૨૭. અન્નપાનવિધ્યધ્યાયઃ

સમ્પ્રતિ સામાન્યેનોક્તાનાં ગુણકર્મભ્યાં પ્રતિવ્યક્ત્યનુક્તાનાં પ્રતિવ્યક્તિપ્રાય ઉપયોગિદ્રવ્યસ્ય વિશિષ્ટગુણકર્મકથનાર્થમન્નપાનવિધિરધ્યાયોઽભિધીયતે| અત્રોત્પન્નસ્ય છપ્રત્યયસ્ય લુક્| અત્રાન્ને કાઠિન્યસામાન્યાત્ ખાદ્યં, પાને ચ દ્રવત્વસામાન્યાલ્લેહ્યમવરુદ્ધં જ્ઞેયમ્| અન્નપાનં વિધીયતે વિશિષ્ટગુણકર્મયોગિતયા પ્રતિપાદ્યતેઽનેનેત્યન્નપાનવિધિઃ; દ્રવ્યાણાં ગુણકર્મકથનમેવ ચાન્નપાનવિધિઃ, યતસ્તદ્ધિ જ્ઞાત્વાઽન્નપાનં વિધીયતે||૧-૨||

કિં તદન્નપાનં કરોતીત્યાહ- ઇષ્ટેત્યાદિ| ઇષ્ટમિતિ અભિમતં હિતં ચ; કિંવા ઇષ્ટં પ્રિયં, હિતં તુ વિધિવિહિતશબ્દેનૈવ પ્રાપ્યતે| વિધિર્વક્ષ્યમાણરસવિમાને “તદેતદાહારવિધાનમ” (વિ. ૧) ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યઃ, તથેન્દ્રિયોપક્રમણીયે ચ “નારત્નપાણિઃ” (સૂ. ૮) ઇત્યાદિનોક્તં વિધાનં; તેન વિધિના વિહિતં વિધિવિહિતમ્| અત્ર વર્ણાદિષુ શબ્દાગ્રહણમન્નપાને પ્રાયઃ શબ્દસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્| વર્ણાદિષુ યદ્યત્ પ્રથમમન્નપાને ગુહ્યતે, તત્તત્ પૂર્વમુક્તમ્| રસસ્તુ સ્પર્શસ્ય પશ્ચાદ્ગૃહ્યમાણોઽપિ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં સ્પર્શસ્યાગ્રે કૃતઃ| પ્રાણિનામિત્યનેનૈવ લબ્ધેઽપિ “પ્રાણિસઞ્જ્ઞકાનામ્” ઇતિ વચનં સ્થાવરપ્રાણિપ્રતિષેધાર્થં; વૃક્ષાદયો હિ વનસ્પતિસત્ત્વાનુકારોપદેશાચ્છાસ્ત્રે પ્રાણિન ઉક્તાઃ; નતુ લોકે પ્રાણિસઞ્જ્ઞકાઃ, કિન્તર્હિ જઙ્ગમા એવ| ઇહ ચ મનુષ્યસ્યૈવાધિકૃતત્વેઽપિ સામાન્યેન સકલપ્રાણિપ્રાણહેતુતયાઽઽહારકથનં મનુષ્યવ્યતિરિક્તેઽપિ પ્રાણિન્યાહારસ્ય પ્રાણજનકત્વોપદર્શનાર્થમ્| પ્રાણમિતિ પ્રાણહેતુત્વાત્; યથા- આયુર્ઘૃતમ્| અથ કથં તત્ પ્રાણમાચક્ષત ઇત્યાહ- પ્રત્યક્ષફલદર્શનાદિતિ |- પ્રત્યક્ષેણૈવ હ્યાહારં વિધિના કુર્વતાં પ્રાણા અનુવર્તન્ત ઇતિ, તથા નિરાહારાણાં પ્રાણા નહ્યવતિષ્ઠન્ત ઇતિ દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ| પ્રત્યક્ષશબ્દશ્ચેહ સ્ફુટપ્રમાણે વર્તતે, યતઃ પ્રાણાનામન્નકાર્યત્વમનુમાનગમ્યમેવ| અન્નકાર્યત્વ એવ પ્રાણાનાં હેતુમાહ- તદિન્ધના હીત્યાદિના| યસ્માદન્તરગ્નિસ્થિતિશ્ચાન્નપાનહેતુના, અગ્નિસ્થિતિશ્ચ પ્રાણહેતુઃ, તતોઽન્નં પ્રાણા ઇતિ ભાવઃ; ઉક્તં હિ- “બલમારોગ્યમાયુશ્ચ પ્રાણાશ્ચાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતાઃ”| કિંવા, પૂર્વમન્નપાનસ્ય પ્રાણહેતુત્વમુક્તં, તદિન્ધના હીત્યાદિનાઽગ્નિહેતુત્વં વર્ણ્યતે| સત્ત્વમૂર્જયતીતિ મનોબલં કરોતિ| ધાતુવ્યૂહો ધાતુસઙ્ઘાતઃ| વિપરીતમ્ અવિધિસેવિતમ્||૩||

અન્નપાનં વિધીયતે યેન તં વિધિં દ્રવ્યગુણકર્મરૂપં, તથા ચરશરીરાવયવાદિરૂપં ચાખિલેન કાર્ત્સ્ન્યેનોપદેક્ષ્યામઃ| યદ્યપિ ચેહ દ્રવ્યં પ્રતિ પ્રતિ ગુણકર્મભ્યાં ન નિર્દેક્ષ્યતિ, વક્ષ્યતિ હિ- “અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ” ઇતિ, તથાઽપ્યનુક્તાનામપિ દ્રવ્યાણાં ચરશરીરાવયવાદ્યુપદેશેન, તથા પૂર્વાધ્યાયોક્તપાર્થિવાદિદ્રવ્યગુણકર્મકથનેન ચ તદ્વિધાનમપ્યુક્તં ભવતીત્યત ઉક્તમ્- અખિલેનનેતિ; વક્ષ્યતિ હિ- “યથા નાનૌષધં કિં ચિદ્દેશજાનાં વચો યથા| દ્રવ્યં તુ તત્તથા વાચ્યમનુક્તમિહ યદ્ભવેત્”, તથા “ચરઃ શરીરવયવાઃ” ઇત્યાદિ; કિંવા, વિધિશબ્દોઽશિતપીતલીઢખાદિતપ્રકારવાચી, તેન ચાશિતાદયઃ સર્વ એવાખિલેન વાચ્યઃ, તત્કારણભૂતાનિ તુ દ્રવ્યાણિ રક્તશાલ્યાદીન્યેકદેશેનોક્તાનિ, અતો વક્ષ્યતિ- ‘અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ’ ઇતિ| અન્નપાને ચ વક્તવ્યે યદ્દ્રવ્યં પ્રાય ઉપયુજ્યતે, તસ્ય સામાન્યગુણમભિધાય વર્ગસઙ્ગ્રહેણ ગુણમુપદેક્ષ્યતિ| ઉદકાભિધાનં ચાગ્રે કૃતમ્, ઉદકસ્યાન્ને પાને ચ વ્યાપ્રિયમાણત્વાત્| તદિત્યુદાહરણં; કિંવા સ સ્વભાવો યસ્ય સ તત્સ્વભાવઃ, તસ્માત્ ક્લેદનસ્વભાવાદિત્યર્થઃ| યદ્યપિ ‘ઉદકમાશ્વાસકરાણાં, જલં સ્તમ્ભનાનામ્’ (સૂ. ૨૬) ઇત્યુક્તં, તથાઽપીહાનુક્તક્લેદનકર્માભિધાનાર્થં પુનરુચ્યતે| ઇહ જલલવણાદીનાં યત્ કર્મોચ્યતે તત્તેષામિતરકર્મભ્યઃ પ્રધાનં જ્ઞેયમ્, અગ્ર્યાધિકારે તુ તત્કર્મકર્તૃદ્રવ્યાન્તરપ્રશસ્તતા જ્ઞેયા| ક્ષારઃ પચન્તમગ્નિં પાચયતિ, તેન પાચયતીતિ હેતૌ ણિચ્| સ્નેહયતીત્યાદૌ તુ “તત્કરોતિ તદાચષ્ટે” ઇતિ ણિચ્| સન્દધાતીતિ વિશ્લિષ્ટાનિ ત્વઙ્માંસાદીનિ સંશ્લેષયતિ| રસઃ માંસરસઃ| પ્રીણયતીતિ ક્ષીણાન્ પુષ્ણાતિ, નત્વતિબૃહત્ત્વં કરોતિ; તેન માંસકર્મણા બૃંહણેન સમં નૈક્યમ્| જર્જરીકરોતીતિ શ્લથમાંસાદ્યુપચયં કરોતિ; યદુક્તં હારીતે- “સુરા જર્જરીકરોત્યસૃઙ્મેદોબાહુલ્યાત્” ઇતિ, તથા હ્યત્રૈવોક્તં- “સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થમ્” ઇતિ| અવધમયતીતિ વિલિખતીત્યર્થઃ, અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં; વચનં હિ- ‘લેખનઃ શીતરસિકઃ’ ઇતિ, તથા હારીતેઽપ્યુક્તં- “શીધુરવધમયતિ વાય્વગ્નિપ્રબોધનાત્” ઇતિ| આચિનોતિ ‘દોષાન્’ ઇતિ શેષઃ, તન્ત્રાન્તરવચનં હિ- “વાતપિત્તકફાંસ્તસ્માદાચિનોતિ ચ ફાણિતમ્” ઇતિ| પિણ્યાકઃ તિલકલ્કઃ; નિઘણ્ટુકારસ્ત્વાહ- પિણ્યાકો હરિતશિગ્રુઃ| ગ્લપયતિ હર્ષક્ષયં કરોતિ| પ્રભૂતાન્તર્મલસ્ય પુરીષસ્ય કર્તા પ્રભૂતાન્તર્મલઃ; યદ્યપિ ‘માષો બહુમલઃ’ ઇતિ વક્ષ્યતિ, તથાઽપિ માષવિકૃતેઃ સૂપસ્યેહ ગુણકથનં, તેન ન પુનરુક્તં; ન ચાવશ્યં પ્રકૃતિધર્મો વિકૃતિમનુગચ્છતિ, યતઃ સક્તૂનાં સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુર્વી એવ ભવતિ, તસ્માન્માષવિકૃતાવપિ મલવૃદ્ધિદર્શનાર્થમેતદભિધાનમ્| ક્ષારસ્ય પાચનત્વં ગુણોઽભિહિતઃ, ઇહ તુ દૃષ્ટિશુક્રઘ્નત્વં દોષ ઇતિ પૃથગુચ્યતે| પ્રાયઃ પિત્તલમિતિ વિશેષેણાન્યેભ્યો લવણકટુકેભ્યોઽમ્લં પિત્તલમ્| એવમન્યત્રાપિ પ્રાયઃશબ્દો વિશેષાર્થો વાચ્યઃ; કિંવા પ્રાયઃશબ્દોઽમ્લેન સમ્બધ્યતે| અત્ર પિત્તમાદાવમ્લજન્યતયોક્તં, દોષપ્રાધાન્યસ્યાનિયતત્વાત્; ઉક્તં હિ- “ન તે પૃથક્ પિત્તકફાનિલેભ્ય” (સૂ. ૧૯) ઇતિ, તથા “સમપિત્તાનિલકફા” (સૂ. ૭) ઇતિ; કિંવા પિત્તોષ્મા વહ્નિઃ, સ ચેહાન્નપાનપચને પ્રધાનં; યદુક્તં- “યદન્નં દેહધાત્વોજોબલવર્ણાદિપોષકમ્| તત્રાગ્નિર્હેતુરાહારાન્નહ્યપક્વાદ્રસાદયઃ” (ચિ. ૧૫) ઇતિ; તેનેહ વહ્નિકારણપિત્તજનકમેવાદાવુચ્યતે; યતશ્ચ પિત્તજનકમગ્રે વક્તવ્યમ્, અતો રસપ્રધાનમપિ મધુરો નાદાવુક્તઃ| મધુન ઇતિ વિચ્છેદપાઠેન નવાનવસ્ય મધુનઃ કફાકર્તૃત્વં દર્શયતિ| ઇહ ચ ષડ્રસસ્યૈવ કથનમેતત્ત્રયેણૈવ, અનુક્તાનાં લવણતિક્તષાયાણામપિ પાકદ્વારા ગ્રહણાત્; યતો લવણઃ પાકાત્ પ્રાયો મધુરઃ, તિક્તકષાયૌ કટુકૌ પાકતો ભવતઃ| ‘પ્રાયઃ સર્વં તિક્તં’ ઇત્યાદિસ્તુ ગ્રન્થો હારીતીયઃ, ઇહ કેનાપિ પ્રમાદાલ્લિખિતઃ||૪||

વર્ગેણ શૂકધાન્યાદીનાં આહારદ્રવ્યાણાં સઙ્ગ્રહો વર્ગસઙ્ગ્રહઃ| રસવીર્યેત્યાદૌ પ્રભાવોઽલ્પવિષયતયા પૃથક્પઠિતઃ| રસાદિનિર્દેશશ્ચ યથાયોગ્યતયા જ્ઞેયઃ, તેન ન સર્વદ્રવ્યે સર્વરસાદ્યભિધાનં ભવિષ્યતિ| અત્ર શૂકધાન્યમાદાવાહારપ્રધાનત્વાત્; શૂકવન્તિ ધાન્યાનિ શૂકધાન્યાનિ||૫-૭||

ઇહ ચ દ્રવ્યનામાનિ નાનાદેશપ્રસિદ્ધાનિ, તેન નામજ્ઞાને સામર્થ્યં તથાભૂતં નાસ્ત્યેવાન્યેષામપિ ટીકાકૃતાં, તેન દેશાન્તરિભ્યો નામ પ્રાયશો જ્ઞેયં, યત્તુ પ્રચરતિ ગૌડે તલ્લેખિષ્યામોઽન્યદેશપ્રસિદ્ધં ચ કિઞ્ચિત્| કલમો વેદાગ્રહારેષુ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| શકુનાહૃતઃ શ્રાવસ્ત્યાં વક્રનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ| રક્તશાલિઃ પ્રસિદ્ધ એવ| મહાશાલિર્મગધે પ્રસિદ્ધઃ| અત્ર ચ શાલિર્હૈમન્તિકં ધાન્યં, ષષ્ટિકાદયશ્ચ ગ્રૈષ્મિકાઃ, વ્રીહયઃ શારદા ઇતિ વ્યવસ્થા| રક્તશાલ્યાદીનાં મધુરપાકિત્વેઽપિ બદ્ધવર્ચસ્ત્વં પ્રભાવાદેવ| મહાંસ્તસ્યાન્વિતિ રક્તશાલેરનુ, તેન રક્તશાલિગુણા મહાશાલેર્મનાગલ્પાઃ; એવં તસ્યાનુ કલમ ઇત્યત્રાપિ વાચ્યમ્| તસ્યેતિ મહાશાલેઃ| તતઃ પરે ઇતિ શકુનાહૃતાદયઃ, ઉત્તરોત્તરમલ્પગુણા ઇત્યર્થઃ| ગુણાગુણૈરિતિ શાલીનાં રક્તશાલ્યાદીનાં યે ગુણાસ્તૃષ્ણાઘ્નત્વત્રિમલાપહત્વાદયઃ, તેષામગુણૈસ્તદ્ગુણવિપરીતૈર્દોષૈર્યવકાદયોઽનુકારં કુર્વન્તિ, તતશ્ચ યવકાસ્તૃષ્ણાત્રિમલાદિકરા ઇતિ| ગુણશબ્દશ્ચેહ પ્રશંસાયામ્ ||૮-૧૨||

