్తక్రపిండకాః|
గోరసానామయం వర్గో నవమః పరికీర్తితః||236||
ఇతి గోరసవర్గో నవమః|
View original
पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये||२३४||
दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः||२३५||
विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः|
गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः||२३६||
इति गोरसवर्गो नवमः|
Show commentary
పీయూషః సద్యఃప్రసూతాయాః క్షీరం| తదేవ యావన్న పరతః ప్రసన్నతాం యాతి తావత్ ‘మోరట’ ఇత్యుచ్యతే| కిలాటో నష్టక్షీరభాగః, యం లోకాః క్షీరసామిత్యాహుః| విశద ఇత్యాదిస్తక్రపిండకగుణః, తక్రపిండః తక్రకూర్చికాయా ఏవ స్రుతద్రవో ఘనో భాగః| గోరసానామిత్యత్ర ఆదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన మహిషీక్షీరాదీనామపి గ్రహణం; కింవా ప్రాధాన్యాద్గోరసనిర్దేశః; గోరసభాషయా గోరసనిష్పన్నాః సర్వ ఏవ క్షీరదధితక్రాదయో గృహ్యంతే; లోకే హి సర్వేష్వేవైషు గోరససంజ్ఞా||234-236||
Adhikarana ౪౪ (౨౩౭) · Śloka ౨౩౮
అథేక్షువర్గః- వృష్యః శీతః సరః స్నిగ్ధో బృంహణో మధురో రసః|
శ్లేష్మలో భక్షితస్యేక్షోర్యాంత్రికస్తు విదహ్యతే||237||
శైత్యాత్ ప్రసాదాన్మాధుర్యాత్ పౌండ్రకాద్వంశకో వరః|238|
View original
अथेक्षुवर्गः- वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः|
श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते||२३७||
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|
Show commentary
మాధుర్యసామాన్యాదిక్షువికృతిప్రాయో వర్గ ఉచ్యతే| భక్షితస్యేతి దంతపీడితస్య| యాంత్రిక ఇతి యంత్రపీడితః| విదాహశ్చాస్య ప్రాయశస్త్వగ్గ్రంథియుక్తస్య యంత్రేణ పీడనాత్, తథా కాలాంతరావస్థానాచ్చ| వచనం హి- “మూలత్వగ్గ్రంథిసంయోగాద్యాంత్రికస్తు విదహ్యతే”; ఉక్తం చ హారీతే- “వ్యాపిత్వాత్ సుకుమారో హి రసో యంత్రనిపీడితః| సౌక్ష్మ్యాత్ స్పృష్టోఽనిలార్కాభ్యాం భృశం కాయే విదహ్యతే” ఇతి| అత్ర వ్యాపిత్వాదితి త్వగాదియుక్తేక్షుకాండభవత్వాత్| యదుచ్యతే- విదాహిత్వే యాంత్రికస్య రక్తపిత్తహంతృత్వముక్తం విరుధ్యతే, యథా “మధూదకస్యేక్షురసస్య చైవ పానాచ్ఛమం గచ్ఛతి రక్తపిత్తం” (చి.అ.4) ఇతి; తన్న, యతో దంతనిష్పీడితస్యైవావిదాహినో రక్తపిత్తే గ్రహణం భవిష్యతి, కింవా యాంత్రికేఽపి విదాహకారకత్వగాదిసంయోగస్య తథా కాలాంతరావస్థానస్య చ త్యాగం కృత్వోపయోగః కర్తవ్యః; ‘యాంత్రికస్తు విదహ్యతే’ ఇతి వచనం ప్రాయోవాదమాశ్రిత్య బోధ్యం| అన్యే త్వేతద్దోషభయాద్విదహ్యత ఇతి శీఘ్రం పచ్యత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||237||-
Adhikarana ౪౫ (౨౩౮-౨౪౨) · Śloka ౨౪౨
ప్రభూతక్రిమిమజ్జాసృఙ్మేదోమాంసకరో గుడః||238||
క్షుద్రో గుడశ్చతుర్భాగత్రిభాగార్ధావశేషితః|
రసో గురుర్యథాపూర్వం ధౌతః స్వల్పమలో గుడః||239||
తతో మత్స్యండికాఖండశర్కరా విమలాః పరం|
యథా యథైషాం వైమల్యం భవేచ్ఛైత్యం తథా తథా||240||
వృష్యా క్షీణక్షతహితా సస్నేహా గుడశర్కరా|
కషాయమధురా శీతా సతిక్తా యాసశర్కరా||241||
రూక్షా వమ్యతిసారఘ్నీ చ్ఛేదనీ మధుశర్కరా|
తృష్ణాసృక్పిత్తదాహేషు ప్రశస్తాః సర్వశర్కరాః||242||
View original
प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्मेदोमांसकरो गुडः||२३८||
क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः|
रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः||२३९||
ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम्|
यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा||२४०||
वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा|
कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा||२४१||
रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा|
तृष्णासृक्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः||२४२||
Show commentary
ప్రభూతక్రిమ్యాదికారణత్వాత్ ప్రభూతక్రిమ్యాదికరో గుడ ఉచ్యతే| క్షుద్రగుడస్తథా చతుర్భాగత్రిభాగార్ధావశేషితో రస ఇత్యత్ర చకారలోపో ద్రష్టవ్యః; తేన క్షుద్రగుడశ్చతుర్భాగావశేషితాద్రసాద్గురుః, తథా త్రిభాగాచ్చతుర్భాగావశేషితో గురురిత్యాది జ్ఞేయం| క్షుద్రగుడోఽసితగుడ ఇత్యుచ్యతే| ఫాణితం చ తంతులీభావాద్భవతి| ధౌతః స్వల్పమల ఇతి మలావసేకేన ధౌతోఽల్పమలో భవతి, తేనాల్పక్రిమ్యాదిర్భవతీతి భావః| తత ఇతి ధౌతగుడాత్| మత్స్యండికా ఖండమధ్యే పాకాద్ఘనీభూతా మత్స్యాండనిభా భవతి| విమలాః పరమిత్యుత్తరోత్తరం విమలాః| భవేచ్ఛైత్యం తథా తథేతి మత్స్యండికాయాశ్చ ఖండః శీతతరః, తతశ్చ శర్కరా శీతతమేత్యర్థః| గుడశర్కరేతి యాసమధుశర్కరయోర్వ్యవచ్ఛేదార్థం| యాసశర్కరా దురాలభాక్వాథకృతా శర్కరా| మధుశర్కరా తు మధుభాండేషు శర్కరాకారా భవతి||238-242||
Adhikarana ౪౬ (౨౪౩-౨౪౬) · Śloka ౨౪౬
మాక్షికం భ్రామరం క్షౌద్రం పౌత్తికం మధుజాతయః|
మాక్షికం ప్రవరం తేషాం విశేషాద్భ్రామరం గురు||243||
మాక్షికం తైలవర్ణం స్యాద్ఘృతవర్ణం తు పౌత్తికం|
క్షౌద్రం కపిలవర్ణం స్యాచ్ఛ్వేతం భ్రామరముచ్యతే||244||
వాతలం గురు శీతం చ రక్తపిత్తకఫాపహం|
సంధాతృ చ్ఛేదనం రూక్షం కషాయం మధురం మధు ||245||
హన్యాన్మధూష్ణముష్ణార్తమథవా సవిషాన్వయాత్|
గురురూక్షకషాయత్వాచ్ఛైత్యాచ్చాల్పం హితం మధు||246||
View original
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||
Show commentary
మధుశర్కరాప్రసంగేన మధ్వభిధానం| మక్షికాః పింగలాః, తద్భవం మాక్షికం| భ్రమరః ప్రసిద్ధః| క్షుద్రమక్షికాభవం క్షౌద్రం| పింగలా మక్షికా మహత్యః పుత్తికాః, తద్భవం పౌత్తికం| ఛత్రాదయశ్చాపరే చత్వారో మధుభేదాః సుశ్రుతోక్తాః సామాన్యమధుగుణా ఏవ జ్ఞేయాః; కింవా అప్రశస్తత్వాదిహ నోక్తాః| కేచిత్ ‘మాక్షికం తైలవర్ణం స్యాత్’ ఇత్యాదిశ్లోకం పఠంతి| ఉష్ణార్తమథవేతి భాషయా, యథా ఉష్ణం మధు హన్యాన్న తథా ఉష్ణార్తమితి సూచయతి| తత్రైవ హేతుమాహ- సవిషాన్వయాదితి|- సవిషాణి నానాపుష్పాణి, కింవా సవిషా ఏవ మక్షికాదయః, అన్వయా ఉత్పత్తిస్థానాని యస్య తత్ సవిషాన్వయం మధు; తేన విషానుగతస్యోష్ణవిరోధిత్వస్యైవ మధునోఽనుగమో భవతి, న తు సవిషత్వస్య; తథా సత్యుష్ణమపి మారకం స్యాత్; కింవా అథవేతి సవిషాన్వయాదిత్యనేన సంబధ్యతే, తేన సవిషాన్వయాదన్యతశ్చ శైత్యాత్ సౌకుమార్యాచ్చోష్ణేన మధు విరుధ్యత ఇత్యర్థో భవతి| ఉక్తం హి హారీతే- “నానాపుష్పప్రకారాణాం రససారాత్మకం మధు| తచ్ఛైత్యాత్ సౌకుమార్యాచ్చ సర్వైరుష్ణైర్విరుధ్యతే” ఇతి; సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “తత్ సౌకుమార్యాచ్చ తథైవ శైత్యాత్” (సు. సూ. 45) ఇత్యాది| అల్పస్య మధునో హితత్వే హేతుమాహ- గుర్విత్యాది| గురుత్వాన్మధ్వామకారకం భవతి, రూక్షం కషాయశీతం తు మహాత్యయవాతకరమితి భావః||243-246||
Adhikarana ౪౭ (౨౪౭-౨౪౮) · Śloka ౨౪౮
నాతః కష్టతమం కించిన్మధ్వామాత్తద్ధి మానవం|
ఉపక్రమవిరోధిత్వాత్ సద్యో హన్యాద్యథా విషం||247||
ఆమే సోష్ణా క్రియా కార్యా సా మధ్వామే విరుధ్యతే|
మధ్వామం దారుణం తస్మాత్ సద్యో హన్యాద్యథా విషం||248||
View original
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||
Show commentary
