Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
Show commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਪ੍ਰਾਯ ਉਪਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਗੁਣਕਰ੍ਮਕਥਨਾਰ੍ਥਮਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਰਧ੍ਯਾਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਅਤ੍ਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਛਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਲੁਕ੍| ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਨੇ ਕਾਠਿਨ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਖਾਦ੍ਯਂ, ਪਾਨੇ ਚ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਲ੍ਲੇਹ੍ਯਮਵਰੁਦ੍ਧਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਗੁਣਕਰ੍ਮਯੋਗਿਤਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਃ; ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਕਥਨਮੇਵ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਃ, ਯਤਸ੍ਤਦ੍ਧਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਇਸ੍ਟਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਧਿਵਿਹਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਕੁਸ਼ਲਾਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍; ਤਦਿਨ੍ਧਨਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ; ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੂਰ੍ਜਯਤਿ, ਤਚ੍ਛਰੀਰਧਾਤੁਵ੍ਯੂਹਬਲਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਕਰਂ ਯਥੋਕ੍ਤਮੁਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨਂ, ਵਿਪਰੀਤਮਹਿਤਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ||੩||
View original
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते||३||
Show commentary
ਕਿਂ ਤਦਨ੍ਨਪਾਨਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਇਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਸ੍ਟਮਿਤਿ ਅਭਿਮਤਂ ਹਿਤਂ ਚ; ਕਿਂਵਾ ਇਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਿਯਂ, ਹਿਤਂ ਤੁ ਵਿਧਿਵਿਹਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ| ਵਿਧਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਰਸਵਿਮਾਨੇ “ਤਦੇਤਦਾਹਾਰਵਿਧਾਨਮ” (ਵਿ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਾਚ੍ਯਃ, ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇ ਚ “ਨਾਰਤ੍ਨਪਾਣਿਃ” (ਸੂ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਂ ਵਿਧਾਨਂ; ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਵਿਹਿਤਂ ਵਿਧਿਵਿਹਿਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਾਦਿਸੁ ਸ਼ਬ੍ਦਾਗ੍ਰਹਣਮਨ੍ਨਪਾਨੇ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਰ੍ਣਾਦਿਸੁ ਯਦ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਮਨ੍ਨਪਾਨੇ ਗੁਹ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਰਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਗਹ੍ਯਮਾਣੋਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕਤਃ| ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧੇਪਿ “ਪ੍ਰਾਣਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਾਮ੍” ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਸ੍ਥਾਵਰਪ੍ਰਾਣਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ; ਵਕ੍ਸਾਦਯੋ ਹਿ ਵਨਸ੍ਪਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਕਾਰੋਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਾਣਿਨ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਨਤੁ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਾਣਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਃ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ਜਙ੍ਗਮਾ ਏਵ| ਇਹ ਚ ਮਨੁਸ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਧਿਕਤਤ੍ਵੇਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਕਲਪ੍ਰਾਣਿਪ੍ਰਾਣਹੇਤੁਤਯਾਹਾਰਕਥਨਂ ਮਨੁਸ੍ਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਪਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਜਨਕਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਥਾ- ਆਯੁਰ੍ਘਤਮ੍| ਅਥ ਕਥਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਮਾਚਕ੍ਸਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤਿ |- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣੈਵ ਹ੍ਯਾਹਾਰਂ ਵਿਧਿਨਾ ਕੁਰ੍ਵਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ, ਤਥਾ ਨਿਰਾਹਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਨਹ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚੇਹ ਸ੍ਫੁਟਪ੍ਰਮਾਣੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਨ੍ਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਮਨੁਮਾਨਗਮ੍ਯਮੇਵ| ਅਨ੍ਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਦਿਨ੍ਧਨਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਯਸ੍ਮਾਦਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਹੇਤੁਨਾ, ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਹੇਤੁਃ, ਤਤੋਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤਿ ਭਾਵਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਬਲਮਾਰੋਗ੍ਯਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ”| ਕਿਂਵਾ, ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਨਪਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਹੇਤੁਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਦਿਨ੍ਧਨਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾਗ੍ਨਿਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੂਰ੍ਜਯਤੀਤਿ ਮਨੋਬਲਂ ਕਰੋਤਿ| ਧਾਤੁਵ੍ਯੂਹੋ ਧਾਤੁਸਙ੍ਘਾਤਃ| ਵਿਪਰੀਤਮ੍ ਅਵਿਧਿਸੇਵਿਤਮ੍||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਾਵਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਮਖਿਲੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੁਦਕ੍ਤਂ ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ, ਲਵਣਂ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ, ਕ੍ਸਾਰਃ ਪਾਚਯਤਿ, ਮਧੁ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ, ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ੍ਨੇਹਯਤਿ, ਕ੍ਸੀਰਂ ਜੀਵਯਤਿ, ਮਾਂਸਂ ਬਂਹਯਤਿ, ਰਸਃ ਪ੍ਰੀਣਯਤਿ, ਸੁਰਾ ਜਰ੍ਜਰੀਕਰੋਤਿ, ਸ਼ੀਧੁਰਵਧਮਤਿ, ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਵੋ ਦੀਪਯਤਿ, ਫਾਣਿਤਮਾਚਿਨੋਤਿ, ਦਧਿ ਸ਼ੋਫਂ ਜਨਯਤਿ, ਪਿਣ੍ਯਾਕਸ਼ਾਕਂ ਗ੍ਲਪਯਤਿ, ਪ੍ਰਭੂਤਾਨ੍ਤਰ੍ਮਲੋ ਮਾਸਸੂਪਃ, ਦਸ੍ਟਿਸ਼ੁਕ੍ਰਘ੍ਨਃ ਕ੍ਸਾਰਃ, ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਲਮਮ੍ਲਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਮਧੁਰਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਧੁਨਃ ਪੁਰਾਣਾਚ੍ਚ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਿਕਂ ਵਾਤਲਮਵਸ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵੇਗਾਗ੍ਰਾਮਤਾਪਟੋਲਪਤ੍ਰਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਟੁਕਂ ਵਾਤਲਮਵਸ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਾਤ੍||੪||
View original
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश! तत् स्वभावादुदक्तं क्लेदयति, लवणं विष्यन्दयति, क्षारः पाचयति, मधु सन्दधाति, सर्पिः स्नेहयति, क्षीरं जीवयति, मांसं बृंहयति, रसः प्रीणयति, सुरा जर्जरीकरोति, शीधुरवधमति, द्राक्षासवो दीपयति, फाणितमाचिनोति, दधि शोफं जनयति, पिण्याकशाकं ग्लपयति, प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः, दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः, प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात्, प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्, प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्रात्, प्रायः कटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्||४||
Show commentary
ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ਯੇਨ ਤਂ ਵਿਧਿਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਰੂਪਂ, ਤਥਾ ਚਰਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਦਿਰੂਪਂ ਚਾਖਿਲੇਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੇਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਨ ਨਿਰ੍ਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਅਨ੍ਨਪਾਨੈਕਦੇਸ਼ੋਯਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋਪਯੋਗਿਕਃ” ਇਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਚਰਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਦ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੇਨ, ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਕਥਨੇਨ ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਾਨਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮ੍- ਅਖਿਲੇਨਨੇਤਿ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਯਥਾ ਨਾਨੌਸਧਂ ਕਿਂ ਚਿਦ੍ਦੇਸ਼ਜਾਨਾਂ ਵਚੋ ਯਥਾ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤੁ ਤਤ੍ਤਥਾ ਵਾਚ੍ਯਮਨੁਕ੍ਤਮਿਹ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍”, ਤਥਾ “ਚਰਃ ਸ਼ਰੀਰਵਯਵਾਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਕਿਂਵਾ, ਵਿਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋਸ਼ਿਤਪੀਤਲੀਢਖਾਦਿਤਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚੀ, ਤੇਨ ਚਾਸ਼ਿਤਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਖਿਲੇਨ ਵਾਚ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਕਾਰਣਭੂਤਾਨਿ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ੇਨੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਅਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- ‘ਅਨ੍ਨਪਾਨੈਕਦੇਸ਼ੋਯਮੁਕ੍ਤਃ’ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਨਪਾਨੇ ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਮਭਿਧਾਯ ਵਰ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਗੁਣਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਉਦਕਾਭਿਧਾਨਂ ਚਾਗ੍ਰੇ ਕਤਮ੍, ਉਦਕਸ੍ਯਾਨ੍ਨੇ ਪਾਨੇ ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦਿਤ੍ਯੁਦਾਹਰਣਂ; ਕਿਂਵਾ ਸ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦਨਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ‘ਉਦਕਮਾਸ਼੍ਵਾਸਕਰਾਣਾਂ, ਜਲਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਨਾਮ੍’ (ਸੂ. ੨੬) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਹਾਨੁਕ੍ਤਕ੍ਲੇਦਨਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਹ ਜਲਲਵਣਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮੋਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਤੇਸਾਮਿਤਰਕਰ੍ਮਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰੇ ਤੁ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਕ੍ਸਾਰਃ ਪਚਨ੍ਤਮਗ੍ਨਿਂ ਪਾਚਯਤਿ, ਤੇਨ ਪਾਚਯਤੀਤਿ ਹੇਤੌ ਣਿਚ੍| ਸ੍ਨੇਹਯਤੀਤ੍ਯਾਦੌ ਤੁ “ਤਤ੍ਕਰੋਤਿ ਤਦਾਚਸ੍ਟੇ” ਇਤਿ ਣਿਚ੍| ਸਨ੍ਦਧਾਤੀਤਿ ਵਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਿ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਯਤਿ| ਰਸਃ ਮਾਂਸਰਸਃ| ਪ੍ਰੀਣਯਤੀਤਿ ਕ੍ਸੀਣਾਨ੍ ਪੁਸ੍ਣਾਤਿ, ਨਤ੍ਵਤਿਬਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਰੋਤਿ; ਤੇਨ ਮਾਂਸਕਰ੍ਮਣਾ ਬਂਹਣੇਨ ਸਮਂ ਨੈਕ੍ਯਮ੍| ਜਰ੍ਜਰੀਕਰੋਤੀਤਿ ਸ਼੍ਲਥਮਾਂਸਾਦ੍ਯੁਪਚਯਂ ਕਰੋਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ- “ਸੁਰਾ ਜਰ੍ਜਰੀਕਰੋਤ੍ਯਸਙ੍ਮੇਦੋਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍” ਇਤਿ, ਤਥਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰੈਵੋਕ੍ਤਂ- “ਸੁਰਾ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਮ੍” ਇਤਿ| ਅਵਧਮਯਤੀਤਿ ਵਿਲਿਖਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ; ਵਚਨਂ ਹਿ- ‘ਲੇਖਨਃ ਸ਼ੀਤਰਸਿਕਃ’ ਇਤਿ, ਤਥਾ ਹਾਰੀਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼ੀਧੁਰਵਧਮਯਤਿ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਪ੍ਰਬੋਧਨਾਤ੍” ਇਤਿ| ਆਚਿਨੋਤਿ ‘ਦੋਸਾਨ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਵਚਨਂ ਹਿ- “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਂਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਚਿਨੋਤਿ ਚ ਫਾਣਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਃ ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ; ਨਿਘਣ੍ਟੁਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ- ਪਿਣ੍ਯਾਕੋ ਹਰਿਤਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ| ਗ੍ਲਪਯਤਿ ਹਰ੍ਸਕ੍ਸਯਂ ਕਰੋਤਿ| ਪ੍ਰਭੂਤਾਨ੍ਤਰ੍ਮਲਸ੍ਯ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਭੂਤਾਨ੍ਤਰ੍ਮਲਃ; ਯਦ੍ਯਪਿ ‘ਮਾਸੋ ਬਹੁਮਲਃ’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਮਾਸਵਿਕਤੇਃ ਸੂਪਸ੍ਯੇਹ ਗੁਣਕਥਨਂ, ਤੇਨ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ; ਨ ਚਾਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਧਰ੍ਮੋ ਵਿਕਤਿਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ, ਯਤਃ ਸਕ੍ਤੂਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਸਵਿਕਤਾਵਪਿ ਮਲਵਦ੍ਧਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮੇਤਦਭਿਧਾਨਮ੍| ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਪਾਚਨਤ੍ਵਂ ਗੁਣੋਭਿਹਿਤਃ, ਇਹ ਤੁ ਦਸ੍ਟਿਸ਼ੁਕ੍ਰਘ੍ਨਤ੍ਵਂ ਦੋਸ ਇਤਿ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਲਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਲਵਣਕਟੁਕੇਭ੍ਯੋਮ੍ਲਂ ਪਿਤ੍ਤਲਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥੋ ਵਾਚ੍ਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋਮ੍ਲੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਮਾਦਾਵਮ੍ਲਜਨ੍ਯਤਯੋਕ੍ਤਂ, ਦੋਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਨਿਯਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਨ ਤੇ ਪਥਕ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲੇਭ੍ਯ” (ਸੂ. ੧੯) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਸਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਕਫਾ” (ਸੂ. ੭) ਇਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ ਵਹ੍ਨਿਃ, ਸ ਚੇਹਾਨ੍ਨਪਾਨਪਚਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਯਦਨ੍ਨਂ ਦੇਹਧਾਤ੍ਵੋਜੋਬਲਵਰ੍ਣਾਦਿਪੋਸਕਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਰਾਹਾਰਾਨ੍ਨਹ੍ਯਪਕ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ” (ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ; ਤੇਨੇਹ ਵਹ੍ਨਿਕਾਰਣਪਿਤ੍ਤਜਨਕਮੇਵਾਦਾਵੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਤਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਜਨਕਮਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਤੋ ਰਸਪ੍ਰਧਾਨਮਪਿ ਮਧੁਰੋ ਨਾਦਾਵੁਕ੍ਤਃ| ਮਧੁਨ ਇਤਿ ਵਿਚ੍ਛੇਦਪਾਠੇਨ ਨਵਾਨਵਸ੍ਯ ਮਧੁਨਃ ਕਫਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਇਹ ਚ ਸਡ੍ਰਸਸ੍ਯੈਵ ਕਥਨਮੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯੇਣੈਵ, ਅਨੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਸਾਯਾਣਾਮਪਿ ਪਾਕਦ੍ਵਾਰਾ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍; ਯਤੋ ਲਵਣਃ ਪਾਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧੁਰਃ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਕਟੁਕੌ ਪਾਕਤੋ ਭਵਤਃ| ‘ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਂ ਤਿਕ੍ਤਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਹਾਰੀਤੀਯਃ, ਇਹ ਕੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਮਾਦਾਲ੍ਲਿਖਿਤਃ||੪||
Adhikarana ੪ (੫-੭) · Śloka ੭
ਪਰਮਤੋ ਵਰ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੫||
ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਮਾਂਸਸ਼ਾਕਫਲਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍|
ਵਰ੍ਗਾਨ੍ ਹਰਿਤਮਦ੍ਯਾਮ੍ਬੁਗੋਰਸੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਿਕਾਨ੍||੬||
ਦਸ਼ ਦ੍ਵੌ ਚਾਪਰੌ ਵਰ੍ਗੌ ਕਤਾਨ੍ਨਾਹਾਰਯੋਗਿਨਾਮ੍|
ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ||੭||
View original
परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः ||५||
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्|
वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्|
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे||७||
Show commentary
ਵਰ੍ਗੇਣ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਆਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵਰ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਰਸਵੀਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਭਾਵੋਲ੍ਪਵਿਸਯਤਯਾ ਪਥਕ੍ਪਠਿਤਃ| ਰਸਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਤੇਨ ਨ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਰਸਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਮਾਦਾਵਾਹਾਰਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ੂਕਵਨ੍ਤਿ ਧਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਿ||੫-੭||
Adhikarana ੫ (੮-੧੨) · Śloka ੧੨
ਅਥ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਵਰ੍ਗਃ- ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਰ੍ਮਹਾਸ਼ਾਲਿਃ ਕਲਮਃ ਸ਼ਕੁਨਾਹਤਃ |
ਤੂਰ੍ਣਕੋ ਦੀਰ੍ਘਸ਼ੂਕਸ਼੍ਚ ਗੌਰਃ ਪਾਣ੍ਡੁਕਲਾਙ੍ਗੁਲੌ||੮||
ਸੁਗਨ੍ਧਕੋ ਲੋਹਵਾਲਃ ਸਾਰਿਵਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਮੋਦਕਃ|
ਪਤਙ੍ਗਸ੍ਤਪਨੀਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਸ਼ਾਲਯਃ ਸ਼ੁਭਾਃ||੯||
ਸ਼ੀਤਾ ਰਸੇ ਵਿਪਾਕੇ ਚ ਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਮਾਰੁਤਾਃ|
ਬਦ੍ਧਾਲ੍ਪਵਰ੍ਚਸਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਬਂਹਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਲਾਃ||੧੦||
ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਰ੍ਵਰਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਮਲਾਪਹਃ |
ਮਹਾਂਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁ ਕਲਮਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁ ਤਤਃ ਪਰੇ||੧੧||
ਯਵਕਾ ਹਾਯਨਾਃ ਪਾਂਸੁਵਾਪ੍ਯਨੈਸਧਕਾਦਯਃ |
ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਸ਼ਾਲਯਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਨੁਕਾਰਂ ਗੁਣਾਗੁਣੈਃ||੧੨||
View original
अथ शूकधान्यवर्गः- रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः |
तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ||८||
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः|
पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||९||
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः|
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रमूत्रलाः||१०||
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः |
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे||११||
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः |
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः||१२||
Show commentary
ਇਹ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਾਮਾਨਿ ਨਾਨਾਦੇਸ਼ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ, ਤੇਨ ਨਾਮਜ੍ਞਾਨੇ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਤਥਾਭੂਤਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵਾਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਟੀਕਾਕਤਾਂ, ਤੇਨ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਿਭ੍ਯੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚਰਤਿ ਗੌਡੇ ਤਲ੍ਲੇਖਿਸ੍ਯਾਮੋਨ੍ਯਦੇਸ਼ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍| ਕਲਮੋ ਵੇਦਾਗ੍ਰਹਾਰੇਸੁ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਸ਼ਕੁਨਾਹਤਃ ਸ਼੍ਰਾਵਸ੍ਤ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਰਨਾਮ੍ਨਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਏਵ| ਮਹਾਸ਼ਾਲਿਰ੍ਮਗਧੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਹੈਮਨ੍ਤਿਕਂ ਧਾਨ੍ਯਂ, ਸਸ੍ਟਿਕਾਦਯਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਿਕਾਃ, ਵ੍ਰੀਹਯਃ ਸ਼ਾਰਦਾ ਇਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮਧੁਰਪਾਕਿਤ੍ਵੇਪਿ ਬਦ੍ਧਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ| ਮਹਾਂਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਵਿਤਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲੇਰਨੁ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਗੁਣਾ ਮਹਾਸ਼ਾਲੇਰ੍ਮਨਾਗਲ੍ਪਾਃ; ਏਵਂ ਤਸ੍ਯਾਨੁ ਕਲਮ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਮਹਾਸ਼ਾਲੇਃ| ਤਤਃ ਪਰੇ ਇਤਿ ਸ਼ਕੁਨਾਹਤਾਦਯਃ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮਲ੍ਪਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਣਾਗੁਣੈਰਿਤਿ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਯੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਤ੍ਵਤ੍ਰਿਮਲਾਪਹਤ੍ਵਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਮਗੁਣੈਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯਵਕਾਦਯੋਨੁਕਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਯਵਕਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਤ੍ਰਿਮਲਾਦਿਕਰਾ ਇਤਿ| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚੇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਯਾਮ੍ ||੮-੧੨||
Adhikarana ੬ (੧੩-੧੫) · Śloka ੧੫
ਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਗੁਰੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਃ ਸ੍ਥਿਰਾਤ੍ਮਕਃ|
ਸਸ੍ਟਿਕਃ ਪ੍ਰਵਰੋ ਗੌਰਃ ਕਸ੍ਣਗੌਰਸ੍ਤਤੋਨੁ ਚ||੧੩||
ਵਰਕੋਦ੍ਦਾਲਕੌ ਚੀਨਸ਼ਾਰਦੋਜ੍ਜ੍ਵਲਦਰ੍ਦੁਰਾਃ|
ਗਨ੍ਧਨਾਃ ਕੁਰੁਵਿਨ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਸਸ੍ਟਿਕਾਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਾ ਗੁਣੈਃ||੧੪||
ਮਧੁਰਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਪਾਕਸ਼੍ਚ ਵ੍ਰੀਹਿਃ ਪਿਤ੍ਤਕਰੋ ਗੁਰੁਃ|
ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੋਸ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਪਾਟਲਃ||੧੫||
View original
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः|
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः|
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः||१४||
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||
Show commentary
ਸਸ੍ਟਿਕਗੁਣੇਕਾਰਪ੍ਰਸ਼੍ਲੇਸਾਦਗੁਰੁਰਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇ (ਸੂ. ੫) ਸਸ੍ਟਿਕੋ ਲਘੁਃ ਪਠਿਤਃ| ਤਤੋਨੁ ਚੇਤਿ ਗੌਰਸਸ੍ਟਿਕਾਦਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗੁਣਃ| ਵਰਕੋਦ੍ਦਾਲਕਾਦਯਃ ਸਸ੍ਟਿਕਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਕੇਚਿਤ੍ ਕੁਧਾਨ੍ਯਾਨਿ ਵਰਕਾਦੀਨਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਵ੍ਰੀਹਿਰਿਤਿ ਸ਼ਾਰਦਾਸ਼ੁਧਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਪਾਟਲੋ ਵ੍ਰੀਹਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ- “ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਪਾਟਲਃ” ਇਤਿ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਾਟਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਗੁਣਕਥਨੇਨ ਨੇਹ ਵਿਰੋਧਃ||੧੩-੧੫||
Adhikarana ੭ (੧੬-੧੮) · Śloka ੧੮
ਸਕੋਰਦੂਸਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਃ ਕਸਾਯਮਧੁਰੋ ਲਘੁਃ|
ਵਾਤਲਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਸ਼ੋਸਣਃ||੧੬||
ਹਸ੍ਤਿਸ਼੍ਯਾਮਾਕਨੀਵਾਰਤੋਯਪਰ੍ਣੀਗਵੇਧੁਕਾਃ|
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਾਮ੍ਭਃਸ਼੍ਯਾਮਾਕਲੌਹਿਤ੍ਯਾਣੁਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵਃ ||੧੭||
ਮੁਕੁਨ੍ਦੋ ਝਿਣ੍ਟਿਗਰ੍ਮੂਟੀ ਵਰੁਕਾ ਵਰਕਾਸ੍ਤਥਾ|
ਸ਼ਿਬਿਰੋਤ੍ਕਟਜੂਰ੍ਣਾਹ੍ਵਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਸਦਸ਼ਾ ਗੁਣੈਃ||੧੮||
View original
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः|
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः||१६||
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः|
प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ||१७||
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा|
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः||१८||
Show commentary
ਕੋਰਦੂਸਾਦਯਃ ਕੁਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਕੋਰਦੂਸਃ ਕੋਦ੍ਰਵਃ, ਕੋਰਦੂਸਸ੍ਯ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਤ੍ਵਂ, ਤੇਨ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨੇ- “ਯਦਾ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਵਕੋਦ੍ਦਾਲਕਕੋਰਦੂਸਪ੍ਰਾਯਾਣ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ” (ਨਿ. ੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਕੋਰਦੂਸਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵੋਕ੍ਤਨਿਸ੍ਪਾਵਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਦਯੋਪਿ ਤਣਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਹਸ੍ਤਿਸ਼੍ਯਾਮਾਕਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਭੇਦ ਏਵ; ਨੀਵਾਰ ਉਡਿਕਾ; ਗਵੇਧੁਕੋ ਘੁਲੁਞ੍ਚਃ, ਸ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਾਤਿਕਾ ਉਡਿਕੈਵ ਸ੍ਥਲਜਾ ਰਕ੍ਤਸ਼ੂਕਾ; ਅਮ੍ਭਃਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾ ਜਲਜਾ ਓਡਿਕਾ ਲੋਕੇ ‘ਡੇ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ‘ਕਾਙ੍ਗਨੀ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਮੁਕੁਨ੍ਦੋ ‘ਵਾਕਸਤਣ’ ਇਤਿ; ਵਰੁਕਃ ਸ਼ਣਬੀਜਂ; ਵਰਕਃ ਸ਼੍ਯਾਮਬੀਜਂ; ਸ਼ਿਵਿਰਸ੍ਤੀਰਭੁਕ੍ਤੌ ‘ਸਿਦ੍ਧ(ਕ੍ਤਾ)ਕ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਜੂਰ੍ਣਾਹ੍ਵੋ ‘ਜੋਨਾਰ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ||੧੬-੧੮||
Adhikarana ੮ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤੋਗੁਰੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਬਹੁਵਾਤਸ਼ਕਦ੍ਯਵਃ|
ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਤ੍ ਸਕਸਾਯਸ਼੍ਚ ਬਲ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਨੁਤ੍||੧੯||
ਰੂਕ੍ਸਃ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸੋ ਮਧੁਰਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਾ|
ਮੇਦਃਕ੍ਰਿਮਿਵਿਸਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਬਲ੍ਯੋ ਵੇਣੁਯਵੋ ਮਤਃ||੨੦||
View original
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः|
स्थैर्यकृत् सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्||१९||
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा|
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||