ષષ્ટિકગુણેઽકારપ્રશ્લેષાદગુરુરિતિ બોદ્ધવ્યં, માત્રાશિતીયે (સૂ. ૫) ષષ્ટિકો લઘુઃ પઠિતઃ| તતોઽનુ ચેતિ ગૌરષષ્ટિકાદલ્પાન્તરગુણઃ| વરકોદ્દાલકાદયઃ ષષ્ટિકવિશેષાઃ; કેચિત્ કુધાન્યાનિ વરકાદીનિ વદન્તિ| વ્રીહિરિતિ શારદાશુધાન્યસ્ય સઞ્જ્ઞા| પાટલો વ્રીહિવિશેષઃ| તન્ત્રાન્તરેઽપિ પઠ્યતે- “ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ” ઇતિ, સુશ્રુતે પાટલશબ્દેનૈતદ્વ્યતિરિક્તો ધાન્યવિશેષો જ્ઞેયઃ, તેન તદ્ગુણકથનેન નેહ વિરોધઃ||૧૩-૧૫||

કોરદૂષાદયઃ કુધાન્યવિશેષાઃ| કોરદૂષઃ કોદ્રવઃ, કોરદૂષસ્ય કેવલસ્ય શ્લેષ્મપિત્તઘ્નત્વં, તેન યદુક્તં રક્તપિત્તનિદાને- “યદા જન્તુર્યવકોદ્દાલકકોરદૂષપ્રાયાણ્યન્નાનિ ભુઙ્ક્તે” (નિ. ૨) ઇત્યાદિના પિત્તકર્તૃત્વં કોરદૂષસ્ય, તત્તત્રૈવોક્તનિષ્પાવકાઞ્જિકાદિયુક્તસ્ય સંયોગમહિમ્ના બોદ્ધવ્યમ્| શ્યામાકાદયોઽપિ તૃણધાન્યવિશેષાઃ| હસ્તિશ્યામાકઃ શ્યામાકભેદ એવ; નીવાર ઉડિકા; ગવેધુકો ઘુલુઞ્ચઃ, સ ગ્રામ્યારણ્યભેદેન દ્વિવિધઃ| પ્રશાતિકા ઉડિકૈવ સ્થલજા રક્તશૂકા; અમ્ભઃશ્યામાકા જલજા ઓડિકા લોકે ‘ડે’ ઇત્યુચ્યતે; પ્રિયઙ્ગુઃ ‘કાઙ્ગની’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા| મુકુન્દો ‘વાકસતૃણ’ ઇતિ; વરુકઃ શણબીજં; વરકઃ શ્યામબીજં; શિવિરસ્તીરભુક્તૌ ‘સિદ્ધ(ક્તા)ક’ ઇત્યુચ્યતે; જૂર્ણાહ્વો ‘જોનાર’ ઇતિ ખ્યાતઃ||૧૬-૧૮||

યવસ્ય ગુરોરપિ બહુવાતત્વં રૂક્ષત્વાત્; કિંવા સુશ્રુતે યવો લઘુઃ પઠિતઃ, તેનાત્રાપ્યગુરુરિતિ મન્તવ્યં; બલ્યશ્ચ સ્રોતઃ- શુદ્ધિકરત્વાત્ પ્રભાવાદ્વા| અસ્ય ચ શીતમધુરકષાયત્વેનાનુક્તમપિ પિત્તહન્તૃત્વં લભ્યત એવ, તેન સુશ્રુતે “કફપિત્તહન્તા” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇત્યુક્તમુપપન્નમ્||૧૯-૨૦||

ગોધૂમસ્ય સ્વાદુશીતસ્નિગ્ધાદિગુણોપયોગાચ્છ્લેષ્મકર્તૃત્વં ભવત્યેવ, અત એવ સુશ્રુતે “શ્લેષ્મકર” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇત્યુક્તમ્| યત્તુ વસન્તે કફપ્રધાને “યવગોધૂમભોજનઃ” (સૂ. ૬) ઇત્યુક્તં તત્ પુરાણગોધૂમાભિપ્રાયેણ; પુરાણશ્ચ ગોધૂમઃ કફં ન કરોતીત્યુક્તમેવ ‘પ્રાયઃ શ્લેષ્મલં મધુરમ્’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનાત્રૈવાધ્યાયે| નન્દીમુખી યવિકા, મધૂલી ગોધૂમભેદઃ| ઇત્યયમત્ર ‘ઇતિ’ પ્રકારાર્થઃ| સમાપ્ત ઇતિ વક્તવ્યે સમાપ્યત ઇતિ યત્ કરોતિ, તેન જ્ઞાપયતિ- યત્- બહુદ્રવ્યત્વાન્નાયં સમાપ્તો ગણઃ, કિન્તુ યથાકથઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધગુણકથનેન સમાપ્યતે| એવમન્યત્રાપિ ષષ્ઠો વર્ગઃ સમાપ્યત ઇત્યાદૌ વ્યાખ્યેયમ્||૨૧-૨૨||

ધાન્યત્વેન શમીધાન્યવર્ગેઽભિધાતવ્યે પ્રધાનત્વાન્મુદ્ગો નિરુચ્યતે| સૂપ્યં સૂપયોગ્યં શમીધાન્યં, તત્રોત્તમઃ સૂપ્યોત્તમઃ | વૃષ્ય ઇત્યાદિમાષગુણે સ્રિગ્ધોષ્ણમધુરત્વાદિગુણયોગાદેવ વાતહરત્વે લબ્ધે પુનસ્તદભિધાનં વિશેષવાતહન્તૃત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્, એવમન્યત્રાપ્યેવઞ્જાતીયે વ્યાખ્યેયમ્| પુંસ્ત્વં શુક્રમ્| શીઘ્રમિતિવચનેન શુક્રસ્રુતિકરત્વલક્ષણમપિ વૃષ્યત્વં માષસ્ય દર્શયતિ, શુક્રસ્રુતિકરં ચ વૃષ્યશબ્દેનોચ્યત એવ, વચનં હિ- “શુક્રસ્રુતિકરં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ શુક્રવિવર્ધનમ્| સ્રુતિવૃદ્ધિકરં કિઞ્ચિત્ત્રિવિધં વૃષ્યમુચ્યતે” ઇતિ; તદેવં સમ્પૂર્ણવૃષ્યત્વં માષે બોદ્ધવ્યમ્| રાજમાષગુણકથને તત્સ્વાદુરિતિ માષવત્સ્વાદુઃ; કિંવા રૂક્ષશ્ચેત્યાદિ પાઠાન્તરમ્| ઉષ્ણ ઇત્યાદિના કુલત્થગુણઃ, કુલત્થશ્ચ શુક્લકૃષ્ણચિત્રલોહિતભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ, તથા ગ્રામ્યવન્યભેદેન ચ દ્વિવિધોઽપિ; અત એવ તન્ત્રાન્તરે “વન્યઃ કુલત્થસ્તદ્વચ્ચ વિશેષાન્નેત્રરોગનુત્” ઇત્યુક્તમ્| મકુષ્ટકો ‘મોઠ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ચણકઃ પ્રસિદ્ધઃ| ખણ્ડિકા ત્રિપુટકલાયઃ, હરેણુઃ વર્તુલકલાયઃ| કલાયો વાતલ ઇતિ ત્રિપુટકલાયઃ| તિલગુણો યદ્યપિ વિશેષેણ નોક્તઃ, તથાઽપિ પ્રધાને કૃષ્ણતિલે જ્ઞેયઃ; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “તિલેષુ સર્વેષ્વસિતઃ પ્રધાનો, મધ્યઃ સિતો, હીનતરાસ્તતોઽન્યે” (સુ. ૪૬) ઇતિ | વિવિધાઃ શિમ્બીજાતય ઇતિ કૃષ્ણપીતરક્તશ્વેતકુશિમ્બીભેદા ઇત્યર્થઃ| ‘શિમ્બી રૂક્ષા’ ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્તિ| આઢકી તુવરી વાતલેતિ ચ્છેદઃ| કફવાતનુદિત્યવલ્ગુજૈડગજયોર્બીજસ્ય ગુણઃ| નિષ્પાવો વલ્લઃ| કાકાણ્ડઃ શૂકરશિમ્બિઃ , ઉમા અતસી, ઊર્ણાપાઠપક્ષે તસ્યૈવોર્ણા| શમીધાન્યવર્ગ ઇત્યત્ર શમી શિમ્બિઃ, તદન્તર્ગતં ધાન્યમ્||૨૩-૩૪||

સૂપ્યાનન્તરં માંસસ્ય વ્યઞ્જનત્વેન પ્રાધાન્યાન્માંસવર્ગાભિધાનમ્| ખરઃ ગર્દભઃ; અશ્વતરઃ વેગસરઃ, સ ચાશ્વાયાં ખરાજ્જાતઃ; દ્વીપિઃ ચિત્રવ્યાઘ્રઃ; ઋક્ષઃ ભલ્લૂકઃ| વૃકઃ કુક્કુરાનુકારી પશુશત્રુઃ; તરક્ષુઃ વ્યાઘ્રભેદઃ ‘તરચ્છ’ ઇતિ ખ્યાતઃ; બભ્રુઃ અતિલોમશઃ કુક્કુરઃ પર્વતોપકણ્ઠે ભવતિ, કેચિદ્બૃહન્નકુલમાહુઃ| લોપાકઃ સ્વલ્પશૃગાલો મહાલાઙ્ગૂલઃ| શ્યેનઃ પક્ષી પ્રસિદ્ધઃ| વાન્તાદઃ કુક્કુરઃ| ચાસઃ(ષઃ) ‘કનકવાયસ ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| શશઘ્ની ‘પાઞ્જિઃ’ ઇતિ ખ્યાતા| ભાસઃ ભસ્મવર્ણઃ પક્ષી શિખાવાન્ પ્રસહવર્ગે| કુલિઙ્ગઃ કાલચટકઃ||૩૫-૩૬||-

કાકુલીમૃગઃ ‘માલુયાસર્પ’ ઇતિ ખ્યાતઃ, તસ્ય શ્વેત ઇત્યાદયશ્ચત્વારો ભેદાઃ| કૂર્ચિકા સઙ્કુચઃ| ચિલ્લટઃ ચિયારઃ| શલ્લકઃ મહાશકલી, ‘શલક’ ઇતિ ખ્યાતઃ; ગણ્ડકઃ ગોધાભેદઃ| કદલી ‘કદલીહટ્ટ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| શ્વાવિત્ ‘સેજ્જક’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ભૂમિશયા બિલેશયાઃ||૩૭-૩૮||

સૃમરઃ મહાશૂકરઃ| ચમરઃ કેશમૃત્યુઃ| ખઙ્ગઃ ગણ્ડકઃ| ગવયઃ ગવાકારઃ| ન્યઙ્કુઃ ન્યઙ્કુશો હરિણઃ| રુરુઃ બહુશૃઙ્ગો હરિણઃ||૩૯||

શિશુમારઃ ગોતુણ્ડનક્રઃ| તિમિઙ્ગિલઃ સામુદ્રો મહામત્સ્યઃ| શુક્તિઃ મુક્તાપ્રભવો જન્તુઃ, ઊદ્રઃ જલબિડાલઃ, કુમ્ભીરઃ ઘટિકાવાન્, ચુલુકી ‘શુશુ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| શિશુમારાદીનાં મત્સ્યગ્રહણેન ગ્રહણે પ્રાપ્તે વિશેષવ્યવહારાર્થં પુનરભિધાનમ્||૪૦||-

હંસશ્ચતુર્વિધોઽપિ રાજહંસાદિર્ગ્રાહ્યઃ| ક્રૌઞ્ચઃ ‘કોઞ્ચ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| બકઃ પાણ્ડુરપક્ષઃ| બલાકા શુક્લા| કારણ્ડવઃ કાકવક્ત્રઃ| પ્લવઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ પ્રસેવગલઃ| શરારિઃ ‘શરાલી’ ઇતિ લોકે| મદ્ગુઃ પાનીયકાકઃ| કાદમ્બઃ કલહંસઃ| કાકતુણ્ડકઃ શ્વેતકારણ્ડવઃ| ઉત્ક્રોશઃ ‘કુરલ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| પુણ્ડરીકાક્ષઃ પુણ્ડરઃ| મેઘરાવઃ મેઘનાદઃ; મેઘરાવશ્ચાતક ઇત્યન્યે, તન્ન તસ્ય વારિચરત્વાભાવાત્| અમ્બુકુક્કુટી જલકુક્કુટી| આરા સ્વનામખ્યાતા| નન્દીમુખી પત્રાટી| સારસઃ પ્રસિદ્ધઃ| રક્તશીર્ષકઃ સારસભેદો લોહિતશિરાઃ| અમ્બુચારિણ ઇતિ જલે પ્લવન્ત ઇત્યર્થઃ||૪૧-૪૪||

પૃષતઃ ચિત્રહરિણઃ| શરભઃ અષ્ટાપદ ઉષ્ટ્રપ્રમાણો મહાશૃઙ્ગઃ પૃષ્ઠગતચતુષ્પાદઃ કાશ્મીરે પ્રસિદ્ધઃ| રામઃ હિમાલયે મહામૃગઃ| શ્વદંષ્ટ્રઃ ચતુર્દંષ્ટ્રઃ કાર્તિકપુરે પ્રસિદ્ધઃ| મૃગમાતૃકા સ્વલ્પા પૃથૂદરા હરિણજાતિઃ| કુરઙ્ગઃ હરિણભેદઃ| ગોકર્ણઃ ગોમુખહરિણવિશેષઃ | હરિણઃ તામ્રવર્ણઃ, એણઃ કૃષ્ણસારઃ| ઋષ્યઃ નીલાણ્ડો હરિણઃ| ચારુષ્કાદયોઽપિ હરિણભેદા એવ| શશસ્તુ સુશ્રુતે બિલેશયેષુ પઠિતઃ, તદદૂરાન્તરાર્થમ્||૪૫-૪૬||

લાવઃ પ્રસિદ્ધઃ| વર્તીરઃ કપિઞ્જલભેદઃ| કપિઞ્જલઃ ગૌરતિત્તિરિઃ| વાર્તીકઃ ચટકભેદઃ સઙ્ઘાતચારી| ઉપચક્રઃ ચકોરભેદઃ| કુક્કુભઃ પ્રસિદ્ધઃ; રક્તવર્ત્મક ઇતિ કુક્કુભવિશેષણં, તેન સ્થૂલકુક્કુભો ગૃહ્યતે| વર્તકઃ ‘વટ્ટહી’ ઇતિ ખ્યાતઃ| વાર્તિકા સ્વલ્પપ્રમાણા જાત્યન્તરમેવ, કેચિત્તુ વર્તકસ્ત્રિયં વર્તિકાં વદન્તિ; અસ્યાશ્ચ ગ્રહણં સ્ત્રીલિઙ્ગભેદેઽપિ વિશેષલાઘવપ્રતિષેધાર્થમ્, અન્યથા સ્ત્રીત્વેન વર્તિકાદ્વર્તિકાયા લાઘવં સ્યાત્| બર્હી મયૂરઃ| શારપદેન્દ્રાભઃ મલ્લકઙ્કઃ| ગોનર્દો ‘ઘોડાકઙ્ક’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ક્રકરઃ પ્રસિદ્ધઃ| લાવાદિવર્તિકાદિવિષ્કિરગણદ્વયકરણં ગુણભેદકથનાર્થમ્||૪૭-૪૯||

શતપત્રઃ કાષ્ઠકુક્કુટકઃ| ભૃઙ્ગરાજઃ પ્રસિદ્ધો ભ્રમરવર્ણઃ| કોયષ્ટિઃ ‘કોડા’ ઇતિ ખ્યાતઃ| જીવઞ્જીવકઃ વિષદર્શનમૃત્યુઃ| અત્યૂહઃ ડાહુકઃ, ‘દાત્યૂહ’ ઇતિ વા પાઠઃ, સ ચ પ્રસિદ્ધઃ| લટ્ટા ફેઞ્ચાકો રક્તપુચ્છાધોભાગઃ, લટૂષકોઽપિ તદ્ભેદઃ| ડિણ્ડિમાનકઃ ડિણ્ડિમવદુત્કટધ્વનિઃ| કુલિઙ્ગ ઇતિ વનચટકાકારઃ પીતમસ્તકઃ ‘વાઐ’ ઇતિ લોકે| કલવિઙ્કઃ ગ્રામ્યચટકઃ| ચટકસ્તુ દેવકુલચટકઃ સ્વલ્પપ્રમાણઃ| યાન્યત્રાનુક્તાન્યપ્રસિદ્ધાનિ તાનિ તદ્વિદ્ભ્યો દેશાન્તરિભ્યશ્ચ જ્ઞેયાનિ||૫૦-૫૨||-