మధ్వామస్య మహాత్యయతామాహ- నాత ఇత్యాది| ఉపక్రమవిరోధిత్వం మధ్వామే యథా- ఆమే తూష్ణం పథ్యం, తన్మధుని విరుద్ధం; యత్తు మధుహితం శీతం, తదామే విరుద్ధం||247-248||
Adhikarana ౪౮ (౨౪౯) · Śloka ౨౪౯
నానాద్రవ్యాత్మకత్వాచ్చ యోగవాహి పరం మధు|
ఇతీక్షువికృతిప్రాయో వర్గోఽయం దశమో మతః||249||
ఇతీక్షువర్గో దశమః|
View original
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
इतीक्षुवर्गो दशमः|
Show commentary
మధునో యోగవాహిత్వమాహ- నానేత్యాది| యస్మాన్నానారసవీర్యాదిభ్యః పుష్పేభ్య ఉత్పన్నం తన్మధు, తేనానభివ్యక్తనానాశక్తికమేవ| తతశ్చ యేన ద్రవ్యేణ వామనీయేన వాఽఽస్థాపనీయేన వా వృష్యేణ కార్యాంతరకారకేణ వా యుజ్యతే తస్యైవ కర్మ కరోతి, సమానానుకారిద్రవ్యప్రబోధితశక్తిత్వాదితి భావః| చకారోఽత్ర హేత్వంతరసముచ్చయే, తేన ప్రభావాచ్చేతి బోద్ధవ్యం| తేన సత్యపి నానౌషధిసంభవత్వే ప్రభావాన్న క్షీరమద్యాదయో యోగవాహినః; తథా, అనానాత్మకా అపి శిలాజతుతైలాదయో యోగవాహినో భవంతి| యోగవాహిత్వేఽపి మధు స్నేహనే న ప్రయుజ్యతే వాతే, రూక్షాదిగుణయుక్తత్వాత్| నానాద్రవ్యాత్మకత్వేఽపి మధు రూక్షకషాయత్వాభ్యామేవావిర్భూతం భవతి, ప్రాయేణ రూక్షకషాయగుణాధికే ఏవ పుష్పే మధుమక్షికాణాం చరణాదితి బోద్ధవ్యం| అనేన చ న్యాయేన నానాద్రవ్యాత్మకత్వేన సర్వగుణతాప్రసంగో మధునో నిరస్తో భవతి| సుశ్రుతేఽప్యేవమేవ యోగవాహిత్వం “తచ్చ నానా” (సు.సూ.అ.45) ఇత్యాదినా గ్రంథేన మధున ఉక్తం| ఇక్షువికృతిప్రాయ ఇతి ఇక్షువికృతిప్రధానః, తేన యాసశర్కరాదికథనమప్యత్రావిరుద్ధమితి భావః||249||
Adhikarana ౪౯ (౨౫౦-౨౫౬) · Śloka ౨౫౭
అథ కృతాన్నవర్గః- క్షుత్తృష్ణాగ్లానిదౌర్బల్యకుక్షిరోగజ్వరాపహా|
స్వేదాగ్నిజననీ పేయా వాతవర్చోనులోమనీ||250||
తర్పణీ గ్రాహిణీ లఘ్వీ హృద్యా చాపి విలేపికా|
మండస్తు దీపయత్యగ్నిం వాతం చాప్యనులోమయేత్||251||
మృదూకరోతి స్రోతాంసి స్వేదం సంజనయత్యపి|
లంఘితానాం విరిక్తానాం జీర్ణే స్నేహే చ తృష్యతాం||252||
దీపనత్వాల్లఘుత్వాచ్చ మండః స్యాత్ ప్రాణధారణః|
లాజపేయా శ్రమఘ్నీ తు క్షామకంఠస్య దేహినః||253||
తృష్ణాతీసారశమనో ధాతుసామ్యకరః శివః|
లాజమండోఽగ్నిజననో దాహమూర్చ్ఛానివారణః ||254||
మందాగ్నివిషమాగ్నీనాం బాలస్థవిరయోషితాం|
దేయశ్చ సుకుమారాణాం లాజమండః సుసంస్కృతః||255||
క్షుత్పిపాసాపహః పథ్యః శుద్ధానాం చ మలాపహః|
శృతః పిప్పలిశుంఠీభ్యాం యుక్తో లాజామ్లదాడిమైః||256||
కషాయమధురాః శీతా లఘవో లాజసక్తవః|257|
View original
अथ कृतान्नवर्गः- क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा|
स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी||२५०||
तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी हृद्या चापि विलेपिका|
मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||२५१||
मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि|
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्यताम्||२५२||
दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः|
लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः||२५३||
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः|
लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः ||२५४||
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम्|
देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः||२५५||
क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः|
शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्लदाडिमैः||२५६||
कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः|२५७|
Show commentary
సంప్రతి శూకధాన్యాదివర్గౌర్యథాసంభవం సంపాదితస్య కృతాన్నస్య పేయాదేర్గుణాన్ వక్తుం కృతాన్నవర్గ ఉచ్యతే | తే చ పేయాదీనాం గుణాః కేచిత్ సంస్కారసంయోగాదిజాః, కేచిత్ ప్రాకృతా అపి జ్ఞేయాః| న చ వాచ్యం- పేయాదీనామేవ గుణేన బాధితత్వాచ్ఛూకధాన్యాదీనాం పృథగ్గుణో న వాచ్య ఇతి; యతః పేయాదయో హి ప్రకృతిగుణానువిధాయినః సంతః స్వగుణమావహంతి, తేన కృతాన్నస్య యో గుణ ఉచ్యతే స యది రక్తశాల్యాదిప్రకృతావపి భవతి తదా బలవాన్ భవతి, అథ ప్రకృతౌ విపరీతో గుణో భవతి తదా కృతాన్నగుణస్యాల్పత్వం భవతీతి మంతవ్యం| అత్ర స్వస్థాతురహితత్వేనాదౌ పేయోచ్యతే; పేయా బహుద్రవా యవాగూః, విలేపీ విరలద్రవా యవాగూః| పేయాదిక్రమేణాన్నే వక్తవ్యే అన్నాత్ ప్రథమోత్పద్యమానత్వేన మండగుణకథనం| దీపనలఘుత్వాభ్యామగ్నిం యస్మాత్ కరోతి, తస్మాల్లంఘితాదీనాం ప్రాణధారణ ఇతి జ్ఞేయం| సుసంస్కృత ఇతి ధాన్యకపిప్పల్యాదిసుసంస్కృతః| శుద్ధానాం మలాపహ ఇతి సమ్యక్శుద్ధానామపి కోష్ఠోపలేపకదోషాపహరత్వేన; యదుచ్యతే- శుద్ధానామితి ఈషచ్ఛుద్ధానాం; తేన, ఈషచ్ఛుద్ధ్యా శేషదోషసంబంధాన్మలాపహ ఇత్యుపపన్నం, సుశ్రుతేఽపి (సు.సూ.అ.46) “లాజమండోఽవిశుద్ధానాం” ఇత్యకారప్రశ్లేషాదీషద్విశుద్ధానామితి బోధ్యం| తన్న సత్, ఈషద్విశుద్ధే పేయా నిషిద్ధైవ, వచనం హి- “కఫపిత్తే విశుద్ధేఽల్పే మద్యపే వాతపైత్తికే| తర్పణాదిక్రమః కార్యః పేయాఽభిష్యందయేద్ధి తాన్” (సి.అ.6) ఇతి||250-256||-
Adhikarana ౫౦ (౨౫౭-౨౫౯) · Śloka ౨౬౦
సుధౌతః ప్రస్రుతః స్విన్నః సంతప్తశ్చౌదనో లఘుః||257||
భృష్టతండులమిచ్ఛంతి గరశ్లేష్మామయేష్వపి|
అధౌతోఽప్రస్రుతోఽస్విన్నః శీతశ్చాప్యోదనో గురుః||258||
మాంసశాకవసాతైలఘృతమజ్జఫలౌదనాః|
బల్యాః సంతర్పణా హృద్యా గురవో బృంహయంతి చ||259||
తద్వన్మాషతిలక్షీరముద్గసంయోగసాధితాః|260|
View original
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः||२५७||
भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि|
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||
मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः|
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||
तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|
Show commentary
స్విన్న ఇత్యుత్స్విన్నధాన్యతండులకృతః, కింవా సమ్యక్స్విన్నత్వేన మృదుభూతః| సంతప్త ఇతి సహజేనోష్మణా, న తు పునస్తాపనేన; వచనం హి- “వివర్జయేత్ స్థిరం శీతమన్నముష్ణీకృతం పునః” ఇతి| భృష్టతండులకృత ఓదనో భృష్టతండులః| అధాతః అధౌతతండులకృతః| అత్ర సుధౌతత్వాదిగుణవిశిష్టస్యాదనస్య లఘుత్వంవచనేన తద్విపరీతానామధౌతాదీనాం గురుత్వమర్థతః సిద్ధమపి యత్ పునరుచ్యతే తత్ స్పష్టార్థం| సంతర్పణా ఇతి తదాత్వేఽపి బలకరాః| మాంసాదిసంయోగసాధితాశ్చౌదనా ఏవ బోద్ధవ్యాః| అత్ర రూక్షాభ్యాం శాకముద్గాభ్యామపి సంయుక్తస్యౌదనస్య బల్యత్వాది సంయోగమహిమ్నా తథా ఘృతాదిసంస్కారాచ్చ లోకవ్యవహారక్రియమాణత్వాద్బోద్ధవ్యం ||257-259||-
Adhikarana ౫౧ (౨౬౦-౨౬౧) · Śloka ౨౬౧
కుల్మాషా గురవో రూక్షా వాతలా భిన్నవర్చసః||260||
స్విన్నభక్ష్యాస్తు యే కిచిత్ సౌప్యగౌధూమయావికాః|
భిషక్ తేషాం యథాద్రవ్యమాదిశేద్గురులాఘవం||261||
View original
कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः||२६०||
स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित् सौप्यगौधूमयाविकाः|
भिषक् तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम्||२६१||
Show commentary