Show commentary
ਯਵਸ੍ਯ ਗੁਰੋਰਪਿ ਬਹੁਵਾਤਤ੍ਵਂ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਯਵੋ ਲਘੁਃ ਪਠਿਤਃ, ਤੇਨਾਤ੍ਰਾਪ੍ਯਗੁਰੁਰਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਬਲ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰੋਤਃ- ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ| ਅਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੀਤਮਧੁਰਕਸਾਯਤ੍ਵੇਨਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਹਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਲਭ੍ਯਤ ਏਵ, ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਨ੍ਤਾ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੬) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍||੧੯-੨੦||
Adhikarana ੯ (੨੧-੨੨) · Śloka ੨੨
ਸਨ੍ਧਾਨਕਦ੍ਵਾਤਹਰੋ ਗੋਧੂਮਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਲਃ|
ਜੀਵਨੋ ਬਂਹਣੋ ਵਸ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰੋ ਗੁਰੁਃ||੨੧||
ਨਾਨ੍ਦੀਮੁਖੀ ਮਧੂਲੀ ਚ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਲੇ|
ਇਤ੍ਯਯਂ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋ ਵਰ੍ਗਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ||੨੨||
ਇਤਿ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਵਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਥਮਃ|
View original
सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः|
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः||२१||
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले|
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते||२२||
इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः|
Show commentary
ਗੋਧੂਮਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣੋਪਯੋਗਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੬) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨੇ “ਯਵਗੋਧੂਮਭੋਜਨਃ” (ਸੂ. ੬) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪੁਰਾਣਗੋਧੂਮਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ; ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮਃ ਕਫਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ ‘ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਮਧੁਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ| ਨਨ੍ਦੀਮੁਖੀ ਯਵਿਕਾ, ਮਧੂਲੀ ਗੋਧੂਮਭੇਦਃ| ਇਤ੍ਯਯਮਤ੍ਰ ‘ਇਤਿ’ ਪ੍ਰਕਾਰਾਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਪ੍ਤ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਮਾਪ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ- ਯਤ੍- ਬਹੁਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਯਂ ਸਮਾਪ੍ਤੋ ਗਣਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਥਾਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਗੁਣਕਥਨੇਨ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਸ੍ਠੋ ਵਰ੍ਗਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੨੧-੨੨||
Adhikarana ੧੦ (੨੩-੩੪) · Śloka ੩੪
ਅਥ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਵਰ੍ਗਃ- ਕਸਾਯਮਧੁਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਾਕੇ ਕਟੁਰ੍ਲਘੁਃ|
ਵਿਸ਼ਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਮੁਦ੍ਗਃ ਸੂਪ੍ਯੋਤ੍ਤਮੋ ਮਤਃ||੨੩||
ਵਸ੍ਯਃ ਪਰਂ ਵਾਤਹਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੋ ਮਧੁਰੋ ਗੁਰੁਃ|
ਬਲ੍ਯੋ ਬਹੁਮਲਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਾਸਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਦਦਾਤਿ ਚ||੨੪||
ਰਾਜਮਾਸਃ ਸਰੋ ਰੁਚ੍ਯਃ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍|
ਤਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਵਾਤਲੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਕਸਾਯੋ ਵਿਸ਼ਦੋ ਗੁਰੁਃ||੨੫||
ਉਸ੍ਣਾਃ ਕਸਾਯਾਃ ਪਾਕੇਮ੍ਲਾਃ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨਿਲਾਪਹਾਃ|
ਕੁਲਤ੍ਥਾ ਗ੍ਰਾਹਿਣਃ ਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਾਃ||੨੬||
ਮਧੁਰਾ ਮਧੁਰਾਃ ਪਾਕੇ ਗ੍ਰਾਹਿਣੋ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਲਾਃ|
ਮਕੁਸ੍ਠਕਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ||੨੭||
ਚਣਕਾਸ਼੍ਚ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਖਣ੍ਡਿਕਾਃ ਸਹਰੇਣਵਃ|
ਲਘਵਃ ਸ਼ੀਤਮਧੁਰਾਃ ਸਕਸਾਯਾ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਾਃ||੨੮||
ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੂਪੇਸ੍ਵਾਲੇਪਨੇਸੁ ਚ|
ਤੇਸਾਂ ਮਸੂਰਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹੀ ਕਲਾਯੋ ਵਾਤਲਃ ਪਰਮ੍||੨੯||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੋ ਮਧੁਰਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਸਾਯਃ ਕਟੁਕਸ੍ਤਿਲਃ|
ਤ੍ਵਚ੍ਯਃ ਕੇਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਬਲ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਘ੍ਨਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਤ੍||੩੦||
ਮਧੁਰਾਃ ਸ਼ੀਤਲਾ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯੋ ਬਲਘ੍ਨ੍ਯੋ ਰੂਕ੍ਸਣਾਤ੍ਮਿਕਾਃ|
ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਬਲਿਭਿਰ੍ਭੋਜ੍ਯਾ ਵਿਵਿਧਾਃ ਸ਼ਿਮ੍ਬਿਜਾਤਯਃ||੩੧||
ਸ਼ਿਮ੍ਬੀ ਰੂਕ੍ਸਾ ਕਸਾਯਾ ਚ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਿਨੀ|
ਨ ਚ ਵਸ੍ਯਾ ਨ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਚ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ||੩੨||
ਆਢਕੀ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੀ ਵਾਤਲਾ, ਕਫਵਾਤਨੁਤ੍|
ਅਵਲ੍ਗੁਜਃ ਸੈਡਗਜੋ, ਨਿਸ੍ਪਾਵਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਲਾਃ||੩੩||
ਕਾਕਾਣ੍ਡੋਮਾ(ਲਾ)ਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਮਾਸਵਤ੍ ਫਲਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|
ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਯਂ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਵਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਹਰ੍ਸਿਣਾ||੩੪||
ਇਤਿ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਵਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ|
View original
अथ शमीधान्यवर्गः- कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः|
विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः||२३||
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः|
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्|
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः||२५||
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः|
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः|
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः|
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः||२८||
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च|
तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः|
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः|
सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी|
न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||
आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्|
अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||
काकाण्डोमा(ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्|
द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||
इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः|
Show commentary
ਧਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਵਰ੍ਗੇਭਿਧਾਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਮੁਦ੍ਗੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸੂਪ੍ਯਂ ਸੂਪਯੋਗ੍ਯਂ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਮਃ ਸੂਪ੍ਯੋਤ੍ਤਮਃ | ਵਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਮਾਸਗੁਣੇ ਸ੍ਰਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਮਧੁਰਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਦੇਵ ਵਾਤਹਰਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦਭਿਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਾਤਹਨ੍ਤਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਵਞ੍ਜਾਤੀਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਤਿਵਚਨੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਰੁਤਿਕਰਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਪਿ ਵਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਮਾਸਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਰੁਤਿਕਰਂ ਚ ਵਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤ ਏਵ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਰੁਤਿਕਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਸ੍ਰੁਤਿਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਵਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ; ਤਦੇਵਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਵਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਮਾਸੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਰਾਜਮਾਸਗੁਣਕਥਨੇ ਤਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਰਿਤਿ ਮਾਸਵਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਃ; ਕਿਂਵਾ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਉਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕੁਲਤ੍ਥਗੁਣਃ, ਕੁਲਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਚਿਤ੍ਰਲੋਹਿਤਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਵਨ੍ਯਭੇਦੇਨ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਿ; ਅਤ ਏਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਵਨ੍ਯਃ ਕੁਲਤ੍ਥਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਨੁਤ੍” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮਕੁਸ੍ਟਕੋ ‘ਮੋਠ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਚਣਕਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਖਣ੍ਡਿਕਾ ਤ੍ਰਿਪੁਟਕਲਾਯਃ, ਹਰੇਣੁਃ ਵਰ੍ਤੁਲਕਲਾਯਃ| ਕਲਾਯੋ ਵਾਤਲ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਪੁਟਕਲਾਯਃ| ਤਿਲਗੁਣੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਕਸ੍ਣਤਿਲੇ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਤਿਲੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਸਿਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ, ਮਧ੍ਯਃ ਸਿਤੋ, ਹੀਨਤਰਾਸ੍ਤਤੋਨ੍ਯੇ” (ਸੁ. ੪੬) ਇਤਿ | ਵਿਵਿਧਾਃ ਸ਼ਿਮ੍ਬੀਜਾਤਯ ਇਤਿ ਕਸ੍ਣਪੀਤਰਕ੍ਤਸ਼੍ਵੇਤਕੁਸ਼ਿਮ੍ਬੀਭੇਦਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸ਼ਿਮ੍ਬੀ ਰੂਕ੍ਸਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਆਢਕੀ ਤੁਵਰੀ ਵਾਤਲੇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਕਫਵਾਤਨੁਦਿਤ੍ਯਵਲ੍ਗੁਜੈਡਗਜਯੋਰ੍ਬੀਜਸ੍ਯ ਗੁਣਃ| ਨਿਸ੍ਪਾਵੋ ਵਲ੍ਲਃ| ਕਾਕਾਣ੍ਡਃ ਸ਼ੂਕਰਸ਼ਿਮ੍ਬਿਃ , ਉਮਾ ਅਤਸੀ, ਊਰ੍ਣਾਪਾਠਪਕ੍ਸੇ ਤਸ੍ਯੈਵੋਰ੍ਣਾ| ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਵਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਮੀ ਸ਼ਿਮ੍ਬਿਃ, ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਧਾਨ੍ਯਮ੍||੨੩-੩੪||
Adhikarana ੧੧ (੩੫-੩੬) · Śloka ੩੭
ਅਥ ਮਾਂਸਵਰ੍ਗਃ- ਗੋਖਰਾਸ਼੍ਵਤਰੋਸ੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਵਦ੍ਵੀਪਿਸਿਂਹਰ੍ਕ੍ਸਵਾਨਰਾਃ|
ਵਕੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਸ੍ਤਰਕ੍ਸੁਸ਼੍ਚ ਬਭ੍ਰੁਮਾਰ੍ਜਾਰਮੂਸਿਕਾਃ||੩੫||
ਲੋਪਾਕੋ ਜਮ੍ਬੁਕਃ ਸ਼੍ਯੇਨੋ ਵਾਨ੍ਤਾਦਸ਼੍ਚਾਸਵਾਯਸੌ|
ਸ਼ਸ਼ਘ੍ਨੀ ਮਧੁਹਾ ਭਾਸੋ ਗਧ੍ਰੋਲੂਕਕੁਲਿਙ੍ਗਕਾਃ||੩੬||
ਧੂਮਿਕਾ ਕੁਰਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਸਹਾ ਮਗਪਕ੍ਸਿਣਃ|੩੭|
View original
अथ मांसवर्गः- गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः|
वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः||३५||
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ|
शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः||३६||
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः|३७|
Show commentary
ਸੂਪ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਵਰ੍ਗਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਖਰਃ ਗਰ੍ਦਭਃ; ਅਸ਼੍ਵਤਰਃ ਵੇਗਸਰਃ, ਸ ਚਾਸ਼੍ਵਾਯਾਂ ਖਰਾਜ੍ਜਾਤਃ; ਦ੍ਵੀਪਿਃ ਚਿਤ੍ਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ; ਕ੍ਸਃ ਭਲ੍ਲੂਕਃ| ਵਕਃ ਕੁਕ੍ਕੁਰਾਨੁਕਾਰੀ ਪਸ਼ੁਸ਼ਤ੍ਰੁਃ; ਤਰਕ੍ਸੁਃ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਭੇਦਃ ‘ਤਰਚ੍ਛ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ; ਬਭ੍ਰੁਃ ਅਤਿਲੋਮਸ਼ਃ ਕੁਕ੍ਕੁਰਃ ਪਰ੍ਵਤੋਪਕਣ੍ਠੇ ਭਵਤਿ, ਕੇਚਿਦ੍ਬਹਨ੍ਨਕੁਲਮਾਹੁਃ| ਲੋਪਾਕਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼ਗਾਲੋ ਮਹਾਲਾਙ੍ਗੂਲਃ| ਸ਼੍ਯੇਨਃ ਪਕ੍ਸੀ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਵਾਨ੍ਤਾਦਃ ਕੁਕ੍ਕੁਰਃ| ਚਾਸਃ(ਸਃ) ‘ਕਨਕਵਾਯਸ ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਸ਼ਸ਼ਘ੍ਨੀ ‘ਪਾਞ੍ਜਿਃ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਭਾਸਃ ਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣਃ ਪਕ੍ਸੀ ਸ਼ਿਖਾਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਹਵਰ੍ਗੇ| ਕੁਲਿਙ੍ਗਃ ਕਾਲਚਟਕਃ||੩੫-੩੬||-
Adhikarana ੧੨ (੩੭-੩੮) · Śloka ੩੮
ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਸ਼੍ਯਾਮਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਪਸ੍ਠਃ ਕਾਲਕਃ ਕਾਕੁਲੀਮਗਃ||੩੭||
ਕੂਰ੍ਚਿਕਾ ਚਿਲ੍ਲਟੋ ਭੇਕੋ ਗੋਧਾ ਸ਼ਲ੍ਲਕਗਣ੍ਡਕੌ|
ਕਦਲੀ ਨਕੁਲਃ ਸ਼੍ਵਾਵਿਦਿਤਿ ਭੂਮਿਸ਼ਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੩੮||
View original
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ|
कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||
Show commentary
ਕਾਕੁਲੀਮਗਃ ‘ਮਾਲੁਯਾਸਰ੍ਪ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇਤ ਇਤ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਭੇਦਾਃ| ਕੂਰ੍ਚਿਕਾ ਸਙ੍ਕੁਚਃ| ਚਿਲ੍ਲਟਃ ਚਿਯਾਰਃ| ਸ਼ਲ੍ਲਕਃ ਮਹਾਸ਼ਕਲੀ, ‘ਸ਼ਲਕ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ; ਗਣ੍ਡਕਃ ਗੋਧਾਭੇਦਃ| ਕਦਲੀ ‘ਕਦਲੀਹਟ੍ਟ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਸ਼੍ਵਾਵਿਤ੍ ‘ਸੇਜ੍ਜਕ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਭੂਮਿਸ਼ਯਾ ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਃ||੩੭-੩੮||
Adhikarana ੧੩ (੩੯) · Śloka ੩੯
ਸਮਰਸ਼੍ਚਮਰਃ ਖਙ੍ਗੋ ਮਹਿਸੋ ਗਵਯੋ ਗਜਃ|
ਨ੍ਯਙ੍ਕੁਰ੍ਵਰਾਹਸ਼੍ਚਾਨੂਪਾ ਮਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਰੁਰੁਸ੍ਤਥਾ||੩੯||
View original
सृमरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः|
न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा||३९||
Show commentary
ਸਮਰਃ ਮਹਾਸ਼ੂਕਰਃ| ਚਮਰਃ ਕੇਸ਼ਮਤ੍ਯੁਃ| ਖਙ੍ਗਃ ਗਣ੍ਡਕਃ| ਗਵਯਃ ਗਵਾਕਾਰਃ| ਨ੍ਯਙ੍ਕੁਃ ਨ੍ਯਙ੍ਕੁਸ਼ੋ ਹਰਿਣਃ| ਰੁਰੁਃ ਬਹੁਸ਼ਙ੍ਗੋ ਹਰਿਣਃ||੩੯||
Adhikarana ੧੪ (੪੦) · Śloka ੪੧
ਕੂਰ੍ਮਃ ਕਰ੍ਕਟਕੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਤਿਮਿਙ੍ਗਿਲਃ|
ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸ਼ਙ੍ਖੋਦ੍ਰਕੁਮ੍ਮੀਰਚੁਲੁਕੀਮਕਰਾਦਯਃ||੪੦||
ਇਤਿ ਵਾਰਿਸ਼ਯਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ...|੪੧|
View original
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः|
शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||
इति वारिशयाः प्रोक्ता...|४१|
Show commentary
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਃ ਗੋਤੁਣ੍ਡਨਕ੍ਰਃ| ਤਿਮਿਙ੍ਗਿਲਃ ਸਾਮੁਦ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤ੍ਸ੍ਯਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ਮੁਕ੍ਤਾਪ੍ਰਭਵੋ ਜਨ੍ਤੁਃ, ਊਦ੍ਰਃ ਜਲਬਿਡਾਲਃ, ਕੁਮ੍ਭੀਰਃ ਘਟਿਕਾਵਾਨ੍, ਚੁਲੁਕੀ ‘ਸ਼ੁਸ਼ੁ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਦੀਨਾਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗ੍ਰਹਣੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮ੍||੪੦||-
Adhikarana ੧੫ (੪੧-੪੪) · Śloka ੪੪
...ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਰਿਚਾਰਿਣਃ|
ਹਂਸਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੋ ਬਲਾਕਾ ਚ ਬਕਃ ਕਾਰਣ੍ਡਵਃ ਪ੍ਲਵਃ||੪੧||
ਸ਼ਰਾਰਿਃ ਪੁਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵਸ਼੍ਚ ਕੇਸ਼ਰੀ ਮਣਿਤੁਣ੍ਡਕਃ |
ਮਣਾਲਕਣ੍ਠੋ ਮਦ੍ਗੁਸ਼੍ਚ ਕਾਦਮ੍ਬਃ ਕਾਕਤੁਣ੍ਡਕਃ||੪੨||
ਉਤ੍ਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ਸੋ ਮੇਘਰਾਵੋਮ੍ਬਕੁਕ੍ਕੁਟੀ|
ਆਰਾ ਨਨ੍ਦੀਮੁਖੀ ਵਾਟੀ ਸੁਮੁਖਾਃ ਸਹਚਾਰਿਣਃ||੪੩||
ਰੋਹਿਣੀ ਕਾਮਕਾਲੀ ਚ ਸਾਰਸੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ੀਰ੍ਸਕਃ|
ਚਕ੍ਰਵਾਕਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਚ ਖਗਾਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ਬੁਚਾਰਿਣਃ||੪੪||
View original
...वक्ष्यन्ते वारिचारिणः|
हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः||४१||
शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः |
मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः||४२||
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी|
आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः||४३||
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः|
चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः||४४||
Show commentary
ਹਂਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਪਿ ਰਾਜਹਂਸਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਃ ‘ਕੋਞ੍ਚ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਬਕਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਪਕ੍ਸਃ| ਬਲਾਕਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ| ਕਾਰਣ੍ਡਵਃ ਕਾਕਵਕ੍ਤ੍ਰਃ| ਪ੍ਲਵਃ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਸੇਵਗਲਃ| ਸ਼ਰਾਰਿਃ ‘ਸ਼ਰਾਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਮਦ੍ਗੁਃ ਪਾਨੀਯਕਾਕਃ| ਕਾਦਮ੍ਬਃ ਕਲਹਂਸਃ| ਕਾਕਤੁਣ੍ਡਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਕਾਰਣ੍ਡਵਃ| ਉਤ੍ਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ‘ਕੁਰਲ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ਸਃ ਪੁਣ੍ਡਰਃ| ਮੇਘਰਾਵਃ ਮੇਘਨਾਦਃ; ਮੇਘਰਾਵਸ਼੍ਚਾਤਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਤਨ੍ਨ ਤਸ੍ਯ ਵਾਰਿਚਰਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਮ੍ਬੁਕੁਕ੍ਕੁਟੀ ਜਲਕੁਕ੍ਕੁਟੀ| ਆਰਾ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਾ| ਨਨ੍ਦੀਮੁਖੀ ਪਤ੍ਰਾਟੀ| ਸਾਰਸਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਰਕ੍ਤਸ਼ੀਰ੍ਸਕਃ ਸਾਰਸਭੇਦੋ ਲੋਹਿਤਸ਼ਿਰਾਃ| ਅਮ੍ਬੁਚਾਰਿਣ ਇਤਿ ਜਲੇ ਪ੍ਲਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੧-੪੪||
Adhikarana ੧੬ (੪੫-੪੬) · Śloka ੪੬
ਪਸਤਃ ਸ਼ਰਭੋ ਰਾਮਃ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੋ ਮਗਮਾਤਕਾ|
ਸ਼ਸ਼ੋਰਣੌ ਕੁਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਗੋਕਰ੍ਣਃ ਕੋਟ੍ਟਕਾਰਕਃ||੪੫||
ਚਾਰੁਸ੍ਕੋ ਹਰਿਣੈਣੌ ਚ ਸ਼ਮ੍ਬਰਃ ਕਾਲਪੁਚ੍ਛਕਃ|
ਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਰਪੋਤਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਮਗਾਃ||੪੬||
View original
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका|
शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः|
ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||
Show commentary
ਪਸਤਃ ਚਿਤ੍ਰਹਰਿਣਃ| ਸ਼ਰਭਃ ਅਸ੍ਟਾਪਦ ਉਸ੍ਟ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣੋ ਮਹਾਸ਼ਙ੍ਗਃ ਪਸ੍ਠਗਤਚਤੁਸ੍ਪਾਦਃ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਰਾਮਃ ਹਿਮਾਲਯੇ ਮਹਾਮਗਃ| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਃ ਚਤੁਰ੍ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਃ ਕਾਰ੍ਤਿਕਪੁਰੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਮਗਮਾਤਕਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾ ਪਥੂਦਰਾ ਹਰਿਣਜਾਤਿਃ| ਕੁਰਙ੍ਗਃ ਹਰਿਣਭੇਦਃ| ਗੋਕਰ੍ਣਃ ਗੋਮੁਖਹਰਿਣਵਿਸ਼ੇਸਃ | ਹਰਿਣਃ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਃ, ਏਣਃ ਕਸ੍ਣਸਾਰਃ| ਸ੍ਯਃ ਨੀਲਾਣ੍ਡੋ ਹਰਿਣਃ| ਚਾਰੁਸ੍ਕਾਦਯੋਪਿ ਹਰਿਣਭੇਦਾ ਏਵ| ਸ਼ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਬਿਲੇਸ਼ਯੇਸੁ ਪਠਿਤਃ, ਤਦਦੂਰਾਨ੍ਤਰਾਰ੍ਥਮ੍||੪੫-੪੬||
Adhikarana ੧੭ (੪੭-੪੯) · Śloka ੪੯
ਲਾਵੋ ਵਰ੍ਤੀਰਕਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਰ੍ਤੀਕਃ ਸਕਪਿਞ੍ਜਲਃ|
ਚਕੋਰਸ਼੍ਚੋਪਚਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕੁਕ੍ਕੁਭੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਤ੍ਮਕਃ||੪੭||
ਲਾਵਾਦ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤਕਾਦਯਃ|
ਵਰ੍ਤਕੋ ਵਰ੍ਤਿਕਾ ਚੈਵ ਬਰ੍ਹੀ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਕੁਕ੍ਕੁਟੌ||੪੮||
ਕਙ੍ਕਸ਼ਾਰਪਦੇਨ੍ਦ੍ਰਾਭਗੋਨਰ੍ਦਗਿਰਿਵਰ੍ਤਕਾਃ|
ਕ੍ਰਕਰੋਵਕਰਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਰਡਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਸ੍ਕਿਰਾਃ||੪੯||
View original
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः|
चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः||४७||
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः|
वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ||४८||
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः|
क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः||४९||
Show commentary
ਲਾਵਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਵਰ੍ਤੀਰਃ ਕਪਿਞ੍ਜਲਭੇਦਃ| ਕਪਿਞ੍ਜਲਃ ਗੌਰਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ| ਵਾਰ੍ਤੀਕਃ ਚਟਕਭੇਦਃ ਸਙ੍ਘਾਤਚਾਰੀ| ਉਪਚਕ੍ਰਃ ਚਕੋਰਭੇਦਃ| ਕੁਕ੍ਕੁਭਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ; ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਤ੍ਮਕ ਇਤਿ ਕੁਕ੍ਕੁਭਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਤੇਨ ਸ੍ਥੂਲਕੁਕ੍ਕੁਭੋ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਵਰ੍ਤਕਃ ‘ਵਟ੍ਟਹੀ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਵਾਰ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਾ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰਮੇਵ, ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਵਰ੍ਤਕਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵਰ੍ਤਿਕਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਭੇਦੇਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਲਾਘਵਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਤਿਕਾਦ੍ਵਰ੍ਤਿਕਾਯਾ ਲਾਘਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਬਰ੍ਹੀ ਮਯੂਰਃ| ਸ਼ਾਰਪਦੇਨ੍ਦ੍ਰਾਭਃ ਮਲ੍ਲਕਙ੍ਕਃ| ਗੋਨਰ੍ਦੋ ‘ਘੋਡਾਕਙ੍ਕ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਕ੍ਰਕਰਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਲਾਵਾਦਿਵਰ੍ਤਿਕਾਦਿਵਿਸ੍ਕਿਰਗਣਦ੍ਵਯਕਰਣਂ ਗੁਣਭੇਦਕਥਨਾਰ੍ਥਮ੍||੪੭-੪੯||
Adhikarana ੧੮ (੫੦-੫੨) · Śloka ੫੩
ਸ਼ਤਪਤ੍ਰੋ ਭਙ੍ਗਰਾਜਃ ਕੋਯਸ੍ਟਿਰ੍ਜੀਵਜੀਵਕਃ|
ਕੈਰਾਤਃ ਕੋਕਿਲੋਤ੍ਯੂਹੋ ਗੋਪਾਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਜਃ||੫੦||
ਲਟ੍ਟਾ ਲਟ੍ਟ(ਟੂ)ਸਕੋ ਬਭ੍ਰੁਰ੍ਵਟਹਾ ਡਿਣ੍ਡਿਮਾਨਕਃ|
ਜਟੀ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਪਾਕ੍ਕਾਰਲੋਹਪਸ੍ਠਕੁਲਿਙ੍ਗਕਾਃ ||੫੧||
ਕਪੋਤਸ਼ੁਕਸ਼ਾਰਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚਿਰਟੀਕਙ੍ਕੁਯਸ੍ਟਿਕਾਃ|
ਸਾਰਿਕਾ ਕਲਵਿਙ੍ਕਸ਼੍ਚ ਚਟਕੋਙ੍ਗਾਰਚੂਡਕਃ||੫੨||
ਪਾਰਾਵਤਃ ਪਾਣ੍ਡ(ਨ)ਵਿਕ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਤੁਦਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ|੫੩|
View original
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः|
कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः||५०||
लट्टा लट्ट(टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः|
जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ||५१||
कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः|
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||
पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः|५३|
Show commentary
ਸ਼ਤਪਤ੍ਰਃ ਕਾਸ੍ਠਕੁਕ੍ਕੁਟਕਃ| ਭਙ੍ਗਰਾਜਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਭ੍ਰਮਰਵਰ੍ਣਃ| ਕੋਯਸ੍ਟਿਃ ‘ਕੋਡਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਜੀਵਞ੍ਜੀਵਕਃ ਵਿਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮਤ੍ਯੁਃ| ਅਤ੍ਯੂਹਃ ਡਾਹੁਕਃ, ‘ਦਾਤ੍ਯੂਹ’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ, ਸ ਚ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਲਟ੍ਟਾ ਫੇਞ੍ਚਾਕੋ ਰਕ੍ਤਪੁਚ੍ਛਾਧੋਭਾਗਃ, ਲਟੂਸਕੋਪਿ ਤਦ੍ਭੇਦਃ| ਡਿਣ੍ਡਿਮਾਨਕਃ ਡਿਣ੍ਡਿਮਵਦੁਤ੍ਕਟਧ੍ਵਨਿਃ| ਕੁਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ ਵਨਚਟਕਾਕਾਰਃ ਪੀਤਮਸ੍ਤਕਃ ‘ਵਾਐ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਕਲਵਿਙ੍ਕਃ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਚਟਕਃ| ਚਟਕਸ੍ਤੁ ਦੇਵਕੁਲਚਟਕਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਃ| ਯਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਭ੍ਯੋ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ||੫੦-੫੨||-
Adhikarana ੧੯ (੫੩-੫੫) · Śloka ੫੬
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਸਹਾਸ੍ਤੇਨ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ||੫੩||
ਭੂਸ਼ਯਾ ਬਿਲਵਾਸਿਤ੍ਵਾਦਾਨੂਪਾਨੂਪਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ |
ਜਲੇ ਨਿਵਾਸਾਜ੍ਜਲਜਾ ਜਲੇਚਰ੍ਯਾਜ੍ਜਲੇਚਰਾਃ||੫੪||
ਸ੍ਥਲਜਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਗਾ ਜਾਙ੍ਗਲਚਾਰਿਣਃ|
ਵਿਕੀਰ੍ਯ ਵਿਸ੍ਕਿਰਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਤੁਦ੍ਯ ਪ੍ਰਤੁਦਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੫੫||
ਯੋਨਿਰਸ੍ਟਵਿਧਾ ਤ੍ਵੇਸਾ ਮਾਂਸਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ|੫੬|
View original
प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः||५३||
भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात् |
जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः||५४||
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः|
विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः||५५||
योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता|५६|
Show commentary