પ્રસહાદિસઞ્જ્ઞાનિરુક્ત્યા લક્ષણમાહ| પ્રસહ્યેતિ હઠાત્| આનૂપાનૂપસંશ્રયાદિતિ પૂર્વત્રાસિદ્ધવિધેરનિત્યત્વેનાનૂપા ઇત્યત્ર યલોપસ્ય સિદ્ધત્વેનૈવ સંહિતા જ્ઞેયા| જલેચર્યાદિતિ જલવાસિનામેવ હંસાદીનાં જલે ચરણમાત્રત્વં બોદ્ધવ્યમ્| ‘સ્થલજા’ ઇત્યુક્તે ગજાદિષ્વપિ સ્થલજાતેષુ પ્રસક્તિઃ સ્યાદિત્યાહ- જાઙ્ગલચારિણ ઇતિ| વિકીર્યેત્યત્ર ‘ભક્ષયન્તિ’ ઇતિ શેષઃ; એવં પ્રતુદ્યેત્યત્રાપિ, પ્રતુદ્યેતિ બહુધાઽભિહત્ય||૫૩-૫૫||-

પ્રસહા દ્વિવિધા માંસાદા વ્યાઘ્રશ્યેનાદયઃ, તથા અમાંસાદાશ્ચ ગવાદયઃ; તેન માંસાદાનાં વિશેષમાહ- પ્રસહાનામિત્યાદિ| જીર્ણત્વેનાર્શઃપ્રભૃતીનાં ચિરાનુબન્ધં દર્શયતિ| પ્રતુદા ઇત્યત્ર તથા જાઙ્ગલા ઇત્યત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ| કફાનુગે ઇતિ ચ્છેદઃ||૫૬-૬૦||-

શરીરધાતુસામાન્યાદિતિ મનુષ્યમાંસસમાનત્વાત્| એતેન શીતગુરુસ્નિગ્ધત્વેન યુક્તમપ્યાજમાંસં શરીરધાતુસામ્યાત્ કફં ન કરોતીત્યુક્તં ભવતિ| આવિકં માંસં મધુરશીતત્વેન પિત્તહરમપિ બોદ્ધવ્યમ્, અત એવ શરદ્વિધાવપ્યુક્તમ્- “ઉરભ્રશરભાન્” (સૂ. ૬) ઇતિ| રક્તપિત્તનિદાને (નિ. ૨) તુ વરાહમહિષેત્યાદિના દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તસ્યૈવાવિકમાંસસ્ય રક્તપિત્તકર્તૃત્વં જ્ઞેયમ્| યોનાવિતિ પ્રસહાદ્યષ્ટવિધજાતૌ| મિશ્રગોચરત્વાદિતિ કદાચિદનૂપસેવનાત્, કદાચિદ્ધન્વસેવનાત્, કદાચિદુભયસેવનાદજાવ્યોરનિશ્ચિતયોનિત્વમિત્યર્થઃ| અત્ર, ‘અનિશ્ચિતે’ ઇતિ યોનિવિશેષણં, કિંવા અજા ચ અવી ચ એતે અનિશ્ચિતે| નનુ યદ્યેવં તદા તિત્તિરિરપિ ધન્વાનૂપસેવનાન્ન વિષ્કિરગણે પઠનીયઃ| નૈવં, તિત્તિરિજાતિવિશેષસ્ય ધન્વાનૂપયોર્નિયમેન નિષેવણાદ્ગુણનિયમઃ પાર્યતે કર્તુમ્; અવ્યજયોસ્તુ નિયમોઽયં નાસ્તિ, યતઃ કેચિદજાવી ધન્વમાત્રચરે, કેચિચ્ચાનૂપમાત્રચરે, કેચિચ્ચોભયામાત્રચરે; તેન તયોર્નિયમચરકૃતો યોનિભેદઃ કર્તું ન પાર્યતે||૬૧-૬૨||-

કેષાઞ્ચિદિતિ વક્ષ્યમાણમયૂરાદીનામ્| ગુણવૈશેષ્યાદિતિ વિશિષ્ટગુણશાલિત્વાત્| મયૂરસ્ય ગુરુત્વસ્નિગ્ધત્વં વર્તકાદિગણપઠિતત્વેનૈવ લબ્ધં સત્ પુનરુચ્યતે વિશેષાર્થમ્| એવમન્યત્રાપિ ગણોક્તગુણકથનેન લબ્ધસ્ય પુનઃ કથને વ્યાખ્યેયમ્| ચરણાયુધઃ કુક્કુટઃ| ધન્વાનૂપનિષેવણાદિતિ હેતુકથનેન ય એવ ધન્વાનૂપનિષેવી તિત્તિરિઃ સ એવ યથોક્તગુણ ઇતિ જ્ઞેયમ્| એવમન્યેઽપિ યે ગવાદયો ધન્વાનૂપનિષેવિણસ્તેઽપિ તિત્તિરિસમાનગુણા ભવન્તિ, તિત્તિરિસ્તુ વિશેષેણેતિ તિત્તિરિઃ સાક્ષાદુક્તઃ| કિંવા, તિત્તિરેરેવ એવઙ્ગુણત્વે ધન્વાનૂપનિષેવણં હેતુઃ, નાન્યત્ર ગવાદેરનૂપદેશાદેરિતિ જ્ઞેયમ્| કપોતા ગૃહવાસિન ઇતિ પારાવતાઃ| ચટકા મધુરા ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્ત્યેવ, યે તુ ન પઠન્તિ તેષાં મતે ચટકસ્ય પ્રતુદસામાન્યગુણલબ્ધં વૃષ્યત્વં “તૃપ્તિં ચટકમાંસાનાં ગત્વા યોઽનુપિબેત્ પયઃ” (ચિ. ૨) ઇત્યાદિવૃષ્યપ્રયોગાદેવ લભ્યતે| મયૂરાદીનાં તુ બહવો ગુણા ગણોક્તગુણાધિકા ઇતિ પૃથક્ પાઠઃ કૃતઃ| “માંસં બૃંહણાનામ્” (સૂ. ૨૫) ઇત્યનેનૈવાગ્ર્યાધિકારવચનેન માંસસ્ય બૃંહણત્વે લબ્ધે ‘શરીરબૃંહણે નાન્યત્’ ઇત્યાદિવચનં પ્રકરણપ્રાપ્તત્વેન તથા તસ્યૈવાર્થસ્ય દાર્ઢ્યાર્થં ચ જ્ઞેયમ્||૬૩-૮૭||-

શાકાનામપિ વ્યઞ્જનત્વેનાનન્તરમુપદેશઃ| શુષા કાસમર્દઃ| શટી સ્વનામપ્રસિદ્ધા| વાસ્તુકં ટઙ્કવાસ્તુકમ્| નાત્યુષ્ણશીતવીર્યેતિ નોષ્ણત્વં પ્રકર્ષપ્રાપ્તમસ્યા નાપિ શીતત્વમિત્યર્થઃ| યત્તુ સુશ્રુતે “તિક્તા કાકમાચી વાતં શમયતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્” (સુ. સૂ. ૪૦) ઇત્યુક્તં તદ્વીર્યવાદિમતેન, અત એવ દ્રવ્યગુણે સુશ્રુતેઽપિ “નાત્યુષ્ણશીતા” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇત્યેવમેવ પઠિતમ્| રાજક્ષવકઃ દુગ્ધિકા| કાલશાકં ‘કાલિયા’ ઇતિ ખ્યાતં, કાલાખ્યમિતિ કાલશાકમેવોચ્યતે પુનઃ; અન્યે તુ ‘કાલાયં’ ઇતિ પઠન્તિ| મણ્ડૂકપર્ણી મણિમણીતિ ખ્યાતા| કુચેલા અકર્ણવિદ્ધકાભેદઃ| વનતિક્તકં પથ્યસુન્દરમ્| અવલ્ગુજો વાલ્ગુજી| શકુલાદની કટુરોહિણી| શાર્ઙ્ગેષ્ટા કાકતિક્તા| કઠિલ્લકઃ પુનર્નવા| નાડી નાડીચઃ| કલાયો વર્તુલકલાયઃ| તિલપર્ણિકા હુલહુલિકા| ગોજિહ્વા દાર્વિપત્રિકા| કુલકઃ કારવેલ્લકઃ, કેચિત્તુ કુલકં પટોલભેદમાહુઃ| કર્કશઃ સ્વલ્પકર્કોટકઃ||૮૮-૯૭||-

સૂપ્યશાકાનિ માષપર્ણ્યાદીનિ| ફઞ્જી બ્રાહ્મણયષ્ટિકા| ચિલ્લી ગૌડવાસ્તુકઃ| કુતુમ્બકઃ દ્રોણપુષ્પિકા| આલુકાનિ પિણ્ડાલુકાદીનિ| કર્બુદારઃ કાઞ્ચનઃ| સુવર્ચલા સૂર્યભક્તિકા, કેચિત્ ફપ્પુકમાહુઃ| પત્તૂરઃ શાલિઞ્ચઃ| ચુચ્ચુપર્ણિકા નાડીચભેદઃ| કુમારજીવઃ જીવશાકમ્| લોટ્ટાકઃ લોટ્ટામારિષઃ| નાલિકા ગોનાડીચઃ| આસુરી રાજિકા મણ્ડકો વા| વૃકધૂમકઃ ભૂમિશિરીષઃ| લક્ષ્મણા સ્વનામખ્યાતા| નલિની પદ્મમૃણાલં, નીલિનીતિપાઠપક્ષે બુહ્ના| યવશાકં ક્ષેત્રવાસ્તુકમ્| કૂષ્માણ્ડઃ સર્પચ્છત્રમ્| અવલ્ગુજમિતિ અવલ્ગુજભેદઃ| યાતુકઃ શુક્લા શાલપર્ણી| શાલકલ્યાણી શાલિઞ્ચભેદઃ| ત્રિપર્ણી હંસપાદિકા| પીલુપર્ણી મોરટકઃ| ગણ્ડીરઃ શમઠઃ| બિલ્વપર્ણી બિલ્વાર્જકમ્| ભણ્ડી સ્વનામખ્યાતા| પર્વણી પર્વશાકમ્| પર્વપુષ્પી કુક્કુટી| પઞ્ચાઙ્ગુલઃ ચિત્રૈરણ્ડઃ| એર્વારુકં રાજકર્કટી| કૂષ્માણ્ડકં સુશ્રુતે બાલ્યાદ્યવસ્થાભેદેન પઠિતં તદપ્યવિરુદ્ધભેવ, યતો બાલમધ્યયોસ્તત્ર પિત્તહરત્વં કફકરત્વં ચોક્તં, તદપીહ પિત્તોત્તરે કફોત્તરે સન્નિપાતે બોદ્ધવ્યમ્||૯૮-૧૧૩||

કેલુટે હારીતવચનં- “કેલુટં સ્વાદુ વિટપં તત્કન્દઃ સ્વાદુશીતલઃ” ઇતિ| કદમ્બં કદમ્બિકાં વદન્તિ, કેચિત્તુ સ્વલ્પકદમ્બકમાહુઃ| નદીમાષકઃ ‘ઉદીમાનક’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ઐન્દુકં નિક્ષારઃ| તાલપ્રલમ્બઃ તાલાઙ્કુરઃ| શસ્યશબ્દેનેહ મસ્તકમજ્જા ગૃહ્યતે| તરુટઃ કહ્લારકન્દઃ| ક્રૌઞ્ચાદનં ધિઞ્ચુલિકા| કશેરુકશબ્દેન ચિઞ્ચોડકા રાજકશેરુકશ્ચ ગૃહ્યતે| અઙ્કાલોડ્યં હ્રસ્વોત્પલકન્દઃ| મુઞ્જાતક ઔત્તરાપથિકકન્દઃ| અમ્લિકા સ્વલ્પવિટપા પ્રાયઃ કામરૂપાદૌ ભવતિ| સર્પચ્છત્રં સર્પફણાકારં છત્રકમ્| અન્યાશ્છત્રજાતયઃ કરીષપલાલાદિજા બહુલા જ્ઞેયાઃ| પત્રકન્દફલાશ્રય ઇતિ પ્રાધાન્યેન, તેન પુષ્પાદ્યાશ્રયત્વમપિ શાકવર્ગસ્ય જ્ઞેયમ્||૧૧૪-૧૨૪||

ફલાનામપિ કેષાઞ્ચિચ્છાકવદુપયોગાત્ ફલવર્ગમાહ| મૃદ્વીકાઽગ્રેઽભિધીયતે શ્રેષ્ઠગુણત્વાત્| ફલ્ગુ ઔદુમ્બરમ્| મધૂકશબ્દેન સમાનગુણત્વાત્ ફલં કુસુમં ચ જ્ઞેયમ્| પરૂષકં ચેહ મધુરપરૂષકં જ્ઞેયમ્| આમ્રાતમ્ ‘આમડા’ ઇતિ ખ્યાતમામ્રફલસદૃશમિતિ ચન્દ્રિકા; એતચ્ચ દ્વિવિધં મધુરમમ્લં ચ; અત્ર મધુરસ્યૈવ ગુણઃ, અમ્લસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્| તાલશસ્યાનીતિ તાલફલાનિ, યથા “હરીતકીનાં શસ્યાનિ” (ચિ. ૧) ઇત્યત્ર ફલમેવ શસ્યમુચ્યતે| સિદ્ધાનિ પક્વાનિ; તેન પક્વતાલસ્ય ગ્રહણમ્| ભવ્યં કર્મરઙ્ગફલં; કેચિત્ત્વક્સંહતિમાત્રફલં વદન્તિ| આરુકં કાર્તિકેયપુરે પ્રસિદ્ધમ્| કર્કન્ધૂઃ શૃગાલબદરી, કર્કન્ધૂનિકુચયોર્વિચ્છિદ્ય પાઠેન નિત્યં પિત્તશ્લેષ્મકર્તૃત્વં તયોર્દર્શયતિ| પરૂષકાદીનાં તુ મધુરામ્લભેદેન દ્વિરૂપાણાં ય એવ પરૂષકાદયોઽમ્લાસ્ત એવ પિત્તશ્લેષ્મકરા ઇતિ| પારાવતઃ કામરૂપપ્રસિદ્ધઃ| અત્ર યો મધુરઃ સ શીતઃ, યશ્ચામ્લઃ સ ઉષ્ણ ઇતિ જ્ઞેયમ્| એવં રસનિર્દેશેનૈવ વીર્યે લબ્ધેઽપિ પુનર્વીર્યાખ્યાનમમ્લસ્યામલકસ્ય શીતતાદર્શનાદ્બોદ્ધવ્યમ્| ટઙ્કં કાશ્મીરપ્રસિદ્ધમ્| સિદ્ધમિતિ કાલવશાત્ પક્વમ્| કપિત્થબિલ્વામ્રાણામવસ્થાભેદેન ગુણકથનં સર્વાવસ્થાસુ તેષામુપયોજ્યત્વાત્| બદરં મધ્યપ્રમાણં; તદ્ધિ મધુરમેવ ભવતિ| ગાઙ્ગેરુકં નાગબલાફલમ્| કરીરો મરુજો દ્રુમઃ| તોદનં ધન્વનભેદઃ| રાજાદનં ક્ષીરી| અવદંશક્ષમમિતિ લવલીફલં પ્રાશ્ય દ્રવ્યાન્તરે રુચિર્ભવતિ| નીપં કદમ્બકમ્| શતાહ્વકફલં ‘સેહ’ ઇતિ ખ્યાતમ્| પીલુ ઔત્તરાપથિકમ્| તૃણશૂન્યં કેતકીફલમ્| પ્રાચીનામલકં પાનીયામલકમ્| તિન્દુકં કેન્દુઃ| દાડિમગુણે કફપિત્તાવિરોધીતિ અમ્લદાડિમં પિત્તાવિરોધિ, મધુરં તુ કફાવિરોધિ, એવં ચ ત્રિદોષહરત્વમસ્યોપપન્નં; યદુક્તં સુશ્રુતે- “દ્વિવિધં તત્તુ વિજ્ઞેયં મધુરં ચામ્લમેવ ચ| ત્રિદોષઘ્નં તુ મધુરમમ્લં વાતકફાપહમ્” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇતિ| વૃક્ષામ્લં મહાર્દ્રકમ્| અમ્લિકા તિન્તિડી| શેષમિતિ ત્વઙ્માંસમ્, અતોઽન્યથેતિ ગુરુ; કિંવા, શૂલેઽરુચાવિત્યાદ્યુક્તકેશરગુણવિપરીતમ્| વાતામાદય ઔત્તરાપથિકાઃ| પ્રિયાલોઽયં મગધપ્રસિદ્ધઃ| દન્તશઠઃ જમ્બીરઃ; કેચિદમ્લોટં વદન્તિ| ઇહામ્રાતકમમ્લં ગ્રાહ્યં, પૂર્વં તુ મધુરમામ્રાતકમુક્તમ્| કરમર્દં દ્વિવિધં ગ્રામજં વનજં ચ| ઐરાવતમ્ અમ્લાતકં; કિંવા નાગરઙ્ગમ્| વાર્તાકં દક્ષિણાપથે ફલવત્ ખાદ્યતે યદ્ગોષ્ઠવાર્તાકસઞ્જ્ઞકં, તસ્યેહ ગુણઃ; કિંવા ફલવદસિદ્ધસ્યૈવ વાર્તાકસ્યોપયોજ્યસ્યાયં ગુણઃ| આક્ષિકી લતા તસ્યાઃ ફલમાક્ષિકમ્| અનુપાકિ ‘અનુયા’ ઇતિ ખ્યાતા| અગ્નિસમમિતિ સ્ફોટાદિજનકત્વાત્||૧૨૫-૧૬૫||