యవపిష్టముష్ణోదకసిక్తమీషత్స్విన్నమపూపీకృతం కుల్మాషమాహుః| స్విన్నభక్ష్యా ఇత్యుత్స్వేదనమాత్రకృతా హండరికాదయః| యథాద్రవ్యమితి వదతా నాత్ర ప్రకృతిగుణోపమర్దేన లాజాదావివ గుణాంతరోదయ ఇతి దర్శయతి||260-261||
Adhikarana ౫౨ (౨౬౨) · Śloka ౨౬౨
అకృతం కృతయూషం చ తనుం సాంస్కారికం రసం|
సూపమమ్లమనమ్లం చ గురుం విద్యాద్యథోత్తరం||262||
View original
अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्|
सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्||२६२||
Show commentary
అకృతకృతయూషలక్షణం- “అస్నేహలవణం సర్వమకృతం కటుకైర్వినా| విజ్ఞేయం లవణస్నేహకటుకైః సంస్కృతం కృతం” (సు. సూ. 46) ఇతి| తనుమితి స్వల్పమాంసత్వేనాఘనం, సాంస్కారికమితి బహుమాంసస్నేహాదిసంస్కృతత్వాద్ఘనం||262||
Adhikarana ౫౩ (౨౬౩-౨౬౪) · Śloka ౨౬౪
సక్తవో వాతలా రూక్షా బహువర్చోనులోమినః|
తర్పయంతి నరం సద్యః పీతాః సద్యోబలాశ్చ తే||263||
మధురా లఘవః శీతాః సక్తవః శాలిసంభవాః|
గ్రాహిణో రక్తపిత్తఘ్నాస్తృష్ణాచ్ఛర్దిజ్వరాపహాః||264||
View original
सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः|
तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते||२६३||
मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः|
ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्तृष्णाच्छर्दिज्वरापहाः||२६४||
Show commentary
సక్తూనాం రూక్షత్వేఽపి వాతలత్వాభిధానం తక్రస్య రూక్షస్యాపి వాతహారిత్వదర్శనాత్| పీతా ఇత్యనేన సక్తూనాం పిండోపయోగే నిషేధం దర్శయతి| తర్పయంతి తృప్తిం జనయంతి| సద్యోబలాః తదాత్వేనైవ వాజీకరణవద్బలకరాః; ఏతేన పరిణామే బలాపహత్వమప్యుక్తం భవతి||263-264||
Adhikarana ౫౪ (౨౬౫-౨౬౭) · Śloka ౨౬౭
హన్యాద్వ్యాధీన్ యవాపూపో యావకో వాట్య ఏవ చ|
ఉదావర్తప్రతిశ్యాయకాసమేహగలగ్రహాన్||265||
ధానాసంజ్ఞాస్తు యే భక్ష్యాః ప్రాయస్తే లేఖనాత్మకాః|
శుష్కత్వాత్తర్పణాశ్చైవ విష్టంభిత్వాచ్చ దుర్జరాః||266||
విరూఢధానా శష్కుల్యో మధుక్రోడాః సపిండకాః|
పూపాః పూపలికాద్యాశ్చ గురవః పైష్టికాః పరం||267||
View original
हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च|
उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||
धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः|
शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||
विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः|
पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||
Show commentary
యవకృతో వాట్యో యావకో వాట్యః, వాట్యశ్చ భృష్టయవౌదనః| ధానా భృష్టయవాః| అంకురితస్య యవస్య ధానా విరూఢధానాః| శష్కుల్యః శాలిపిష్టైః సతిలైస్తైలపక్వాః క్రియంతే| మధుక్రోడాః పాకఘనీభూతమధుగర్భాః| సపిండకా ఇతి మధుక్రోడా ఏవ సపిష్టకపిండాః; నలస్త్వాహ- “విమర్ద్య సమితాచూర్ణం మృదుపాకం గుడాన్వితం| ఘృతావగాహే గుడికాం వృత్తాం పక్వాం సకేశరాం|| సౌగంధికాధివాసాం చ కుర్యాత్ పూపలికాం బుధః| స ఏవ ఖండసంయావః సితామ్రాతకపూరితః|| మాతులుంగత్వచా చైవ వేష్టితో మధుశీర్షకః” ఇతి| మధుశీర్షక ఏవ మధుక్రోడః| పూపాః పిష్టికాః| పూపలికా చాపడికేతి ఖ్యాతా||265-267||
Adhikarana ౫౫ (౨౬౮-౨౭౦) · Śloka ౨౭౦
ఫలమాంసవసాశాకపలలక్షౌద్రసంస్కృతాః|
భక్ష్యా వృష్యాశ్చ బల్యాశ్చ గురవో బృంహణాత్మకాః||268||
వేశవారో గురుః స్నిగ్ధో బలోపచయవర్ధనః|
గురవస్తర్పణా వృష్యాః క్షీరేక్షురసపూపకాః ||269||
సగుడాః సతిలాశ్చైవ సక్షీరక్షౌద్రశర్కరాః|
భక్ష్యా వృష్యాశ్చ బల్యాశ్చ పరం తు గురవః స్మృతాః||270||
View original
फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्कृताः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च गुरवो बृंहणात्मकाः||२६८||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः|
गुरवस्तर्पणा वृष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः ||२६९||
सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्मृताः||२७०||
Show commentary
పలలం తిలచూర్ణం| వేశవారః సూదశాస్త్రే- “మాంసం నిరస్థి సుస్విన్నం పునర్దృషది పేషితం| పిప్పలీశుంఠిమరిచగుడసర్పిఃసమన్వితం|| ఐకధ్యం విపచేత్ సమ్యగ్వేశవార ఇతి స్మృతః”| క్షీరప్రధానాః పూపాః క్షీరపూపాః| సగుడా ఇత్యాదౌ ‘సక్షీరాః’ ఇతి క్షీరయోగమాత్రం, న క్షీరప్రధానతేతి న పౌనరుక్త్యం||268-270||
Adhikarana ౫౬ (౨౭౧-౨౭౨) · Śloka ౨౭౨
సస్నేహాః స్నేహసిద్ధాశ్చ భక్ష్యా వివిధలక్షణాః|
గురవస్తర్పణా వృష్యా హృద్యా గౌధూమికా మతాః||271||
సంస్కారాల్లఘవః సంతి భక్ష్యా గౌధూమపైష్టికాః|
ధానాపర్పటపూపాద్యాస్తాన్ బుద్ధ్వా నిర్దిశేత్తథా||272||
View original
सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||
संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः|
धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||
Show commentary
సస్నేహా ఇతి పిష్టావస్థాయామేవ స్నేహయోగాత్| గురుత్వేనోక్తానామపి భూర్యగ్నిసంయోగాదినా సంస్కారాల్లాఘవం భవతీత్యాహ- సంస్కారాల్లఘవ ఇత్యాది| బుద్ధ్వా నిర్దిశేదితి సంస్కారగుణం తథా ప్రకృతిగుణం చ బుద్ధ్వా యథోచితం గుణం నిర్దిశేత్||271-272||
Adhikarana ౫౭ (౨౭౩) · Śloka ౨౭౩
పృథుకా గురవో భృష్టాన్ భక్షయేదల్పశస్తు తాన్|
యావా విష్టభ్య జీర్యంతి సరసా భిన్నవర్చసః||273||
View original
पृथुका गुरवो भृष्टान् भक्षयेदल्पशस्तु तान्|
यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः||२७३||
Show commentary
పృథుకాః చిపిటాః| యావా ఇతి యవచిపిటాః, అన్యే తు గాంధారదేశప్రసిద్ధాన్ సంపిష్టసంజ్ఞానాహుః | సరసా అభృష్టాః||273||
Adhikarana ౫౮ (౨౭౪) · Śloka ౨౭౪
సూప్యాన్నవికృతా భక్ష్యా వాతలా రూక్షశీతలాః|
సకటుస్నేహలవణానల్పశో భక్షయేత్తు తాన్||274||
View original
सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः|
सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||
Show commentary
సూప్యవికృతా ఇతి ముద్రమాషాదివికారాః||274||
Adhikarana ౫౯ (౨౭౫) · Śloka ౨౭౫
మృదుపాకాశ్చ యే భక్ష్యాః స్థూలాశ్చ కఠినాశ్చ యే|
గురవస్తే వ్యతిక్రాంతపాకాః పుష్టిబలప్రదాః||275||
View original
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|
गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः||२७५||
Show commentary
మృదుపాకాః స్తోకాగ్నిసంయోగసాధ్యాః| వ్యతిక్రాంతపాకా ఇతి చిరేణ జరాం గచ్ఛంతి||275||
Adhikarana ౬౦ (౨౭౬) · Śloka ౨౭౬
ద్రవ్యసంయోగసంస్కారం ద్రవ్యమానం పృథక్ తథా|
భక్ష్యాణామాదిశేద్బుద్ధ్వా యథాస్వం గురులాఘవం||276||
View original
द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा|
भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||
Show commentary
అనుక్తభక్ష్యగుణాతిదేశార్థమాహ- ద్రవ్యసంయోగేత్యాది | ద్రవ్యమానం పృథగితి భక్ష్యకరణే సంయుక్తానాం ద్రవ్యాణాం మధ్యే కస్య కియన్మానమితి బుద్ధ్వా| యథాస్వమితి యస్య ద్రవ్యస్య గౌరవం లాఘవం వా బలవద్భవతి తం నిర్దిశేత్||276||
Adhikarana ౬౧ (౨౭౭-౨౭౮) · Śloka ౨౭౮
(నానాద్రవ్యైః సమాయుక్తః పక్వామక్లిన్నభర్జితైః|