ਪ੍ਰਸਹਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿਰੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ| ਪ੍ਰਸਹ੍ਯੇਤਿ ਹਠਾਤ੍| ਆਨੂਪਾਨੂਪਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸਿਦ੍ਧਵਿਧੇਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਨੂਪਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਲੋਪਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਹਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਜਲੇਚਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਜਲਵਾਸਿਨਾਮੇਵ ਹਂਸਾਦੀਨਾਂ ਜਲੇ ਚਰਣਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ‘ਸ੍ਥਲਜਾ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਗਜਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਥਲਜਾਤੇਸੁ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਜਾਙ੍ਗਲਚਾਰਿਣ ਇਤਿ| ਵਿਕੀਰ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਏਵਂ ਪ੍ਰਤੁਦ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ, ਪ੍ਰਤੁਦ੍ਯੇਤਿ ਬਹੁਧਾਭਿਹਤ੍ਯ||੫੩-੫੫||-
Adhikarana ੨੦ (੫੬-੬੦) · Śloka ੬੧
ਪ੍ਰਸਹਾ ਭੂਸ਼ਯਾਨੂਪਵਾਰਿਜਾ ਵਾਰਿਚਾਰਿਣਃ||੫੬||
ਗੁਰੂਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾ ਬਲੋਪਚਯਵਰ੍ਧਨਾਃ|
ਵਸ੍ਯਾਃ ਪਰਂ ਵਾਤਹਰਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਧਨਾਃ||੫੭||
ਹਿਤਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਨਿਤ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਰਾ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਯਸ਼੍ਚ ਯੇ|
ਪ੍ਰਸਹਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਾਸ਼ਿਨਾਂ ਭਿਸਕ੍||੫੮||
ਜੀਰ੍ਣਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ਼ੋਸਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਲਾਵਾਦ੍ਯੋ ਵੈਸ੍ਕਿਰੋ ਵਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਤੁਦਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਮਗਾਃ||੫੯||
ਲਘਵਃ ਸ਼ੀਤਮਧੁਰਾਃ ਸਕਸਾਯਾ ਹਿਤਾ ਨਣਾਮ੍|
ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਕਫਾਨੁਗੇ||੬੦||
ਵਿਸ੍ਕਿਰਾ ਵਰ੍ਤਕਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸਹਾਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਾ ਗੁਣੈਃ|੬੧|
View original
प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः||५६||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः|
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये|
प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्||५८||
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्|
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः||५९||
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्|
पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः|६१|
Show commentary
ਪ੍ਰਸਹਾ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਮਾਂਸਾਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਸ਼੍ਯੇਨਾਦਯਃ, ਤਥਾ ਅਮਾਂਸਾਦਾਸ਼੍ਚ ਗਵਾਦਯਃ; ਤੇਨ ਮਾਂਸਾਦਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਪ੍ਰਸਹਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਚਿਰਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪ੍ਰਤੁਦਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਥਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਕਫਾਨੁਗੇ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ||੫੬-੬੦||-
Adhikarana ੨੧ (੬੧-੬੨) · Śloka ੬੩
ਨਾਤਿਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਾਂਸਮਾਜਮਦੋਸਲਮ੍||੬੧||
ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਬਂਹਣਮ੍|
ਮਾਂਸਂ ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਰੁ ਬਂਹਣਮਾਵਿਕਮ੍||੬੨||
ਯੋਨਾਵਜਾਵਿਕੇ ਮਿਸ਼੍ਰਗੋਚਰਤ੍ਵਾਦਨਿਸ਼੍ਚਿਤੇ|੬੩|
View original
नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६१||
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्|
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकम्||६२||
योनावजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते|६३|
Show commentary
ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਮਨੁਸ੍ਯਮਾਂਸਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇਨ ਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਯੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਾਜਮਾਂਸਂ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਆਵਿਕਂ ਮਾਂਸਂ ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਹਰਮਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸ਼ਰਦ੍ਵਿਧਾਵਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- “ਉਰਭ੍ਰਸ਼ਰਭਾਨ੍” (ਸੂ. ੬) ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨੇ (ਨਿ. ੨) ਤੁ ਵਰਾਹਮਹਿਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਵਿਕਮਾਂਸਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯੋਨਾਵਿਤਿ ਪ੍ਰਸਹਾਦ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਜਾਤੌ| ਮਿਸ਼੍ਰਗੋਚਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦਨੂਪਸੇਵਨਾਤ੍, ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਨ੍ਵਸੇਵਨਾਤ੍, ਕਦਾਚਿਦੁਭਯਸੇਵਨਾਦਜਾਵ੍ਯੋਰਨਿਸ਼੍ਚਿਤਯੋਨਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ, ‘ਅਨਿਸ਼੍ਚਿਤੇ’ ਇਤਿ ਯੋਨਿਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਕਿਂਵਾ ਅਜਾ ਚ ਅਵੀ ਚ ਏਤੇ ਅਨਿਸ਼੍ਚਿਤੇ| ਨਨੁ ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਰਪਿ ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਸੇਵਨਾਨ੍ਨ ਵਿਸ੍ਕਿਰਗਣੇ ਪਠਨੀਯਃ| ਨੈਵਂ, ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਜਾਤਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਯੋਰ੍ਨਿਯਮੇਨ ਨਿਸੇਵਣਾਦ੍ਗੁਣਨਿਯਮਃ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਤੁਮ੍; ਅਵ੍ਯਜਯੋਸ੍ਤੁ ਨਿਯਮੋਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਯਤਃ ਕੇਚਿਦਜਾਵੀ ਧਨ੍ਵਮਾਤ੍ਰਚਰੇ, ਕੇਚਿਚ੍ਚਾਨੂਪਮਾਤ੍ਰਚਰੇ, ਕੇਚਿਚ੍ਚੋਭਯਾਮਾਤ੍ਰਚਰੇ; ਤੇਨ ਤਯੋਰ੍ਨਿਯਮਚਰਕਤੋ ਯੋਨਿਭੇਦਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ||੬੧-੬੨||-
Adhikarana ੨੨ (੬੩-੮੭) · Śloka ੮੭
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਮਾਂਸਾਨਾਂ ਸ੍ਵਗੁਣੈਃ ਪਥਕ੍||੬੩||
ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦ੍ਗੁਣਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|
ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੇਧਾਗ੍ਨਿਵਯੋਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਯੁਸਾਮ੍||੬੪||
ਬਰ੍ਹੀ ਹਿਤਤਮੋ ਬਲ੍ਯੋ ਵਾਤਘ੍ਨੋ ਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਲਃ|
ਗੁਰੂਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਬਲਪ੍ਰਦਾਃ||੬੫||
ਬਂਹਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਾਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਹਂਸਾ ਮਾਰੁਤਨਾਸ਼ਨਾਃ|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਂਹਣਾਃ ਸ੍ਵਰਬੋਧਨਾਃ||੬੬||
ਬਲ੍ਯਾਃ ਪਰਂ ਵਾਤਹਰਾਃ ਸ੍ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚਰਣਾਯੁਧਾਃ|
ਗੁਰੂਸ੍ਣੋ ਮਧੁਰੋ ਨਾਤਿਧਨ੍ਵਾਨੂਪਨਿਸੇਵਣਾਤ੍||੬੭||
ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ ਸਞ੍ਜਯੇਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਾਨਨਿਲੋਲ੍ਬਣਾਨ੍|
ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸਰਕ੍ਤੇਸੁ ਕਪਿਞ੍ਜਲਾਃ||੬੮||
ਮਨ੍ਦਵਾਤੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮਾਧੁਰ੍ਯਲਾਘਵਾਤ੍|
ਲਾਵਾਃ ਕਸਾਯਮਧੁਰਾ ਲਘਵੋਗ੍ਨਿਵਿਵਰ੍ਧਨਾਃ||੬੯||
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਃ ਕਟੁਕਾਸ਼੍ਚ ਵਿਪਾਕਤਃ|
ਗੋਧਾ ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਾ ਕਸਾਯਕਟੁਕਾ ਰਸੇ||੭੦||
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀ ਬਂਹਣੀ ਬਲਵਰ੍ਧਨੀ|
ਸ਼ਲ੍ਲਕੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਸ਼੍ਚ ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁਕਃ ਸ੍ਮਤਃ||੭੧||
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਰਸ੍ਤਥਾ|
ਕਸਾਯਵਿਸ਼ਦਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਬਰ੍ਹਣਾਃ||੭੨||
ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਕਪੋਤਾ ਗਹਵਾਸਿਨਃ|
ਤੇਭ੍ਯੋ ਲਘੁਤਰਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਪੋਤਾ ਵਨਵਾਸਿਨਃ ||੭੩||
ਸ਼ੀਤਾਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਕਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ|
ਸ਼ੁਕਮਾਂਸਂ ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਂ ਵਿਪਾਕੇ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਲਮ੍||੭੪||
ਸ਼ੋਸਕਾਸਕ੍ਸਯਹਿਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਲਘੁ ਦੀਪਨਮ੍|
ਚਟਕਾ ਮਧੁਰਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਬਲਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਵਰ੍ਧਨਾਃ||੭੫||
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਃ ਸ਼ਮਨਾ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ|
ਕਸਾਯੋ ਵਿਸ਼ਦੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਾਕੇ ਕਟੁਰ੍ਲਘੁਃ||੭੬||
ਸ਼ਸ਼ਃ ਸ੍ਵਾਦੁਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨਿਲਾਵਰੇ|
ਮਧੁਰਾ ਮਧੁਰਾਃ ਪਾਕੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ਼ਮਨਾਃ ਸ਼ਿਵਾਃ||੭੭||
ਲਘਵੋ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਸ਼੍ਚੈਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|
ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਬਂਹਣਂ ਵਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਘ੍ਨਮਨਿਲਾਪਹਮ੍||੭੮||
ਵਰਾਹਪਿਸ਼ਿਤਂ ਬਲ੍ਯਂ ਰੋਚਨਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਗੁਰੁ|
ਗਵ੍ਯਂ ਕੇਵਲਵਾਤੇਸੁ ਪੀਨਸੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ||੭੯||
ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਂਸਕ੍ਸਯਹਿਤਂ ਚ ਤਤ੍|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਮਧੁਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਮਾਹਿਸਂ ਗੁਰੁ ਤਰ੍ਪਣਮ੍||੮੦||
ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਂ ਬਹਤ੍ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਚ ਜਨਯਤ੍ਯਪਿ|
ਗੁਰੂਸ੍ਣਾ ਮਧੁਰਾ ਬਲ੍ਯਾ ਬਂਹਣਾਃ ਪਵਨਾਪਹਾਃ||੮੧||
ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਹੁਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|
ਸ਼ੈਵਾਲਸ਼ਸ੍ਪਭੋਜਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਨਾਤ੍||੮੨||
ਰੋਹਿਤੋ ਦੀਪਨੀਯਸ਼੍ਚ ਲਘੁਪਾਕੋ ਮਹਾਬਲਃ|
ਵਰ੍ਣ੍ਯੋ ਵਾਤਹਰੋ ਵਸ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੋ ਬਲਵਰ੍ਧਨਃ||੮੩||
ਮੇਧਾਸ੍ਮਤਿਕਰਃ ਪਥ੍ਯਃ ਸ਼ੋਸਘ੍ਨਃ ਕੂਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ|
ਖਙ੍ਗਮਾਂਸਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਬਲਕਨ੍ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||੮੪||
ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਬਂਹਣਂ ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਘ੍ਨਮਨਿਲਾਪਹਮ੍|
ਧਾਰ੍ਤਰਾਸ੍ਟ੍ਰਚਕੋਰਾਣਾਂ ਦਕ੍ਸਾਣਾਂ ਸ਼ਿਖਿਨਾਮਪਿ||੮੫||
ਚਟਕਾਨਾਂ ਚ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰਣ੍ਡਾਨਿ ਚ ਹਿਤਾਨਿ ਚ|
ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਃਸੁ ਕਾਸੇਸੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇਸੁ ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਚ||੮੬||
ਮਧੁਰਾਣ੍ਯਵਿਦਾਹੀਨਿ ਸਦ੍ਯੋਬਲਕਰਾਣਿ ਚ|
ਸ਼ਰੀਰਬਂਹਣੇ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਖਾਦ੍ਯਂ ਮਾਂਸਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ||੮੭||
ਇਤਿ ਵਰ੍ਗਸ੍ਤਤੀਯੋਯਂ ਮਾਂਸਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ|
ਇਤਿ ਮਾਂਸਵਰ੍ਗਸ੍ਤਤੀਯਃ|
View original
सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||
केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते|
दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः||६५||
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः|
स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः|
गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||
तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्|
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्|
लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः||६९||
सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः|
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे||७०||
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी|
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा|
कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः|
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ||७३||
शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते|
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||
शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्|
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||
सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च|
कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे|
मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः|
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु|
गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे||७९||
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्|
स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि|
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः|
शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्||८२||
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः|
वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते|
खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्|
धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि||८५||
चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च|
क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च||८६||
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च|
शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते||८७||
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः|
इति मांसवर्गस्तृतीयः|
Show commentary
ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਯੂਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਗੁਣਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਗੁਣਸ਼ਾਲਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਯੂਰਸ੍ਯ ਗੁਰੁਤ੍ਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਤਕਾਦਿਗਣਪਠਿਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਂ ਸਤ੍ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਗਣੋਕ੍ਤਗੁਣਕਥਨੇਨ ਲਬ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਕਥਨੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਚਰਣਾਯੁਧਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ| ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਨਿਸੇਵਣਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਕਥਨੇਨ ਯ ਏਵ ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਨਿਸੇਵੀ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ ਸ ਏਵ ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯੇਪਿ ਯੇ ਗਵਾਦਯੋ ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਨਿਸੇਵਿਣਸ੍ਤੇਪਿ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸਮਾਨਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਕ੍ਤਃ| ਕਿਂਵਾ, ਤਿਤ੍ਤਿਰੇਰੇਵ ਏਵਙ੍ਗੁਣਤ੍ਵੇ ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਨਿਸੇਵਣਂ ਹੇਤੁਃ, ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗਵਾਦੇਰਨੂਪਦੇਸ਼ਾਦੇਰਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਪੋਤਾ ਗਹਵਾਸਿਨ ਇਤਿ ਪਾਰਾਵਤਾਃ| ਚਟਕਾ ਮਧੁਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਯੇ ਤੁ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਚਟਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੁਦਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਲਬ੍ਧਂ ਵਸ੍ਯਤ੍ਵਂ “ਤਪ੍ਤਿਂ ਚਟਕਮਾਂਸਾਨਾਂ ਗਤ੍ਵਾ ਯੋਨੁਪਿਬੇਤ੍ ਪਯਃ” (ਚਿ. ੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਾਦੇਵ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਮਯੂਰਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਬਹਵੋ ਗੁਣਾ ਗਣੋਕ੍ਤਗੁਣਾਧਿਕਾ ਇਤਿ ਪਥਕ੍ ਪਾਠਃ ਕਤਃ| “ਮਾਂਸਂ ਬਂਹਣਾਨਾਮ੍” (ਸੂ. ੨੫) ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵਾਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰਵਚਨੇਨ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਬਂਹਣਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ‘ਸ਼ਰੀਰਬਂਹਣੇ ਨਾਨ੍ਯਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਚਨਂ ਪ੍ਰਕਰਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾ ਤਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੬੩-੮੭||-
Adhikarana ੨੩ (੮੮-੯੭) · Śloka ੯੮
ਅਥ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗਃ- ਪਾਠਾਸ਼ੁਸਾਸ਼ਟੀਸ਼ਾਕਂ ਵਾਸ੍ਤੁਕਂ ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਾਕਮ੍||੮੮||
ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸ੍ਤੁ ਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍|
ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ਼ਮਨੀ ਵਸ੍ਯਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਰਸਾਯਨੀ||੮੯||
ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾ ਚ ਭੇਦਿਨੀ ਕੁਸ੍ਠਨਾਸ਼ਿਨੀ|
ਰਾਜਕ੍ਸਵਕਸ਼ਾਕਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਲਘੁ||੯੦||
ਗ੍ਰਾਹਿ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍|
ਕਾਲਸ਼ਾਕਂ ਤੁ ਕਟੁਕਂ ਦੀਪਨਂ ਗਰਸ਼ੋਫਜਿਤ੍||੯੧||
ਲਘੂਸ੍ਣਂ ਵਾਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਾਲਾਯਂ ਸ਼ਾਕਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਦੀਪਨੀ ਚੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾ ਚ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਕਫਮਾਰੁਤੇ||੯੨||
ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇਮ੍ਲਚਾਙ੍ਗੇਰੀ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਹਿਤਾ ਚ ਸਾ|
ਮਧੁਰਾ ਮਧੁਰਾ ਪਾਕੇ ਭੇਦਿਨੀ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਨੀ||੯੩||
ਵਸ੍ਯਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਚ ਸ਼ੀਤਾ ਚ ਮਦਘ੍ਨੀ ਚਾਪ੍ਯੁਪੋਦਿਕਾ|
ਰੂਕ੍ਸੋ ਮਦਵਿਸਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਿਨਾਮ੍||੯੪||
ਮਧੁਰੋ ਮਧੁਰਃ ਪਾਕੇ ਸ਼ੀਤਲਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਃ|
ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀ ਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰਂ ਕੁਚੇਲਾ ਵਨਤਿਕ੍ਤਕਮ੍||੯੫||
ਕਰ੍ਕੋਟਕਾਵਲ੍ਗੁਜਕੌ ਪਟੋਲਂ ਸ਼ਕੁਲਾਦਨੀ|
ਵਸਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾ ਕੇਮ੍ਬੂਕਂ ਸਕਠਿਲ੍ਲਕਮ੍||੯੬||
ਨਾਡੀ ਕਲਾਯਂ ਗੋਜਿਹ੍ਵਾ ਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਤਿਲਪਰ੍ਣਿਕਾ|
ਕੌਲਕਂ ਕਾਰ੍ਕਸ਼ਂ ਨੈਮ੍ਬਂ ਸ਼ਾਕਂ ਪਾਰ੍ਪਟਕਂ ਚ ਯਤ੍||੯੭||
ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਤਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤਂ ਕਟੁ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ|੯੮|
View original
अथ शाकवर्गः- पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम्||८८||
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम्|
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी||८९||
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी|
राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु||९०||
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्||९१||
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते|
दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते||९२||
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा|
मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी||९३||
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका|
रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्||९४||
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः|
मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्||९५||
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी|
वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्||९६||
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका|
कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्||९७||
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते|९८|
Show commentary
ਸ਼ਾਕਾਨਾਮਪਿ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਤ੍ਵੇਨਾਨਨ੍ਤਰਮੁਪਦੇਸ਼ਃ| ਸ਼ੁਸਾ ਕਾਸਮਰ੍ਦਃ| ਸ਼ਟੀ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਵਾਸ੍ਤੁਕਂ ਟਙ੍ਕਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍| ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯੇਤਿ ਨੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਸ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਤ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਤਿਕ੍ਤਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੦) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਮਤੇਨ, ਅਤ ਏਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ “ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੬) ਇਤ੍ਯੇਵਮੇਵ ਪਠਿਤਮ੍| ਰਾਜਕ੍ਸਵਕਃ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾ| ਕਾਲਸ਼ਾਕਂ ‘ਕਾਲਿਯਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ, ਕਾਲਾਖ੍ਯਮਿਤਿ ਕਾਲਸ਼ਾਕਮੇਵੋਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕਾਲਾਯਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀ ਮਣਿਮਣੀਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਕੁਚੇਲਾ ਅਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਧਕਾਭੇਦਃ| ਵਨਤਿਕ੍ਤਕਂ ਪਥ੍ਯਸੁਨ੍ਦਰਮ੍| ਅਵਲ੍ਗੁਜੋ ਵਾਲ੍ਗੁਜੀ| ਸ਼ਕੁਲਾਦਨੀ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ| ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾ ਕਾਕਤਿਕ੍ਤਾ| ਕਠਿਲ੍ਲਕਃ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ| ਨਾਡੀ ਨਾਡੀਚਃ| ਕਲਾਯੋ ਵਰ੍ਤੁਲਕਲਾਯਃ| ਤਿਲਪਰ੍ਣਿਕਾ ਹੁਲਹੁਲਿਕਾ| ਗੋਜਿਹ੍ਵਾ ਦਾਰ੍ਵਿਪਤ੍ਰਿਕਾ| ਕੁਲਕਃ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਃ, ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਕੁਲਕਂ ਪਟੋਲਭੇਦਮਾਹੁਃ| ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਰ੍ਕੋਟਕਃ||੮੮-੯੭||-
Adhikarana ੨੪ (੯੮-੧੧੩) · Śloka ੧੧੩
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸੂਪ੍ਯਸ਼ਾਕਾਨਿ ਫਞ੍ਜੀ ਚਿਲ੍ਲੀ ਕੁਤੁਮ੍ਬਕਃ||੯੮||
ਆਲੁਕਾਨਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਪਤ੍ਰਾਣਿ ਕੁਟਿਞ੍ਜਰਮ੍ |
ਸ਼ਣਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਃ ਸੁਵਰ੍ਚਲਾ||੯੯||
ਨਿਸ੍ਪਾਵਃ ਕੋਵਿਦਾਰਸ਼੍ਚ ਪਤ੍ਤੁਰਸ਼੍ਚੁਚ੍ਚੁਪਰ੍ਣਿਕਾ|
ਕੁਮਾਰਜੀਵੋ ਲੋਟ੍ਟਾਕਃ ਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਾ ਮਾਰਿਸਸ੍ਤਥਾ||੧੦੦||
ਕਲਮ੍ਬਨਾਲਿਕਾਸੂਰ੍ਯਃ ਕੁਸੁਮ੍ਭਵਕਧੂਮਕੌ|
ਲਕ੍ਸ੍ਮਣਾ ਚ ਪ੍ਰਪੁਨ੍ਨਾਡੋ ਨਲਿਨੀਕਾ ਕੁਠੇਰਕਃ||੧੦੧||
ਲੋਣਿਕਾ ਯਵਸ਼ਾਕਂ ਚ ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਕਮਵਲ੍ਗੁਜਮ੍|
ਯਾਤੁਕਃ ਸ਼ਾਲਕਲ੍ਯਾਣੀ ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਣੀ ਪੀਲੁਪਰ੍ਣਿਕਾ||੧੦੨||
ਸ਼ਾਕਂ ਗੁਰੁ ਚ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਜੀਰ੍ਯਤਿ|
ਮਧੁਰਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਚ ਭੇਦਨਮ੍||੧੦੩||
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤਰਸਂ ਸ੍ਨੇਹਾਢ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|
ਸ਼ਣਸ੍ਯ ਕੋਵਿਦਾਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੇਃ||੧੦੪||
ਪੁਸ੍ਪਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|
ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਪਦ੍ਮਾਦਿਪਲ੍ਲਵਾਃ||੧੦੫||
ਕਸਾਯਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਹਿਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍|
ਵਾਯੁਂ ਵਤ੍ਸਾਦਨੀ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਂ ਗਣ੍ਡੀਰਚਿਤ੍ਰਕੌ||੧੦੬||
ਸ਼੍ਰੇਯਸੀ ਬਿਲ੍ਵਪਰ੍ਣੀ ਚ ਬਿਲ੍ਵਪਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵਾਤਨੁਤ੍|
ਭਣ੍ਡੀ ਸ਼ਤਾਵਰੀਸ਼ਾਕਂ ਬਲਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿਕਂ ਚ ਯਤ੍||੧੦੭||
ਪਰ੍ਵਣ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਵਪੁਸ੍ਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|
ਲਘੁ ਭਿਨ੍ਨਸ਼ਕਤ੍ਤਿਕ੍ਤਂ ਲਾਙ੍ਗਲਕ੍ਯੁਰੁਬੂਕਯੋਃ||੧੦੮||
ਤਿਲਵੇਤਸਸ਼ਾਕਂ ਚ ਸ਼ਾਕਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਸ੍ਯ ਚ|
ਵਾਤਲਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਮਧੋਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੧੦੯||
ਰੂਕ੍ਸਾਮ੍ਲਮੁਸ੍ਣਂ ਕੌਸੁਮ੍ਭਂ ਕਫਘ੍ਨਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍||੧੧੦||
ਮੁਖਪ੍ਰਿਯਂ ਚ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਲਂ ਤ੍ਰਪੁਸਂ ਤ੍ਵਤਿ|
ਏਰ੍ਵਾਰੁਕਂ ਚ ਸਮ੍ਪਕ੍ਵਂ ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਕ੍ਲਮਾਰ੍ਤਿਨੁਤ੍||੧੧੧||
ਵਰ੍ਚੋਭੇਦੀਨ੍ਯਲਾਬੂਨਿ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਗੁਰੂਣਿ ਚ|
ਚਿਰ੍ਭਟੈਰ੍ਵਾਰੁਕੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਰ੍ਚੋਭੇਦਹਿਤੇ ਤੁ ਤੇ||੧੧੨||
ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਪਕ੍ਵਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਂ ਤਥਾ ਲਘੁ|
ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦੋਸਨਿਬਰ੍ਹਣਮ੍||੧੧੩||
View original
सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः||९८||
आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् |
शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||
निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका|
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा||१००||
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ|
लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||
लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्|
यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति|
मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते|
शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः||१०४||