હરિતાનામપ્યાર્દ્રકાદીનાં ફલવદગ્નિપાકમન્તરેણ ભોજનસ્ય પ્રાક્ પશ્ચાચ્ચોપયોગાત્ ફલમનુ હરિતકથનં, ફલેભ્યસ્તુ પશ્ચાદભિધાનં હરિતસ્ય તૃપ્ત્યનાધાયકત્વાત્| આર્દ્રકમિતિ વિશેષણં શુણ્ઠીવ્યવૃત્ત્યર્થં, શુણ્ઠીગુણશ્ચાહારસંયોગિવર્ગે ભવિષ્યતિ| જમ્બીરઃ પર્ણાસભેદઃ, જમ્બીરફલં સુગન્ધિ| બાલં દોષહરમિતિ તરુણાવસ્થાયામવ્યક્તરસાયાં ત્રિદોષહરમ્| તન્ત્રાન્તરવચનં હિ- “યાવદ્ધિ ચાવ્યક્તરસાન્વિતાનિ નવપ્રરૂઢાનિ ચ મૂલકાનિ| ભવન્તિ તાવલ્લઘુદીપનાનિ પિત્તાનિલશ્લેષ્મહરાણિ ચૈવ”| વૃદ્ધં ત્રિદોષમિતિ તદેવ પ્રવૃદ્ધમ્, એનામેવ મૂલકાવસ્થામભિપ્રેત્ય ચોક્તં- “મૂલકં કન્દાનામપથ્યત્વે પ્રકૃષ્ટતમમ્” (સૂ. ૨૫) ઇતિ| મારુતાપહં સ્નિગ્ધસિદ્ધમિતિ સામાન્યેન બાલં વૃદ્ધં ચ| ‘શુષ્કાણિ કફવાતઘ્નાન્યેતાનિ’ ઇતિ વક્ષ્યમાણગ્રન્થેનૈવ શુષ્કમૂલકસ્ય કફવાતહન્તૃત્વે લબ્ધે પુનર્વચનં પ્રકર્ષપ્રાપ્ત્યર્થમ્| પૂતિગન્ધહેતિ શરીરસ્ય તથા વ્યઞ્જનાર્થં માંસસ્ય ચ પૂતિગન્ધતાં હન્તિ| અર્જકઃ શ્વેતપર્ણાસઃ| શિગ્રુઃ વિટપશોભાઞ્જનઃ; શાલેયશ્ચાણક્યમૂલં મરૌ પ્રસિદ્ધં, કિંવા શાલેયમિતિ મિસ્તેયં પાટકપ્રસિદ્ધં, વચનં હિ- “ચાણક્યમૂલમિસ્તેયે શાલેયાભિખ્યયા જગુઃ” ઇતિ; મૃષ્ટકં રાજિકા| ગણ્ડીરો દ્વિવિધો રક્તઃ શુક્લશ્ચ; તત્ર યો રક્તઃ સ હિ કટુત્વેન હરિતવર્ગે પઠ્યતે, યસ્તુ શુક્લો જલજઃ સ શાકવર્ગે પઠિત ઇતિ નૈકસ્ય વર્ગદ્વયે પાઠઃ| જલપિપ્પલી જલે પિપ્પલ્યાકારા ભવતિ| શૃઙ્ગવેરી ગોજિહ્વિકા, કિંવા આર્દ્રકાકૃતિઃ શૃઙ્ગવેરી; યદુક્તં- “શૃઙ્ગવેરવદાકૃત્યા શૃઙ્ગવેરીતિ ભાષિતા| કુસ્તુમ્બુરુસમાકૃત્યા તુમ્બુરૂણિ વદન્તિ ચ” ઇતિ| ભૂસ્તૃણો ગન્ધતૃણઃ| ખરાહ્વા કૃષ્ણજીરકમ્| અજગન્ધા વનયવાની| સુમુખઃ પર્ણાસભેદઃ| અયં ચ ધાન્યકાદીનામાર્દ્રાણાં ગુણઃ, શુષ્કાણાં ત્વાહારયોગિગણે “કારવી કુઞ્ચિકા” ઇત્યાદિના ગુણં નિર્દેક્ષ્યતિ| ગૃઞ્જનકઃ સ્વલ્પનાલપત્રઃ પલાણ્ડુરેવ| એતાનીતિ હરિતવર્ગોક્તાનિ| શુષ્કાણીત્યાદિના યદ્યપિ શુષ્કાણામપિ શુણ્ઠીપ્રભૃતીનાં ગુણ ઉક્તો ભવતિ, તથાઽપિ વિશેષગુણાન્તરકથનાર્થં પુનસ્તદભિધાનમાહારસંયોગિવર્ગે ભવિષ્યતીતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૧૬૬-૧૭૭||

અન્નમભિધાય પાનં વક્તવ્યં, તત્રાપિ પાનપ્રધાનમપિ પાનીયમુલ્લઙ્ઘ્ય હર્ષાદિકર્તૃત્વાજ્જનાનાં મુખ્યપેયત્વાચ્ચ મદ્યમાહ| પ્રકૃત્યેતિ સ્વભાવાત્| યદ્યપિ ચ મદ્યે પીયમાને નામ્લરસતા પ્રતીયતે વ્યક્તા, તથાઽપિ દન્તહર્ષમુખસ્રાવાદ્યમ્લકાર્યકર્તૃત્વાદમ્લમેવ| વચનં હિ- “મધુરાણિ મધુરપ્રભાવાણિ મધુરાણ્યેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યામઃ, તથેતરાણ્યપિ” (વિ. ૮) ઇતિ| તેન, અમ્લપ્રભાવસ્ય મદ્યસ્યામ્લરસત્વમેવ; અત એવોક્તં- “સર્વેષાં મદ્યમમ્લાનામુપર્યુપરિ વર્તતે” (ચિ. ૨૪) ઇતિ| વિપાકત ઇતિ તૃતીયાયાં તસિઃ||૧૭૮||

સુરા અનુદ્ધૃતમણ્ડા| મદિરા તુ સુરામણ્ડઃ| જગલઃ ભક્તકિણ્વકૃતા સુરા| અરિષ્ટ ઔષધક્વાથમધ્વાદિસમ્પાદિતો વક્ષ્યમાણો દન્ત્યભયારિષ્ટાદિઃ| શાર્કરઃ શર્કરાપ્રકૃતિક આસવઃ| પક્વરસઃ યઃ ક્વથિતેનેક્ષુરસેન ક્રિયતે| શીતરસિકસ્તુ શીતેક્ષુરસકૃતઃ| ગૌડઃ ગુડપ્રકૃતિકઃ| સુરાસવઃ યત્ર સુરયૈવ તોયકાર્યં ક્રિયતે| મધૂકપુષ્પકૃતો મધ્વાસવઃ| મૈરેયલક્ષણં યથા- “આસવસ્ય સુરાયાશ્ચ દ્વયોરેકત્ર ભાજને| સન્ધાનં તદ્વિજાનીયાન્મૈરેયમુભયાશ્રયમ્” ઇતિ| ધાતક્યાઽભિષુતો ધાતકીફલાસવઃ| માધ્વીકં મધુપ્રધાનં ‘રોચનં દીપનં’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણં; તદ્વન્મૃદ્વીકેક્ષુરસાભ્યાં મિલિતાભ્યાં કૃત આસવો જ્ઞેયઃ| મધ્વિતિ મધુપ્રધાન આસવઃ| સુરા સમણ્ડેતિ યવતણ્ડુલકૃતા બોદ્ધવ્યા| વિષ્ટભ્યેતિ વિચ્છેદઃ| મધૂલકઃ ગોધૂમભેદઃ, તત્કૃતં મદ્યં મધૂલકમ્; અન્યે તુ મેદકમાહુઃ| દીપનમિત્યાદિ સૌવીરતુષોદકગુણઃ| અમ્લકાઞ્જિકમિતિ કાઞ્જિકમેવામ્લગુણમ્||૧૭૯-૧૯૫||

સમ્પ્રતિ પાનપ્રધાનસ્ય જલસ્ય ગુણમાહ- જલમિત્યાદિ| સર્વમિતિ સુશ્રુતપ્રતિપાદિતધારકારહૈમતૌષારમપિ| એકવિધમિતિ “શિવાઃ ખલ્વાપઃ” (સૂ. ૨૬) ઇત્યાદિનોક્તગુણં, તથા ‘શીતં શુચિ’ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણગુણમ્| ઐન્દ્રમિતિ પ્રાણ્યદૃષ્ટવશેનેન્દ્રપ્રેરિતમ્|૧૯૬|-

એકવિધત્વેઽપિ તસ્ય ભેદહેતુમાહ- તત્ પતદિત્યાદિ| પતદ્ દેશમાકાશગતભૂતરૂપં, કાલં ચ શીતોષ્ણાદિરૂપં; તથપતિતં ચ ભૂમિવિશેષરૂપં દેશં, કાલં ચ તથૈવાપેક્ષતે; ‘ગુણદોષા સમ્બન્ધે ’ ઇતિ શેષઃ||૧૯૬||

એનમેવ દેશકાલસમ્બન્ધમાહ- ખાદિત્યાદિ| સોમગ્રહણેન સૌમ્યત્વાત્ પૃથિવ્યા અપિ ગગનગતધૂલીરૂપાયાસ્તથા મેઘસહચરિતલૂતાદિવિષાદિરૂપાયાશ્ચ ગ્રહણં વક્તવ્યં; કિંવા વાયુગ્રહણાદેવ વાયુના નીયમાનાયાઃ પૃથિવ્યા ગ્રહણમ્| સ્પૃષ્ટં ‘ભવતિ’ ઇતિશેષઃ| કાલાનુવર્તિભિરિતિ કાલપરાધીનૈઃ; એતેન કાલકૃત એવ સોમાદિસમ્બન્ધવિશેષો જલે વિશેષં કરોતિ, તેન ન કાલસ્યાકિઞ્ચિત્કરતા| પતિતજલસ્ય દેશકાલસમ્બન્ધમાહ- શીતોષ્ણેત્યાદિ| યથાસન્નમિતિ યસ્મિન્ કાલે યસ્યાં મહ્યાં યે ગુણાઃ શીતાદય ઉદ્રિક્તા ભવન્તિ, તૈઃ સ્પૃષ્ટં જલં ભવતિ| એતેન સુશ્રુતે પ્રતિપાદિતગાઙ્ગસામુદ્રભેદો ગુણદોષસમ્બન્ધમાત્રકૃત એવ દિવ્યજલસ્યેતિ દર્શયતિ| તેન, યદ્વિષાદિજુષ્ટં તત્ સામુદ્રસમાનગુણત્વાત્ સામુદ્રં, યદ્ધૂલ્યાદિના વિષાદિના ચ રહિતં તત્તદ્ગુણત્વાદ્ગાઙ્ગમિત્યુક્તં સુશ્રુતે| આશ્વિને તુ માસિ દિવ્યજલસ્ય ધૂલીવિષાદિસમ્બન્ધો ન ભવત્યેવ, કાલમહિમ્ના ભવન્નપિ વા ન જલં તથા દૂષયતિ; અત ઉક્તં સૂશ્રુતે- “સામુદ્રં તન્ન પાતવ્યં માસાદાશ્વયુજાદ્વિના” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ| અત્ર હારીતવચનાત્ કાર્તિકાગ્રહાયણયોરપ્યાન્તરીક્ષં જલં ગ્રાહ્યમેવ ભવતિ; યદાહ- “પ્રવૃત્તાયાં શરદ્યસ્માત્ પશ્ચાદ્વાતે પ્રવાતિ ચ| હેમન્તે ચાપિ ગૃહ્નીયાત્તજ્જલં મૃન્મયૈર્ઘટૈઃ” ઇતિ| તેન ‘આશ્વયુજાદ્વિના’ ઇતિ વચનં આશ્વયુજાત્ પ્રભૃતિ જલોપાદેયતોપદર્શનાર્થં, ન ત્વાશ્વિન એવોપાદેયતોપદર્શનપરમ્| અન્યે ત્વાહુઃ- આશ્વિન એવ પરમાન્તરીક્ષં ગ્રાહ્યમિતિ| જતૂકર્ણવચનં હિ- “વર્ષાસુ ચરન્તિ ઘનૈઃ સહોરગા વિયતિ કીટલૂતાશ્ચ| તદ્વિષજુષ્ટમપેયં ખજલમગસ્ત્યોદયાત્ પૂર્વમ્” ઇતિ||૧૯૭||

દિવ્યજલસ્ય પ્રાકૃતગુણમાહ- શીતમિત્યાદિ| શિવમિતિ કલ્યાણકરત્વેન| મૃષ્ટમિતિ વદનપ્રિયત્વેન|૧૯૮|-

વક્ષ્યમાણગુણવિશેષહેતુમાહ- ભ્રષ્ટમિત્યાદિ| પાત્રમપેક્ષત ઇતિ નદ્યાદિપાત્રવિશેષસમ્બન્ધમપેક્ષ્ય ગુણવિશેષવદ્ભવતિ| એતચ્ચ યદ્યાપિ ‘દેશકાલાવપેક્ષત’ ઇત્યનેન પૂર્વમેવોક્તં, તથાઽપિ કાલાપેક્ષયા દેશવિશેષસ્ય પ્રકર્ષેણ ગુણવિશેષે હેતુતાપ્રદર્શનાર્થં પુનરુક્તમ્| કેચિત્તુ “શ્વેતે કષાયં ભવતિ” ઇત્યાદિગ્રન્થં પઠન્તિ, સ તુ નાતિપ્રસિદ્ધઃ||૧૯૮-૨૦૮||