విమర్దకో గురుర్హృద్యో వృష్యో బలవతాం హితః)||277||
రసాలా బృంహణీ వృష్యా స్నిగ్ధా బల్యా రుచిప్రదా|
స్నేహనం తర్పణం హృద్యం వాతఘ్నం సగుడం దధి||278||
View original
(नानाद्रव्यैः समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः|
विमर्दको गुरुर्हृद्यो वृष्यो बलवतां हितः)||२७७||
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा|
स्नेहनं तर्पणं हृद्यं वातघ्नं सगुडं दधि||२७८||
Show commentary
రసాలాలక్షణం- “సచతుర్జాతకాజాజి ససితార్ద్రకనాగరం| రసాలా స్యాచ్ఛిఖరిణీ సంఘృష్టం ససరం దధి” ఇతి| రసాలాప్రసంగేన సగుడదధిగుణమాహ- స్నేహనమిత్యాది||277-278||
Adhikarana ౬౨ (౨౭౯-౨౮౩) · Śloka ౨౮౩
ద్రాక్షాఖర్జూరకోలానాం గురు విష్టంభి పానకం|
పరూషకాణాం క్షౌద్రస్య యచ్చేక్షువికృతిం ప్రతి||279||
తేషాం కట్వమ్లసంయోగాన్ పానకానాం పృథక్ పృథక్|
ద్రవ్యం మానం చ విజ్ఞాయ గుణకర్మాణి చాదిశేత్||280||
కట్వమ్లస్వాదులవణా లఘవో రాగషాడవాః|
ముఖప్రియాశ్చ హృద్యాశ్చ దీపనా భక్తరోచనాః||281||
ఆమ్రామలకలేహాశ్చ బృంహణా బలవర్ధనాః|
రోచనాస్తర్పణాశ్చోక్తాః స్నేహమాధుర్యగౌరవాత్||282||
బుద్ధ్వా సంయోగసంస్కారం ద్రవ్యమానం చ తచ్ఛ్రితం|
గుణకర్మాణి లేహానాం తేషాం తేషాం తథా వదేత్||283||
View original
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम्|
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||
तेषां कट्वम्लसंयोगान् पानकानां पृथक् पृथक्|
द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्||२८०||
कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः|
मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः||२८१||
आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः|
रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||
बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्|
गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||
Show commentary
పానకానామపి కృతాన్నభేదత్వాత్తద్గుణమాహ- ద్రాక్షేత్యాది| యచ్చేక్షువికృతిం ప్రతి పానకమితి సంబంధః| రాగషాడవం కేచిదేవం వదంతి- “క్వథితం తు గుడోపేతం సహకారఫలం నవం| తైలనాగరసంయుక్తం విజ్ఞేయో రాగషాడవః” ఇతి; కింవా , “సితారుచకసింధూత్థైః సవృక్షామ్లపరూషకైః| జంబూఫలరసైర్యుక్తో రాగో రాజికయాఽన్వితః” ఇతి| షాడవస్తు మధురామ్లద్రవ్యకృతః| ఆమ్రామలకలేహాస్తు తయోః పృథక్క్వాథేన సశర్కరేణ ఘనాః క్రియంతే| అనుక్తపానకగుణాతిదేశార్థమాహ- బుద్ధ్వేత్యాది| అస్య ద్రవ్యసంయోగేత్యాదివద్వ్యాఖ్యానం||279-283||
Adhikarana ౬౩ (౨౮౪-౨౮౫) · Śloka ౨౮౫
రక్తపిత్తకఫోత్క్లేది శుక్తం వాతానులోమనం|
కందమూలఫలాద్యం చ తద్వద్విద్యాత్తదాసుతం||284||
శిండాకీ చాసుతం చాన్యత్ కాలామ్లం రోచనం లఘు|
విద్యాద్వర్గం కృతాన్నానామేకాదశతమం భిషక్||285||
ఇతి కృతాన్నవర్గ ఏకాదశః|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||२८४||
शिण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु|
विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकादशतमं भिषक्||२८५||
इति कृतान्नवर्ग एकादशः|
Show commentary
శుక్తలక్షణం- “యన్మస్త్వాది శుచౌ భాండే సగుడక్షౌద్రకాంజికం| ధాన్యరాశౌ త్రిరాత్రస్థం శుక్రం చుక్రం తదుచ్యతే” ఇతి| తదాసుతమితి శుక్తమధ్యస్థితం మూలకకూష్మాండాది| శిండాకీ స్వనామప్రసిద్ధా తీరభుక్తౌ| ఆసుతం చాన్యదితి సంధానాంతరం| కాలామ్లమితి చిరకాలావస్థానాదమ్లం, నత్వమ్లద్రవ్యసంయోగాత్| కృతాన్నానామితి కరణనిష్పాదితమండపేయాదీనాం||284-285||
Adhikarana ౬౪ (౨౮౬-౨౯౪) · Śloka ౨౯౪
కషాయానురసం స్వాదు సూక్ష్మముష్ణం వ్యవాయి చ|
పిత్తలం బద్ధవిణ్మూత్రం న చ శ్లేష్మాభివర్ధనం||286||
వాతఘ్నేషూత్తమం బల్యం త్వచ్యం మేధాగ్నివర్ధనం|
తైలం సంయోగసంస్కారాత్ సర్వరోగాపహం మతం||287||
తైలప్రయోగాదజరా నిర్వికారా జితశ్రమాః|
ఆసన్నతిబలాః సంఖ్యే దైత్యాధిపతయః పురా||288||
ఐరండతైలం మధురం గురు శ్లేష్మాభివర్ధనం|
వాతాసృగ్గుల్మహృద్రోగజీర్ణజ్వరహరం పరం||289||
కటూష్ణం సార్షపం తైలం రక్తపిత్తప్రదూషణం|
కఫశుక్రానిలహరం కండూకోఠవినాశనం ||290||
ప్రియాలతైలం మధురం గురు శ్లేష్మాభివర్ధనం|
హితమిచ్ఛంతి నాత్యౌష్ణ్యాత్సంయోగే వాతపిత్తయోః||291||
ఆతస్యం మధురామ్లం తు విపాకే కటుకం తథా|
ఉష్ణవీర్యం హితం వాతే రక్తపిత్తప్రకోపణం||292||
కుసుంభతైలముష్ణం చ విపాకే కటుకం గురు|
విదాహి చ విశేషేణ సర్వదోషప్రకోపణం||293||
ఫలానాం యాని చాన్యాని తైలాన్యాహారసంవిధౌ |
యుజ్యంతే గుణకర్మభ్యాం తాని బ్రూయాద్యథాఫలం||294||
View original
कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च|
पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||
वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्|
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम्||२८७||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः|
आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा||२८८||
ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||
कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्|
कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् ||२९०||
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||
आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा|
उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||
कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु|
विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||
फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ |
युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम्||२९४||
Show commentary
ఆహారమభిధాయ తద్యోగిద్రవ్యం బ్రూతే| తత్ర సర్పిష ఉక్తత్వాత్తైలమేవాన్నసంస్కారకప్రధానత్వాదాహ- కషాయేత్యాది| సంయోగాచ్చ సంస్కారాచ్చేతి సంయోగసంస్కారాత్; సంస్కారస్తైలస్య భేషజైః పాకః, సంయోగస్త్వవచారణాయాం జ్ఞేయః| సంఖ్యే యుద్ధే| ఆతస్యం ఉమాతైలం| అనుక్తతైలగుణనిర్దేశార్థమాహ- ఫలానామిత్యాది| ఫలానామిత్యుపలక్షణం; తేన సారస్నేహా అపి సుశ్రుతోక్తా బోద్ధవ్యాః| యథాఫలమితి యాదృశగుణం ఫలం తాదృశ ఏవ తత్స్నేహోఽపీత్యర్థః||286-294||
Adhikarana ౬౫ (౨౯౫) · Śloka ౨౯౫
మధురో బృంహణో వృష్యో బల్యో మజ్జా తథా వసా|
యథాసత్త్వం తు శైత్యోష్ణే వసామజ్జ్ఞోర్వినిర్దిశేత్||295||
View original
मधुरो बृंहणो वृष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा|
यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत्||२९५||
Show commentary
యథాసత్త్వమితి యః ప్రాణీ ఆనూపాదిరుష్ణస్తస్యోష్ణః, యస్తు ప్రాణీ జాంగలాదిః శీతస్తస్య శీత ఇత్యర్థః| సామాన్యతస్తు వసామజ్జ్ఞోరనుష్ణాశీతత్వం యథా భవతి తథా స్నేహాధ్యాయే ఏవ ప్రోక్తం||295||
Adhikarana ౬౬ (౨౯౬-౩౦౪) · Śloka ౩౦౪
సస్నేహం దీపనం వృష్యముష్ణం వాతకఫాపహం|
విపాకే మధురం హృద్యం రోచనం విశ్వభేషజం||296||
శ్లేష్మలా మధురా చార్ద్రా గుర్వీ స్నిగ్ధా చ పిప్పలీ|
సా శుష్కా కఫవాతఘ్నీ కటూష్ణా వృష్యసమ్మతా ||297||