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः|
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्|
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१०६||
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत्|
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्|
लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च|
वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्|
त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्||११०||
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति|
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्||१११||
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च|
चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||
सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु|
सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||
Show commentary
ਸੂਪ੍ਯਸ਼ਾਕਾਨਿ ਮਾਸਪਰ੍ਣ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਫਞ੍ਜੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯਸ੍ਟਿਕਾ| ਚਿਲ੍ਲੀ ਗੌਡਵਾਸ੍ਤੁਕਃ| ਕੁਤੁਮ੍ਬਕਃ ਦ੍ਰੋਣਪੁਸ੍ਪਿਕਾ| ਆਲੁਕਾਨਿ ਪਿਣ੍ਡਾਲੁਕਾਦੀਨਿ| ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਃ ਕਾਞ੍ਚਨਃ| ਸੁਵਰ੍ਚਲਾ ਸੂਰ੍ਯਭਕ੍ਤਿਕਾ, ਕੇਚਿਤ੍ ਫਪ੍ਪੁਕਮਾਹੁਃ| ਪਤ੍ਤੂਰਃ ਸ਼ਾਲਿਞ੍ਚਃ| ਚੁਚ੍ਚੁਪਰ੍ਣਿਕਾ ਨਾਡੀਚਭੇਦਃ| ਕੁਮਾਰਜੀਵਃ ਜੀਵਸ਼ਾਕਮ੍| ਲੋਟ੍ਟਾਕਃ ਲੋਟ੍ਟਾਮਾਰਿਸਃ| ਨਾਲਿਕਾ ਗੋਨਾਡੀਚਃ| ਆਸੁਰੀ ਰਾਜਿਕਾ ਮਣ੍ਡਕੋ ਵਾ| ਵਕਧੂਮਕਃ ਭੂਮਿਸ਼ਿਰੀਸਃ| ਲਕ੍ਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਾ| ਨਲਿਨੀ ਪਦ੍ਮਮਣਾਲਂ, ਨੀਲਿਨੀਤਿਪਾਠਪਕ੍ਸੇ ਬੁਹ੍ਨਾ| ਯਵਸ਼ਾਕਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍| ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਃ ਸਰ੍ਪਚ੍ਛਤ੍ਰਮ੍| ਅਵਲ੍ਗੁਜਮਿਤਿ ਅਵਲ੍ਗੁਜਭੇਦਃ| ਯਾਤੁਕਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀ| ਸ਼ਾਲਕਲ੍ਯਾਣੀ ਸ਼ਾਲਿਞ੍ਚਭੇਦਃ| ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਣੀ ਹਂਸਪਾਦਿਕਾ| ਪੀਲੁਪਰ੍ਣੀ ਮੋਰਟਕਃ| ਗਣ੍ਡੀਰਃ ਸ਼ਮਠਃ| ਬਿਲ੍ਵਪਰ੍ਣੀ ਬਿਲ੍ਵਾਰ੍ਜਕਮ੍| ਭਣ੍ਡੀ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਾ| ਪਰ੍ਵਣੀ ਪਰ੍ਵਸ਼ਾਕਮ੍| ਪਰ੍ਵਪੁਸ੍ਪੀ ਕੁਕ੍ਕੁਟੀ| ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਃ ਚਿਤ੍ਰੈਰਣ੍ਡਃ| ਏਰ੍ਵਾਰੁਕਂ ਰਾਜਕਰ੍ਕਟੀ| ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਕਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਬਾਲ੍ਯਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਭੇਦੇਨ ਪਠਿਤਂ ਤਦਪ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਭੇਵ, ਯਤੋ ਬਾਲਮਧ੍ਯਯੋਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵਂ ਕਫਕਰਤ੍ਵਂ ਚੋਕ੍ਤਂ, ਤਦਪੀਹ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਕਫੋਤ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੯੮-੧੧੩||
Adhikarana ੨੫ (੧੧੪-੧੨੪) · Śloka ੧੨੪
ਕੇਲੂਟਂ ਚ ਕਦਮ੍ਬਂ ਚ ਨਦੀਮਾਸਕਮੈਨ੍ਦੁਕਮ੍|
ਵਿਸ਼ਦਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਸਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ||੧੧੪||
ਉਤ੍ਪਲਾਨਿ ਕਸਾਯਾਣਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਿ ਚ|
ਤਥਾ ਤਾਲਪ੍ਰਲਮ੍ਬਂ ਸ੍ਯਾਦੁਰਃਕ੍ਸਤਰੁਜਾਪਹਮ੍||੧੧੫||
ਖਰ੍ਜੂਰਂ ਤਾਲਸ਼ਸ੍ਯਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਾਪਹਮ੍|
ਤਰੂਟਬਿਸਸ਼ਾਲੂਕਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਦਨਕਸ਼ੇਰੁਕਮ੍||੧੧੬||
ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਙ੍ਕਲੋਡ੍ਯਂ ਚ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲਨਾਲਾਸ੍ਤੁ ਸਪੁਸ੍ਪਾਃ ਸਫਲਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੧੧੭||
ਸ਼ੀਤਾਃ ਸ੍ਵਾਦੁਕਸਾਯਾਸ੍ਤੁ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਨਾਃ|
ਕਸਾਯਮੀਸਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੧੮||
ਪੌਸ੍ਕਰਂ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ਬੀਜਂ ਮਧੁਰਂ ਰਸਪਾਕਯੋਃ|
ਬਲ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਤਰ੍ਪਣੋ ਬਂਹਣਾਤ੍ਮਕਃ||੧੧੯||
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਵਸ੍ਯੋ ਮੁਞ੍ਜਾਤਕਃ ਪਰਮ੍|
ਜੀਵਨੋ ਬਂਹਣੋ ਵਸ੍ਯਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਰਸਾਯਨੇ||੧੨੦||
ਵਿਦਾਰਿਕਨ੍ਦੋ ਬਲ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਲਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਲਃ|
ਅਮ੍ਲਿਕਾਯਾਃ ਸ੍ਮਤਃ ਕਨ੍ਦੋ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਹਿਤੋ ਲਘੁਃ||੧੨੧||
ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ|
ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਸ਼ਾਕਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੨੨||
(ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਨਾਲਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਮਮ੍ਲਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|) ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਲੁਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਨ੍ਦਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮੁਖਪ੍ਰਿਯਮ੍|
ਸਰ੍ਪਚ੍ਛਤ੍ਰਕਵਰ੍ਜ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਬਹ੍ਵ੍ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਛਤ੍ਰਜਾਤਯਃ||੧੨੩||
ਸ਼ੀਤਾਃ ਪੀਨਸਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਾ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯ ਏਵ ਚ|
ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗੋਯਂ ਪਤ੍ਰਕਨ੍ਦਫਲਾਸ਼੍ਰਯਃ||੧੨੪||
ਇਤਿ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਃ|
View original
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम्|
विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते||११४||
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च|
तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम्||११५||
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम्|
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्||११६||
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः||११७||
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः|
कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्||११८||
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः|
बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः||११९||
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम्|
जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने||१२०||
विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः|
अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः||१२१||
नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये|
त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते||१२२||
(तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः|) तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम्|
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः||१२३||
शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च|
चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः||१२४||
इति शाकवर्गश्चतुर्थः|
Show commentary
ਕੇਲੁਟੇ ਹਾਰੀਤਵਚਨਂ- “ਕੇਲੁਟਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਵਿਟਪਂ ਤਤ੍ਕਨ੍ਦਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਲਃ” ਇਤਿ| ਕਦਮ੍ਬਂ ਕਦਮ੍ਬਿਕਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਦਮ੍ਬਕਮਾਹੁਃ| ਨਦੀਮਾਸਕਃ ‘ਉਦੀਮਾਨਕ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਐਨ੍ਦੁਕਂ ਨਿਕ੍ਸਾਰਃ| ਤਾਲਪ੍ਰਲਮ੍ਬਃ ਤਾਲਾਙ੍ਕੁਰਃ| ਸ਼ਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਮਸ੍ਤਕਮਜ੍ਜਾ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਤਰੁਟਃ ਕਹ੍ਲਾਰਕਨ੍ਦਃ| ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਦਨਂ ਧਿਞ੍ਚੁਲਿਕਾ| ਕਸ਼ੇਰੁਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਿਞ੍ਚੋਡਕਾ ਰਾਜਕਸ਼ੇਰੁਕਸ਼੍ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਙ੍ਕਾਲੋਡ੍ਯਂ ਹ੍ਰਸ੍ਵੋਤ੍ਪਲਕਨ੍ਦਃ| ਮੁਞ੍ਜਾਤਕ ਔਤ੍ਤਰਾਪਥਿਕਕਨ੍ਦਃ| ਅਮ੍ਲਿਕਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਵਿਟਪਾ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਾਮਰੂਪਾਦੌ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਪਚ੍ਛਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਪਫਣਾਕਾਰਂ ਛਤ੍ਰਕਮ੍| ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ਛਤ੍ਰਜਾਤਯਃ ਕਰੀਸਪਲਾਲਾਦਿਜਾ ਬਹੁਲਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਪਤ੍ਰਕਨ੍ਦਫਲਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ, ਤੇਨ ਪੁਸ੍ਪਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮਪਿ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੧੪-੧੨੪||
Adhikarana ੨੬ (੧੨੫-੧੬੫) · Śloka ੧੬੫
ਅਥ ਫਲਵਰ੍ਗਃ- ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਾਨ੍|
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਮੁਦਾਵਰ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਮ੍||੧੨੫||
ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾਮਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਂ ਕਾਸਂ ਚਾਸ਼ੁ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ|
ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਬਂਹਣੀ ਵਸ੍ਯਾ ਮਧੁਰਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਲਾ||੧੨੬||
ਮਧੁਰਂ ਬਂਹਣਂ ਵਸ੍ਯਂ ਖਰ੍ਜੂਰਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਕ੍ਸਯੇਭਿਘਾਤੇ ਦਾਹੇ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍||੧੨੭||
ਤਰ੍ਪਣਂ ਬਂਹਣਂ ਫਲ੍ਗੁ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਪਰੂਸਕਂ ਮਧੂਕਂ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੨੮||
ਮਧੁਰਂ ਬਂਹਣਂ ਬਲ੍ਯਮਾਮ੍ਰਾਤਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਗੁਰੁ|
ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਸ਼ੀਤਂ ਵਸ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||੧੨੯||
ਤਾਲਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਨਾਰਿਕੇਲਫਲਾਨਿ ਚ|
ਬਂਹਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਨਿ ਬਲ੍ਯਾਨਿ ਮਧੁਰਾਣਿ ਚ||੧੩੦||
ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਸਾਯਂ ਚ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਂ ਭਵ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਕ੍ਰਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍||੧੩੧||
ਅਮ੍ਲਂ ਪਰੂਸਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾ ਬਦਰਾਣ੍ਯਾਰੁਕਾਣਿ ਚ|
ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕੋਪੀਣਿ ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਨਿਕੁਚਾਨ੍ਯਪਿ||੧੩੨||
ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁ ਸਮ੍ਪਕ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਦੁਪ੍ਰਾਯਂ ਮੁਖਪ੍ਰਿਯਮ੍|
ਬਂਹਣਂ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਨਾਤਿਦੋਸਲਮਾਰੁਕਮ੍||੧੩੩||
ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਮਧੁਰਂ ਚਾਮ੍ਲਮੇਵ ਚ|
ਗੁਰੁ ਪਾਰਾਵਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮਰੁਚ੍ਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੧੩੪||
ਭਵ੍ਯਾਦਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗੁਣਂ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਫਲਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਤਥੈਵਾਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗੁਣਂ ਤੂਦਮਮ੍ਲਂ ਪਰੂਸਕਾਤ੍||੧੩੫||
ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਟਙ੍ਕਂ ਵਾਤਲਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਕਪਿਤ੍ਥਮਾਮਂ ਕਣ੍ਠਘ੍ਨਂ ਵਿਸਘ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਾਤਲਮ੍ ||੧੩੬||
ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਸਾਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਾਚ੍ਚ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍|
ਪਰਿਪਕ੍ਵਂ ਚ ਦੋਸਘ੍ਨਂ ਵਿਸਘ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਗੁਰ੍ਵਪਿ||੧੩੭||
ਬਿਲ੍ਵਂ ਤੁ ਦੁਰ੍ਜਰਂ ਪਕ੍ਵਂ ਦੋਸਲਂ ਪੂਤਿਮਾਰੁਤਮ੍|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤਦ੍ਬਾਲਂ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍||੧੩੮||
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਬਾਲਮਾਪੂਰ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਪਕ੍ਵਮਾਮ੍ਰਂ ਜਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਪ੍ਰਦਮ੍||੧੩੯||
ਕਸਾਯਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਂ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਜਾਮ੍ਬਵਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਾਤਕਰਂ ਪਰਮ੍||੧੪੦||
ਬਦਰਂ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਭੇਦਨਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਿਤ੍|
ਤਚ੍ਛੁਸ੍ਕਂ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਨ ਚ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ||੧੪੧||
ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਸ਼ੀਤਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਸਿਮ੍ਬਿ(ਞ੍ਚਿ)ਤਿਕਾਫਲਮ੍|
ਗਾਙ੍ਗੇਰੁਕੀ ਕਰੀਰਂ ਚ ਬਿਮ੍ਬੀ ਤੋਦਨਧਨ੍ਵਨਮ੍||੧੪੨||
ਮਧੁਰਂ ਸਕਸਾਯਂ ਚ ਸ਼ੀਤਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਮ੍|
ਸਮ੍ਪਕ੍ਵਂ ਪਨਸਂ ਮੋਚਂ ਰਾਜਾਦਨਫਲਾਨਿ ਚ||੧੪੩||
ਸ੍ਵਾਦੂਨਿ ਸਕਸਾਯਾਣਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਗੁਰੂਣਿ ਚ|
ਕਸਾਯਵਿਸ਼ਦਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਾਚ੍ਚ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍||੧੪੪||
ਅਵਦਂਸ਼ਕ੍ਸਮਂ ਹਦ੍ਯਂ ਵਾਤਲਂ ਲਵਲੀਫਲਮ੍|
ਨੀਪਂ ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਕਂ ਪੀਲੁ ਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵਿਕਙ੍ਕਤਮ੍||੧੪੫||
ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਂ ਚੈਵ ਦੋਸਘ੍ਨਂ ਗਰਹਾਰਿ ਚ|
ਐਙ੍ਗੁਦਂ ਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍||੧੪੬||
ਤਿਨ੍ਦੁਕਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਕਸਾਯਂ ਮਧੁਰਂ ਲਘੁ|
ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਮਲਕੇ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਰਸਾਂਲ੍ਲਵਣਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍||੧੪੭||
ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਪਰਮ੍|
ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਜਾਨ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਬਿਭੀਤਕਮ੍||੧੪੮||
ਸ੍ਵਰਭੇਦਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਪਿਤ੍ਤਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍|
ਅਮ੍ਲਂ ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਦੀਪਨਮ੍||੧੪੯||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਦਾਡਿਮਂ ਹਦ੍ਯਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਿ ਚ|
ਰੂਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਦਾਡਿਮਂ ਯਤ੍ਤੁ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਕੋਪਨਮ੍||੧੫੦||
ਮਧੁਰਂ ਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍ਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਾਡਿਮਮੁਤ੍ਤਮਮ੍|
ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੫੧||
ਅਮ੍ਲਿਕਾਯਾਃ ਫਲਂ ਪਕ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਦਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਂ ਗੁਣੈਃ|
ਗੁਣੈਸ੍ਤੈਰੇਵ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਦਨਂ ਤ੍ਵਮ੍ਲਵੇਤਸਮ੍||੧੫੨||
ਸ਼ੂਲੇਰੁਚੌ ਵਿਬਨ੍ਧੇ ਚ ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਮਦ੍ਯਵਿਪ੍ਲਵੇ |
ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਕਾਸੇ ਚ ਵਮ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਚੋਗਦੇਸੁ ਚ||੧੫੩||
ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਤ੍ਥੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ|
ਕੇਸਰਂ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਸ੍ਯ ਲਘੁ ਸ਼ੇਸਮਤੋਨ੍ਯਥਾ||੧੫੪||
ਰੋਚਨੋ ਦੀਪਨੋ ਹਦ੍ਯਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ|
ਕਰ੍ਚੂਰਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ||੧੫੫||
ਮਧੁਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਂ ਚ ਹਦ੍ਯਂ ਭਕ੍ਤਪ੍ਰਰੋਚਨਮ੍|
ਦੁਰ੍ਜਰਂ ਵਾਤਸ਼ਮਨਂ ਨਾਗਰਙ੍ਗਫਲਂ ਗੁਰੁ ||੧੫੬||
ਵਾਤਾਮਾਭਿਸੁਕਾਕ੍ਸੋਟਮੁਕੂਲਕਨਿਕੋਚਕਾਃ|
ਗੁਰੂਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਃ ਸੋਰੁਮਾਣਾ ਬਲਪ੍ਰਦਾਃ||੧੫੭||
ਵਾਤਘ੍ਨਾ ਬਂਹਣਾ ਵਸ੍ਯਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭਿਵਰ੍ਧਨਾਃ|
ਪ੍ਰਿਯਾਲਮੇਸਾਂ ਸਦਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਵਿਨਾ ਗੁਣੈਃ||੧੫੮||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਮਧੁਰਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਫਲਂ ਗੁਰੁ|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਚਾਙ੍ਕੋਟਫਲਮਗ੍ਨਿਜਿਤ੍||੧੫੯||
ਗੁਰੂਸ੍ਣਂ ਮਧੁਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕੇਸ਼ਘ੍ਨਂ ਚ ਸ਼ਮੀਫਲਮ੍|
ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਤਿ ਕਾਰਞ੍ਜਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਿਰੋਧਿ ਚ||੧੬੦||
ਆਮ੍ਰਾਤਕਂ ਦਨ੍ਤਸ਼ਠਮਮ੍ਲਂ ਸਕਰਮਰ੍ਦਕਮ੍|
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੈਰਾਵਤਕਮੇਵ ਚ||੧੬੧||
ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਚੈਵ ਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਕਟੁ ਤਿਕ੍ਤਕਮ੍|
ਵਾਤਲਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਰ੍ਪਟਕੀਫਲਮ੍||੧੬੨||
ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਮਮ੍ਲਂ ਚ ਵਾਤਲਂ ਚਾਕ੍ਸਿਕੀਫਲਮ੍|
ਮਧੁਰਾਣ੍ਯਮ੍ਲਪਾਕੀਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਿ ਚ||੧੬੩||
ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥੋਦੁਮ੍ਬਰਪ੍ਲਕ੍ਸਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਨਾਂ ਫਲਾਨਿ ਚ|
ਕਸਾਯਮਧੁਰਾਮ੍ਲਾਨਿ ਵਾਤਲਾਨਿ ਗੁਰੂਣਿ ਚ||੧੬੪||
ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥ੍ਯਗ੍ਨਿਸਮਂ ਤਨ੍ਮਾਂਸਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਪਞ੍ਚਮਃ ਫਲਵਰ੍ਗੋਯਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋਪਯੋਗਿਕਃ||੧੬੫||
ਇਤਿ ਫਲਵਰ੍ਗਃ|
View original
अथ फलवर्गः- तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्|
वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम्||१२५||
तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति|
मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला||१२६||
मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्|
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम्||१२७||
तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते||१२८||
मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु|
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति||१२९||
तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च|
बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च||१३०||
मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्|
पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम्||१३१||
अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च|
पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि||१३२||
नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम्|
बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||
द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च|
गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||
भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते|
तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात्||१३५||
कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्|
कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ||१३६||
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि||१३७||
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्|
पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||
कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम्||१४०||
बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्|
तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते||१४१||
कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ञ्चि)तिकाफलम्|
गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम्||१४२||
मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम्|
सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च||१४३||
स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च|
कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्||१४४||
अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम्|
नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्||१४५||
प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च|
ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्||१४६||
तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु|
विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान्||१४७||
रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम्|
रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८||
स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम्||१४९||
स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च|
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्||१५०||
मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम्|
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते||१५१||
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः|
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम्||१५२||
शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे |
हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च||१५३||
वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते|
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा||१५४||
रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः|
कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||१५५||
मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्|
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ||१५६||
वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः||१५७||
वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः|
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः||१५८||
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु|
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित्||१५९||
गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्|
विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च||१६०||
आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम्|
रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च||१६१||
वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम्|
वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम्||१६२||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्|
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च||१६३||
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च|
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च||१६४||
भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम्|
पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः||१६५||
इति फलवर्गः|
Show commentary