આધારવિશેષે ગુણવિશેષમાહ- નદ્ય ઇત્યાદિ| પાષાણૈર્વિચ્છિન્નં વિક્ષુબ્ધમભિહતં ચોદકં યાસાં તાસ્તથા; એતેન, અધિત્યકાપ્રભવા એવ હિમાલયે નદ્યઃ પથ્યા ઉક્તા ભવન્તિ નોપત્યકાપ્રભવાઃ, યતોઽધિત્યકાપ્રભવાસ્વેવ પાષાણવિચ્છિન્નત્વાદિ; અતશ્ચ સુશ્રુતે યદુક્તં- “હિમવત્પ્રભવા હૃદ્રોગાદીન્ જનયન્તિ” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ, તદુપત્યકાપ્રભવાભિપ્રાયેણેતિ ન વિરોધઃ| યત્તુ તત્રોક્તં “મલયપ્રભવાઃ ક્રિમીઞ્જનયન્તિ” (સુ. સૂ. ૪૫) તદપાષાણસિકતાવાહિનદ્યભિપ્રાયેણ, ઇહ પાષાણસિકતાવાહિનદીષ્વમૃતોપમિતિ ન વિરોધઃ| યત્તુ, પારિયાત્રભવાનાં શિરોરોગાદિકર્તૃત્વં, તત્ પારિયાત્રદરીભવનદીજલાભિપ્રાયેણ, સુશ્રુતે તુ પારિયાત્રતડાગભવનદીજલાભિપ્રાયેણોક્તં- “પારિયાત્રભવાઃ પથ્યાઃ” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ| તદુક્તં વિશ્વામિત્રેણ- “તડાગજં દરીજં ચ તડાગાદ્યત્ સરિજ્જલમ્| બલારોગ્યકરં તત્ સ્યાદ્દરીજં દોષલં મતમ્” ઇતિ| પ્રાયોગ્રહણાત્ પૂર્વસમુદ્રગમનેઽપિ ગાઙ્ગં પથ્યં ભવતિ; કિંવા યથોક્તલક્ષણહિમાલયભવત્વાદેવ ગાઙ્ગં જલં પથ્યમ્| પારિયાત્રાદયઃ પર્વતાઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધાઃ||૨૦૯-૨૧૨||

વર્ષાસુ જલં વહન્તીતિ વર્ષાજલવહાઃ; યદુક્તમગ્ર્યાધિકારે “વર્ષાનાદેયમુદકાનામ્” (સૂ. ૨૫) ઇતિ, તસ્યેહાપથ્યત્વે ઉપપત્તિવર્ણનમિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| પ્રસ્રવણાદિષ્વિત્યત્ર ‘જલં’ ઇતિ શેષઃ| વાપ્યાદયોઽનૂપદેશે ધન્વનિ હિમાલિયાદિપર્વતેષુ ચ ભવેયુઃ, તતશ્ચાનૂપાદિજલગુણૈરેવ તદ્ગુણનિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ; પશ્ચિમાભિમુખનદીજલપૂર્વાભિમુખનદીજલાનૂપજલખધન્વજલપર્વતજલગુણાશ્ચોક્તા એવ, તેન તદ્ગુણાતિદેશો વાપ્યાદિષુ બોદ્ધવ્યઃ| ઉક્તં ચ હારીતેન- “અનૂપદેશે યદ્વારિ ગુરુ તચ્છ્લેષ્મવર્ધનમ્| વિપરીતમતો મુખ્યં જાઙ્ગલં લઘુ ચોચ્યતે” ઇતિ| સુશ્રુતેઽપિ વાપ્યાદીનાં પૃથગેવ ગુણ ઉક્તઃ; સ ચેહ કૂપાદીનાં સક્ષારત્વાદિઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટો ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્નોક્ત ઇતિ મન્તવ્યમ્| વાપી ઇષ્ટકાદિબદ્ધતીર્થા દીર્ઘિકા; કૂપઃ પ્રસિદ્ધઃ; તટાદાગો ગતિર્યસ્ય સ તડાગઃ, સ પુનરુચ્ચદેશાદાગચ્છજ્જલબન્ધનાદ્ભવતિ, અન્યે તુ પુષ્કરીણીં તડાગમાહુઃ; ઉત્સા નિમ્નાદુત્તિષ્ઠજ્જલસ્થાનં; સરો દિવ્યખાતં પુરુષવ્યાપારં વિના, તત્પુનઃ પમ્પાદિ; પ્રસ્રવણઃ નિર્ઝરઃ| અન્યે તુ ‘હ્રદધારાજલાદિષુ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર હ્રદઃ નદીસ્થજલપ્રદેશો ગમ્ભીરો જલાશયઃ, ધારા તુ પર્વતાદેવ જલધારારૂપા પતન્તી; આદિગ્રહણાત્ કેદારચુણ્ડાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્લિન્નં પર્ણાદિભિર્યુતં સદિત્યર્થઃ| વરુણાલયે સમુદ્રે| વિસ્રમ્ આમગન્ધિ| સુવિનિશ્ચિત ઇતિ સર્વજલગુણકથનાત્||૨૧૩-૨૧૬||

જીવનીયસામાન્યાજ્જલમનુ ક્ષીરમુચ્યતે , ક્ષીરજત્વાદ્દધ્યાદયશ્ચોચ્યન્તે| પ્રસન્નમિતિ નિર્દોષં, નિર્દોષતા તુ પ્રશસ્તત્વેન ગુણ ઇત્યુચ્યતે; કિંવા ગુણાનામસઙ્ખ્યેયત્વેન પ્રસન્નત્વં ગુર્વાદ્યપઠિતમપિ ગુણ એવેતિ જ્ઞેયમ્| એવઙ્ગુણમેવેતિ સ્વાદ્વાદિદશગુણમ્| સામાન્યાદિતિ સમાનત્વાત્| મહિષીક્ષીરગુણે સ્નેહાદૂનમિતિ મહિષીક્ષીરં ગવ્યક્ષીરાત્ સ્નેહોનં, ગૌરવશૈત્યાભ્યાં તુ તદધિકમિતિ કેચિદ્બ્રુવતે; તન્ન, પ્રત્યક્ષમેવ હિ મહિષીક્ષીરાદધિકમેવ ઘૃતં દૃશ્યતે; તથા જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં- “ગુરુ શીતં સ્નિગ્ધતરં માહિષમતિબલ્યં બૃંહણં ચાગ્ર્યમ્” ઇતિ, સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “ગવ્યાત્ સ્નિગ્ધતરં” (સૂ. ૪૫) ઇતિ; તસ્માત્ ‘સ્નેહાન્યૂનં’ ઇતિ પાઠઃ; તેન સ્નેહાદધિકમિત્યર્થઃ; કિંવા સ્નેહાન્યૂનમિતિ સ્નેહપૂર્ણમિત્યર્થઃ| ઉષ્ટ્રીક્ષીરાદીનાં સલવણત્વાદિ મધુરાનુરસત્વેન બોદ્ધવ્યં; મધુરસ્તુ રસઃ પ્રધાન એવ, દીર્ઘઞ્જીવિતીયે ‘પ્રાયશો મધુરં’ (સૂ. ૧) ઇત્યુક્તં, ન તુ સર્વથા મધુરમેવ| ઐકશફમિતિ વડવાયાઃ | કેચિત્તુ સર્વશબ્દેન ખરવેગસરયોરપિ ક્ષીરસ્યાયં ગુણ ઇતિ વદન્તિ| ઉષ્ણમિતિ ક્ષીરાન્તરાપેક્ષયા, તેન સામાન્યગુણે શીતત્વમુક્તમવિરુદ્ધં ભવતિ, યતો લઘૂત્તમાત્તિક્તરસાદ્ગુરુરપિ કટુ લઘુરેવોચ્યતે મધુરાદ્યપેક્ષયા, એવં શીતતમાદિતરક્ષીરાદુષ્ણમપિ વડવાયાઃ ક્ષીરં શીતમેવ મૂત્રમધ્વાદ્યપેક્ષયા ભવતિ; એવં રૂક્ષમિત્યેતદપિ વ્યાખ્યેયમ્| યદ્યપિ ચ હસ્તિનીક્ષીરાદીનિ શાસ્ત્રે પ્રયોગેષુ નોક્તાનિ, તથાઽપિ કથિતગુણં બુદ્ધ્વા તત્ર તત્ર પ્રયોજ્યાનિ||૨૧૭-૨૨૪||

દધિગુણમાહ- રોચનમિત્યાદિ| અત્ર રોચનમિત્યુક્ત્વાઽપિ અરુચાવિતિ વચનમરુચિરોગહરત્વેન, રોચનતા તૂપયોગકાલ એવ દ્રવ્યાન્તરરુચિકરત્વેનોક્તા| બૃંહણમિતિ રોગાદિકૃશસ્ય બૃંહણં, કાર્શ્યે ચેતિ સહજે કાર્શ્યે શસ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યં; તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| પીનસે ચતુર્વિધેઽપિ પ્રભાવાદ્ધિતં; કિંવા પીનસપાચકત્વાત્ સર્વત્ર હિતમ્| યચ્ચ વૃષ્યશીતકહિતત્વાદિ દધિગુણપર્યાલોચનયાઽનુપપદ્યમાનમિહ દૃશ્યતે, તત્ પ્રભાવાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યચ્ચ ગુણાન્તરાદેવામ્લત્વોષ્ણત્વસ્નિગ્ધત્વાલ્લભ્યમાનમપિ વાતઘ્નત્વં પુનરુચ્યતે તત્ પ્રકર્ષાર્થં, તથા અમ્લત્વાદિયુક્તસ્યાપિ વાતહન્તૃતાદિવ્યભિચારદર્શનાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| વ્યભિચારોદાહરણાનિ ચ મન્દકમન્દજાતમદ્યાદીન્યનુસર્તવ્યાનિ| ન્યાયશ્ચાયં સર્વાન્નપાનગુણકથને યથાસમ્ભવં વર્ણનીયઃ, ગ્રન્થપ્રચુરતરતાભીત્યા સર્વં વસ્તુ વયમત્ર નોદ્ભાવયામઃ| પ્રાયશ ઇતિ વચનાત્ કાલાન્તરેઽપિ ગર્હિતત્વં શરદાદાવપિ ચ પ્રકૃત્યાદિવશાદ્ધિતત્વં દર્શયતિ||૨૨૫-૨૨૭||

મન્દકં યદા ક્ષીરં વિક્રિયામાપન્નં ઘનત્વં ન યાતિ તદા તન્મન્દકમ્| જાતં વાતઘ્નમિતિ યદા તુ મન્દકાવસ્થામુત્સૃજ્ય ઘનતયા જાતં સન્મધુરમીષદમ્લં ચ ભવતિ, તદા વાતઘ્નં વિશેષેણ ભવતીત્યર્થઃ| પૂર્વે તુ દધિગુણાઃ સુજાતસ્ય વ્યક્તામ્લસ્ય બોદ્ધવ્યાઃ| શુક્રલઃ સર ઇતિ ચ્છેદઃ| સરો દધ્યુપરિસ્નેહઃ, શુક્રલઃ શુક્રસ્રુતિવૃદ્ધિકરઃ; અત એવ સુશ્રુતે સરગુણે “વૃષ્યઃ શુક્રવિવર્ધનઃ” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ પદદ્વયોપાદાનં કૃતમ્| મણ્ડ ઇતિ પ્રકરણાદ્દધિમણ્ડો મસ્ત્વિત્યર્થઃ||૨૨૮||

શોફેત્યાદિના તક્રગુણઃ| મૂત્રગ્રહો મૂત્રકૃચ્છ્રાદિ| ગરોઽત્ર કૃત્રિમવિષમ્||૨૨૯||

સઙ્ગ્રાહીત્યાદિ નવનીતગુણઃ| નવોદ્ધૃતં સદ્યસ્કં; નવોદ્ધૃતમિતિ વચનાદભિનવસ્યૈવ નવનીતસ્ય યથોક્તગુણાઃ પ્રકર્ષવન્તો ભવન્તિ, પુરાણસ્ય તુ નૈતે બલવન્તો ગુણા ભવન્તીતિ||૨૩૦||

ઉત્પાદક્રમાગતસ્ય ઘૃતસ્ય ગુણમાહ- સ્મૃતીત્યાદિ| સહસ્રવીર્યમિતિ ભૂરિશક્તિકમ્| કથં સહસ્રવીર્યમિત્યાહ- વિધિવદિતિ| વિધિવદ્ વિધિયુક્તં સદિત્યર્થઃ, વિધિશ્ચ નાનાકર્મકારિભિર્દ્રવ્યૈઃ સંસ્કારઃ સંયોગશ્ચ, અત એવોક્તં- “નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે” (નિ. ૧) ઇતિ, તથા તન્ત્રાન્તરે “ઘૃતં યોગવાહિ” ઇતિ; તસ્માત્ સહસ્રવીર્યતઃ કર્મસહસ્રકૃદિતિ યોજ્યમ્| યત્તુ સુશ્રુતટીકાકૃતઃ સુશ્રુતોક્તઘૃતગુણેષુ “ત્રિદોષાપકર્ષણં” ઇતિ પઠન્તિ, તત્ સંસ્કારેણ કફહરણાદિતિ જ્ઞેયમ્| મદેત્યાદિ| જીર્ણં તુ દશવર્ષાતીતં; વચનં હિ- “પુરાણં દશવર્ષં સ્યાત્ પ્રપુરાણમતઃ પરમ્” ઇતિ| યથા યથા ચ જીર્ણત્વપ્રકર્ષસ્તથા તથા ગુણોત્કર્ષો જ્ઞેયઃ| ઉક્તં હિ હારીતે- “યથા યથા જરાં યાતિ ગુણવત્ સ્યાત્તથા તથા” ઇતિ| અનુક્તસર્પિર્ગુણાનતિદિશતિ- સર્પીંષીત્યાદિ| સર્પીંષિ સ્વાનીતિ સમ્બન્ધઃ; તેન, અજાક્ષીરવદજાસર્પિર્નિર્દિશેદિતિ| એવં શેષયોરપિ વાચ્યમ્| અનેન ચ ન્યાયેન હસ્તિન્યાદિસર્પિરપિ બોદ્ધવ્યં, હસ્તિન્યાદિસર્પિર્વ્યવહારાભાવાત્ સાક્ષાન્નોક્તમ્||૨૩૧-૨૩૩||-

પીયૂષઃ સદ્યઃપ્રસૂતાયાઃ ક્ષીરમ્| તદેવ યાવન્ન પરતઃ પ્રસન્નતાં યાતિ તાવત્ ‘મોરટ’ ઇત્યુચ્યતે| કિલાટો નષ્ટક્ષીરભાગઃ, યં લોકાઃ ક્ષીરસામિત્યાહુઃ| વિશદ ઇત્યાદિસ્તક્રપિણ્ડકગુણઃ, તક્રપિણ્ડઃ તક્રકૂર્ચિકાયા એવ સ્રુતદ્રવો ઘનો ભાગઃ| ગોરસાનામિત્યત્ર આદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન મહિષીક્ષીરાદીનામપિ ગ્રહણં; કિંવા પ્રાધાન્યાદ્ગોરસનિર્દેશઃ; ગોરસભાષયા ગોરસનિષ્પન્નાઃ સર્વ એવ ક્ષીરદધિતક્રાદયો ગૃહ્યન્તે; લોકે હિ સર્વેષ્વેવૈષુ ગોરસસઞ્જ્ઞા||૨૩૪-૨૩૬||