నాత్యర్థముష్ణం మరిచమవృష్యం లఘు రోచనం|
ఛేదిత్వాచ్ఛోషణత్వాచ్చ దీపనం కఫవాతజిత్ ||298||
వాతశ్లేష్మవిబంధఘ్నం కటూష్ణం దీపనం లఘు|
హింగు శూలప్రశమనం విద్యాత్ పాచనరోచనం||299||
రోచనం దీపనం వృష్యం చక్షుష్యమవిదాహి చ|
త్రిదోషఘ్నం సమధురం సైంధవం లవణోత్తమం||300||
సౌక్ష్మ్యాదౌష్ణ్యాల్లఘుత్వాచ్చ సౌగంధ్యాచ్చ రుచిప్రదం|
సౌవర్చలం విబంధఘ్నం హృద్యముద్గారశోధి చ||301||
తైక్ష్ణ్యాదౌష్ణ్యాద్వ్యవాయిత్వాద్దీపనం శూలనాశనం|
ఊర్ధ్వం చాధశ్చ వాతానామానులోమ్యకరం బిడం||302||
సతిక్తకటు సక్షారం తీక్ష్ణముత్క్లేది చౌద్భిదం|
న కాలలవణే గంధః సౌవర్చలగుణాశ్చ తే||303||
సాముద్రకం సమధురం, సతిక్తం కటు పాంశుజం|
రోచనం లవణం సర్వం పాకి స్రంస్యనిలాపహం||304||
View original
सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्|
विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||
श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता ||२९७||
नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्|
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् ||२९८||
वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु|
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||
रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च|
त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तमम्||३००||
सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||
तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम्|
ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||
सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्|
न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||
सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्|
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||
Show commentary
సౌక్ష్మ్యాదిత్యాదినా సౌవర్చలగుణః| తైక్ష్ణ్యాదిత్యాదినా బిడగుణః| ఔద్భిదం ఉత్కారికాలవణం | కాలలవణం సౌవర్చలమేవాగంధం| దక్షిణసముద్రసమీపే భవతీతి సాముద్రం కరకచం| పాంశుజం పూర్వసముద్రజం||296-304||
Adhikarana ౬౭ (౩౦౫-౩౦౬) · Śloka ౩౦౬
హృత్పాండుగ్రహణీరోగప్లీహానాహగలగ్రహాన్|
కాసం కఫజమర్శాంసి యావశూకో వ్యపోహతి||305||
తీక్ష్ణోష్ణో లఘురూక్షశ్చ క్లేదీ పక్తా విదారణః|
దాహనో దీపనశ్ఛేత్తా సర్వః క్షారోఽగ్నిసన్నిభః ||306||
View original
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान्|
कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति||३०५||
तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता विदारणः|
दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः ||३०६||
Show commentary
క్షారాణామపి లవణసత్త్వాత్ క్షారగుణమాహ- హృదిత్యాది| యవక్షారగుణః| సర్వః క్షార ఇతి స్వర్జికాక్షారటంకనక్షారాదిః||305-306||
Adhikarana ౬౮ (౩౦౭) · Śloka ౩౦౭
కారవీ కుంచికాఽజాజీ యవానీ ధాన్యతుంబురు|
రోచనం దీపనం వాతకఫదౌర్గంధ్యనాశనం||307||
View original
कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु|
रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||
Show commentary
కారవీ కృష్ణజీరకం| కుంచికా స్థూలజీరకం| అజాజీ జీరకం||307||
Adhikarana ౬౯ (౩౦౮) · Śloka ౩౦౮
ఆహారయోగినాం భక్తినిశ్చయో న తు విద్యతే|
సమాప్తో ద్వాదశశ్చాయం వర్గ ఆహారయోగినాం||308||
ఇత్యాహారయోగివర్గో ద్వాదశః|
View original
आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते|
समाप्तो द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम्||३०८||
इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः|
Show commentary
ఉక్తాత్తైలాదేరన్యదప్యాహారసంస్కారకత్వేనాహారయోగి భవతీత్యాహ- ఆహారేత్యాది| భక్తిః విభాగ ఇయత్తేతి యావత్; కింవా భక్తిః ఇచ్ఛా; తేన పురుషేచ్ఛానామనియమాదుక్తమపి కించిత్ ప్రాయ ఆహారయోగి న భవతి, తథా అనుక్తమపి రసోనామ్రపేషికాద్యాహారసంయోగి భవతీత్యుక్తం భవతి||308||
Adhikarana ౭౦ (౩౦౯-౩౧౦) · Śloka ౩౧౦
శూకధాన్యం శమీధాన్యం సమాతీతం ప్రశస్యతే|
పురాణం ప్రాయశో రూక్షం ప్రాయేణాభినవం గురు ||309||
యద్యదాగచ్ఛతి క్షిప్రం తత్తల్లఘుతరం స్మృతం|
నిస్తుషం యుక్తిభృష్టం చ సూప్యం లఘు విపచ్యతే||310||
View original
शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते|
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु ||३०९||
यद्यदागच्छति क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम्|
निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||
Show commentary
సంప్రత్యుక్తానాం శూకధాన్యాదీనాం యదనుక్తగుణం తద్వక్తుమాహ- శూకధాన్యమిత్యాది| సమాతీతమితి ఏకవర్షాతీతం| ప్రశస్యత ఇతి లాఘవాత్; హేమంతే నవధాన్యవిధానం త్వపవాదః| ఆగచ్ఛతి క్షిప్రమితి ఉప్తం సచ్ఛీఘ్రం భవతి; తేన షష్టికాః సర్వధాన్యేషు లఘవః, తే హి షష్టిరాత్రేణ భవంతి| అస్మింశ్చ వ్యాఖ్యానే, వ్రీహేః శారదస్య చ హైమంతం శాలిం ప్రత్యల్పకాలత్వేన లఘుత్వం ప్రాప్నోతి, తస్మాత్ సజాతీయ ఏవ శీఘ్రగమనం లాఘవహేతురితి వాచ్యం| కింవా, ఆగచ్ఛతి క్షిప్రమితి భుక్తం సత్ క్షిప్రం పచ్యతే| యుక్తిభృష్టం ఈషద్భృష్టమితి యావత్| సూప్యం సూపాయ యోగ్యం ముద్గమాషాది||309-310||
Adhikarana ౭౧ (౩౧౧) · Śloka ౩౧౨
మృతం కృశం చాతిమేద్యం వృద్ధం బాలం విషైర్హతం|
అగోచరభృతం వ్యాలసూదితం మాంసముత్సృజేత్||311||
అతోఽన్యథా హితం మాంసం బృంహణం బలవర్ధనం|312|
View original
मृतं कृशं चातिमेद्यं वृद्धं बालं विषैर्हतम्|
अगोचरभृतं व्यालसूदितं मांसमुत्सृजेत्||३११||
अतोऽन्यथा हितं मांसं बृंहणं बलवर्धनम्|३१२|
Show commentary
మృతమితి స్వయం మృతం| మేద్యం మేదురం| కృశగ్రహణేన శుష్కమపి గ్రాహ్యం| అగోచరభృతం యథా- ఆనూపం ధన్వదేశే పుష్టం| వ్యాలా వ్యాఘ్రాదయః; కింవా వ్యాలః సర్పః| విషహతం తు విషదిగ్ధశస్త్రవిద్ధం||311||-
Adhikarana ౭౨ (౩౧౨-౩౧౫) · Śloka ౩౧౫
ప్రీణనః సర్వభూతానాం హృద్యో మాంసరసః పరం||312||
శుష్యతాం వ్యాధిముక్తానాం కృశానాం క్షీణరేతసాం|
బలవర్ణార్థినాం చైవ రసం విద్యాద్యథామృతం||313||
సర్వరోగప్రశమనం యథాస్వం విహితం రసం|
విద్యాత్ స్వర్యం బలకరం వయోబుద్ధీంద్రియాయుషాం||314||
వ్యాయామనిత్యాః స్త్రీనిత్యా మద్యనిత్యాశ్చ యే నరాః|
నిత్యం మాంసరసాహారా నాతురాః స్యుర్న దుర్బలాః||315||
View original
प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम्|
बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम्||३१३||
सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम्||३१४||
व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः|
नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||
Show commentary
మాంసరసగుణాః- ప్రీణన ఇత్యాది| సర్వరోగప్రశమనమితి సర్వశబ్దో భూరివచనః; ఏతేన ఉన్మాదాదౌ మాంసనిషేధో న విరోధవాన్ భవతి; ఉక్తం హి ఉన్మాదే- “నివృత్తామిషమద్యో యః” (చి. 9) ఇత్యాది| యథాస్వమితి యస్య వ్యాధేర్యో విహితః, తాదృశం రసం||312-315||
Adhikarana ౭౩ (౩౧౬-౩౧౮) · Śloka ౩౧౮