ਫਲਾਨਾਮਪਿ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਚ੍ਛਾਕਵਦੁਪਯੋਗਾਤ੍ ਫਲਵਰ੍ਗਮਾਹ| ਮਦ੍ਵੀਕਾਗ੍ਰੇਭਿਧੀਯਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਫਲ੍ਗੁ ਔਦੁਮ੍ਬਰਮ੍| ਮਧੂਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਫਲਂ ਕੁਸੁਮਂ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪਰੂਸਕਂ ਚੇਹ ਮਧੁਰਪਰੂਸਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਆਮ੍ਰਾਤਮ੍ ‘ਆਮਡਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਮਾਮ੍ਰਫਲਸਦਸ਼ਮਿਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ; ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਮਧੁਰਮਮ੍ਲਂ ਚ; ਅਤ੍ਰ ਮਧੁਰਸ੍ਯੈਵ ਗੁਣਃ, ਅਮ੍ਲਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਾਲਸ਼ਸ੍ਯਾਨੀਤਿ ਤਾਲਫਲਾਨਿ, ਯਥਾ “ਹਰੀਤਕੀਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ” (ਚਿ. ੧) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਫਲਮੇਵ ਸ਼ਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਪਕ੍ਵਾਨਿ; ਤੇਨ ਪਕ੍ਵਤਾਲਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਭਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਰਙ੍ਗਫਲਂ; ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸਂਹਤਿਮਾਤ੍ਰਫਲਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਆਰੁਕਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਪੁਰੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੂਃ ਸ਼ਗਾਲਬਦਰੀ, ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੂਨਿਕੁਚਯੋਰ੍ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਪਾਠੇਨ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਯੋਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪਰੂਸਕਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾਣਾਂ ਯ ਏਵ ਪਰੂਸਕਾਦਯੋਮ੍ਲਾਸ੍ਤ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਾ ਇਤਿ| ਪਾਰਾਵਤਃ ਕਾਮਰੂਪਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰ ਯੋ ਮਧੁਰਃ ਸ ਸ਼ੀਤਃ, ਯਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਃ ਸ ਉਸ੍ਣ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਰਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਵੀਰ੍ਯੇ ਲਬ੍ਧੇਪਿ ਪੁਨਰ੍ਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਮ੍ਲਸ੍ਯਾਮਲਕਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਟਙ੍ਕਂ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਕਪਿਤ੍ਥਬਿਲ੍ਵਾਮ੍ਰਾਣਾਮਵਸ੍ਥਾਭੇਦੇਨ ਗੁਣਕਥਨਂ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤੇਸਾਮੁਪਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਬਦਰਂ ਮਧ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਂ; ਤਦ੍ਧਿ ਮਧੁਰਮੇਵ ਭਵਤਿ| ਗਾਙ੍ਗੇਰੁਕਂ ਨਾਗਬਲਾਫਲਮ੍| ਕਰੀਰੋ ਮਰੁਜੋ ਦ੍ਰੁਮਃ| ਤੋਦਨਂ ਧਨ੍ਵਨਭੇਦਃ| ਰਾਜਾਦਨਂ ਕ੍ਸੀਰੀ| ਅਵਦਂਸ਼ਕ੍ਸਮਮਿਤਿ ਲਵਲੀਫਲਂ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਰੁਚਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਨੀਪਂ ਕਦਮ੍ਬਕਮ੍| ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਕਫਲਂ ‘ਸੇਹ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਪੀਲੁ ਔਤ੍ਤਰਾਪਥਿਕਮ੍| ਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕੇਤਕੀਫਲਮ੍| ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਂ ਪਾਨੀਯਾਮਲਕਮ੍| ਤਿਨ੍ਦੁਕਂ ਕੇਨ੍ਦੁਃ| ਦਾਡਿਮਗੁਣੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧੀਤਿ ਅਮ੍ਲਦਾਡਿਮਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਿ, ਮਧੁਰਂ ਤੁ ਕਫਾਵਿਰੋਧਿ, ਏਵਂ ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਮਧੁਰਂ ਚਾਮ੍ਲਮੇਵ ਚ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਤੁ ਮਧੁਰਮਮ੍ਲਂ ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੬) ਇਤਿ| ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਮਹਾਰ੍ਦ੍ਰਕਮ੍| ਅਮ੍ਲਿਕਾ ਤਿਨ੍ਤਿਡੀ| ਸ਼ੇਸਮਿਤਿ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮ੍, ਅਤੋਨ੍ਯਥੇਤਿ ਗੁਰੁ; ਕਿਂਵਾ, ਸ਼ੂਲੇਰੁਚਾਵਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਕੇਸ਼ਰਗੁਣਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਵਾਤਾਮਾਦਯ ਔਤ੍ਤਰਾਪਥਿਕਾਃ| ਪ੍ਰਿਯਾਲੋਯਂ ਮਗਧਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਦਨ੍ਤਸ਼ਠਃ ਜਮ੍ਬੀਰਃ; ਕੇਚਿਦਮ੍ਲੋਟਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਇਹਾਮ੍ਰਾਤਕਮਮ੍ਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਮਧੁਰਮਾਮ੍ਰਾਤਕਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਰਮਰ੍ਦਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਗ੍ਰਾਮਜਂ ਵਨਜਂ ਚ| ਐਰਾਵਤਮ੍ ਅਮ੍ਲਾਤਕਂ; ਕਿਂਵਾ ਨਾਗਰਙ੍ਗਮ੍| ਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥੇ ਫਲਵਤ੍ ਖਾਦ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਗੋਸ੍ਠਵਾਰ੍ਤਾਕਸਞ੍ਜ੍ਞਕਂ, ਤਸ੍ਯੇਹ ਗੁਣਃ; ਕਿਂਵਾ ਫਲਵਦਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯੈਵ ਵਾਰ੍ਤਾਕਸ੍ਯੋਪਯੋਜ੍ਯਸ੍ਯਾਯਂ ਗੁਣਃ| ਆਕ੍ਸਿਕੀ ਲਤਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਫਲਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਅਨੁਪਾਕਿ ‘ਅਨੁਯਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਅਗ੍ਨਿਸਮਮਿਤਿ ਸ੍ਫੋਟਾਦਿਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍||੧੨੫-੧੬੫||
Adhikarana ੨੭ (੧੬੬-੧੭੭) · Śloka ੧੭੭
ਅਥ ਹਰਿਤਵਰ੍ਗਃ- ਰੋਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਵਸ੍ਯਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਮ੍|
ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਬਨ੍ਧੇਸੁ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੧੬੬||
ਰੋਚਨੋ ਦੀਪਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਰ੍ਮੁਖਸ਼ੋਧਨਃ|
ਜਮ੍ਬੀਰਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਃ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨੋ ਭਕ੍ਤਪਾਚਨਃ||੧੬੭||
ਬਾਲਂ ਦੋਸਹਰਂ, ਵਦ੍ਧਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ, ਮਾਰੁਤਾਪਹਮ੍|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸਿਦ੍ਧਂ, ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਤੁ ਮੂਲਕਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍||੧੬੮||
ਹਿਕ੍ਕਾਕਾਸਵਿਸਸ਼੍ਵਾਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਵਿਨਾਸ਼ਨਃ|
ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸੁਰਸਃ ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਹਾ||੧੬੯||
ਯਵਾਨੀ ਚਾਰ੍ਜਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸ਼ਾਲੇਯਮਸ੍ਟਕਮ੍|
ਹਦ੍ਯਾਨ੍ਯਾਸ੍ਵਾਦਨੀਯਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਚ||੧੭੦||
ਗਣ੍ਡੀਰੋ ਜਲਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਸ੍ਤੁਮ੍ਬਰੁਃ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਿਕਾ|
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਕਟੁਰੂਕ੍ਸਾਣਿ ਕਫਵਾਤਹਰਾਣਿ ਚ||੧੭੧||
ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਘ੍ਨਃ ਕਟੁਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣੋ ਭੂਸ੍ਤਣੋ ਵਕ੍ਰਸ਼ੋਧਨਃ|
ਖਰਾਹ੍ਵਾ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਬਸ੍ਤਿਰੋਗਰੁਜਾਪਹਾ||੧੭੧||
ਧਾਨ੍ਯਕਂ ਚਾਜਗਨ੍ਧਾ ਚ ਸੁਮੁਖਸ਼੍ਚੇਤਿ ਰੋਚਨਾਃ|
ਸੁਗਨ੍ਧਾ ਨਾਤਿਕਟੁਕਾ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਚ||੧੭੩||
ਗ੍ਰਾਹੀ ਗਞ੍ਜਨਕਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ|
ਸ੍ਵੇਦਨੇਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਮਪਿਤ੍ਤਿਨਾਮ੍||੧੭੪||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੋ ਮਾਰੁਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪਲਾਣ੍ਡੁਰ੍ਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍ |
ਆਹਾਰਯੋਗੀ ਬਲ੍ਯਸ਼੍ਚ ਗੁਰੁਰ੍ਵਸ੍ਯੋਥ ਰੋਚਨਃ||੧੭੫||
ਕ੍ਰਿਮਿਕੁਸ੍ਠਕਿਲਾਸਘ੍ਨੋ ਵਾਤਘ੍ਨੋ ਗੁਲ੍ਮਨਾਸ਼ਨਃ|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਲਸ਼ੁਨਃ ਕਟੁਕੋ ਗੁਰੁਃ||੧੭੬||
ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਿ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਫਲਾਨਿ ਚ|
ਹਰਿਤਾਨਾਮਯਂ ਚੈਸ ਸਸ੍ਠੋ ਵਰ੍ਗਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ||੧੭੭||
ਇਤਿ ਹਰਿਤਵਰ੍ਗਃ|
View original
अथ हरितवर्गः- रोचनं दीपनं वृष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम्|
वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते||१६६||
रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः|
जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः||१६७||
बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम्|
स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित्||१६८||
हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः|
पित्तकृत् कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा||१६९||
यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम्|
हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च||१७०||
गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका|
तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च||१७१||
पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्रशोधनः|
खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा||१७१||
धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः|
सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च||१७३||
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः|
स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम्||१७४||
श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् |
आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः||१७५||
क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः|
स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः||१७६||
शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च|
हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते||१७७||
इति हरितवर्गः|
Show commentary
ਹਰਿਤਾਨਾਮਪ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਕਾਦੀਨਾਂ ਫਲਵਦਗ੍ਨਿਪਾਕਮਨ੍ਤਰੇਣ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਫਲਮਨੁ ਹਰਿਤਕਥਨਂ, ਫਲੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦਭਿਧਾਨਂ ਹਰਿਤਸ੍ਯ ਤਪ੍ਤ੍ਯਨਾਧਾਯਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਵ੍ਯਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਗੁਣਸ਼੍ਚਾਹਾਰਸਂਯੋਗਿਵਰ੍ਗੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਜਮ੍ਬੀਰਃ ਪਰ੍ਣਾਸਭੇਦਃ, ਜਮ੍ਬੀਰਫਲਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿ| ਬਾਲਂ ਦੋਸਹਰਮਿਤਿ ਤਰੁਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾਯਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਵਚਨਂ ਹਿ- “ਯਾਵਦ੍ਧਿ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾਨ੍ਵਿਤਾਨਿ ਨਵਪ੍ਰਰੂਢਾਨਿ ਚ ਮੂਲਕਾਨਿ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਵਲ੍ਲਘੁਦੀਪਨਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਾਣਿ ਚੈਵ”| ਵਦ੍ਧਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਿਤਿ ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਮ੍, ਏਨਾਮੇਵ ਮੂਲਕਾਵਸ੍ਥਾਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਮੂਲਕਂ ਕਨ੍ਦਾਨਾਮਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਮ੍” (ਸੂ. ੨੫) ਇਤਿ| ਮਾਰੁਤਾਪਹਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਬਾਲਂ ਵਦ੍ਧਂ ਚ| ‘ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਿ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੈਵ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕਸ੍ਯ ਕਫਵਾਤਹਨ੍ਤਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਹੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਤਥਾ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਚ ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਤਾਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਅਰ੍ਜਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪਰ੍ਣਾਸਃ| ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਵਿਟਪਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਃ; ਸ਼ਾਲੇਯਸ਼੍ਚਾਣਕ੍ਯਮੂਲਂ ਮਰੌ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਕਿਂਵਾ ਸ਼ਾਲੇਯਮਿਤਿ ਮਿਸ੍ਤੇਯਂ ਪਾਟਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਚਾਣਕ੍ਯਮੂਲਮਿਸ੍ਤੇਯੇ ਸ਼ਾਲੇਯਾਭਿਖ੍ਯਯਾ ਜਗੁਃ” ਇਤਿ; ਮਸ੍ਟਕਂ ਰਾਜਿਕਾ| ਗਣ੍ਡੀਰੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਰਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਯੋ ਰਕ੍ਤਃ ਸ ਹਿ ਕਟੁਤ੍ਵੇਨ ਹਰਿਤਵਰ੍ਗੇ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਜਲਜਃ ਸ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗੇ ਪਠਿਤ ਇਤਿ ਨੈਕਸ੍ਯ ਵਰ੍ਗਦ੍ਵਯੇ ਪਾਠਃ| ਜਲਪਿਪ੍ਪਲੀ ਜਲੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਕਾਰਾ ਭਵਤਿ| ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰੀ ਗੋਜਿਹ੍ਵਿਕਾ, ਕਿਂਵਾ ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਾਕਤਿਃ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰੀ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਵਦਾਕਤ੍ਯਾ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰੀਤਿ ਭਾਸਿਤਾ| ਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਸਮਾਕਤ੍ਯਾ ਤੁਮ੍ਬੁਰੂਣਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚ” ਇਤਿ| ਭੂਸ੍ਤਣੋ ਗਨ੍ਧਤਣਃ| ਖਰਾਹ੍ਵਾ ਕਸ੍ਣਜੀਰਕਮ੍| ਅਜਗਨ੍ਧਾ ਵਨਯਵਾਨੀ| ਸੁਮੁਖਃ ਪਰ੍ਣਾਸਭੇਦਃ| ਅਯਂ ਚ ਧਾਨ੍ਯਕਾਦੀਨਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਗੁਣਃ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਤ੍ਵਾਹਾਰਯੋਗਿਗਣੇ “ਕਾਰਵੀ ਕੁਞ੍ਚਿਕਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਗਞ੍ਜਨਕਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਨਾਲਪਤ੍ਰਃ ਪਲਾਣ੍ਡੁਰੇਵ| ਏਤਾਨੀਤਿ ਹਰਿਤਵਰ੍ਗੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਮਪਿ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗੁਣ ਉਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਾਨ੍ਤਰਕਥਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦਭਿਧਾਨਮਾਹਾਰਸਂਯੋਗਿਵਰ੍ਗੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੧੬੬-੧੭੭||
Adhikarana ੨੮ (੧੭੮) · Śloka ੧੭੮
ਅਥ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗਃ- ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਮਦ੍ਯਮਮ੍ਲੋਸ੍ਣਮਮ੍ਲਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਵਿਪਾਕਤਃ|
ਸਰ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੧੭੮||
View original
अथ मद्यवर्गः- प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः|
सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते||१७८||
Show commentary
ਅਨ੍ਨਮਭਿਧਾਯ ਪਾਨਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਨਪ੍ਰਧਾਨਮਪਿ ਪਾਨੀਯਮੁਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯ ਹਰ੍ਸਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਜ੍ਜਨਾਨਾਂ ਮੁਖ੍ਯਪੇਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਦ੍ਯਮਾਹ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਮਦ੍ਯੇ ਪੀਯਮਾਨੇ ਨਾਮ੍ਲਰਸਤਾ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ, ਤਥਾਪਿ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਮੁਖਸ੍ਰਾਵਾਦ੍ਯਮ੍ਲਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਮ੍ਲਮੇਵ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਮਧੁਰਾਣਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਭਾਵਾਣਿ ਮਧੁਰਾਣ੍ਯੇਵ ਕਤ੍ਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ, ਤਥੇਤਰਾਣ੍ਯਪਿ” (ਵਿ. ੮) ਇਤਿ| ਤੇਨ, ਅਮ੍ਲਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯਾਮ੍ਲਰਸਤ੍ਵਮੇਵ; ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ- “ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਮਦ੍ਯਮਮ੍ਲਾਨਾਮੁਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਵਰ੍ਤਤੇ” (ਚਿ. ੨੪) ਇਤਿ| ਵਿਪਾਕਤ ਇਤਿ ਤਤੀਯਾਯਾਂ ਤਸਿਃ||੧੭੮||
Adhikarana ੨੯ (੧੭੯-੧੯੫) · Śloka ੧੯੫
ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਸਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍|
ਸੁਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਵਾਤਘ੍ਨੀ ਸ੍ਤਨ੍ਯਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯੇਸੁ ਚ||੧੭੯||
ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਾਸਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਹਾਰੁਚੌ|
ਵਮ੍ਯਾਨਾਹਵਿਬਨ੍ਧੇਸੁ ਵਾਤਘ੍ਨੀ ਮਦਿਰਾ ਹਿਤਾ||੧੮੦||
ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਟੋਪਕਫਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ|
ਜਗਲੋ ਗ੍ਰਾਹਿਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਃ ਸ਼ੋਫਘ੍ਨੋ ਭਕ੍ਤਪਾਚਨਃ||੧੮੧||
ਸ਼ੋਸਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਨ੍|
ਹਨ੍ਤ੍ਯਰਿਸ੍ਟਃ ਕਫਕਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ਰੋਚਨਦੀਪਨਃ ||੧੮੨||
ਮੁਖਪ੍ਰਿਯਃ ਸੁਖਮਦਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰੋਗਨੁਤ੍ |
ਜਰਣੀਯਃ ਪਰਿਣਤੋ ਹਦ੍ਯੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਃ||੧੮੩||
ਰੋਚਨੋ ਦੀਪਨੋ ਹਦ੍ਯਃ ਸ਼ੋਸਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ|
ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਘ੍ਨੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਃ ਪਕ੍ਵਰਸੋ ਮਤਃ||੧੮੪||
ਜਰਣੀਯੋ ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਵਿਸ਼ੋਧਨਃ|
ਲੇਖਨਃ ਸ਼ੀਤਰਸਿਕੋ ਹਿਤਃ ਸ਼ੋਫੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍||੧੮੫||
ਸਸ੍ਟਭਿਨ੍ਨਸ਼ਕਦ੍ਵਾਤੋ ਗੌਡਸ੍ਤਰ੍ਪਣਦੀਪਨਃ|
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵ੍ਰਣਹਿਤਾ ਦੀਪਨੀ ਚਾਕ੍ਸਿਕੀ ਮਤਾ ||੧੮੬||
ਸੁਰਾਸਵਸ੍ਤੀਵ੍ਰਮਦੋ ਵਾਤਘ੍ਨੋ ਵਦਨਪ੍ਰਿਯਃ|
ਛੇਦੀ ਮਧ੍ਵਾਸਵਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮੈਰੇਯੋ ਮਧੁਰੋ ਗੁਰੁਃ||੧੮੭||
ਧਾਤਕ੍ਯਾਭਿਸੁਤੋ ਹਦ੍ਯੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਰੋਚਨਦੀਪਨਃ|
ਮਾਧ੍ਵੀਕਵਨ੍ਨ ਚਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣੋ ਮਦ੍ਵੀਕੇਕ੍ਸੁਰਸਾਸਵਃ||੧੮੮||
ਰੋਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਬਲ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਿ ਚ|
ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਂ ਕਫਘ੍ਨਂ ਚ ਮਧੁ ਲਘ੍ਵਲ੍ਪਮਾਰੁਤਮ੍||੧੮੯||
ਸੁਰਾ ਸਮਣ੍ਡਾ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਾ ਯਵਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਲਾ|
ਗੁਰ੍ਵੀ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾ ਤੁ ਮਧੂਲਿਕਾ||੧੯੦||
ਦੀਪਨਂ ਜਰਣੀਯਂ ਚ ਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਕ੍ਰਿਮਿਰੋਗਨੁਤ੍|
ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਹਿਤ ਭੇਦਿ ਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਮ੍||੧੯੧||
ਦਾਹਜ੍ਵਰਾਪਹਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪਾਨਾਦ੍ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍|
ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਮਵਸ੍ਰਂਸਿ ਦੀਪਨਂ ਚਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍||੧੯੨||
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਭਿਨਵਂ ਮਦ੍ਯਂ ਗੁਰੁਦੋਸਸਮੀਰਣਮ੍|
ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਦੀਪਨਂ ਲਘੁ ਰੋਚਨਮ੍||੧੯੩||
ਹਰ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਮਦ੍ਯਂ ਭਯਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਾਪਹਮ੍|
ਪ੍ਰਾਗਲ੍ਭ੍ਯਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿਭਾਤੁਸ੍ਟਿਪੁਸ੍ਟਿਬਲਪ੍ਰਦਮ੍||੧੯੪||
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੈਰ੍ਵਿਧਿਵਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੀਤਂ ਸ੍ਯਾਦਮਤਂ ਯਥਾ|
ਵਰ੍ਗੋਯਂ ਸਪ੍ਤਮੋ ਮਦ੍ਯਮਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||੧੯੫||
ਇਤਿ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗਃ ਸਪ੍ਤਮਃ|
View original
कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च||१७९||
हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ|
वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता||१८०||
शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः|
जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः||१८१||
शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान्|
हन्त्यरिष्टः कफकृतान् रोगान्रोचनदीपनः ||१८२||
मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् |
जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः||१८३||
रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः|
स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः||१८४||
जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः|
लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम्||१८५||
सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता ||१८६||
सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः||१८७||
धातक्याऽभिषुतो हृद्यो रूक्षो रोचनदीपनः|
माध्वीकवन्न चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः||१८८||
रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च|
विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम्||१८९||
सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला|
गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका||१९०||
दीपनं जरणीयं च हृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत्|
ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम्||१९१||
दाहज्वरापहं स्पर्शात् पानाद्वातकफापहम्|
विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम्||१९२||
प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम्|
स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम्||१९३||
हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम्|
प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम्||१९४||
सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा|
वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः||१९५||
इति मद्यवर्गः सप्तमः|
Show commentary
ਸੁਰਾ ਅਨੁਦ੍ਧਤਮਣ੍ਡਾ| ਮਦਿਰਾ ਤੁ ਸੁਰਾਮਣ੍ਡਃ| ਜਗਲਃ ਭਕ੍ਤਕਿਣ੍ਵਕਤਾ ਸੁਰਾ| ਅਰਿਸ੍ਟ ਔਸਧਕ੍ਵਾਥਮਧ੍ਵਾਦਿਸਮ੍ਪਾਦਿਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਦਨ੍ਤ੍ਯਭਯਾਰਿਸ੍ਟਾਦਿਃ| ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪ੍ਰਕਤਿਕ ਆਸਵਃ| ਪਕ੍ਵਰਸਃ ਯਃ ਕ੍ਵਥਿਤੇਨੇਕ੍ਸੁਰਸੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸ਼ੀਤਰਸਿਕਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੇਕ੍ਸੁਰਸਕਤਃ| ਗੌਡਃ ਗੁਡਪ੍ਰਕਤਿਕਃ| ਸੁਰਾਸਵਃ ਯਤ੍ਰ ਸੁਰਯੈਵ ਤੋਯਕਾਰ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪਕਤੋ ਮਧ੍ਵਾਸਵਃ| ਮੈਰੇਯਲਕ੍ਸਣਂ ਯਥਾ- “ਆਸਵਸ੍ਯ ਸੁਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਯੋਰੇਕਤ੍ਰ ਭਾਜਨੇ| ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਤਦ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਨ੍ਮੈਰੇਯਮੁਭਯਾਸ਼੍ਰਯਮ੍” ਇਤਿ| ਧਾਤਕ੍ਯਾਭਿਸੁਤੋ ਧਾਤਕੀਫਲਾਸਵਃ| ਮਾਧ੍ਵੀਕਂ ਮਧੁਪ੍ਰਧਾਨਂ ‘ਰੋਚਨਂ ਦੀਪਨਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ; ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਦ੍ਵੀਕੇਕ੍ਸੁਰਸਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਲਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਤ ਆਸਵੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਮਧ੍ਵਿਤਿ ਮਧੁਪ੍ਰਧਾਨ ਆਸਵਃ| ਸੁਰਾ ਸਮਣ੍ਡੇਤਿ ਯਵਤਣ੍ਡੁਲਕਤਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯੇਤਿ ਵਿਚ੍ਛੇਦਃ| ਮਧੂਲਕਃ ਗੋਧੂਮਭੇਦਃ, ਤਤ੍ਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮਧੂਲਕਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮੇਦਕਮਾਹੁਃ| ਦੀਪਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੌਵੀਰਤੁਸੋਦਕਗੁਣਃ| ਅਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮਿਤਿ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮੇਵਾਮ੍ਲਗੁਣਮ੍||੧੭੯-੧੯੫||
Adhikarana ੩੦ (੧੯੬) · Śloka ੧੯੬
ਅਥ ਜਲਵਰ੍ਗਃ- ਜਲਮੇਕਵਿਧਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਤਤ੍ਯੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਨਭਸ੍ਤਲਾਤ੍|੧੯੬|
View original
अथ जलवर्गः- जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात्|१९६|
Show commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪਾਨਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਜਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਧਾਰਕਾਰਹੈਮਤੌਸਾਰਮਪਿ| ਏਕਵਿਧਮਿਤਿ “ਸ਼ਿਵਾਃ ਖਲ੍ਵਾਪਃ” (ਸੂ. ੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਗੁਣਂ, ਤਥਾ ‘ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੁਚਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਗੁਣਮ੍| ਐਨ੍ਦ੍ਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਦਸ੍ਟਵਸ਼ੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰੇਰਿਤਮ੍|੧੯੬|-
Adhikarana ੩੧ (੧੯੬) · Śloka ੧੯੬
ਤਤ੍ ਪਤਤ੍ ਪਤਿਤਂ ਚੈਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤੇ||੧੯੬||
View original
तत् पतत् पतितं चैव देशकालावपेक्षते||१९६||
Show commentary
ਏਕਵਿਧਤ੍ਵੇਪਿ ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ ਪਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਤਦ੍ ਦੇਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਗਤਭੂਤਰੂਪਂ, ਕਾਲਂ ਚ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦਿਰੂਪਂ; ਤਥਪਤਿਤਂ ਚ ਭੂਮਿਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਂ ਦੇਸ਼ਂ, ਕਾਲਂ ਚ ਤਥੈਵਾਪੇਕ੍ਸਤੇ; ‘ਗੁਣਦੋਸਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੯੬||
Adhikarana ੩੨ (੧੯੭) · Śloka ੧੯੭
ਖਾਤ੍ ਪਤਤ੍ ਸੋਮਵਾਯ੍ਵਰ੍ਕੈਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਾਲਾਨੁਵਰ੍ਤਿਭਿਃ|
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਮਹੀਗੁਣੈਃ||੧੯੭||
View original
खात् पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||
Show commentary
ਏਨਮੇਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ- ਖਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੋਮਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਅਪਿ ਗਗਨਗਤਧੂਲੀਰੂਪਾਯਾਸ੍ਤਥਾ ਮੇਘਸਹਚਰਿਤਲੂਤਾਦਿਵਿਸਾਦਿਰੂਪਾਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਣਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਵਾਯੁਗ੍ਰਹਣਾਦੇਵ ਵਾਯੁਨਾ ਨੀਯਮਾਨਾਯਾਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਾਲਾਨੁਵਰ੍ਤਿਭਿਰਿਤਿ ਕਾਲਪਰਾਧੀਨੈਃ; ਏਤੇਨ ਕਾਲਕਤ ਏਵ ਸੋਮਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਨ ਕਾਲਸ੍ਯਾਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਤਾ| ਪਤਿਤਜਲਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਕਾਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਸਨ੍ਨਮਿਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਯਸ੍ਯਾਂ ਮਹ੍ਯਾਂ ਯੇ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ੀਤਾਦਯ ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੈਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਜਲਂ ਭਵਤਿ| ਏਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਗਾਙ੍ਗਸਾਮੁਦ੍ਰਭੇਦੋ ਗੁਣਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਕਤ ਏਵ ਦਿਵ੍ਯਜਲਸ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤੇਨ, ਯਦ੍ਵਿਸਾਦਿਜੁਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ ਸਾਮੁਦ੍ਰਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ, ਯਦ੍ਧੂਲ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਸਾਦਿਨਾ ਚ ਰਹਿਤਂ ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਦ੍ਗਾਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ| ਆਸ਼੍ਵਿਨੇ ਤੁ ਮਾਸਿ ਦਿਵ੍ਯਜਲਸ੍ਯ ਧੂਲੀਵਿਸਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਕਾਲਮਹਿਮ੍ਨਾ ਭਵਨ੍ਨਪਿ ਵਾ ਨ ਜਲਂ ਤਥਾ ਦੂਸਯਤਿ; ਅਤ ਉਕ੍ਤਂ ਸੂਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਤਨ੍ਨ ਪਾਤਵ੍ਯਂ ਮਾਸਾਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜਾਦ੍ਵਿਨਾ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੫) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਾਰੀਤਵਚਨਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਤਿਕਾਗ੍ਰਹਾਯਣਯੋਰਪ੍ਯਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ ਜਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮੇਵ ਭਵਤਿ; ਯਦਾਹ- “ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਯਾਂ ਸ਼ਰਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਤੇ ਪ੍ਰਵਾਤਿ ਚ| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਚਾਪਿ ਗਹ੍ਨੀਯਾਤ੍ਤਜ੍ਜਲਂ ਮਨ੍ਮਯੈਰ੍ਘਟੈਃ” ਇਤਿ| ਤੇਨ ‘ਆਸ਼੍ਵਯੁਜਾਦ੍ਵਿਨਾ’ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਆਸ਼੍ਵਯੁਜਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਜਲੋਪਾਦੇਯਤੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ, ਨ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਵਿਨ ਏਵੋਪਾਦੇਯਤੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਪਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ- ਆਸ਼੍ਵਿਨ ਏਵ ਪਰਮਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਿਤਿ| ਜਤੂਕਰ੍ਣਵਚਨਂ ਹਿ- “ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਚਰਨ੍ਤਿ ਘਨੈਃ ਸਹੋਰਗਾ ਵਿਯਤਿ ਕੀਟਲੂਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਦ੍ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਮਪੇਯਂ ਖਜਲਮਗਸ੍ਤ੍ਯੋਦਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮ੍” ਇਤਿ||੧੯੭||