માધુર્યસામાન્યાદિક્ષુવિકૃતિપ્રાયો વર્ગ ઉચ્યતે| ભક્ષિતસ્યેતિ દન્તપીડિતસ્ય| યાન્ત્રિક ઇતિ યન્ત્રપીડિતઃ| વિદાહશ્ચાસ્ય પ્રાયશસ્ત્વગ્ગ્રન્થિયુક્તસ્ય યન્ત્રેણ પીડનાત્, તથા કાલાન્તરાવસ્થાનાચ્ચ| વચનં હિ- “મૂલત્વગ્ગ્રન્થિસંયોગાદ્યાન્ત્રિકસ્તુ વિદહ્યતે”; ઉક્તં ચ હારીતે- “વ્યાપિત્વાત્ સુકુમારો હિ રસો યન્ત્રનિપીડિતઃ| સૌક્ષ્મ્યાત્ સ્પૃષ્ટોઽનિલાર્કાભ્યાં ભૃશં કાયે વિદહ્યતે” ઇતિ| અત્ર વ્યાપિત્વાદિતિ ત્વગાદિયુક્તેક્ષુકાણ્ડભવત્વાત્| યદુચ્યતે- વિદાહિત્વે યાન્ત્રિકસ્ય રક્તપિત્તહન્તૃત્વમુક્તં વિરુધ્યતે, યથા “મધૂદકસ્યેક્ષુરસસ્ય ચૈવ પાનાચ્છમં ગચ્છતિ રક્તપિત્તમ્” (ચિ.અ.૪) ઇતિ; તન્ન, યતો દન્તનિષ્પીડિતસ્યૈવાવિદાહિનો રક્તપિત્તે ગ્રહણં ભવિષ્યતિ, કિંવા યાન્ત્રિકેઽપિ વિદાહકારકત્વગાદિસંયોગસ્ય તથા કાલાન્તરાવસ્થાનસ્ય ચ ત્યાગં કૃત્વોપયોગઃ કર્તવ્યઃ; ‘યાન્ત્રિકસ્તુ વિદહ્યતે’ ઇતિ વચનં પ્રાયોવાદમાશ્રિત્ય બોધ્યમ્| અન્યે ત્વેતદ્દોષભયાદ્વિદહ્યત ઇતિ શીઘ્રં પચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૩૭||-

પ્રભૂતક્રિમ્યાદિકારણત્વાત્ પ્રભૂતક્રિમ્યાદિકરો ગુડ ઉચ્યતે| ક્ષુદ્રગુડસ્તથા ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્ધાવશેષિતો રસ ઇત્યત્ર ચકારલોપો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન ક્ષુદ્રગુડશ્ચતુર્ભાગાવશેષિતાદ્રસાદ્ગુરુઃ, તથા ત્રિભાગાચ્ચતુર્ભાગાવશેષિતો ગુરુરિત્યાદિ જ્ઞેયમ્| ક્ષુદ્રગુડોઽસિતગુડ ઇત્યુચ્યતે| ફાણિતં ચ તન્તુલીભાવાદ્ભવતિ| ધૌતઃ સ્વલ્પમલ ઇતિ મલાવસેકેન ધૌતોઽલ્પમલો ભવતિ, તેનાલ્પક્રિમ્યાદિર્ભવતીતિ ભાવઃ| તત ઇતિ ધૌતગુડાત્| મત્સ્યણ્ડિકા ખણ્ડમધ્યે પાકાદ્ઘનીભૂતા મત્સ્યાણ્ડનિભા ભવતિ| વિમલાઃ પરમિત્યુત્તરોત્તરં વિમલાઃ| ભવેચ્છૈત્યં તથા તથેતિ મત્સ્યણ્ડિકાયાશ્ચ ખણ્ડઃ શીતતરઃ, તતશ્ચ શર્કરા શીતતમેત્યર્થઃ| ગુડશર્કરેતિ યાસમધુશર્કરયોર્વ્યવચ્છેદાર્થમ્| યાસશર્કરા દુરાલભાક્વાથકૃતા શર્કરા| મધુશર્કરા તુ મધુભાણ્ડેષુ શર્કરાકારા ભવતિ||૨૩૮-૨૪૨||

મધુશર્કરાપ્રસઙ્ગેન મધ્વભિધાનમ્| મક્ષિકાઃ પિઙ્ગલાઃ, તદ્ભવં માક્ષિકમ્| ભ્રમરઃ પ્રસિદ્ધઃ| ક્ષુદ્રમક્ષિકાભવં ક્ષૌદ્રમ્| પિઙ્ગલા મક્ષિકા મહત્યઃ પુત્તિકાઃ, તદ્ભવં પૌત્તિકમ્| છત્રાદયશ્ચાપરે ચત્વારો મધુભેદાઃ સુશ્રુતોક્તાઃ સામાન્યમધુગુણા એવ જ્ઞેયાઃ; કિંવા અપ્રશસ્તત્વાદિહ નોક્તાઃ| કેચિત્ ‘માક્ષિકં તૈલવર્ણં સ્યાત્’ ઇત્યાદિશ્લોકં પઠન્તિ| ઉષ્ણાર્તમથવેતિ ભાષયા, યથા ઉષ્ણં મધુ હન્યાન્ન તથા ઉષ્ણાર્તમિતિ સૂચયતિ| તત્રૈવ હેતુમાહ- સવિષાન્વયાદિતિ|- સવિષાણિ નાનાપુષ્પાણિ, કિંવા સવિષા એવ મક્ષિકાદયઃ, અન્વયા ઉત્પત્તિસ્થાનાનિ યસ્ય તત્ સવિષાન્વયં મધુ; તેન વિષાનુગતસ્યોષ્ણવિરોધિત્વસ્યૈવ મધુનોઽનુગમો ભવતિ, ન તુ સવિષત્વસ્ય; તથા સત્યુષ્ણમપિ મારકં સ્યાત્; કિંવા અથવેતિ સવિષાન્વયાદિત્યનેન સમ્બધ્યતે, તેન સવિષાન્વયાદન્યતશ્ચ શૈત્યાત્ સૌકુમાર્યાચ્ચોષ્ણેન મધુ વિરુધ્યત ઇત્યર્થો ભવતિ| ઉક્તં હિ હારીતે- “નાનાપુષ્પપ્રકારાણાં રસસારાત્મકં મધુ| તચ્છૈત્યાત્ સૌકુમાર્યાચ્ચ સર્વૈરુષ્ણૈર્વિરુધ્યતે” ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “તત્ સૌકુમાર્યાચ્ચ તથૈવ શૈત્યાત્” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇત્યાદિ| અલ્પસ્ય મધુનો હિતત્વે હેતુમાહ- ગુર્વિત્યાદિ| ગુરુત્વાન્મધ્વામકારકં ભવતિ, રૂક્ષં કષાયશીતં તુ મહાત્યયવાતકરમિતિ ભાવઃ||૨૪૩-૨૪૬||

મધ્વામસ્ય મહાત્યયતામાહ- નાત ઇત્યાદિ| ઉપક્રમવિરોધિત્વં મધ્વામે યથા- આમે તૂષ્ણં પથ્યં, તન્મધુનિ વિરુદ્ધં; યત્તુ મધુહિતં શીતં, તદામે વિરુદ્ધમ્||૨૪૭-૨૪૮||

મધુનો યોગવાહિત્વમાહ- નાનેત્યાદિ| યસ્માન્નાનારસવીર્યાદિભ્યઃ પુષ્પેભ્ય ઉત્પન્નં તન્મધુ, તેનાનભિવ્યક્તનાનાશક્તિકમેવ| તતશ્ચ યેન દ્રવ્યેણ વામનીયેન વાઽઽસ્થાપનીયેન વા વૃષ્યેણ કાર્યાન્તરકારકેણ વા યુજ્યતે તસ્યૈવ કર્મ કરોતિ, સમાનાનુકારિદ્રવ્યપ્રબોધિતશક્તિત્વાદિતિ ભાવઃ| ચકારોઽત્ર હેત્વન્તરસમુચ્ચયે, તેન પ્રભાવાચ્ચેતિ બોદ્ધવ્યમ્| તેન સત્યપિ નાનૌષધિસમ્ભવત્વે પ્રભાવાન્ન ક્ષીરમદ્યાદયો યોગવાહિનઃ; તથા, અનાનાત્મકા અપિ શિલાજતુતૈલાદયો યોગવાહિનો ભવન્તિ| યોગવાહિત્વેઽપિ મધુ સ્નેહને ન પ્રયુજ્યતે વાતે, રૂક્ષાદિગુણયુક્તત્વાત્| નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વેઽપિ મધુ રૂક્ષકષાયત્વાભ્યામેવાવિર્ભૂતં ભવતિ, પ્રાયેણ રૂક્ષકષાયગુણાધિકે એવ પુષ્પે મધુમક્ષિકાણાં ચરણાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| અનેન ચ ન્યાયેન નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વેન સર્વગુણતાપ્રસઙ્ગો મધુનો નિરસ્તો ભવતિ| સુશ્રુતેઽપ્યેવમેવ યોગવાહિત્વં “તચ્ચ નાના” (સુ.સૂ.અ.૪૫) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન મધુન ઉક્તમ્| ઇક્ષુવિકૃતિપ્રાય ઇતિ ઇક્ષુવિકૃતિપ્રધાનઃ, તેન યાસશર્કરાદિકથનમપ્યત્રાવિરુદ્ધમિતિ ભાવઃ||૨૪૯||

સમ્પ્રતિ શૂકધાન્યાદિવર્ગૌર્યથાસમ્ભવં સમ્પાદિતસ્ય કૃતાન્નસ્ય પેયાદેર્ગુણાન્ વક્તું કૃતાન્નવર્ગ ઉચ્યતે | તે ચ પેયાદીનાં ગુણાઃ કેચિત્ સંસ્કારસંયોગાદિજાઃ, કેચિત્ પ્રાકૃતા અપિ જ્ઞેયાઃ| ન ચ વાચ્યં- પેયાદીનામેવ ગુણેન બાધિતત્વાચ્છૂકધાન્યાદીનાં પૃથગ્ગુણો ન વાચ્ય ઇતિ; યતઃ પેયાદયો હિ પ્રકૃતિગુણાનુવિધાયિનઃ સન્તઃ સ્વગુણમાવહન્તિ, તેન કૃતાન્નસ્ય યો ગુણ ઉચ્યતે સ યદિ રક્તશાલ્યાદિપ્રકૃતાવપિ ભવતિ તદા બલવાન્ ભવતિ, અથ પ્રકૃતૌ વિપરીતો ગુણો ભવતિ તદા કૃતાન્નગુણસ્યાલ્પત્વં ભવતીતિ મન્તવ્યમ્| અત્ર સ્વસ્થાતુરહિતત્વેનાદૌ પેયોચ્યતે; પેયા બહુદ્રવા યવાગૂઃ, વિલેપી વિરલદ્રવા યવાગૂઃ| પેયાદિક્રમેણાન્ને વક્તવ્યે અન્નાત્ પ્રથમોત્પદ્યમાનત્વેન મણ્ડગુણકથનમ્| દીપનલઘુત્વાભ્યામગ્નિં યસ્માત્ કરોતિ, તસ્માલ્લઙ્ઘિતાદીનાં પ્રાણધારણ ઇતિ જ્ઞેયમ્| સુસંસ્કૃત ઇતિ ધાન્યકપિપ્પલ્યાદિસુસંસ્કૃતઃ| શુદ્ધાનાં મલાપહ ઇતિ સમ્યક્શુદ્ધાનામપિ કોષ્ઠોપલેપકદોષાપહરત્વેન; યદુચ્યતે- શુદ્ધાનામિતિ ઈષચ્છુદ્ધાનાં; તેન, ઈષચ્છુદ્ધ્યા શેષદોષસમ્બન્ધાન્મલાપહ ઇત્યુપપન્નં, સુશ્રુતેઽપિ (સુ.સૂ.અ.૪૬) “લાજમણ્ડોઽવિશુદ્ધાનાં” ઇત્યકારપ્રશ્લેષાદીષદ્વિશુદ્ધાનામિતિ બોધ્યમ્| તન્ન સત્, ઈષદ્વિશુદ્ધે પેયા નિષિદ્ધૈવ, વચનં હિ- “કફપિત્તે વિશુદ્ધેઽલ્પે મદ્યપે વાતપૈત્તિકે| તર્પણાદિક્રમઃ કાર્યઃ પેયાઽભિષ્યન્દયેદ્ધિ તાન્” (સિ.અ.૬) ઇતિ||૨૫૦-૨૫૬||-

સ્વિન્ન ઇત્યુત્સ્વિન્નધાન્યતણ્ડુલકૃતઃ, કિંવા સમ્યક્સ્વિન્નત્વેન મૃદુભૂતઃ| સન્તપ્ત ઇતિ સહજેનોષ્મણા, ન તુ પુનસ્તાપનેન; વચનં હિ- “વિવર્જયેત્ સ્થિરં શીતમન્નમુષ્ણીકૃતં પુનઃ” ઇતિ| ભૃષ્ટતણ્ડુલકૃત ઓદનો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ| અધાતઃ અધૌતતણ્ડુલકૃતઃ| અત્ર સુધૌતત્વાદિગુણવિશિષ્ટસ્યાદનસ્ય લઘુત્વંવચનેન તદ્વિપરીતાનામધૌતાદીનાં ગુરુત્વમર્થતઃ સિદ્ધમપિ યત્ પુનરુચ્યતે તત્ સ્પષ્ટાર્થમ્| સન્તર્પણા ઇતિ તદાત્વેઽપિ બલકરાઃ| માંસાદિસંયોગસાધિતાશ્ચૌદના એવ બોદ્ધવ્યાઃ| અત્ર રૂક્ષાભ્યાં શાકમુદ્ગાભ્યામપિ સંયુક્તસ્યૌદનસ્ય બલ્યત્વાદિ સંયોગમહિમ્ના તથા ઘૃતાદિસંસ્કારાચ્ચ લોકવ્યવહારક્રિયમાણત્વાદ્બોદ્ધવ્યમ્ ||૨૫૭-૨૫૯||-

યવપિષ્ટમુષ્ણોદકસિક્તમીષત્સ્વિન્નમપૂપીકૃતં કુલ્માષમાહુઃ| સ્વિન્નભક્ષ્યા ઇત્યુત્સ્વેદનમાત્રકૃતા હણ્ડરિકાદયઃ| યથાદ્રવ્યમિતિ વદતા નાત્ર પ્રકૃતિગુણોપમર્દેન લાજાદાવિવ ગુણાન્તરોદય ઇતિ દર્શયતિ||૨૬૦-૨૬૧||

અકૃતકૃતયૂષલક્ષણમ્- “અસ્નેહલવણં સર્વમકૃતં કટુકૈર્વિના| વિજ્ઞેયં લવણસ્નેહકટુકૈઃ સંસ્કૃતં કૃતમ્” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇતિ| તનુમિતિ સ્વલ્પમાંસત્વેનાઘનં, સાંસ્કારિકમિતિ બહુમાંસસ્નેહાદિસંસ્કૃતત્વાદ્ઘનમ્||૨૬૨||

સક્તૂનાં રૂક્ષત્વેઽપિ વાતલત્વાભિધાનં તક્રસ્ય રૂક્ષસ્યાપિ વાતહારિત્વદર્શનાત્| પીતા ઇત્યનેન સક્તૂનાં પિણ્ડોપયોગે નિષેધં દર્શયતિ| તર્પયન્તિ તૃપ્તિં જનયન્તિ| સદ્યોબલાઃ તદાત્વેનૈવ વાજીકરણવદ્બલકરાઃ; એતેન પરિણામે બલાપહત્વમપ્યુક્તં ભવતિ||૨૬૩-૨૬૪||

યવકૃતો વાટ્યો યાવકો વાટ્યઃ, વાટ્યશ્ચ ભૃષ્ટયવૌદનઃ| ધાના ભૃષ્ટયવાઃ| અઙ્કુરિતસ્ય યવસ્ય ધાના વિરૂઢધાનાઃ| શષ્કુલ્યઃ શાલિપિષ્ટૈઃ સતિલૈસ્તૈલપક્વાઃ ક્રિયન્તે| મધુક્રોડાઃ પાકઘનીભૂતમધુગર્ભાઃ| સપિણ્ડકા ઇતિ મધુક્રોડા એવ સપિષ્ટકપિણ્ડાઃ; નલસ્ત્વાહ- “વિમર્દ્ય સમિતાચૂર્ણં મૃદુપાકં ગુડાન્વિતમ્| ઘૃતાવગાહે ગુડિકાં વૃત્તાં પક્વાં સકેશરામ્|| સૌગન્ધિકાધિવાસાં ચ કુર્યાત્ પૂપલિકાં બુધઃ| સ એવ ખણ્ડસંયાવઃ સિતામ્રાતકપૂરિતઃ|| માતુલુઙ્ગત્વચા ચૈવ વેષ્ટિતો મધુશીર્ષકઃ” ઇતિ| મધુશીર્ષક એવ મધુક્રોડઃ| પૂપાઃ પિષ્ટિકાઃ| પૂપલિકા ચાપડિકેતિ ખ્યાતા||૨૬૫-૨૬૭||