క్రిమివాతాతపహతం శుష్కం జీర్ణమనార్తవం|
శాకం నిఃస్నేహసిద్ధం చ వర్జ్యం యచ్చాపరిస్రుతం||316||
పురాణమామం సంక్లిష్టం క్రిమివ్యాలహిమాతపైః|
అదేశకాలజం క్లిన్నం యత్స్యాత్ఫలమసాధు తత్||317||
హరితానాం యథాశాకం నిర్దేశః సాధనాదృతే|
మద్యాంబుగోరసాదీనాం స్వే స్వే వర్గే వినిశ్చయః||318||
View original
क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम्|
शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम्||३१६||
पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः|
अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत्||३१७||
हरितानां यथाशाकं निर्देशः साधनादृते|
मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः||३१८||
Show commentary
స్నేహేన వినా సిద్ధం నిఃస్నేహసిద్ధం| ఆమమితి అపక్వం; ఏతచ్చ బిల్వాదీన్ విహాయ బోద్ధవ్యం| అదేశజమితి అనుచితదేశభవం| అకాలజం అనార్తవం| సాధనాదృత ఇతి హరితానామార్ద్రకపలాండుప్రభృతీనాం నిఃస్నేహసిద్ధానామపి తథా అపరిస్రుతానామపి నిర్దోషత్వమిత్యర్థః| వినిశ్చయః ‘కృత’ ఇతి శేషః; తథాచ మద్యానాం ‘ప్రాయశోఽభినవం’ ఇత్యాదినా గుణదోషకథనం కృతమేవ, ఏవం జలేఽపి ‘పిచ్ఛిలం క్రిమిలం’ ఇత్యాదినా, గోరసకృతాన్నాహారయోగివర్గేషు తు యథోక్తకర్తృగుణవద్విపరీతే విపరీతగుణమనుమేయమితి భావః||316-318||
Adhikarana ౭౪ (౩౧౯-౩౨౪) · Śloka ౩౨౪
యదాహారగుణైః పానం విపరీతం తదిష్యతే|
అన్నానుపానం ధాతూనాం దృష్టం యన్న విరోధి చ||319||
ఆసవానాం సముద్దిష్టామశీతిం చతురుత్తరాం|
జలం పేయమపేయం చ పరీక్ష్యానుపిబేద్ధితం||320||
స్నిగ్ధోష్ణం మారుతే శస్తం పిత్తే మధురశీతలం|
కఫేఽనుపానం రూక్షోష్ణం క్షయే మాంసరసః పరం||321||
ఉపవాసాధ్వభాష్యస్త్రీమారుతాతపకర్మభిః|
క్లాంతానామనుపానార్థం పయః పథ్యం యథాఽమృతం||322||
సురా కృశానాం పుష్ట్యర్థమనుపానం విధీయతే|
కార్శ్యార్థం స్థూలదేహానామను శస్తం మధూదకం||323||
అల్పాగ్నీనామనిద్రాణాం తంద్రాశోకభయక్లమైః|
మద్యమాంసోచితానాం చ మద్యమేవానుశస్యతే||324||
View original
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते|
अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||
आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम्|
जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||
स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम्|
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः|
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||
सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते|
कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः|
मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||
Show commentary
సంప్రతి యేషాం యదనుపానం కర్తవ్యం తదేవాహ- యదిత్యాది| ఆహారగుణైరితి శీతస్నేహమధురాదిభిః; విపరీతమితి విపరీతగుణమనుపేయం| ఏవం చ దధ్నోఽమ్లస్య మధురం క్షీరం తథా పాయసస్య కాంజికానుపానం స్యాదిత్యాహ- ధాతూనాం యన్న విరోధి చేతి| ఏవం చామ్లే పయోఽనుపీయమానం విరుద్ధత్వాద్ధాతువిరోధేన ప్రత్యుక్తం భవతి, ఏవమన్యదపి విరుద్ధం బోద్ధవ్యం| సముద్దిష్టమితి యజ్జఃపురుషీయే (సూ. 25)| పేయమపేయం చేతి సహజగుణదోషవత్త్వాత్ తథోపయుక్తభోజనాపేక్షయా| స్నిగ్ధోష్ణమిత్యాదినా దోషభేదేనాప్యనుపానమాహ| అనుశస్తమితి అనుపానం శస్తం||319-324||
Adhikarana ౭౫ (౩౨౫-౩౨౬) · Śloka ౩౨౬
అథానుపానకర్మగుణాన్ ప్రవక్ష్యామః- అనుపానం తర్పయతి, ప్రీణయతి, ఊర్జయతి, బృంహయతి, పర్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి, భుక్తమవసాదయతి, అన్నసంఘాతం భినత్తి, మార్దవమాపాదయతి, క్లేదయతి, జరయతి, సుఖపరిణామితామాశువ్యవాయితాం చాహారస్యోపజనయతీతి||325||
భవతి చాత్ర- అనుపానం హితం యుక్తం తర్పయత్యాశు మానవం|
సుఖం పచతి చాహారమాయుషే చ బలాయ చ||326||
View original
अथानुपानकर्मगुणान् प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति, प्रीणयति, ऊर्जयति, बृंहयति, पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, भुक्तमवसादयति, अन्नसङ्घातं भिनत्ति, मार्दवमापादयति, क्लेदयति, जरयति, सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति||३२५||
भवति चात्र- अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम्|
सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च||३२६||
Show commentary
అనుపానగుణానాహ- అథేత్యాది| పర్యాప్తిః తృప్తిః| ||325-326||
Adhikarana ౭౬ (౩౨౭-౩౨౮) · Śloka ౩౨౮
నోర్ధ్వాంగమారుతావిష్టా న హిక్కాశ్వాసకాసినః|
న గీతభాష్యాధ్యయనప్రసక్తా నోరసి క్షతాః||327||
పిబేయురుదకం భుక్త్వా తద్ధి కంఠోరసి స్థితం|
స్నేహమాహారజం హత్వా భూయో దోషాయ కల్పతే||328||
View original
नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः|
न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||
पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्|
स्नेहमाहारजं हत्वा भूयो दोषाय कल्पते||३२८||
Show commentary
యైరనుపానం న కర్తవ్యం తానాహ- నోర్ధ్వాంగేత్యాది| కంఠోరసి స్థితమితి అనేనోర్ధ్వాంగమారుతాదీనామనుపానం కంఠోరసి స్థితమేవ భవతి, నాధో యాతీతి దర్శయతి| స్నేహమాహారజం హత్వేతి ఆహారజాతం స్నేహమభిభూయ భూయో దోషాయ కల్పతే, వాతలక్షణం దోషం కరోతీత్యర్థః| ఆహారస్నేహేన యో వాతప్రశమః కర్తవ్యస్తం శైత్యప్రకర్షాత్ పానీయమభిభవతీత్యర్థః| ఏతేన యదుచ్యతే- అపాం స్నిగ్ధత్వేన స్నేహనముపపన్నమితి, తన్న భవతి| యే తు బ్రువతే- ‘హన’ హింసాగత్యోరితి వచనాత్ స్నేహం హత్వేతి స్నేహం గత్వేత్యర్థః; తదపి న భవతి, యతః స్నేహయుక్తత్వేనోర్ధ్వాంగమారుతాదిహననమేవ యుక్తం, న తు కరణం| కింవా స్నేహమితి సారం, యథా- “దేహః స్నేహపరిక్షయాత్” (చి. 8) ఇతి దేహసారపరిక్షయాదిత్యర్థః, సారహననం చ జలేనాహారస్నేహం గృహీత్వా కంఠోరస్యవస్థానాదపాకాత్ క్రియతే ||327-328||
Adhikarana ౭౭ (౩౨౯-౩౩౦) · Śloka ౩౩౦
అన్నపానైకదేశోఽయముక్తః ప్రాయోపయోగికః|
ద్రవ్యాణి న హి నిర్దేష్టుం శక్యం కార్త్స్న్యేన నామభిః||329||
యథా నానౌషధం కించిద్దేశజానాం వచో యథా|
ద్రవ్యం తత్తత్తథా వాచ్యమనుక్తమిహ యద్భవేత్||330||
View original
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः|
द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः||३२९||
यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा|
द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्||३३०||
Show commentary