Adhikarana ੩੩ (੧੯੮) · Śloka ੧੯੮
ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੁਚਿ ਸ਼ਿਵਂ ਮਸ੍ਟਂ ਵਿਮਲਂ ਲਘੁ ਸਡ੍ਗੁਣਮ੍|
ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਮੁਦਕਂ,...|੧੯੮|
View original
शीतं शुचि शिवं मृष्टं विमलं लघु षड्गुणम्|
प्रकृत्या दिव्यमुदकं,...|१९८|
Show commentary
ਦਿਵ੍ਯਜਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਤਗੁਣਮਾਹ- ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਵਮਿਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣਕਰਤ੍ਵੇਨ| ਮਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਦਨਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ|੧੯੮|-
Adhikarana ੩੪ (੧੯੮-੨੦੮) · Śloka ੨੦੮
...ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ ਪਾਤ੍ਰਮਪੇਕ੍ਸਤੇ||੧੯੮||
ਸ਼੍ਵੇਤੇ ਕਸਾਯਂ ਭਵਤਿ ਪਾਣ੍ਡਰੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਤਿਕ੍ਤਕਮ੍|
ਕਪਿਲੇ ਕ੍ਸਾਰਸਂਸਸ੍ਟਮੂਸਰੇ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੧੯੯||
ਕਟੁ ਪਰ੍ਵਤਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਮਧੁਰਂ ਕਸ੍ਣਮਤ੍ਤਿਕੇ|
ਏਤਤ੍ ਸਾਡ੍ਗੁਣ੍ਯਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਹੀਸ੍ਥਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਹਿ|
ਤਥਾਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕਾਰਂ ਹਿਮਂ ਚ ਯਤ੍||੨੦੦||
ਯਦਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਤਤੀਨ੍ਦ੍ਰਸਸ੍ਟਂ ਚੋਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਪਾਤ੍ਰੈਃ ਪਰਿਗਹ੍ਯਤੇਮ੍ਭਃ|
ਤਦੈਨ੍ਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਦਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਪੇਯਂ ਸਲਿਲਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍ ||੨੦੧||
ਈਸਤ੍ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਲਘੁ|
ਅਰੂਕ੍ਸਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਨੀਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍||੨੦੨||
ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਪਾਨੀਯਂ ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ ਮਧੁਰਂ ਨਵਮ੍|
ਤਨੁ ਲਘ੍ਵਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ਰਦਿ ਵਰ੍ਸਤਿ||੨੦੩||
ਤਤ੍ਤੁ ਯੇ ਸੁਕੁਮਾਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭੂਯਿਸ੍ਠਭੋਜਨਾਃ|
ਤੇਸਾਂ ਭੋਜ੍ਯੇ ਚ ਭਕ੍ਸ੍ਯੇ ਚ ਲੇਹ੍ਯੇ ਪੇਯੇ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੨੦੪||
ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਸ੍ਯਂ ਬਲਹਿਤਂ ਗੁਰੁ|
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਤੋ ਲਘੁਤਰਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍||੨੦੫||
ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਸਨ੍ਤਿਕਂ ਜਲਮ੍|
ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਿਕਂ ਤ੍ਵਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਜਲਮਿਤ੍ਯੇਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ|
ਤਾਵਤਾਵਿਹਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਮ੍ਭਸੋ ਗੁਣਾਃ||੨੦੬||
ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਸੁ ਤੁ ਕਾਲੇਸੁ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੋਯਦਾਃ|
ਸਲਿਲਂ ਤਤ੍ਤੁ ਦੋਸਾਯ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ||੨੦੭||
ਰਾਜਭੀ ਰਾਜਮਾਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸੁਕੁਮਾਰੈਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵੈਃ|
ਸੁਗਹੀਤਾਃ ਸ਼ਰਦ੍ਯਾਪਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨੦੮||
View original
...भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||
श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्|
कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||
कटु पर्वतविस्तारे मधुरं कृष्णमृत्तिके|
एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि|
तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत्||२००||
यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः|
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् ||२०१||
ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु|
अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||
गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्|
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||
तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः|
तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||
हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु|
किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||
कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्|
ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः|
ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||
विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः|
सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||
राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः|
सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः||२०८||
Show commentary
ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਹੇਤੁਮਾਹ- ਭ੍ਰਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਤ੍ਰਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਨਦ੍ਯਾਦਿਪਾਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਵਦ੍ਭਵਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਯਦ੍ਯਾਪਿ ‘ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸੇ ਹੇਤੁਤਾਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ “ਸ਼੍ਵੇਤੇ ਕਸਾਯਂ ਭਵਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਤੁ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ||੧੯੮-੨੦੮||
Adhikarana ੩੫ (੨੦੯-੨੧੨) · Śloka ੨੧੨
ਨਦ੍ਯਃ ਪਾਸਾਣਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਿਕ੍ਸੁਬ੍ਧਾਭਿਹਤੋਦਕਾਃ |
ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾ ਦੇਵਰ੍ਸਿਸੇਵਿਤਾਃ||੨੦੯||
ਨਦ੍ਯਃ ਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਵਿਮਲੋਦਕਾਃ|
ਮਲਯਪ੍ਰਭਵਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਲਂ ਤਾਸ੍ਵਮਤੋਪਮਮ੍||੨੧੦||
ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਭਿਮੁਖਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਥ੍ਯਾਸ੍ਤਾ ਨਿਰ੍ਮਲੋਦਕਾਃ|
ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਦੁਵਹਾ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯੋ ਯਾਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਰਗਾਃ||੨੧੧||
ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਭਵਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸਹ੍ਯਭਵਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ|
ਸ਼ਿਰੋਹਦ੍ਰੋਗਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਤਾ ਹੇਤੁਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਸ੍ਯ ਚ||੨੧੨||
View original
नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः |
हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः||२०९||
नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः|
मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम्||२१०||
पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः|
प्रायो मृदुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः||२११||
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः|
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च||२१२||
Show commentary
ਆਧਾਰਵਿਸ਼ੇਸੇ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਨਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਸਾਣੈਰ੍ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਵਿਕ੍ਸੁਬ੍ਧਮਭਿਹਤਂ ਚੋਦਕਂ ਯਾਸਾਂ ਤਾਸ੍ਤਥਾ; ਏਤੇਨ, ਅਧਿਤ੍ਯਕਾਪ੍ਰਭਵਾ ਏਵ ਹਿਮਾਲਯੇ ਨਦ੍ਯਃ ਪਥ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨੋਪਤ੍ਯਕਾਪ੍ਰਭਵਾਃ, ਯਤੋਧਿਤ੍ਯਕਾਪ੍ਰਭਵਾਸ੍ਵੇਵ ਪਾਸਾਣਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦਿ; ਅਤਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾ ਹਦ੍ਰੋਗਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤਿ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੫) ਇਤਿ, ਤਦੁਪਤ੍ਯਕਾਪ੍ਰਭਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਯਤ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ “ਮਲਯਪ੍ਰਭਵਾਃ ਕ੍ਰਿਮੀਞ੍ਜਨਯਨ੍ਤਿ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੫) ਤਦਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨਦ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਇਹ ਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨਦੀਸ੍ਵਮਤੋਪਮਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਯਤ੍ਤੁ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਭਵਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਤ੍ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਦਰੀਭਵਨਦੀਜਲਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਤਡਾਗਭਵਨਦੀਜਲਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੋਕ੍ਤਂ- “ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਭਵਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੫) ਇਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਣ- “ਤਡਾਗਜਂ ਦਰੀਜਂ ਚ ਤਡਾਗਾਦ੍ਯਤ੍ ਸਰਿਜ੍ਜਲਮ੍| ਬਲਾਰੋਗ੍ਯਕਰਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਰੀਜਂ ਦੋਸਲਂ ਮਤਮ੍” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਰਗਮਨੇਪਿ ਗਾਙ੍ਗਂ ਪਥ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਹਿਮਾਲਯਭਵਤ੍ਵਾਦੇਵ ਗਾਙ੍ਗਂ ਜਲਂ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਾਦਯਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ||੨੦੯-੨੧੨||
Adhikarana ੩੬ (੨੧੩-੨੧੬) · Śloka ੨੧੬
ਵਸੁਧਾਕੀਟਸਰ੍ਪਾਖੁਮਲਸਨ੍ਦੂਸਿਤੋਦਕਾਃ|
ਵਰ੍ਸਾਜਲਵਹਾ ਨਦ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸਸਮੀਰਣਾਃ||੨੧੩||
ਵਾਪੀਕੂਪਤਡਾਗੋਤ੍ਸਸਰਃਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਦਿਸੁ|
ਆਨੂਪਸ਼ੈਲਧਨ੍ਵਾਨਾਂ ਗੁਣਦੋਸੈਰ੍ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍||੨੧੪||
ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਕ੍ਰਿਮਿਲਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਪਰ੍ਣਸ਼ੈਵਾਲਕਰ੍ਦਮੈਃ|
ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਵਿਰਸਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਨ ਹਿਤਂ ਜਲਮ੍||੨੧੫||
ਵਿਸ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਲਵਣਮਮ੍ਬੁ ਯਦ੍ਵਰੁਣਾਲਯਮ੍|
ਇਤ੍ਯਮ੍ਬੁਵਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋਯਮਸ੍ਟਮਃ ਸੁਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ||੨੧੬||
ਇਤਿ ਜਲਵਰ੍ਗੋਸ੍ਟਮਃ|
View original
वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः|
वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||
वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु|
आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||
पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः|
विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्||२१५||
विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्|
इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६||
इति जलवर्गोऽष्टमः|
Show commentary
ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਜਲਂ ਵਹਨ੍ਤੀਤਿ ਵਰ੍ਸਾਜਲਵਹਾਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਗ੍ਰ੍ਯਾਧਿਕਾਰੇ “ਵਰ੍ਸਾਨਾਦੇਯਮੁਦਕਾਨਾਮ੍” (ਸੂ. ੨੫) ਇਤਿ, ਤਸ੍ਯੇਹਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇ ਉਪਪਤ੍ਤਿਵਰ੍ਣਨਮਿਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਜਲਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਾਪ੍ਯਾਦਯੋਨੂਪਦੇਸ਼ੇ ਧਨ੍ਵਨਿ ਹਿਮਾਲਿਯਾਦਿਪਰ੍ਵਤੇਸੁ ਚ ਭਵੇਯੁਃ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੂਪਾਦਿਜਲਗੁਣੈਰੇਵ ਤਦ੍ਗੁਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਭਿਮੁਖਨਦੀਜਲਪੂਰ੍ਵਾਭਿਮੁਖਨਦੀਜਲਾਨੂਪਜਲਖਧਨ੍ਵਜਲਪਰ੍ਵਤਜਲਗੁਣਾਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਏਵ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਗੁਣਾਤਿਦੇਸ਼ੋ ਵਾਪ੍ਯਾਦਿਸੁ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਹਾਰੀਤੇਨ- “ਅਨੂਪਦੇਸ਼ੇ ਯਦ੍ਵਾਰਿ ਗੁਰੁ ਤਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਵਿਪਰੀਤਮਤੋ ਮੁਖ੍ਯਂ ਜਾਙ੍ਗਲਂ ਲਘੁ ਚੋਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਵਾਪ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਥਗੇਵ ਗੁਣ ਉਕ੍ਤਃ; ਸ ਚੇਹ ਕੂਪਾਦੀਨਾਂ ਸਕ੍ਸਾਰਤ੍ਵਾਦਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਦਸ੍ਟੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਵਾਪੀ ਇਸ੍ਟਕਾਦਿਬਦ੍ਧਤੀਰ੍ਥਾ ਦੀਰ੍ਘਿਕਾ; ਕੂਪਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ; ਤਟਾਦਾਗੋ ਗਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਡਾਗਃ, ਸ ਪੁਨਰੁਚ੍ਚਦੇਸ਼ਾਦਾਗਚ੍ਛਜ੍ਜਲਬਨ੍ਧਨਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪੁਸ੍ਕਰੀਣੀਂ ਤਡਾਗਮਾਹੁਃ; ਉਤ੍ਸਾ ਨਿਮ੍ਨਾਦੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਜ੍ਜਲਸ੍ਥਾਨਂ; ਸਰੋ ਦਿਵ੍ਯਖਾਤਂ ਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਵਿਨਾ, ਤਤ੍ਪੁਨਃ ਪਮ੍ਪਾਦਿ; ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਃ ਨਿਰ੍ਝਰਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਹ੍ਰਦਧਾਰਾਜਲਾਦਿਸੁ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਰਦਃ ਨਦੀਸ੍ਥਜਲਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਜਲਾਸ਼ਯਃ, ਧਾਰਾ ਤੁ ਪਰ੍ਵਤਾਦੇਵ ਜਲਧਾਰਾਰੂਪਾ ਪਤਨ੍ਤੀ; ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕੇਦਾਰਚੁਣ੍ਡਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਪਰ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤਂ ਸਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਰੁਣਾਲਯੇ ਸਮੁਦ੍ਰੇ| ਵਿਸ੍ਰਮ੍ ਆਮਗਨ੍ਧਿ| ਸੁਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਜਲਗੁਣਕਥਨਾਤ੍||੨੧੩-੨੧੬||
Adhikarana ੩੭ (੨੧੭-੨੨੪) · Śloka ੨੨੪
ਅਥ ਗੋਰਸਵਰ੍ਗਃ- ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਂ ਮਦੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਬਹਲਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍|
ਗੁਰੁ ਮਨ੍ਦਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਚ ਗਵ੍ਯਂ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਪਯਃ||੨੧੭||
ਤਦੇਵਙ੍ਗੁਣਮੇਵੌਜਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਭਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍|
ਪ੍ਰਵਰਂ ਜੀਵਨੀਯਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਮੁਕ੍ਤਂ ਰਸਾਯਨਮ੍||੨੧੮||
ਮਹਿਸੀਣਾਂ ਗੁਰੁਤਰਂ ਗਵ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਤਰਂ ਪਯਃ|
ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਯੂਨਮਨਿਦ੍ਰਾਯ ਹਿਤਮਤ੍ਯਗ੍ਨਯੇ ਚ ਤਤ੍||੨੧੯||
ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਂ ਕ੍ਸੀਰਮੁਸ੍ਟ੍ਰੀਣਾਮੀਸਤ੍ਸਲਵਣਂ ਲਘੁ|
ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਾਤਕਫਾਨਾਹਕ੍ਰਿਮਿਸ਼ੋਫੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍||੨੨੦||
ਬਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਂ ਸਰ੍ਵਮੁਸ੍ਣਂ ਚੈਕਸ਼ਫਂ ਪਯਃ|
ਸਾਮ੍ਲਂ ਸਲਵਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਤਹਰਂ ਲਘੁ||੨੨੧||
ਛਾਗਂ ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਸ਼ੀਤਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਪਯੋ ਲਘੁ|
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਘ੍ਨਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੨੨੨||
ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਰਂ ਤੂਸ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਮਾਵਿਕਮ੍|
ਹਸ੍ਤਿਨੀਨਾਂ ਪਯੋ ਬਲ੍ਯਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਂ ਪਰਮ੍||੨੨੩||
ਜੀਵਨਂ ਬਂਹਣਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਮਾਨੁਸਂ ਪਯਃ|
ਨਾਵਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਤਰ੍ਪਣਂ ਚਾਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਿਨਾਮ੍||੨੨੪||
View original
अथ गोरसवर्गः- स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम्|
गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः||२१७||
तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत्|
प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम्||२१८||
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः|
स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत्||२१९||
रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु|
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्||२२०||
बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः|
साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु||२२१||
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु|
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्||२२२||
हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम्|
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम्||२२३||
जीवनं बृंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः|
नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम्||२२४||
Show commentary
ਜੀਵਨੀਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਜ੍ਜਲਮਨੁ ਕ੍ਸੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ , ਕ੍ਸੀਰਜਤ੍ਵਾਦ੍ਦਧ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੋਸਂ, ਨਿਰ੍ਦੋਸਤਾ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਗੁਣ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਗੁਣਾਨਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਪਠਿਤਮਪਿ ਗੁਣ ਏਵੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਙ੍ਗੁਣਮੇਵੇਤਿ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਦਸ਼ਗੁਣਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਗੁਣੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦੂਨਮਿਤਿ ਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਂ ਗਵ੍ਯਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋਨਂ, ਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਤਦਧਿਕਮਿਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਬ੍ਰੁਵਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮੇਵ ਹਿ ਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਾਦਧਿਕਮੇਵ ਘਤਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਰਂ ਮਾਹਿਸਮਤਿਬਲ੍ਯਂ ਬਂਹਣਂ ਚਾਗ੍ਰ੍ਯਮ੍” ਇਤਿ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਗਵ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਰਂ” (ਸੂ. ੪੫) ਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ‘ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਯੂਨਂ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ; ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਾਦਧਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਯੂਨਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਾਂ ਸਲਵਣਤ੍ਵਾਦਿ ਮਧੁਰਾਨੁਰਸਤ੍ਵੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਮਧੁਰਸ੍ਤੁ ਰਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨ ਏਵ, ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ ‘ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਮਧੁਰਂ’ (ਸੂ. ੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ਮਧੁਰਮੇਵ| ਐਕਸ਼ਫਮਿਤਿ ਵਡਵਾਯਾਃ | ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਖਰਵੇਗਸਰਯੋਰਪਿ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯਾਯਂ ਗੁਣ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣਮਿਤਿ ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਤੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣੇ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ, ਯਤੋ ਲਘੂਤ੍ਤਮਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਰਸਾਦ੍ਗੁਰੁਰਪਿ ਕਟੁ ਲਘੁਰੇਵੋਚ੍ਯਤੇ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਏਵਂ ਸ਼ੀਤਤਮਾਦਿਤਰਕ੍ਸੀਰਾਦੁਸ੍ਣਮਪਿ ਵਡਵਾਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ੀਤਮੇਵ ਮੂਤ੍ਰਮਧ੍ਵਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਰੂਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਹਸ੍ਤਿਨੀਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗੇਸੁ ਨੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਕਥਿਤਗੁਣਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨਿ||੨੧੭-੨੨੪||
Adhikarana ੩੮ (੨੨੫-੨੨੭) · Śloka ੨੨੭
ਰੋਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਵਸ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਪਾਕੇਮ੍ਲਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਬਂਹਣਂ ਦਧਿ||੨੨੫||
ਪੀਨਸੇ ਚਾਤਿਸਾਰੇ ਚ ਸ਼ੀਤਕੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ|
ਅਰੁਚੌ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਚ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚ ਦਧਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੨੨੬||
ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਸਨ੍ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਦਧਿ ਗਰ੍ਹਿਤਮ੍|
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਥੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਹਿਤਂ ਚ ਤਤ੍||੨੨੭||
View original
रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्|
पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे|
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते||२२६||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्|
रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||
Show commentary
ਦਧਿਗੁਣਮਾਹ- ਰੋਚਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਰੋਚਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਪਿ ਅਰੁਚਾਵਿਤਿ ਵਚਨਮਰੁਚਿਰੋਗਹਰਤ੍ਵੇਨ, ਰੋਚਨਤਾ ਤੂਪਯੋਗਕਾਲ ਏਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਰੁਚਿਕਰਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾ| ਬਂਹਣਮਿਤਿ ਰੋਗਾਦਿਕਸ਼ਸ੍ਯ ਬਂਹਣਂ, ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਸਹਜੇ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਤੇਨ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਪੀਨਸੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਧਿਤਂ; ਕਿਂਵਾ ਪੀਨਸਪਾਚਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਹਿਤਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਵਸ੍ਯਸ਼ੀਤਕਹਿਤਤ੍ਵਾਦਿ ਦਧਿਗੁਣਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾਨੁਪਪਦ੍ਯਮਾਨਮਿਹ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਾਦੇਵਾਮ੍ਲਤ੍ਵੋਸ੍ਣਤ੍ਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਲ੍ਲਭ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਂ, ਤਥਾ ਅਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਹਨ੍ਤਤਾਦਿਵ੍ਯਭਿਚਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੋਦਾਹਰਣਾਨਿ ਚ ਮਨ੍ਦਕਮਨ੍ਦਜਾਤਮਦ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ| ਨ੍ਯਾਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਨਪਾਨਗੁਣਕਥਨੇ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਰ੍ਣਨੀਯਃ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਪ੍ਰਚੁਰਤਰਤਾਭੀਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਂ ਵਸ੍ਤੁ ਵਯਮਤ੍ਰ ਨੋਦ੍ਭਾਵਯਾਮਃ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਗਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰਦਾਦਾਵਪਿ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਧਿਤਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੨੫-੨੨੭||
Adhikarana ੩੯ (੨੨੮) · Śloka ੨੨੮
ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਮਨ੍ਦਕਂ, ਜਾਤਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਦਧਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਃ|
ਸਰਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਘ੍ਨਸ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਃ||੨੨੮||
View original
त्रिदोषं मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्रलः|
सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः||२२८||
Show commentary
ਮਨ੍ਦਕਂ ਯਦਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮਾਪਨ੍ਨਂ ਘਨਤ੍ਵਂ ਨ ਯਾਤਿ ਤਦਾ ਤਨ੍ਮਨ੍ਦਕਮ੍| ਜਾਤਂ ਵਾਤਘ੍ਨਮਿਤਿ ਯਦਾ ਤੁ ਮਨ੍ਦਕਾਵਸ੍ਥਾਮੁਤ੍ਸਜ੍ਯ ਘਨਤਯਾ ਜਾਤਂ ਸਨ੍ਮਧੁਰਮੀਸਦਮ੍ਲਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੂਰ੍ਵੇ ਤੁ ਦਧਿਗੁਣਾਃ ਸੁਜਾਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਸ੍ਯ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਃ ਸਰ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਸਰੋ ਦਧ੍ਯੁਪਰਿਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਰੁਤਿਵਦ੍ਧਿਕਰਃ; ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸਰਗੁਣੇ “ਵਸ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਵਰ੍ਧਨਃ” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੫) ਇਤਿ ਪਦਦ੍ਵਯੋਪਾਦਾਨਂ ਕਤਮ੍| ਮਣ੍ਡ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ਦਧਿਮਣ੍ਡੋ ਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੨੮||