પલલં તિલચૂર્ણમ્| વેશવારઃ સૂદશાસ્ત્રે- “માંસં નિરસ્થિ સુસ્વિન્નં પુનર્દૃષદિ પેષિતમ્| પિપ્પલીશુણ્ઠિમરિચગુડસર્પિઃસમન્વિતમ્|| ઐકધ્યં વિપચેત્ સમ્યગ્વેશવાર ઇતિ સ્મૃતઃ”| ક્ષીરપ્રધાનાઃ પૂપાઃ ક્ષીરપૂપાઃ| સગુડા ઇત્યાદૌ ‘સક્ષીરાઃ’ ઇતિ ક્ષીરયોગમાત્રં, ન ક્ષીરપ્રધાનતેતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૨૬૮-૨૭૦||

સસ્નેહા ઇતિ પિષ્ટાવસ્થાયામેવ સ્નેહયોગાત્| ગુરુત્વેનોક્તાનામપિ ભૂર્યગ્નિસંયોગાદિના સંસ્કારાલ્લાઘવં ભવતીત્યાહ- સંસ્કારાલ્લઘવ ઇત્યાદિ| બુદ્ધ્વા નિર્દિશેદિતિ સંસ્કારગુણં તથા પ્રકૃતિગુણં ચ બુદ્ધ્વા યથોચિતં ગુણં નિર્દિશેત્||૨૭૧-૨૭૨||

પૃથુકાઃ ચિપિટાઃ| યાવા ઇતિ યવચિપિટાઃ, અન્યે તુ ગાન્ધારદેશપ્રસિદ્ધાન્ સમ્પિષ્ટસઞ્જ્ઞાનાહુઃ | સરસા અભૃષ્ટાઃ||૨૭૩||

સૂપ્યવિકૃતા ઇતિ મુદ્રમાષાદિવિકારાઃ||૨૭૪||

મૃદુપાકાઃ સ્તોકાગ્નિસંયોગસાધ્યાઃ| વ્યતિક્રાન્તપાકા ઇતિ ચિરેણ જરાં ગચ્છન્તિ||૨૭૫||

અનુક્તભક્ષ્યગુણાતિદેશાર્થમાહ- દ્રવ્યસંયોગેત્યાદિ | દ્રવ્યમાનં પૃથગિતિ ભક્ષ્યકરણે સંયુક્તાનાં દ્રવ્યાણાં મધ્યે કસ્ય કિયન્માનમિતિ બુદ્ધ્વા| યથાસ્વમિતિ યસ્ય દ્રવ્યસ્ય ગૌરવં લાઘવં વા બલવદ્ભવતિ તં નિર્દિશેત્||૨૭૬||

રસાલાલક્ષણં- “સચતુર્જાતકાજાજિ સસિતાર્દ્રકનાગરમ્| રસાલા સ્યાચ્છિખરિણી સઙ્ઘૃષ્ટં સસરં દધિ” ઇતિ| રસાલાપ્રસઙ્ગેન સગુડદધિગુણમાહ- સ્નેહનમિત્યાદિ||૨૭૭-૨૭૮||

પાનકાનામપિ કૃતાન્નભેદત્વાત્તદ્ગુણમાહ- દ્રાક્ષેત્યાદિ| યચ્ચેક્ષુવિકૃતિં પ્રતિ પાનકમિતિ સમ્બન્ધઃ| રાગષાડવં કેચિદેવં વદન્તિ- “ક્વથિતં તુ ગુડોપેતં સહકારફલં નવમ્| તૈલનાગરસંયુક્તં વિજ્ઞેયો રાગષાડવઃ” ઇતિ; કિંવા , “સિતારુચકસિન્ધૂત્થૈઃ સવૃક્ષામ્લપરૂષકૈઃ| જમ્બૂફલરસૈર્યુક્તો રાગો રાજિકયાઽન્વિતઃ” ઇતિ| ષાડવસ્તુ મધુરામ્લદ્રવ્યકૃતઃ| આમ્રામલકલેહાસ્તુ તયોઃ પૃથક્ક્વાથેન સશર્કરેણ ઘનાઃ ક્રિયન્તે| અનુક્તપાનકગુણાતિદેશાર્થમાહ- બુદ્ધ્વેત્યાદિ| અસ્ય દ્રવ્યસંયોગેત્યાદિવદ્વ્યાખ્યાનમ્||૨૭૯-૨૮૩||

શુક્તલક્ષણં- “યન્મસ્ત્વાદિ શુચૌ ભાણ્ડે સગુડક્ષૌદ્રકાઞ્જિકમ્| ધાન્યરાશૌ ત્રિરાત્રસ્થં શુક્રં ચુક્રં તદુચ્યતે” ઇતિ| તદાસુતમિતિ શુક્તમધ્યસ્થિતં મૂલકકૂષ્માણ્ડાદિ| શિણ્ડાકી સ્વનામપ્રસિદ્ધા તીરભુક્તૌ| આસુતં ચાન્યદિતિ સન્ધાનાન્તરમ્| કાલામ્લમિતિ ચિરકાલાવસ્થાનાદમ્લં, નત્વમ્લદ્રવ્યસંયોગાત્| કૃતાન્નાનામિતિ કરણનિષ્પાદિતમણ્ડપેયાદીનામ્||૨૮૪-૨૮૫||

આહારમભિધાય તદ્યોગિદ્રવ્યં બ્રૂતે| તત્ર સર્પિષ ઉક્તત્વાત્તૈલમેવાન્નસંસ્કારકપ્રધાનત્વાદાહ- કષાયેત્યાદિ| સંયોગાચ્ચ સંસ્કારાચ્ચેતિ સંયોગસંસ્કારાત્; સંસ્કારસ્તૈલસ્ય ભેષજૈઃ પાકઃ, સંયોગસ્ત્વવચારણાયાં જ્ઞેયઃ| સઙ્ખ્યે યુદ્ધે| આતસ્યમ્ ઉમાતૈલમ્| અનુક્તતૈલગુણનિર્દેશાર્થમાહ- ફલાનામિત્યાદિ| ફલાનામિત્યુપલક્ષણં; તેન સારસ્નેહા અપિ સુશ્રુતોક્તા બોદ્ધવ્યાઃ| યથાફલમિતિ યાદૃશગુણં ફલં તાદૃશ એવ તત્સ્નેહોઽપીત્યર્થઃ||૨૮૬-૨૯૪||

યથાસત્ત્વમિતિ યઃ પ્રાણી આનૂપાદિરુષ્ણસ્તસ્યોષ્ણઃ, યસ્તુ પ્રાણી જાઙ્ગલાદિઃ શીતસ્તસ્ય શીત ઇત્યર્થઃ| સામાન્યતસ્તુ વસામજ્જ્ઞોરનુષ્ણાશીતત્વં યથા ભવતિ તથા સ્નેહાધ્યાયે એવ પ્રોક્તમ્||૨૯૫||

સૌક્ષ્મ્યાદિત્યાદિના સૌવર્ચલગુણઃ| તૈક્ષ્ણ્યાદિત્યાદિના બિડગુણઃ| ઔદ્ભિદમ્ ઉત્કારિકાલવણમ્ | કાલલવણં સૌવર્ચલમેવાગન્ધમ્| દક્ષિણસમુદ્રસમીપે ભવતીતિ સામુદ્રં કરકચમ્| પાંશુજં પૂર્વસમુદ્રજમ્||૨૯૬-૩૦૪||

ક્ષારાણામપિ લવણસત્ત્વાત્ ક્ષારગુણમાહ- હૃદિત્યાદિ| યવક્ષારગુણઃ| સર્વઃ ક્ષાર ઇતિ સ્વર્જિકાક્ષારટઙ્કનક્ષારાદિઃ||૩૦૫-૩૦૬||

કારવી કૃષ્ણજીરકમ્| કુઞ્ચિકા સ્થૂલજીરકમ્| અજાજી જીરકમ્||૩૦૭||

ઉક્તાત્તૈલાદેરન્યદપ્યાહારસંસ્કારકત્વેનાહારયોગિ ભવતીત્યાહ- આહારેત્યાદિ| ભક્તિઃ વિભાગ ઇયત્તેતિ યાવત્; કિંવા ભક્તિઃ ઇચ્છા; તેન પુરુષેચ્છાનામનિયમાદુક્તમપિ કિઞ્ચિત્ પ્રાય આહારયોગિ ન ભવતિ, તથા અનુક્તમપિ રસોનામ્રપેષિકાદ્યાહારસંયોગિ ભવતીત્યુક્તં ભવતિ||૩૦૮||

સમ્પ્રત્યુક્તાનાં શૂકધાન્યાદીનાં યદનુક્તગુણં તદ્વક્તુમાહ- શૂકધાન્યમિત્યાદિ| સમાતીતમિતિ એકવર્ષાતીતમ્| પ્રશસ્યત ઇતિ લાઘવાત્; હેમન્તે નવધાન્યવિધાનં ત્વપવાદઃ| આગચ્છતિ ક્ષિપ્રમિતિ ઉપ્તં સચ્છીઘ્રં ભવતિ; તેન ષષ્ટિકાઃ સર્વધાન્યેષુ લઘવઃ, તે હિ ષષ્ટિરાત્રેણ ભવન્તિ| અસ્મિંશ્ચ વ્યાખ્યાને, વ્રીહેઃ શારદસ્ય ચ હૈમન્તં શાલિં પ્રત્યલ્પકાલત્વેન લઘુત્વં પ્રાપ્નોતિ, તસ્માત્ સજાતીય એવ શીઘ્રગમનં લાઘવહેતુરિતિ વાચ્યમ્| કિંવા, આગચ્છતિ ક્ષિપ્રમિતિ ભુક્તં સત્ ક્ષિપ્રં પચ્યતે| યુક્તિભૃષ્ટમ્ ઈષદ્ભૃષ્ટમિતિ યાવત્| સૂપ્યં સૂપાય યોગ્યં મુદ્ગમાષાદિ||૩૦૯-૩૧૦||

મૃતમિતિ સ્વયં મૃતમ્| મેદ્યં મેદુરમ્| કૃશગ્રહણેન શુષ્કમપિ ગ્રાહ્યમ્| અગોચરભૃતં યથા- આનૂપં ધન્વદેશે પુષ્ટમ્| વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયઃ; કિંવા વ્યાલઃ સર્પઃ| વિષહતં તુ વિષદિગ્ધશસ્ત્રવિદ્ધમ્||૩૧૧||-

માંસરસગુણાઃ- પ્રીણન ઇત્યાદિ| સર્વરોગપ્રશમનમિતિ સર્વશબ્દો ભૂરિવચનઃ; એતેન ઉન્માદાદૌ માંસનિષેધો ન વિરોધવાન્ ભવતિ; ઉક્તં હિ ઉન્માદે- “નિવૃત્તામિષમદ્યો યઃ” (ચિ. ૯) ઇત્યાદિ| યથાસ્વમિતિ યસ્ય વ્યાધેર્યો વિહિતઃ, તાદૃશં રસમ્||૩૧૨-૩૧૫||

સ્નેહેન વિના સિદ્ધં નિઃસ્નેહસિદ્ધમ્| આમમિતિ અપક્વમ્; એતચ્ચ બિલ્વાદીન્ વિહાય બોદ્ધવ્યમ્| અદેશજમિતિ અનુચિતદેશભવમ્| અકાલજમ્ અનાર્તવમ્| સાધનાદૃત ઇતિ હરિતાનામાર્દ્રકપલાણ્ડુપ્રભૃતીનાં નિઃસ્નેહસિદ્ધાનામપિ તથા અપરિસ્રુતાનામપિ નિર્દોષત્વમિત્યર્થઃ| વિનિશ્ચયઃ ‘કૃત’ ઇતિ શેષઃ; તથાચ મદ્યાનાં ‘પ્રાયશોઽભિનવમ્’ ઇત્યાદિના ગુણદોષકથનં કૃતમેવ, એવં જલેઽપિ ‘પિચ્છિલં ક્રિમિલમ્’ ઇત્યાદિના, ગોરસકૃતાન્નાહારયોગિવર્ગેષુ તુ યથોક્તકર્તૃગુણવદ્વિપરીતે વિપરીતગુણમનુમેયમિતિ ભાવઃ||૩૧૬-૩૧૮||

સમ્પ્રતિ યેષાં યદનુપાનં કર્તવ્યં તદેવાહ- યદિત્યાદિ| આહારગુણૈરિતિ શીતસ્નેહમધુરાદિભિઃ; વિપરીતમિતિ વિપરીતગુણમનુપેયમ્| એવં ચ દધ્નોઽમ્લસ્ય મધુરં ક્ષીરં તથા પાયસસ્ય કાઞ્જિકાનુપાનં સ્યાદિત્યાહ- ધાતૂનાં યન્ન વિરોધિ ચેતિ| એવં ચામ્લે પયોઽનુપીયમાનં વિરુદ્ધત્વાદ્ધાતુવિરોધેન પ્રત્યુક્તં ભવતિ, એવમન્યદપિ વિરુદ્ધં બોદ્ધવ્યમ્| સમુદ્દિષ્ટમિતિ યજ્જઃપુરુષીયે (સૂ. ૨૫)| પેયમપેયં ચેતિ સહજગુણદોષવત્ત્વાત્ તથોપયુક્તભોજનાપેક્ષયા| સ્નિગ્ધોષ્ણમિત્યાદિના દોષભેદેનાપ્યનુપાનમાહ| અનુશસ્તમિતિ અનુપાનં શસ્તમ્||૩૧૯-૩૨૪||

અનુપાનગુણાનાહ- અથેત્યાદિ| પર્યાપ્તિઃ તૃપ્તિઃ| ||૩૨૫-૩૨૬||

યૈરનુપાનં ન કર્તવ્યં તાનાહ- નોર્ધ્વાઙ્ગેત્યાદિ| કણ્ઠોરસિ સ્થિતમિતિ અનેનોર્ધ્વાઙ્ગમારુતાદીનામનુપાનં કણ્ઠોરસિ સ્થિતમેવ ભવતિ, નાધો યાતીતિ દર્શયતિ| સ્નેહમાહારજં હત્વેતિ આહારજાતં સ્નેહમભિભૂય ભૂયો દોષાય કલ્પતે, વાતલક્ષણં દોષં કરોતીત્યર્થઃ| આહારસ્નેહેન યો વાતપ્રશમઃ કર્તવ્યસ્તં શૈત્યપ્રકર્ષાત્ પાનીયમભિભવતીત્યર્થઃ| એતેન યદુચ્યતે- અપાં સ્નિગ્ધત્વેન સ્નેહનમુપપન્નમિતિ, તન્ન ભવતિ| યે તુ બ્રુવતે- ‘હન’ હિંસાગત્યોરિતિ વચનાત્ સ્નેહં હત્વેતિ સ્નેહં ગત્વેત્યર્થઃ; તદપિ ન ભવતિ, યતઃ સ્નેહયુક્તત્વેનોર્ધ્વાઙ્ગમારુતાદિહનનમેવ યુક્તં, ન તુ કરણમ્| કિંવા સ્નેહમિતિ સારં, યથા- “દેહઃ સ્નેહપરિક્ષયાત્” (ચિ. ૮) ઇતિ દેહસારપરિક્ષયાદિત્યર્થઃ, સારહનનં ચ જલેનાહારસ્નેહં ગૃહીત્વા કણ્ઠોરસ્યવસ્થાનાદપાકાત્ ક્રિયતે ||૩૨૭-૩૨૮||