అన్నపానద్రవ్యైకదేశకథనం సహేతుకమాహ- అన్నేత్యాది| అన్నపానైకదేశః ప్రాయోపయోగిక ఇతి బాహుల్యేన యదుపయుజ్యతే; ఏతేన యద్బాహుల్యేనోపయుజ్యతే తస్య శృంగగ్రాహికయా కథనం, ప్రాయోఽనుపయుజ్యమానానాం శృంగగ్రాహికయాఽకథనమల్పదోషమితి దర్శయతి; తథా అల్పదోషస్యాపి పరిహారార్థం తదపి కిమితి నోచ్యత ఇత్యాహ- ద్రవ్యాణీత్యాది| ద్రవ్యాణి కార్త్స్న్యేనేతి సాకల్యేన నిర్దేష్టుం; నామభిరితి నామభిరపి న శక్యం, ‘కేనచిత్’ ఇతి శేషః; హిశబ్దో యస్మాదర్థే, ఏతేన యస్మాత్ సర్వాణి ద్రవ్యాణి నామమాత్రేణాపి వక్తుం కశ్చిన్న పారయత్యతిబహుత్వాత్, తత్ కా కథా అశేషాన్నపానద్రవ్యస్య శృంగగ్రాహికయా గుణకథనం ప్రతీతి భావః| కింవా, నామభిర్నిర్దిష్టాని కార్త్స్న్యేన నిర్దేష్టుమితి గుణతః కథయితుం న శక్యం కేనచిదితి యోజనా| అథ కథం హ్యత్రాకీర్తితాన్నపానస్య తర్హి గుణా నిర్దేష్టవ్యా ఇత్యాహ- యథేత్యాది| యథా యేన ప్రకారేణ “నానౌషధం కించిత్” (సూ. 26) ఇతి పూర్వాధ్యాయే ప్రోక్తం తథా తేన ప్రకారేణానుక్తం ద్రవ్యం వాచ్యం; ‘గుణతః’ ఇతి శేషః| పూర్వాధ్యాయే హి “తత్ర ద్రవ్యాణి గురుఖర” (సూ. 26) ఇత్యాదినా గ్రంథేన పార్థివాదిభేదేన విశిష్టేన చ కర్మణా ప్రోక్తాని ద్రవ్యాణి, తతశ్చానుక్తం ద్రవ్యం తేనైవ గురుఖరాదినా గుణేన పార్థివత్వాది ప్రతిపాద్య యథోక్తోపచయాదికర్మకర్తృకతయా వ్యపదేష్టవ్యమిత్యర్థః| తదేవానిర్దిష్టద్రవ్యస్య గురుఖరత్వాది కథం జ్ఞేయమిత్యాహ- దేశజానాం వచో యథేతి; దేశజా దేశాంతరీయాః, తద్దేశీయవచనాత్తే తే గురుఖరత్వాదయో జ్ఞేయా ఇత్యర్థః; కింవా, దేశజా యథా తత్తద్ద్రవ్యం వ్యవహరంతి ‘ఇదం మధురం, ఇదమమ్లం’ ఇత్యాది, తత్ ప్రతిపాద్య మధురత్వామ్లత్వాదిప్రతిపన్నపృథివ్యాద్యస్య కారణమితి పృథివ్యాదీనాం గుర్వాదిగుణగణేన కర్మణా చ రసోక్తేన తద్వక్తవ్యమిత్యర్థః||329-330||
Adhikarana ౭౮ (౩౩౧) · Śloka ౩౩౧
చరః శరీరావయవాః స్వభావో ధాతవః క్రియా|
లింగం ప్రమాణం సంస్కారో మాత్రా చాస్మిన్ పరీక్ష్యతే||331||
View original
चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||
Show commentary
అపరమప్యనుక్తాన్నపానగుణజ్ఞానకారణమాహ- చర ఇత్యాది| చర్యత ఇతి చరో దేశః భక్ష్యశ్చ సామాన్యేన గృహ్యతే| క్రియా వ్యాపారః| ప్రమాణం మానం| అత్రేతి అన్నపానగుణాధికరణే||331||
Adhikarana ౭౯ (౩౩౨-౩౩౩) · Śloka ౩౩౩
చరోఽనూపజలాకాశధన్వాద్యో భక్ష్యసంవిధిః|
జలజానూపజాశ్చైవ జలానూపచరాశ్చ యే||332||
గురుభక్ష్యాశ్చ యే సత్త్వాః సర్వే తే గురవః స్మృతాః|
లఘుభక్ష్యాస్తు లఘవో ధన్వజా ధన్వచారిణః||333||
View original
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः|
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये||३३२||
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः|
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः||३३३||
Show commentary
చరం వివృణోతి- చరోఽనూపేత్యాది| భక్ష్యస్య సంవిధిః భక్ష్యభక్షణం| తత్రానూపజలాకాశధన్వాద్య ఇత్యనేన గతిరూపశ్చర ఉచ్యతే, భక్ష్యసంవిధివచనేన చ భక్ష్యరూపశ్చర ఉచ్యతే| అత్రైవోదాహరణమాహ- జలజేత్యాది| అత్ర జలజత్వేనానూపజత్వేన చ జలే వాఽనూపే వా గతిరేవ దృశ్యతే, న హి జలాదౌ యే జాతాస్తే ప్రాయోఽన్యత్రావతిష్ఠంతే; యే త్వన్యత్ర జాతా అప్యన్యత్ర తిష్ఠంతే ప్రాయః కాకమద్గుప్రభృతయస్తద్గ్రహణార్థమాహ- జలానూపచరాశ్చ యే ఇతి| ఏతేన సామాన్యేన జలే ప్రాయోఽవస్థానాదిహ జలచరత్వం; ఏవమనూపచరత్వాద్యపి జ్ఞేయం| భక్ష్యరూపచరకృతం గుణమాహ- గురుభక్ష్యా ఇత్యాది| ధన్వజా ధన్వచారిణ ఇత్యత్ర చకారో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః; తేన, ఆకాశచారిణామపి శ్యేనాదీనామనుక్తమపి లాఘవం స్వజాతిప్రసహాంతరాపేక్షయా బోద్ధవ్యం, ఆకాశస్య లఘుత్వాత్| యే తు బ్రువతే- ఆకాశచారిణాం గౌరవలాఘవానియమాదకథనమితి; తన్న, తథా సత్యాకాశస్యాప్రయోజకత్వేన ‘చరోఽనూపజలాకాశధన్వాద్యః’ ఇత్యత్రాకాశకథనం నిష్ప్రయోజనం స్యాత్||332-333||
Adhikarana ౮౦ (౩౩౪-౩౩౫) · Śloka ౩౩౫
శరీరావయవాః సక్థిశిరఃస్కంధాదయస్తథా|
సక్థిమాంసాద్గురుః స్కంధస్తతః క్రోడస్తతః శిరః||334||
వృషణౌ చర్మ మేఢ్రం చ శ్రోణీ వృక్కౌ యకృద్గుదం|
మాంసాద్గురుతరం విద్యాద్యథాస్వం మధ్యమస్థి చ||335||
View original
शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा|
सक्थिमांसाद्गुरुः स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||
वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्|
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||
Show commentary
మాంసాద్గురుతరం విద్యాదితి గురుత్వేన ప్రతిపాదితసక్థ్యాదిమాంసాద్వృషణాది గురుతరం విద్యాదితి| యథాస్వమితి ఏకశరీరసక్థ్యాదీనామేవైతద్గౌరవాది, నత్వన్యశరీరాపేక్షయా| మధ్యమితి అంతరాధిః| అస్థి ఇతి అస్థిస్థితం మాంసం| అన్యే తు మధ్యమితి అస్థిమధ్యగతం మజ్జానం బ్రువతే; తన్నాతిసుందరం, తస్యోత్తరోత్తరధాతుగౌరవకథనేనైవ లబ్ధత్వాత్||334-335||
Adhikarana ౮౧ (౩౩౬-౩౩౭) · Śloka ౩౩౭
స్వభావాల్లఘవో ముద్గాస్తథా లావకపింజలాః|
స్వభావాద్గురవో మాషా వరాహమహిషాస్తథా||336||
ధాతూనాం శోణితాదీనాం గురుం విద్యాద్యథోత్తరం|
అలసేభ్యో విశిష్యంతే ప్రాణినో యే బహుక్రియాః||337||
View original
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः|
स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा||३३६||
धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्|
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः||३३७||
Show commentary
స్వభావాదితి ప్రకృత్యా| క్రియోదాహరణం- అలసేభ్య ఇత్యాది; అలసేభ్య ఇతి అల్పక్రియేభ్యః| విశిష్యంత ఇతి విశిష్టా భవంతి, లఘవో భవంతీత్యర్థః||336-337||
Adhikarana ౮౨ (౩౩౮) · Śloka ౩౩౮
గౌరవం లింగసామాన్యే పుంసాం స్త్రీణాం తు లాఘవం|
మహాప్రమాణా గురవః స్వజాతౌ లఘవోఽన్యథా||338||
View original
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्|
महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||
Show commentary
లింగ్యంతే జ్ఞాయంతే గవాదయోఽనేనేతి లింగం జాతిః, తేన లింగసామాన్యే జాతిసామాన్యే; ఏతచ్చ చతుష్పాదాభిప్రాయేణ బోద్ధవ్యం, పక్షిషు విపర్యయః; యదాహ హారీతః- “చతుష్పాదేషు లఘ్వీ స్త్రీ విహగేషు లఘుః పుమాన్” ఇతి, అత్రాప్యుక్తం- “స్త్రియశ్చతుష్పాత్సు పుమాన్ విహగేషు లఘుః” ఇతి| పుంసాం చ గౌరవే అత్యర్థగురోః శుక్రస్యారంభకస్య భూయస్త్వం హేతుం బ్రువతే; కింతు స్వభావస్తత్ర హేతురపవాద ఇతి పశ్యామః, విహంగేషు విపర్యయదర్శనాదితి||338||
Adhikarana ౮౩ (౩౩౯) · Śloka ౩౩౯
గురూణాం లాఘవం విద్యాత్ సంస్కారాత్ సవిపర్యయం|
వ్రీహేర్లాజా యథా చ స్యుః సక్తూనాం సిద్ధపిండికాః||339||
View original
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम्|
व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः||३३९||
Show commentary
సవిపర్యయమితి సంస్కారాల్లఘూనామపి గౌరవం విద్యాదిత్యర్థః| తదేవ సంస్కారజన్యం లాఘవం గౌరవం చాహ- వ్రీహేరిత్యాది| గురోరపి వ్రీహేః సంస్కారాల్లాజా లఘవ ఇత్యర్థః| సక్తూనాం చ లఘూనాం సిద్ధపిండికా గుర్వ్యః, సిద్ధపిండికా అగ్నిపాచితాః పిండాః||339||
Adhikarana ౮౪ (౩౪౦-౩౪౧) · Śloka ౩౪౧
అల్పాదానే గురూణాం చ లఘూనాం చాతిసేవనే|
మాత్రా కారణముద్దిష్టం ద్రవ్యాణాం గురులాఘవే||340||
గురూణామల్పమాదేయం లఘూనాం తృప్తిరిష్యతే|
మాత్రాం ద్రవ్యాణ్యపేక్షంతే మాత్రా చాగ్నిమపేక్షతే||341||
View original
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने|
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||
गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते|
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||
Show commentary