Adhikarana ੪੦ (੨੨੯) · Śloka ੨੨੯
ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹੋਦਰਾਰੁਚੌ|
ਸ੍ਨੇਹਵ੍ਯਾਪਦਿ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵੇ ਤਕ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਗਰੇਸੁ ਚ||੨੨੯||
View original
शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ|
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||
Show commentary
ਸ਼ੋਫੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਕ੍ਰਗੁਣਃ| ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹੋ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿ| ਗਰੋਤ੍ਰ ਕਤ੍ਰਿਮਵਿਸਮ੍||੨੨੯||
Adhikarana ੪੧ (੨੩੦) · Śloka ੨੩੦
ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਦੀਪਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਨਵਨੀਤਂ ਨਵੋਦ੍ਧਤਮ੍|
ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਵਿਕਾਰਘ੍ਨਮਰ੍ਦਿਤਾਰੁਚਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੨੩੦||
View original
सङ्ग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम्|
ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम्||२३०||
Show commentary
ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ ਨਵਨੀਤਗੁਣਃ| ਨਵੋਦ੍ਧਤਂ ਸਦ੍ਯਸ੍ਕਂ; ਨਵੋਦ੍ਧਤਮਿਤਿ ਵਚਨਾਦਭਿਨਵਸ੍ਯੈਵ ਨਵਨੀਤਸ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਤੁ ਨੈਤੇ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ||੨੩੦||
Adhikarana ੪੨ (੨੩੧-੨੩੩) · Śloka ੨੩੪
ਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃਕਫਮੇਦੋਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਿਸੋਨ੍ਮਾਦਸ਼ੋਸਾਲਕ੍ਸ੍ਮੀਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ ||੨੩੧||
ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਂ ਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਰਂ ਰਸਪਾਕਯੋਃ|
ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਧਿਭਿਰ੍ਘਤਂ ਕਰ੍ਮਸਹਸ੍ਰਕਤ੍||੨੩੨||
ਮਦਾਪਸ੍ਮਾਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਸ਼ੋਸੋਨ੍ਮਾਦਗਰਜ੍ਵਰਾਨ੍|
ਯੋਨਿਕਰ੍ਣਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਘਤਂ ਜੀਰ੍ਣਮਪੋਹਤਿ||੨੩੩||
ਸਰ੍ਪੀਂਸ੍ਯਜਾਵਿਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|੨੩੪|
View original
स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ||२३१||
सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||
मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्|
योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||
सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत्|२३४|
Show commentary
ਉਤ੍ਪਾਦਕ੍ਰਮਾਗਤਸ੍ਯ ਘਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਸ੍ਮਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ ਭੂਰਿਸ਼ਕ੍ਤਿਕਮ੍| ਕਥਂ ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਧਿਵਦਿਤਿ| ਵਿਧਿਵਦ੍ ਵਿਧਿਯੁਕ੍ਤਂ ਸਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵਿਧਿਸ਼੍ਚ ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਕਾਰਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚ, ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ- “ਨਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਥਾ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ” (ਨਿ. ੧) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਘਤਂ ਯੋਗਵਾਹਿ” ਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਤਃ ਕਰ੍ਮਸਹਸ੍ਰਕਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਟੀਕਾਕਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਘਤਗੁਣੇਸੁ “ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਪਕਰ੍ਸਣਂ” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਕਫਹਰਣਾਦਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਮਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਰ੍ਣਂ ਤੁ ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਾਤੀਤਂ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਪੁਰਾਣਂ ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਪੁਰਾਣਮਤਃ ਪਰਮ੍” ਇਤਿ| ਯਥਾ ਯਥਾ ਚ ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਹਾਰੀਤੇ- “ਯਥਾ ਯਥਾ ਜਰਾਂ ਯਾਤਿ ਗੁਣਵਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਤਥਾ” ਇਤਿ| ਅਨੁਕ੍ਤਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਣਾਨਤਿਦਿਸ਼ਤਿ- ਸਰ੍ਪੀਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਸ੍ਵਾਨੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਤੇਨ, ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਵਦਜਾਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸਯੋਰਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਅਨੇਨ ਚ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਪਿਰਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਭਾਵਾਤ੍ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਮ੍||੨੩੧-੨੩੩||-
Adhikarana ੪੩ (੨੩੪-੨੩੬) · Śloka ੨੩੬
ਪੀਯੂਸੋ ਮੋਰਟਂ ਚੈਵ ਕਿਲਾਟਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੨੩੪||
ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੀਨਾਮਨਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸੁਖਪ੍ਰਦਾਃ|
ਗੁਰਵਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾ ਵਸ੍ਯਾ ਬਂਹਣਾਃ ਪਵਨਾਪਹਾਃ||੨੩੫||
ਵਿਸ਼ਦਾ ਗੁਰਵੋ ਰੂਕ੍ਸਾ ਗ੍ਰਾਹਿਣਸ੍ਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਕਾਃ|
ਗੋਰਸਾਨਾਮਯਂ ਵਰ੍ਗੋ ਨਵਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||੨੩੬||
ਇਤਿ ਗੋਰਸਵਰ੍ਗੋ ਨਵਮਃ|
View original
पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये||२३४||
दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः||२३५||
विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः|
गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः||२३६||
इति गोरसवर्गो नवमः|
Show commentary
ਪੀਯੂਸਃ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਸੂਤਾਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਤਦੇਵ ਯਾਵਨ੍ਨ ਪਰਤਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾਂ ਯਾਤਿ ਤਾਵਤ੍ ‘ਮੋਰਟ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਿਲਾਟੋ ਨਸ੍ਟਕ੍ਸੀਰਭਾਗਃ, ਯਂ ਲੋਕਾਃ ਕ੍ਸੀਰਸਾਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਵਿਸ਼ਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਕਗੁਣਃ, ਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਃ ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾਯਾ ਏਵ ਸ੍ਰੁਤਦ੍ਰਵੋ ਘਨੋ ਭਾਗਃ| ਗੋਰਸਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗੋਰਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ; ਗੋਰਸਭਾਸਯਾ ਗੋਰਸਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਤਕ੍ਰਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਲੋਕੇ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵੈਸੁ ਗੋਰਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੨੩੪-੨੩੬||
Adhikarana ੪੪ (੨੩੭) · Śloka ੨੩੮
ਅਥੇਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ- ਵਸ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਂਹਣੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੋ ਭਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯੇਕ੍ਸੋਰ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤੁ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ||੨੩੭||
ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦ੍ਵਂਸ਼ਕੋ ਵਰਃ|੨੩੮|
View original
अथेक्षुवर्गः- वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः|
श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते||२३७||
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|
Show commentary
ਮਾਧੁਰ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਪ੍ਰਾਯੋ ਵਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਭਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯੇਤਿ ਦਨ੍ਤਪੀਡਿਤਸ੍ਯ| ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕ ਇਤਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਪੀਡਿਤਃ| ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੀਡਨਾਤ੍, ਤਥਾ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਮੂਲਤ੍ਵਗ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤੁ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ”; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਹਾਰੀਤੇ- “ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਕੁਮਾਰੋ ਹਿ ਰਸੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਨਿਪੀਡਿਤਃ| ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਪਸ੍ਟੋਨਿਲਾਰ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਭਸ਼ਂ ਕਾਯੇ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਤ੍ਵਗਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵੇ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਹਨ੍ਤਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ “ਮਧੂਦਕਸ੍ਯੇਕ੍ਸੁਰਸਸ੍ਯ ਚੈਵ ਪਾਨਾਚ੍ਛਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਯਤੋ ਦਨ੍ਤਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤਸ੍ਯੈਵਾਵਿਦਾਹਿਨੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ਕਿਂਵਾ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੇਪਿ ਵਿਦਾਹਕਾਰਕਤ੍ਵਗਾਦਿਸਂਯੋਗਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਚ ਤ੍ਯਾਗਂ ਕਤ੍ਵੋਪਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ‘ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤੁ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਾਯੋਵਾਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਦੋਸਭਯਾਦ੍ਵਿਦਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੩੭||-
Adhikarana ੪੫ (੨੩੮-੨੪੨) · Śloka ੨੪੨
ਪ੍ਰਭੂਤਕ੍ਰਿਮਿਮਜ੍ਜਾਸਙ੍ਮੇਦੋਮਾਂਸਕਰੋ ਗੁਡਃ||੨੩੮||
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋ ਗੁਡਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਧਾਵਸ਼ੇਸਿਤਃ|
ਰਸੋ ਗੁਰੁਰ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਧੌਤਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਲੋ ਗੁਡਃ||੨੩੯||
ਤਤੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਖਣ੍ਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਵਿਮਲਾਃ ਪਰਮ੍|
ਯਥਾ ਯਥੈਸਾਂ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਭਵੇਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ ਤਥਾ ਤਥਾ||੨੪੦||
ਵਸ੍ਯਾ ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਹਿਤਾ ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾ|
ਕਸਾਯਮਧੁਰਾ ਸ਼ੀਤਾ ਸਤਿਕ੍ਤਾ ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ||੨੪੧||
ਰੂਕ੍ਸਾ ਵਮ੍ਯਤਿਸਾਰਘ੍ਨੀ ਚ੍ਛੇਦਨੀ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ|
ਤਸ੍ਣਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਦਾਹੇਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ||੨੪੨||
View original
प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्मेदोमांसकरो गुडः||२३८||
क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः|
रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः||२३९||
ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम्|
यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा||२४०||
वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा|
कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा||२४१||
रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा|
तृष्णासृक्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः||२४२||
Show commentary
ਪ੍ਰਭੂਤਕ੍ਰਿਮ੍ਯਾਦਿਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭੂਤਕ੍ਰਿਮ੍ਯਾਦਿਕਰੋ ਗੁਡ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਗੁਡਸ੍ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਧਾਵਸ਼ੇਸਿਤੋ ਰਸ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਲੋਪੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਗੁਡਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਿਤਾਦ੍ਰਸਾਦ੍ਗੁਰੁਃ, ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਿਤੋ ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਗੁਡੋਸਿਤਗੁਡ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਫਾਣਿਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤੁਲੀਭਾਵਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਧੌਤਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਲ ਇਤਿ ਮਲਾਵਸੇਕੇਨ ਧੌਤੋਲ੍ਪਮਲੋ ਭਵਤਿ, ਤੇਨਾਲ੍ਪਕ੍ਰਿਮ੍ਯਾਦਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਤ ਇਤਿ ਧੌਤਗੁਡਾਤ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਖਣ੍ਡਮਧ੍ਯੇ ਪਾਕਾਦ੍ਘਨੀਭੂਤਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਨਿਭਾ ਭਵਤਿ| ਵਿਮਲਾਃ ਪਰਮਿਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਵਿਮਲਾਃ| ਭਵੇਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ ਤਥਾ ਤਥੇਤਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਯਾਸ਼੍ਚ ਖਣ੍ਡਃ ਸ਼ੀਤਤਰਃ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸ਼ੀਤਤਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤਿ ਯਾਸਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਯੋਰ੍ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਦੁਰਾਲਭਾਕ੍ਵਾਥਕਤਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਤੁ ਮਧੁਭਾਣ੍ਡੇਸੁ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਾਰਾ ਭਵਤਿ||੨੩੮-੨੪੨||
Adhikarana ੪੬ (੨੪੩-੨੪੬) · Śloka ੨੪੬
ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਪੌਤ੍ਤਿਕਂ ਮਧੁਜਾਤਯਃ|
ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਪ੍ਰਵਰਂ ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਗੁਰੁ||੨੪੩||
ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਤੈਲਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਘਤਵਰ੍ਣਂ ਤੁ ਪੌਤ੍ਤਿਕਮ੍|
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਕਪਿਲਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਵੇਤਂ ਭ੍ਰਾਮਰਮੁਚ੍ਯਤੇ||੨੪੪||
ਵਾਤਲਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਮ੍|
ਸਨ੍ਧਾਤ ਚ੍ਛੇਦਨਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਸਾਯਂ ਮਧੁਰਂ ਮਧੁ ||੨੪੫||
ਹਨ੍ਯਾਨ੍ਮਧੂਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਾਰ੍ਤਮਥਵਾ ਸਵਿਸਾਨ੍ਵਯਾਤ੍|
ਗੁਰੁਰੂਕ੍ਸਕਸਾਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਚ੍ਚਾਲ੍ਪਂ ਹਿਤਂ ਮਧੁ||੨੪੬||
View original
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||
Show commentary
ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮਧ੍ਵਭਿਧਾਨਮ੍| ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਪਿਙ੍ਗਲਾਃ, ਤਦ੍ਭਵਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਭ੍ਰਮਰਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਮਕ੍ਸਿਕਾਭਵਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮ੍| ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਮਕ੍ਸਿਕਾ ਮਹਤ੍ਯਃ ਪੁਤ੍ਤਿਕਾਃ, ਤਦ੍ਭਵਂ ਪੌਤ੍ਤਿਕਮ੍| ਛਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮਧੁਭੇਦਾਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਧੁਗੁਣਾ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਾਃ; ਕਿਂਵਾ ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਹ ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਤੈਲਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣਾਰ੍ਤਮਥਵੇਤਿ ਭਾਸਯਾ, ਯਥਾ ਉਸ੍ਣਂ ਮਧੁ ਹਨ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤਥਾ ਉਸ੍ਣਾਰ੍ਤਮਿਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਤਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸਵਿਸਾਨ੍ਵਯਾਦਿਤਿ|- ਸਵਿਸਾਣਿ ਨਾਨਾਪੁਸ੍ਪਾਣਿ, ਕਿਂਵਾ ਸਵਿਸਾ ਏਵ ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਯਃ, ਅਨ੍ਵਯਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਵਿਸਾਨ੍ਵਯਂ ਮਧੁ; ਤੇਨ ਵਿਸਾਨੁਗਤਸ੍ਯੋਸ੍ਣਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਮਧੁਨੋਨੁਗਮੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਤੁ ਸਵਿਸਤ੍ਵਸ੍ਯ; ਤਥਾ ਸਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਪਿ ਮਾਰਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਅਥਵੇਤਿ ਸਵਿਸਾਨ੍ਵਯਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਸਵਿਸਾਨ੍ਵਯਾਦਨ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਚ੍ਚੋਸ੍ਣੇਨ ਮਧੁ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਹਾਰੀਤੇ- “ਨਾਨਾਪੁਸ੍ਪਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਰਸਸਾਰਾਤ੍ਮਕਂ ਮਧੁ| ਤਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਤ੍ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵੈਰੁਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਤਤ੍ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਸ੍ਯ ਮਧੁਨੋ ਹਿਤਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧ੍ਵਾਮਕਾਰਕਂ ਭਵਤਿ, ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਸਾਯਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਯਯਵਾਤਕਰਮਿਤਿ ਭਾਵਃ||੨੪੩-੨੪੬||
Adhikarana ੪੭ (੨੪੭-੨੪੮) · Śloka ੨੪੮
ਨਾਤਃ ਕਸ੍ਟਤਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਧ੍ਵਾਮਾਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਮਾਨਵਮ੍|
ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਵਿਸਮ੍||੨੪੭||
ਆਮੇ ਸੋਸ੍ਣਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਸਾ ਮਧ੍ਵਾਮੇ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ|
ਮਧ੍ਵਾਮਂ ਦਾਰੁਣਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਵਿਸਮ੍||੨੪੮||
View original
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||
Show commentary
ਮਧ੍ਵਾਮਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਯਯਤਾਮਾਹ- ਨਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਂ ਮਧ੍ਵਾਮੇ ਯਥਾ- ਆਮੇ ਤੂਸ੍ਣਂ ਪਥ੍ਯਂ, ਤਨ੍ਮਧੁਨਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ; ਯਤ੍ਤੁ ਮਧੁਹਿਤਂ ਸ਼ੀਤਂ, ਤਦਾਮੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍||੨੪੭-੨੪੮||
Adhikarana ੪੮ (੨੪੯) · Śloka ੨੪੯
ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੋਗਵਾਹਿ ਪਰਂ ਮਧੁ|
ਇਤੀਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਪ੍ਰਾਯੋ ਵਰ੍ਗੋਯਂ ਦਸ਼ਮੋ ਮਤਃ||੨੪੯||
ਇਤੀਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗੋ ਦਸ਼ਮਃ|
View original
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
इतीक्षुवर्गो दशमः|
Show commentary
ਮਧੁਨੋ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਮਾਹ- ਨਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਨ੍ਮਧੁ, ਤੇਨਾਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਨਾਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਕਮੇਵ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਵਾਮਨੀਯੇਨ ਵਾਸ੍ਥਾਪਨੀਯੇਨ ਵਾ ਵਸ੍ਯੇਣ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਕਾਰਕੇਣ ਵਾ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ, ਸਮਾਨਾਨੁਕਾਰਿਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਬੋਧਿਤਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਸਤ੍ਯਪਿ ਨਾਨੌਸਧਿਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ੍ਨ ਕ੍ਸੀਰਮਦ੍ਯਾਦਯੋ ਯੋਗਵਾਹਿਨਃ; ਤਥਾ, ਅਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾ ਅਪਿ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਤੈਲਾਦਯੋ ਯੋਗਵਾਹਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵੇਪਿ ਮਧੁ ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਨ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵਾਤੇ, ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਮਧੁ ਰੂਕ੍ਸਕਸਾਯਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਵਾਵਿਰ੍ਭੂਤਂ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਰੂਕ੍ਸਕਸਾਯਗੁਣਾਧਿਕੇ ਏਵ ਪੁਸ੍ਪੇ ਮਧੁਮਕ੍ਸਿਕਾਣਾਂ ਚਰਣਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਨੇਨ ਚ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਗੁਣਤਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਮਧੁਨੋ ਨਿਰਸ੍ਤੋ ਭਵਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੇਵਮੇਵ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਂ “ਤਚ੍ਚ ਨਾਨਾ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੪੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਮਧੁਨ ਉਕ੍ਤਮ੍| ਇਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਇਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਪ੍ਰਧਾਨਃ, ਤੇਨ ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਕਥਨਮਪ੍ਯਤ੍ਰਾਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਭਾਵਃ||੨੪੯||
Adhikarana ੪੯ (੨੫੦-੨੫੬) · Śloka ੨੫੭
ਅਥ ਕਤਾਨ੍ਨਵਰ੍ਗਃ- ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਗ੍ਲਾਨਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਕੁਕ੍ਸਿਰੋਗਜ੍ਵਰਾਪਹਾ|
ਸ੍ਵੇਦਾਗ੍ਨਿਜਨਨੀ ਪੇਯਾ ਵਾਤਵਰ੍ਚੋਨੁਲੋਮਨੀ||੨੫੦||
ਤਰ੍ਪਣੀ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਲਘ੍ਵੀ ਹਦ੍ਯਾ ਚਾਪਿ ਵਿਲੇਪਿਕਾ|
ਮਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਦੀਪਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਵਾਤਂ ਚਾਪ੍ਯਨੁਲੋਮਯੇਤ੍||੨੫੧||
ਮਦੂਕਰੋਤਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ੍ਵੇਦਂ ਸਞ੍ਜਨਯਤ੍ਯਪਿ|
ਲਙ੍ਘਿਤਾਨਾਂ ਵਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜੀਰ੍ਣੇ ਸ੍ਨੇਹੇ ਚ ਤਸ੍ਯਤਾਮ੍||੨੫੨||
ਦੀਪਨਤ੍ਵਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਣ੍ਡਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਃ|
ਲਾਜਪੇਯਾ ਸ਼੍ਰਮਘ੍ਨੀ ਤੁ ਕ੍ਸਾਮਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ||੨੫੩||
ਤਸ੍ਣਾਤੀਸਾਰਸ਼ਮਨੋ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਃ ਸ਼ਿਵਃ|
ਲਾਜਮਣ੍ਡੋਗ੍ਨਿਜਨਨੋ ਦਾਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨਿਵਾਰਣਃ ||੨੫੪||
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਵਿਸਮਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਬਾਲਸ੍ਥਵਿਰਯੋਸਿਤਾਮ੍|
ਦੇਯਸ਼੍ਚ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਲਾਜਮਣ੍ਡਃ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਃ||੨੫੫||
ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਪਹਃ ਪਥ੍ਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚ ਮਲਾਪਹਃ|
ਸ਼ਤਃ ਪਿਪ੍ਪਲਿਸ਼ੁਣ੍ਠੀਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤੋ ਲਾਜਾਮ੍ਲਦਾਡਿਮੈਃ||੨੫੬||
ਕਸਾਯਮਧੁਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਲਘਵੋ ਲਾਜਸਕ੍ਤਵਃ|੨੫੭|
View original
अथ कृतान्नवर्गः- क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा|
स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी||२५०||
तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी हृद्या चापि विलेपिका|
मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||२५१||
मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि|
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्यताम्||२५२||
दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः|
लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः||२५३||
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः|
लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः ||२५४||
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम्|
देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः||२५५||
क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः|
शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्लदाडिमैः||२५६||
कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः|२५७|
Show commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਗੌਰ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਸਮ੍ਪਾਦਿਤਸ੍ਯ ਕਤਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪੇਯਾਦੇਰ੍ਗੁਣਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕਤਾਨ੍ਨਵਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ | ਤੇ ਚ ਪੇਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਯੋਗਾਦਿਜਾਃ, ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਕਤਾ ਅਪਿ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ- ਪੇਯਾਦੀਨਾਮੇਵ ਗੁਣੇਨ ਬਾਧਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੂਕਧਾਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਥਗ੍ਗੁਣੋ ਨ ਵਾਚ੍ਯ ਇਤਿ; ਯਤਃ ਪੇਯਾਦਯੋ ਹਿ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਣਾਨੁਵਿਧਾਯਿਨਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਗੁਣਮਾਵਹਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਕਤਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯੋ ਗੁਣ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸ ਯਦਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਕਤਾਵਪਿ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਅਥ ਪ੍ਰਕਤੌ ਵਿਪਰੀਤੋ ਗੁਣੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਕਤਾਨ੍ਨਗੁਣਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਭਵਤੀਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਹਿਤਤ੍ਵੇਨਾਦੌ ਪੇਯੋਚ੍ਯਤੇ; ਪੇਯਾ ਬਹੁਦ੍ਰਵਾ ਯਵਾਗੂਃ, ਵਿਲੇਪੀ ਵਿਰਲਦ੍ਰਵਾ ਯਵਾਗੂਃ| ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣਾਨ੍ਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਅਨ੍ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਮਣ੍ਡਗੁਣਕਥਨਮ੍| ਦੀਪਨਲਘੁਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਗ੍ਨਿਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਙ੍ਘਿਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸੁਸਂਸ੍ਕਤ ਇਤਿ ਧਾਨ੍ਯਕਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਸੁਸਂਸ੍ਕਤਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਲਾਪਹ ਇਤਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਕੋਸ੍ਠੋਪਲੇਪਕਦੋਸਾਪਹਰਤ੍ਵੇਨ; ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਮਿਤਿ ਈਸਚ੍ਛੁਦ੍ਧਾਨਾਂ; ਤੇਨ, ਈਸਚ੍ਛੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੇਸਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਮਲਾਪਹ ਇਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੪੬) “ਲਾਜਮਣ੍ਡੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ” ਇਤ੍ਯਕਾਰਪ੍ਰਸ਼੍ਲੇਸਾਦੀਸਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਮਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਨ੍ਨ ਸਤ੍, ਈਸਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਪੇਯਾ ਨਿਸਿਦ੍ਧੈਵ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਲ੍ਪੇ ਮਦ੍ਯਪੇ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ| ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪੇਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯੇਦ੍ਧਿ ਤਾਨ੍” (ਸਿ.ਅ.੬) ਇਤਿ||੨੫੦-੨੫੬||-