અન્નપાનદ્રવ્યૈકદેશકથનં સહેતુકમાહ- અન્નેત્યાદિ| અન્નપાનૈકદેશઃ પ્રાયોપયોગિક ઇતિ બાહુલ્યેન યદુપયુજ્યતે; એતેન યદ્બાહુલ્યેનોપયુજ્યતે તસ્ય શૃઙ્ગગ્રાહિકયા કથનં, પ્રાયોઽનુપયુજ્યમાનાનાં શૃઙ્ગગ્રાહિકયાઽકથનમલ્પદોષમિતિ દર્શયતિ; તથા અલ્પદોષસ્યાપિ પરિહારાર્થં તદપિ કિમિતિ નોચ્યત ઇત્યાહ- દ્રવ્યાણીત્યાદિ| દ્રવ્યાણિ કાર્ત્સ્ન્યેનેતિ સાકલ્યેન નિર્દેષ્ટું; નામભિરિતિ નામભિરપિ ન શક્યં, ‘કેનચિત્’ ઇતિ શેષઃ; હિશબ્દો યસ્માદર્થે, એતેન યસ્માત્ સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ નામમાત્રેણાપિ વક્તું કશ્ચિન્ન પારયત્યતિબહુત્વાત્, તત્ કા કથા અશેષાન્નપાનદ્રવ્યસ્ય શૃઙ્ગગ્રાહિકયા ગુણકથનં પ્રતીતિ ભાવઃ| કિંવા, નામભિર્નિર્દિષ્ટાનિ કાર્ત્સ્ન્યેન નિર્દેષ્ટુમિતિ ગુણતઃ કથયિતું ન શક્યં કેનચિદિતિ યોજના| અથ કથં હ્યત્રાકીર્તિતાન્નપાનસ્ય તર્હિ ગુણા નિર્દેષ્ટવ્યા ઇત્યાહ- યથેત્યાદિ| યથા યેન પ્રકારેણ “નાનૌષધં કિઞ્ચિત્” (સૂ. ૨૬) ઇતિ પૂર્વાધ્યાયે પ્રોક્તં તથા તેન પ્રકારેણાનુક્તં દ્રવ્યં વાચ્યં; ‘ગુણતઃ’ ઇતિ શેષઃ| પૂર્વાધ્યાયે હિ “તત્ર દ્રવ્યાણિ ગુરુખર” (સૂ. ૨૬) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પાર્થિવાદિભેદેન વિશિષ્ટેન ચ કર્મણા પ્રોક્તાનિ દ્રવ્યાણિ, તતશ્ચાનુક્તં દ્રવ્યં તેનૈવ ગુરુખરાદિના ગુણેન પાર્થિવત્વાદિ પ્રતિપાદ્ય યથોક્તોપચયાદિકર્મકર્તૃકતયા વ્યપદેષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ| તદેવાનિર્દિષ્ટદ્રવ્યસ્ય ગુરુખરત્વાદિ કથં જ્ઞેયમિત્યાહ- દેશજાનાં વચો યથેતિ; દેશજા દેશાન્તરીયાઃ, તદ્દેશીયવચનાત્તે તે ગુરુખરત્વાદયો જ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ; કિંવા, દેશજા યથા તત્તદ્દ્રવ્યં વ્યવહરન્તિ ‘ઇદં મધુરમ્, ઇદમમ્લમ્’ ઇત્યાદિ, તત્ પ્રતિપાદ્ય મધુરત્વામ્લત્વાદિપ્રતિપન્નપૃથિવ્યાદ્યસ્ય કારણમિતિ પૃથિવ્યાદીનાં ગુર્વાદિગુણગણેન કર્મણા ચ રસોક્તેન તદ્વક્તવ્યમિત્યર્થઃ||૩૨૯-૩૩૦||

અપરમપ્યનુક્તાન્નપાનગુણજ્ઞાનકારણમાહ- ચર ઇત્યાદિ| ચર્યત ઇતિ ચરો દેશઃ ભક્ષ્યશ્ચ સામાન્યેન ગૃહ્યતે| ક્રિયા વ્યાપારઃ| પ્રમાણં માનમ્| અત્રેતિ અન્નપાનગુણાધિકરણે||૩૩૧||

ચરં વિવૃણોતિ- ચરોઽનૂપેત્યાદિ| ભક્ષ્યસ્ય સંવિધિઃ ભક્ષ્યભક્ષણમ્| તત્રાનૂપજલાકાશધન્વાદ્ય ઇત્યનેન ગતિરૂપશ્ચર ઉચ્યતે, ભક્ષ્યસંવિધિવચનેન ચ ભક્ષ્યરૂપશ્ચર ઉચ્યતે| અત્રૈવોદાહરણમાહ- જલજેત્યાદિ| અત્ર જલજત્વેનાનૂપજત્વેન ચ જલે વાઽનૂપે વા ગતિરેવ દૃશ્યતે, ન હિ જલાદૌ યે જાતાસ્તે પ્રાયોઽન્યત્રાવતિષ્ઠન્તે; યે ત્વન્યત્ર જાતા અપ્યન્યત્ર તિષ્ઠન્તે પ્રાયઃ કાકમદ્ગુપ્રભૃતયસ્તદ્ગ્રહણાર્થમાહ- જલાનૂપચરાશ્ચ યે ઇતિ| એતેન સામાન્યેન જલે પ્રાયોઽવસ્થાનાદિહ જલચરત્વમ્; એવમનૂપચરત્વાદ્યપિ જ્ઞેયમ્| ભક્ષ્યરૂપચરકૃતં ગુણમાહ- ગુરુભક્ષ્યા ઇત્યાદિ| ધન્વજા ધન્વચારિણ ઇત્યત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન, આકાશચારિણામપિ શ્યેનાદીનામનુક્તમપિ લાઘવં સ્વજાતિપ્રસહાન્તરાપેક્ષયા બોદ્ધવ્યમ્, આકાશસ્ય લઘુત્વાત્| યે તુ બ્રુવતે- આકાશચારિણાં ગૌરવલાઘવાનિયમાદકથનમિતિ; તન્ન, તથા સત્યાકાશસ્યાપ્રયોજકત્વેન ‘ચરોઽનૂપજલાકાશધન્વાદ્યઃ’ ઇત્યત્રાકાશકથનં નિષ્પ્રયોજનં સ્યાત્||૩૩૨-૩૩૩||

માંસાદ્ગુરુતરં વિદ્યાદિતિ ગુરુત્વેન પ્રતિપાદિતસક્થ્યાદિમાંસાદ્વૃષણાદિ ગુરુતરં વિદ્યાદિતિ| યથાસ્વમિતિ એકશરીરસક્થ્યાદીનામેવૈતદ્ગૌરવાદિ, નત્વન્યશરીરાપેક્ષયા| મધ્યમિતિ અન્તરાધિઃ| અસ્થિ ઇતિ અસ્થિસ્થિતં માંસમ્| અન્યે તુ મધ્યમિતિ અસ્થિમધ્યગતં મજ્જાનં બ્રુવતે; તન્નાતિસુન્દરં, તસ્યોત્તરોત્તરધાતુગૌરવકથનેનૈવ લબ્ધત્વાત્||૩૩૪-૩૩૫||

સ્વભાવાદિતિ પ્રકૃત્યા| ક્રિયોદાહરણમ્- અલસેભ્ય ઇત્યાદિ; અલસેભ્ય ઇતિ અલ્પક્રિયેભ્યઃ| વિશિષ્યન્ત ઇતિ વિશિષ્ટા ભવન્તિ, લઘવો ભવન્તીત્યર્થઃ||૩૩૬-૩૩૭||

લિઙ્ગ્યન્તે જ્ઞાયન્તે ગવાદયોઽનેનેતિ લિઙ્ગં જાતિઃ, તેન લિઙ્ગસામાન્યે જાતિસામાન્યે; એતચ્ચ ચતુષ્પાદાભિપ્રાયેણ બોદ્ધવ્યં, પક્ષિષુ વિપર્યયઃ; યદાહ હારીતઃ- “ચતુષ્પાદેષુ લઘ્વી સ્ત્રી વિહગેષુ લઘુઃ પુમાન્” ઇતિ, અત્રાપ્યુક્તં- “સ્ત્રિયશ્ચતુષ્પાત્સુ પુમાન્ વિહગેષુ લઘુઃ” ઇતિ| પુંસાં ચ ગૌરવે અત્યર્થગુરોઃ શુક્રસ્યારમ્ભકસ્ય ભૂયસ્ત્વં હેતું બ્રુવતે; કિન્તુ સ્વભાવસ્તત્ર હેતુરપવાદ ઇતિ પશ્યામઃ, વિહઙ્ગેષુ વિપર્યયદર્શનાદિતિ||૩૩૮||

સવિપર્યયમિતિ સંસ્કારાલ્લઘૂનામપિ ગૌરવં વિદ્યાદિત્યર્થઃ| તદેવ સંસ્કારજન્યં લાઘવં ગૌરવં ચાહ- વ્રીહેરિત્યાદિ| ગુરોરપિ વ્રીહેઃ સંસ્કારાલ્લાજા લઘવ ઇત્યર્થઃ| સક્તૂનાં ચ લઘૂનાં સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુર્વ્યઃ, સિદ્ધપિણ્ડિકા અગ્નિપાચિતાઃ પિણ્ડાઃ||૩૩૯||

અલ્પાદાન ઇત્યાદિ| ગુરૂણાં દ્રવ્યાણામલ્પસ્ય સ્તોકમાત્રસ્યાદાને યલ્લાઘવં, તસ્મિન્ લાઘવે માત્રા કારણં; ન દ્રવ્યં, તસ્ય ગુરુત્વાત્| એવં લઘૂનામતિસેવને ગૌરવં માત્રાકૃતમ્| ઉદ્દિષ્ટમિતિ માત્રાશિતીયે (સૂ. ૫), અસ્માભિરપિ ચ તત્રૈવૈતત્ સપ્રપઞ્ચં વ્યાખ્યાતમ્; પ્રકરણાગતત્વેન અભ્યર્હિતત્વાચ્ચ પુનરુક્તમ્ | દ્રવ્યાણિ માત્રામપેક્ષન્તે ઇતિ યથોચિતમાત્રાવન્તિ સુખં પચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| માત્રા ચાગ્નિમપેક્ષત ઇતિ પ્રતિપુરુષં પ્રતિદિનં ચાગ્નિભેદમપેક્ષ્ય માત્રા મહતી સ્વલ્પા વા ભવતિ, ન પ્રતિનિયતા માત્રા વિદ્યત ઇતિ ભાવઃ||૩૪૦-૩૪૧||

કુતઃ પુનરગ્ન્યપેક્ષા માત્રા ક્રિયત ઇત્યાહ- બલમિત્યાદિ| અગ્નિમપેક્ષ્ય માત્રયા પ્રયુક્તયાઽગ્ન્યનાશાદ્વલાદયો ભવન્તીતિ ભાવઃ| અગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ અગ્ન્યધીનાઃ; યથા- રાજાશ્રિતાઃ પ્રજા ઇતિ| પ્રાણા ઇતિ વાયવઃ; કિંવા, પ્રાણાશ્રયાઃ શઙ્ખાદયો દશ પ્રાણાઃ| ઇન્ધનં કાષ્ઠમ્, ઇન્ધનમિવેન્ધનં, તૈઃ; કિંવા અગ્નિદાહ્યમિન્ધનમુચ્યતે| અન્યથેતિ અનિન્ધનમ્||૩૪૨||

ઇયં ચરાદિકૃતા ગુરુલાઘવચિન્તાઽલ્પાગ્નિં પ્રતિ પ્રાય ઇતિ દર્શયન્નાહ- ગુર્વિત્યાદિ| અત્રાપ્યબલત્વેન મન્દકાદ્યૈરપિ વહ્નિમાન્દ્યમેવ લક્ષણીયમ્||૩૪૩||

ખરાહારા ઇતિ કઠિનાહારસાત્મ્યાઃ| મહોદરત્વેનાપિ મેદોવરોધાન્મહાગ્નિત્વં દર્શયતિ| નાવશ્યં ચિન્ત્યમિતિ અનેન દીપ્તાગ્નીનામપિ પ્રતિ સ્તોકપ્રયોજના ગુરુલાઘવચિન્તા વિદ્યત એવેતિ દર્શયતિ| યતો દીપ્તાગ્ન્યાદીનામપિ ગુરુદ્રવ્યમગ્નેઃ પ્રતિપક્ષમાવહત્યેવ, સ્વભાવતોઽગ્નિવિરુદ્ધત્વાત્||૩૪૪||

અન્નં સમિધ ઇવ સમિધઃ| આહિતાગ્નિરિતિ સાત્મ્યેન વ્યવસ્થાપિતાગ્નિઃ; કિંવા આહિતાગ્નિરિવાહિતાગ્નિઃ; તેન આહિતાગ્નિર્યથા પ્રાતઃ સાયં જુહોતિ, તથાઽયમપિ પ્રાતઃ સાયં ચ પથ્યાન્યન્તરગ્નૌ જુહોતિ| બ્રહ્મ જપતીતિ પ્રણવાદિમન્ત્રમાવર્તયતિ| દદાતિ ચેતિ યથાશક્તિ દાનમાચરતિ| તં નરં નિઃશ્રેયસે કલ્યાણે યુક્તમામયા ન ભજન્તે| ભાવિનોઽપીતિ જન્માન્તરેઽપિ; ઇહ જન્મનિ પથ્યાશિત્વાન્ન ભવન્તિ ગદાઃ, જન્માન્તરેઽપિ બ્રહ્મજપદાનાભ્યામર્જિતધર્મપ્રભાવાદેવ ન ભવન્તિ| અત એવાહ- અન્તરાદૃત ઇતિ; અન્તરાદિતિ કારણાત્, ઋતે વિના; અપથ્યસ્ય તથા અધર્મસ્ય રોગકરણસ્યાભાવાદ્ગદા ન ભવન્તીતિ ભાવઃ||૩૪૫-૩૪૭||

વર્ષશતાયુષ્ટ્વમપિ હિતાદ્ભોજનાદ્ભવતીત્યાહ- ષટ્ત્રિંશતમિત્યાદિ| એતાવતીભી રાત્રિભિર્વર્ષશતમેવ ભવતિ| જિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ| સમ્મતઃ પૂજિતઃ||૩૪૮||

કિમર્થમન્નપાનવિધાવેતત્ પરીક્ષ્યમિત્યાહ- પ્રાણા ઇત્યાદિ| અભિધાવતીતિ પ્રાર્થયતિ| પ્રતિભા પ્રજ્ઞા| મેધા ધારણાવતી ધીઃ| લૌકિકમિતિ અપરીક્ષકલોકે ભવમ્; અપરીક્ષકા એવ હિ વર્તમાનમાત્રે પ્રવર્તન્તે, પરીક્ષકાસ્તુ જન્માન્તરોપકારિણ્યેવ| કર્મ યદ્વૃત્તાવિતિ વર્તમાને સાધ્યે યત્ કર્મ કૃષ્યાદિ| સ્વર્ગતાવિતિ સ્વર્ગગમને| વૈદિકમિતિ યજ્ઞાદિ| અપવર્ગ ઇતિ મોક્ષે| એતાશ્ચ નિમિત્તસપ્તમ્યઃ| યચ્ચોક્તમિતિ મોક્ષશાસ્ત્રે સત્યબ્રહ્મચર્યાદિ| અન્ને પ્રતિષ્ઠિતમિતિ નિરન્નસ્ય દેહસ્થિત્યભાવેન સર્વારમ્ભાભાવાત્| યસ્માદન્નં સર્વત્ર કારણં, તતસ્તત્રાવધાતવ્યમિતિ||૩૪૯-૩૫૦||-

સઙ્ગ્રહેઽન્નપાનગુણા ઇતિ ‘ઇષ્ટવર્ણ’ ઇત્યાદિનોક્તાઃ| સાગ્ર્યા ઇતિ ઉદકં ક્લેદયતિ ઇત્યાદિના; ઉદકાદયો હિ ક્લેદનાદિષુ અગ્ર્યાઃ શ્રેષ્ઠા ઇત્યર્થઃ||૩૫૧-૩૫૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયામન્નપાનચતુષ્કેઽન્નપાનવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||