అల్పాదాన ఇత్యాది| గురూణాం ద్రవ్యాణామల్పస్య స్తోకమాత్రస్యాదానే యల్లాఘవం, తస్మిన్ లాఘవే మాత్రా కారణం; న ద్రవ్యం, తస్య గురుత్వాత్| ఏవం లఘూనామతిసేవనే గౌరవం మాత్రాకృతం| ఉద్దిష్టమితి మాత్రాశితీయే (సూ. 5), అస్మాభిరపి చ తత్రైవైతత్ సప్రపంచం వ్యాఖ్యాతం; ప్రకరణాగతత్వేన అభ్యర్హితత్వాచ్చ పునరుక్తం | ద్రవ్యాణి మాత్రామపేక్షంతే ఇతి యథోచితమాత్రావంతి సుఖం పచ్యంత ఇత్యర్థః| మాత్రా చాగ్నిమపేక్షత ఇతి ప్రతిపురుషం ప్రతిదినం చాగ్నిభేదమపేక్ష్య మాత్రా మహతీ స్వల్పా వా భవతి, న ప్రతినియతా మాత్రా విద్యత ఇతి భావః||340-341||
Adhikarana ౮౫ (౩౪౨) · Śloka ౩౪౨
బలమారోగ్యమాయుశ్చ ప్రాణాశ్చాగ్నౌ ప్రతిష్ఠితాః|
అన్నపానేంధనైశ్చాగ్నిర్జ్వలతి వ్యేతి చాన్యథా ||342||
View original
बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः|
अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा ||३४२||
Show commentary
కుతః పునరగ్న్యపేక్షా మాత్రా క్రియత ఇత్యాహ- బలమిత్యాది| అగ్నిమపేక్ష్య మాత్రయా ప్రయుక్తయాఽగ్న్యనాశాద్వలాదయో భవంతీతి భావః| అగ్నౌ ప్రతిష్ఠితా ఇతి అగ్న్యధీనాః; యథా- రాజాశ్రితాః ప్రజా ఇతి| ప్రాణా ఇతి వాయవః; కింవా, ప్రాణాశ్రయాః శంఖాదయో దశ ప్రాణాః| ఇంధనం కాష్ఠం, ఇంధనమివేంధనం, తైః; కింవా అగ్నిదాహ్యమింధనముచ్యతే| అన్యథేతి అనింధనం||342||
Adhikarana ౮౬ (౩౪౩) · Śloka ౩౪౩
గురులాఘవచింతేయం ప్రాయేణాల్పబలాన్ ప్రతి|
మందక్రియాననారోగ్యాన్ సుకుమారాన్సుఖోచితాన్||343||
View original
गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति|
मन्दक्रियाननारोग्यान् सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||
Show commentary
ఇయం చరాదికృతా గురులాఘవచింతాఽల్పాగ్నిం ప్రతి ప్రాయ ఇతి దర్శయన్నాహ- గుర్విత్యాది| అత్రాప్యబలత్వేన మందకాద్యైరపి వహ్నిమాంద్యమేవ లక్షణీయం||343||
Adhikarana ౮౭ (౩౪౪) · Śloka ౩౪౪
దీప్తాగ్నయః ఖరాహారాః కర్మనిత్యా మహోదరాః|
యే నరాః ప్రతి తాంశ్చింత్యం నావశ్యం గురులాఘవం||344||
View original
दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः|
ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम्||३४४||
Show commentary
ఖరాహారా ఇతి కఠినాహారసాత్మ్యాః| మహోదరత్వేనాపి మేదోవరోధాన్మహాగ్నిత్వం దర్శయతి| నావశ్యం చింత్యమితి అనేన దీప్తాగ్నీనామపి ప్రతి స్తోకప్రయోజనా గురులాఘవచింతా విద్యత ఏవేతి దర్శయతి| యతో దీప్తాగ్న్యాదీనామపి గురుద్రవ్యమగ్నేః ప్రతిపక్షమావహత్యేవ, స్వభావతోఽగ్నివిరుద్ధత్వాత్||344||
Adhikarana ౮౮ (౩౪౫-౩౪౭) · Śloka ౩౪౭
హితాభిర్జుహుయాన్నిత్యమంతరగ్నిం సమాహితః|
అన్నపానసమిద్భిర్నా మాత్రాకాలౌ విచారయన్||345||
ఆహితాగ్నిః సదా పథ్యాన్యంతరగ్నౌ జుహోతి యః|
దివసే దివసే బ్రహ్మ జపత్యథ దదాతి చ||346||
నరం నిఃశ్రేయసే యుక్తం సాత్మ్యజ్ఞం పానభోజనే|
భజంతే నామయాః కేచిద్భావినోఽప్యంతరాదృతే||347||
View original
हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः|
अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन्||३४५||
आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः|
दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||
नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने|
भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||
Show commentary
అన్నం సమిధ ఇవ సమిధః| ఆహితాగ్నిరితి సాత్మ్యేన వ్యవస్థాపితాగ్నిః; కింవా ఆహితాగ్నిరివాహితాగ్నిః; తేన ఆహితాగ్నిర్యథా ప్రాతః సాయం జుహోతి, తథాఽయమపి ప్రాతః సాయం చ పథ్యాన్యంతరగ్నౌ జుహోతి| బ్రహ్మ జపతీతి ప్రణవాదిమంత్రమావర్తయతి| దదాతి చేతి యథాశక్తి దానమాచరతి| తం నరం నిఃశ్రేయసే కల్యాణే యుక్తమామయా న భజంతే| భావినోఽపీతి జన్మాంతరేఽపి; ఇహ జన్మని పథ్యాశిత్వాన్న భవంతి గదాః, జన్మాంతరేఽపి బ్రహ్మజపదానాభ్యామర్జితధర్మప్రభావాదేవ న భవంతి| అత ఏవాహ- అంతరాదృత ఇతి; అంతరాదితి కారణాత్, ఋతే వినా; అపథ్యస్య తథా అధర్మస్య రోగకరణస్యాభావాద్గదా న భవంతీతి భావః||345-347||
Adhikarana ౮౯ (౩౪౮) · Śloka ౩౪౮
షడ్త్రింశతం సహస్రాణి రాత్రీణాం హితభోజనః|
జీవత్యనాతురో జంతుర్జితాత్మా సమ్మతః సతాం||348||
View original
षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः|
जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम्||३४८||
Show commentary
వర్షశతాయుష్ట్వమపి హితాద్భోజనాద్భవతీత్యాహ- షట్త్రింశతమిత్యాది| ఏతావతీభీ రాత్రిభిర్వర్షశతమేవ భవతి| జితాత్మా జితేంద్రియః| సమ్మతః పూజితః||348||
Adhikarana ౯౦ (౩౪౯-౩౫౦) · Śloka ౩౫౧
ప్రాణాః ప్రాణభృతామన్నమన్నం లోకోఽభిధావతి|
వర్ణః ప్రసాదః సౌస్వర్యం జీవితం ప్రతిభా సుఖం||349||
తుష్టిః పుష్టిర్బలం మేధా సర్వమన్నే ప్రతిష్ఠితం|
లౌకికం కర్మ యద్వృత్తౌ స్వర్గతౌ యచ్చ వైదికం||350||
కర్మాపవర్గే యచ్చోక్తం తచ్చాప్యన్నే ప్రతిష్ఠితం|351|
View original
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति|
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम्||३४९||
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्|
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम्||३५०||
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम्|३५१|
Show commentary
కిమర్థమన్నపానవిధావేతత్ పరీక్ష్యమిత్యాహ- ప్రాణా ఇత్యాది| అభిధావతీతి ప్రార్థయతి| ప్రతిభా ప్రజ్ఞా| మేధా ధారణావతీ ధీః| లౌకికమితి అపరీక్షకలోకే భవం; అపరీక్షకా ఏవ హి వర్తమానమాత్రే ప్రవర్తంతే, పరీక్షకాస్తు జన్మాంతరోపకారిణ్యేవ| కర్మ యద్వృత్తావితి వర్తమానే సాధ్యే యత్ కర్మ కృష్యాది| స్వర్గతావితి స్వర్గగమనే| వైదికమితి యజ్ఞాది| అపవర్గ ఇతి మోక్షే| ఏతాశ్చ నిమిత్తసప్తమ్యః| యచ్చోక్తమితి మోక్షశాస్త్రే సత్యబ్రహ్మచర్యాది| అన్నే ప్రతిష్ఠితమితి నిరన్నస్య దేహస్థిత్యభావేన సర్వారంభాభావాత్| యస్మాదన్నం సర్వత్ర కారణం, తతస్తత్రావధాతవ్యమితి||349-350||-
Adhikarana ౯౧ (౩౫౧-౩౫౨) · Śloka ౩౫౨
తత్ర శ్లోకః- అన్నపానగుణాః సాగ్ర్యా వర్గా ద్వాదశ నిశ్చితాః||351||
సగుణాన్యనుపానాని గురులాఘవసంగ్రహః|
అన్నపానవిధావుక్తం తత్ పరీక్ష్యం విశేషతః||352||
View original
तत्र श्लोकः- अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः||३५१||
सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः|
अन्नपानविधावुक्तं तत् परीक्ष्यं विशेषतः||३५२||
Show commentary
సంగ్రహేఽన్నపానగుణా ఇతి ‘ఇష్టవర్ణ’ ఇత్యాదినోక్తాః| సాగ్ర్యా ఇతి ఉదకం క్లేదయతి ఇత్యాదినా; ఉదకాదయో హి క్లేదనాదిషు అగ్ర్యాః శ్రేష్ఠా ఇత్యర్థః||351-352||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨౭
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానేఽన్నపానవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః||27||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
Show commentary
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయామాయుర్వేదదీపికాయామన్నపానచతుష్కేఽన్నపానవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః||27||