Adhikarana ੫੦ (੨੫੭-੨੫੯) · Śloka ੨੬੦
ਸੁਧੌਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਸ਼੍ਚੌਦਨੋ ਲਘੁਃ||੨੫੭||
ਭਸ੍ਟਤਣ੍ਡੁਲਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਗਰਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਮਯੇਸ੍ਵਪਿ|
ਅਧੌਤੋਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੋਸ੍ਵਿਨ੍ਨਃ ਸ਼ੀਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੋਦਨੋ ਗੁਰੁਃ||੨੫੮||
ਮਾਂਸਸ਼ਾਕਵਸਾਤੈਲਘਤਮਜ੍ਜਫਲੌਦਨਾਃ|
ਬਲ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾ ਹਦ੍ਯਾ ਗੁਰਵੋ ਬਂਹਯਨ੍ਤਿ ਚ||੨੫੯||
ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਾਸਤਿਲਕ੍ਸੀਰਮੁਦ੍ਗਸਂਯੋਗਸਾਧਿਤਾਃ|੨੬੦|
View original
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः||२५७||
भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि|
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||
मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः|
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||
तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|
Show commentary
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਧਾਨ੍ਯਤਣ੍ਡੁਲਕਤਃ, ਕਿਂਵਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਮਦੁਭੂਤਃ| ਸਨ੍ਤਪ੍ਤ ਇਤਿ ਸਹਜੇਨੋਸ੍ਮਣਾ, ਨ ਤੁ ਪੁਨਸ੍ਤਾਪਨੇਨ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸ਼ੀਤਮਨ੍ਨਮੁਸ੍ਣੀਕਤਂ ਪੁਨਃ” ਇਤਿ| ਭਸ੍ਟਤਣ੍ਡੁਲਕਤ ਓਦਨੋ ਭਸ੍ਟਤਣ੍ਡੁਲਃ| ਅਧਾਤਃ ਅਧੌਤਤਣ੍ਡੁਲਕਤਃ| ਅਤ੍ਰ ਸੁਧੌਤਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਦਨਸ੍ਯ ਲਘੁਤ੍ਵਂਵਚਨੇਨ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾਨਾਮਧੌਤਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰ੍ਥਤਃ ਸਿਦ੍ਧਮਪਿ ਯਤ੍ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾ ਇਤਿ ਤਦਾਤ੍ਵੇਪਿ ਬਲਕਰਾਃ| ਮਾਂਸਾਦਿਸਂਯੋਗਸਾਧਿਤਾਸ਼੍ਚੌਦਨਾ ਏਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੌਦਨਸ੍ਯ ਬਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿ ਸਂਯੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ ਤਥਾ ਘਤਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚ ਲੋਕਵ੍ਯਵਹਾਰਕ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍ ||੨੫੭-੨੫੯||-
Adhikarana ੫੧ (੨੬੦-੨੬੧) · Śloka ੨੬੧
ਕੁਲ੍ਮਾਸਾ ਗੁਰਵੋ ਰੂਕ੍ਸਾ ਵਾਤਲਾ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸਃ||੨੬੦||
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਭਕ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਕਿਚਿਤ੍ ਸੌਪ੍ਯਗੌਧੂਮਯਾਵਿਕਾਃ|
ਭਿਸਕ੍ ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਦ੍ਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍||੨੬੧||
View original
कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः||२६०||
स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित् सौप्यगौधूमयाविकाः|
भिषक् तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम्||२६१||
Show commentary
ਯਵਪਿਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣੋਦਕਸਿਕ੍ਤਮੀਸਤ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਪੂਪੀਕਤਂ ਕੁਲ੍ਮਾਸਮਾਹੁਃ| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਕਤਾ ਹਣ੍ਡਰਿਕਾਦਯਃ| ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਵਦਤਾ ਨਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਣੋਪਮਰ੍ਦੇਨ ਲਾਜਾਦਾਵਿਵ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੋਦਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੬੦-੨੬੧||
Adhikarana ੫੨ (੨੬੨) · Śloka ੨੬੨
ਅਕਤਂ ਕਤਯੂਸਂ ਚ ਤਨੁਂ ਸਾਂਸ੍ਕਾਰਿਕਂ ਰਸਮ੍|
ਸੂਪਮਮ੍ਲਮਨਮ੍ਲਂ ਚ ਗੁਰੁਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍||੨੬੨||
View original
अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्|
सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्||२६२||
Show commentary
ਅਕਤਕਤਯੂਸਲਕ੍ਸਣਮ੍- “ਅਸ੍ਨੇਹਲਵਣਂ ਸਰ੍ਵਮਕਤਂ ਕਟੁਕੈਰ੍ਵਿਨਾ| ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਲਵਣਸ੍ਨੇਹਕਟੁਕੈਃ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਕਤਮ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ੪੬) ਇਤਿ| ਤਨੁਮਿਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਾਂਸਤ੍ਵੇਨਾਘਨਂ, ਸਾਂਸ੍ਕਾਰਿਕਮਿਤਿ ਬਹੁਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਘਨਮ੍||੨੬੨||
Adhikarana ੫੩ (੨੬੩-੨੬੪) · Śloka ੨੬੪
ਸਕ੍ਤਵੋ ਵਾਤਲਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਬਹੁਵਰ੍ਚੋਨੁਲੋਮਿਨਃ|
ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਨਰਂ ਸਦ੍ਯਃ ਪੀਤਾਃ ਸਦ੍ਯੋਬਲਾਸ਼੍ਚ ਤੇ||੨੬੩||
ਮਧੁਰਾ ਲਘਵਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਸਕ੍ਤਵਃ ਸ਼ਾਲਿਸਮ੍ਭਵਾਃ|
ਗ੍ਰਾਹਿਣੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਾਪਹਾਃ||੨੬੪||
View original
सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः|
तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते||२६३||
मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः|
ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्तृष्णाच्छर्दिज्वरापहाः||२६४||
Show commentary
ਸਕ੍ਤੂਨਾਂ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵੇਪਿ ਵਾਤਲਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਂ ਤਕ੍ਰਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਹਾਰਿਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਪੀਤਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਕ੍ਤੂਨਾਂ ਪਿਣ੍ਡੋਪਯੋਗੇ ਨਿਸੇਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਤਪ੍ਤਿਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਸਦ੍ਯੋਬਲਾਃ ਤਦਾਤ੍ਵੇਨੈਵ ਵਾਜੀਕਰਣਵਦ੍ਬਲਕਰਾਃ; ਏਤੇਨ ਪਰਿਣਾਮੇ ਬਲਾਪਹਤ੍ਵਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੨੬੩-੨੬੪||
Adhikarana ੫੪ (੨੬੫-੨੬੭) · Śloka ੨੬੭
ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਯਵਾਪੂਪੋ ਯਾਵਕੋ ਵਾਟ੍ਯ ਏਵ ਚ|
ਉਦਾਵਰ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਾਸਮੇਹਗਲਗ੍ਰਹਾਨ੍||੨੬੫||
ਧਾਨਾਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੇ ਲੇਖਨਾਤ੍ਮਕਾਃ|
ਸ਼ੁਸ੍ਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਰ੍ਪਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦੁਰ੍ਜਰਾਃ||੨੬੬||
ਵਿਰੂਢਧਾਨਾ ਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯੋ ਮਧੁਕ੍ਰੋਡਾਃ ਸਪਿਣ੍ਡਕਾਃ|
ਪੂਪਾਃ ਪੂਪਲਿਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗੁਰਵਃ ਪੈਸ੍ਟਿਕਾਃ ਪਰਮ੍||੨੬੭||
View original
हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च|
उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||
धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः|
शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||
विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः|
पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||
Show commentary
ਯਵਕਤੋ ਵਾਟ੍ਯੋ ਯਾਵਕੋ ਵਾਟ੍ਯਃ, ਵਾਟ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਸ੍ਟਯਵੌਦਨਃ| ਧਾਨਾ ਭਸ੍ਟਯਵਾਃ| ਅਙ੍ਕੁਰਿਤਸ੍ਯ ਯਵਸ੍ਯ ਧਾਨਾ ਵਿਰੂਢਧਾਨਾਃ| ਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਃ ਸ਼ਾਲਿਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸਤਿਲੈਸ੍ਤੈਲਪਕ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ| ਮਧੁਕ੍ਰੋਡਾਃ ਪਾਕਘਨੀਭੂਤਮਧੁਗਰ੍ਭਾਃ| ਸਪਿਣ੍ਡਕਾ ਇਤਿ ਮਧੁਕ੍ਰੋਡਾ ਏਵ ਸਪਿਸ੍ਟਕਪਿਣ੍ਡਾਃ; ਨਲਸ੍ਤ੍ਵਾਹ- “ਵਿਮਰ੍ਦ੍ਯ ਸਮਿਤਾਚੂਰ੍ਣਂ ਮਦੁਪਾਕਂ ਗੁਡਾਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਘਤਾਵਗਾਹੇ ਗੁਡਿਕਾਂ ਵਤ੍ਤਾਂ ਪਕ੍ਵਾਂ ਸਕੇਸ਼ਰਾਮ੍|| ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਾਧਿਵਾਸਾਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਪਲਿਕਾਂ ਬੁਧਃ| ਸ ਏਵ ਖਣ੍ਡਸਂਯਾਵਃ ਸਿਤਾਮ੍ਰਾਤਕਪੂਰਿਤਃ|| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਤ੍ਵਚਾ ਚੈਵ ਵੇਸ੍ਟਿਤੋ ਮਧੁਸ਼ੀਰ੍ਸਕਃ” ਇਤਿ| ਮਧੁਸ਼ੀਰ੍ਸਕ ਏਵ ਮਧੁਕ੍ਰੋਡਃ| ਪੂਪਾਃ ਪਿਸ੍ਟਿਕਾਃ| ਪੂਪਲਿਕਾ ਚਾਪਡਿਕੇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ||੨੬੫-੨੬੭||
Adhikarana ੫੫ (੨੬੮-੨੭੦) · Śloka ੨੭੦
ਫਲਮਾਂਸਵਸਾਸ਼ਾਕਪਲਲਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਸ੍ਕਤਾਃ|
ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗੁਰਵੋ ਬਂਹਣਾਤ੍ਮਕਾਃ||੨੬੮||
ਵੇਸ਼ਵਾਰੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਲੋਪਚਯਵਰ੍ਧਨਃ|
ਗੁਰਵਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾ ਵਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਪੂਪਕਾਃ ||੨੬੯||
ਸਗੁਡਾਃ ਸਤਿਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ|
ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਰਂ ਤੁ ਗੁਰਵਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੨੭੦||
View original
फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्कृताः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च गुरवो बृंहणात्मकाः||२६८||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः|
गुरवस्तर्पणा वृष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः ||२६९||
सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्मृताः||२७०||
Show commentary
ਪਲਲਂ ਤਿਲਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਵੇਸ਼ਵਾਰਃ ਸੂਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ- “ਮਾਂਸਂ ਨਿਰਸ੍ਥਿ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਪੁਨਰ੍ਦਸਦਿ ਪੇਸਿਤਮ੍| ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼ੁਣ੍ਠਿਮਰਿਚਗੁਡਸਰ੍ਪਿਃਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍|| ਐਕਧ੍ਯਂ ਵਿਪਚੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵੇਸ਼ਵਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ”| ਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਪੂਪਾਃ ਕ੍ਸੀਰਪੂਪਾਃ| ਸਗੁਡਾ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ‘ਸਕ੍ਸੀਰਾਃ’ ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਯੋਗਮਾਤ੍ਰਂ, ਨ ਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਧਾਨਤੇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੨੬੮-੨੭੦||
Adhikarana ੫੬ (੨੭੧-੨੭੨) · Śloka ੨੭੨
ਸਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸ੍ਨੇਹਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਵਿਵਿਧਲਕ੍ਸਣਾਃ|
ਗੁਰਵਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾ ਵਸ੍ਯਾ ਹਦ੍ਯਾ ਗੌਧੂਮਿਕਾ ਮਤਾਃ||੨੭੧||
ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਲ੍ਲਘਵਃ ਸਨ੍ਤਿ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਗੌਧੂਮਪੈਸ੍ਟਿਕਾਃ|
ਧਾਨਾਪਰ੍ਪਟਪੂਪਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ਤਥਾ||੨੭੨||
View original
सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||
संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः|
धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||
Show commentary
ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਇਤਿ ਪਿਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵ ਸ੍ਨੇਹਯੋਗਾਤ੍| ਗੁਰੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਭੂਰ੍ਯਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦਿਨਾ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਲ੍ਲਾਘਵਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਲ੍ਲਘਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰਗੁਣਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਣਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਯਥੋਚਿਤਂ ਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||੨੭੧-੨੭੨||
Adhikarana ੫੭ (੨੭੩) · Śloka ੨੭੩
ਪਥੁਕਾ ਗੁਰਵੋ ਭਸ੍ਟਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯੇਦਲ੍ਪਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍|
ਯਾਵਾ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਜੀਰ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰਸਾ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸਃ||੨੭੩||
View original
पृथुका गुरवो भृष्टान् भक्षयेदल्पशस्तु तान्|
यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः||२७३||
Show commentary
ਪਥੁਕਾਃ ਚਿਪਿਟਾਃ| ਯਾਵਾ ਇਤਿ ਯਵਚਿਪਿਟਾਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਾਰਦੇਸ਼ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ ਸਮ੍ਪਿਸ੍ਟਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਹੁਃ | ਸਰਸਾ ਅਭਸ੍ਟਾਃ||੨੭੩||
Adhikarana ੫੮ (੨੭੪) · Śloka ੨੭੪
ਸੂਪ੍ਯਾਨ੍ਨਵਿਕਤਾ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਵਾਤਲਾ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਲਾਃ|
ਸਕਟੁਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਨਲ੍ਪਸ਼ੋ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ਤੁ ਤਾਨ੍||੨੭੪||
View original
सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः|
सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||
Show commentary
ਸੂਪ੍ਯਵਿਕਤਾ ਇਤਿ ਮੁਦ੍ਰਮਾਸਾਦਿਵਿਕਾਰਾਃ||੨੭੪||
Adhikarana ੫੯ (੨੭੫) · Śloka ੨੭੫
ਮਦੁਪਾਕਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਸ਼੍ਚ ਕਠਿਨਾਸ਼੍ਚ ਯੇ|
ਗੁਰਵਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਪਾਕਾਃ ਪੁਸ੍ਟਿਬਲਪ੍ਰਦਾਃ||੨੭੫||
View original
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|
गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः||२७५||
Show commentary
ਮਦੁਪਾਕਾਃ ਸ੍ਤੋਕਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਪਾਕਾ ਇਤਿ ਚਿਰੇਣ ਜਰਾਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੨੭੫||
Adhikarana ੬੦ (੨੭੬) · Śloka ੨੭੬
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਨਂ ਪਥਕ੍ ਤਥਾ|
ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਣਾਮਾਦਿਸ਼ੇਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍||੨੭੬||
View original
द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा|
भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||
Show commentary
ਅਨੁਕ੍ਤਭਕ੍ਸ੍ਯਗੁਣਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿ | ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਨਂ ਪਥਗਿਤਿ ਭਕ੍ਸ੍ਯਕਰਣੇ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਸ੍ਯ ਕਿਯਨ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਗੌਰਵਂ ਲਾਘਵਂ ਵਾ ਬਲਵਦ੍ਭਵਤਿ ਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||੨੭੬||
Adhikarana ੬੧ (੨੭੭-੨੭੮) · Śloka ੨੭੮
(ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤਃ ਪਕ੍ਵਾਮਕ੍ਲਿਨ੍ਨਭਰ੍ਜਿਤੈਃ|
ਵਿਮਰ੍ਦਕੋ ਗੁਰੁਰ੍ਹਦ੍ਯੋ ਵਸ੍ਯੋ ਬਲਵਤਾਂ ਹਿਤਃ)||੨੭੭||
ਰਸਾਲਾ ਬਂਹਣੀ ਵਸ੍ਯਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਬਲ੍ਯਾ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਾ|
ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਹਦ੍ਯਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਸਗੁਡਂ ਦਧਿ||੨੭੮||
View original
(नानाद्रव्यैः समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः|
विमर्दको गुरुर्हृद्यो वृष्यो बलवतां हितः)||२७७||
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा|
स्नेहनं तर्पणं हृद्यं वातघ्नं सगुडं दधि||२७८||
Show commentary
ਰਸਾਲਾਲਕ੍ਸਣਂ- “ਸਚਤੁਰ੍ਜਾਤਕਾਜਾਜਿ ਸਸਿਤਾਰ੍ਦ੍ਰਕਨਾਗਰਮ੍| ਰਸਾਲਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਖਰਿਣੀ ਸਙ੍ਘਸ੍ਟਂ ਸਸਰਂ ਦਧਿ” ਇਤਿ| ਰਸਾਲਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸਗੁਡਦਧਿਗੁਣਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੭੭-੨੭੮||
Adhikarana ੬੨ (੨੭੯-੨੮੩) · Śloka ੨੮੩
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਖਰ੍ਜੂਰਕੋਲਾਨਾਂ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਪਾਨਕਮ੍|
ਪਰੂਸਕਾਣਾਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਯਚ੍ਚੇਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ||੨੭੯||
ਤੇਸਾਂ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਪਾਨਕਾਨਾਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਾਨਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੨੮੦||
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣਾ ਲਘਵੋ ਰਾਗਸਾਡਵਾਃ|
ਮੁਖਪ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਾ ਭਕ੍ਤਰੋਚਨਾਃ||੨੮੧||
ਆਮ੍ਰਾਮਲਕਲੇਹਾਸ਼੍ਚ ਬਂਹਣਾ ਬਲਵਰ੍ਧਨਾਃ|
ਰੋਚਨਾਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਮਾਧੁਰ੍ਯਗੌਰਵਾਤ੍||੨੮੨||
ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਨਂ ਚ ਤਚ੍ਛ੍ਰਿਤਮ੍|
ਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਲੇਹਾਨਾਂ ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਂ ਤਥਾ ਵਦੇਤ੍||੨੮੩||
View original
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम्|
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||
तेषां कट्वम्लसंयोगान् पानकानां पृथक् पृथक्|
द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्||२८०||
कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः|
मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः||२८१||
आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः|
रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||
बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्|
गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||
Show commentary
ਪਾਨਕਾਨਾਮਪਿ ਕਤਾਨ੍ਨਭੇਦਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਮਾਹ- ਦ੍ਰਾਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਚ੍ਚੇਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪਾਨਕਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਰਾਗਸਾਡਵਂ ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ- “ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਤੁ ਗੁਡੋਪੇਤਂ ਸਹਕਾਰਫਲਂ ਨਵਮ੍| ਤੈਲਨਾਗਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਰਾਗਸਾਡਵਃ” ਇਤਿ; ਕਿਂਵਾ , “ਸਿਤਾਰੁਚਕਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥੈਃ ਸਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਪਰੂਸਕੈਃ| ਜਮ੍ਬੂਫਲਰਸੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਰਾਗੋ ਰਾਜਿਕਯਾਨ੍ਵਿਤਃ” ਇਤਿ| ਸਾਡਵਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਃ| ਆਮ੍ਰਾਮਲਕਲੇਹਾਸ੍ਤੁ ਤਯੋਃ ਪਥਕ੍ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੇਣ ਘਨਾਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ| ਅਨੁਕ੍ਤਪਾਨਕਗੁਣਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍||੨੭੯-੨੮੩||
Adhikarana ੬੩ (੨੮੪-੨੮੫) · Śloka ੨੮੫
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍|
ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਾਦ੍ਯਂ ਚ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾਸੁਤਮ੍||੨੮੪||
ਸ਼ਿਣ੍ਡਾਕੀ ਚਾਸੁਤਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਾਲਾਮ੍ਲਂ ਰੋਚਨਂ ਲਘੁ|
ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਗਂ ਕਤਾਨ੍ਨਾਨਾਮੇਕਾਦਸ਼ਤਮਂ ਭਿਸਕ੍||੨੮੫||
ਇਤਿ ਕਤਾਨ੍ਨਵਰ੍ਗ ਏਕਾਦਸ਼ਃ|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||२८४||
शिण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु|
विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकादशतमं भिषक्||२८५||
इति कृतान्नवर्ग एकादशः|
Show commentary
ਸ਼ੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ- “ਯਨ੍ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਸ਼ੁਚੌ ਭਾਣ੍ਡੇ ਸਗੁਡਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਧਾਨ੍ਯਰਾਸ਼ੌ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਤਦਾਸੁਤਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤਂ ਮੂਲਕਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਾਦਿ| ਸ਼ਿਣ੍ਡਾਕੀ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਤੀਰਭੁਕ੍ਤੌ| ਆਸੁਤਂ ਚਾਨ੍ਯਦਿਤਿ ਸਨ੍ਧਾਨਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਕਾਲਾਮ੍ਲਮਿਤਿ ਚਿਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਨਾਦਮ੍ਲਂ, ਨਤ੍ਵਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਾਤ੍| ਕਤਾਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤਿ ਕਰਣਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਮਣ੍ਡਪੇਯਾਦੀਨਾਮ੍||੨੮੪-੨੮੫||
Adhikarana ੬੪ (੨੮੬-੨੯੪) · Śloka ੨੯੪
ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮੁਸ੍ਣਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਚ|
ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਨ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮ੍||੨੮੬||
ਵਾਤਘ੍ਨੇਸੂਤ੍ਤਮਂ ਬਲ੍ਯਂ ਤ੍ਵਚ੍ਯਂ ਮੇਧਾਗ੍ਨਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਤੈਲਂ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਪਹਂ ਮਤਮ੍||੨੮੭||
ਤੈਲਪ੍ਰਯੋਗਾਦਜਰਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾ ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਾਃ|
ਆਸਨ੍ਨਤਿਬਲਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਦੈਤ੍ਯਾਧਿਪਤਯਃ ਪੁਰਾ||੨੮੮||
ਐਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਮਧੁਰਂ ਗੁਰੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਵਾਤਾਸਗ੍ਗੁਲ੍ਮਹਦ੍ਰੋਗਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਹਰਂ ਪਰਮ੍||੨੮੯||
ਕਟੂਸ੍ਣਂ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਤੈਲਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍|
ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨਿਲਹਰਂ ਕਣ੍ਡੂਕੋਠਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੨੯੦||
ਪ੍ਰਿਯਾਲਤੈਲਂ ਮਧੁਰਂ ਗੁਰੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਹਿਤਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਾਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ਸਂਯੋਗੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ||੨੯੧||
ਆਤਸ੍ਯਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਂ ਤੁ ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁਕਂ ਤਥਾ|
ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਹਿਤਂ ਵਾਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍||੨੯੨||
ਕੁਸੁਮ੍ਭਤੈਲਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁਕਂ ਗੁਰੁ|
ਵਿਦਾਹਿ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍||੨੯੩||
ਫਲਾਨਾਂ ਯਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਤੈਲਾਨ੍ਯਾਹਾਰਸਂਵਿਧੌ |
ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਤਾਨਿ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਯਥਾਫਲਮ੍||੨੯੪||
View original
कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च|
पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||
वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्|
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम्||२८७||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः|
आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा||२८८||
ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||
कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्|
कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् ||२९०||
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||
आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा|
उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||
कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु|
विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||
फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ |
युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम्||२९४||
Show commentary
ਆਹਾਰਮਭਿਧਾਯ ਤਦ੍ਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਸ ਉਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤੈਲਮੇਵਾਨ੍ਨਸਂਸ੍ਕਾਰਕਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਦਾਹ- ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਯੋਗਾਚ੍ਚ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਚ੍ਚੇਤਿ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍; ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੈਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜੈਃ ਪਾਕਃ, ਸਂਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਵਚਾਰਣਾਯਾਂ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਯੁਦ੍ਧੇ| ਆਤਸ੍ਯਮ੍ ਉਮਾਤੈਲਮ੍| ਅਨੁਕ੍ਤਤੈਲਗੁਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਫਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤੇਨ ਸਾਰਸ੍ਨੇਹਾ ਅਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਯਥਾਫਲਮਿਤਿ ਯਾਦਸ਼ਗੁਣਂ ਫਲਂ ਤਾਦਸ਼ ਏਵ ਤਤ੍ਸ੍ਨੇਹੋਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੮੬-੨੯੪||
Adhikarana ੬੫ (੨੯੫) · Śloka ੨੯੫
ਮਧੁਰੋ ਬਂਹਣੋ ਵਸ੍ਯੋ ਬਲ੍ਯੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਥਾ ਵਸਾ|
ਯਥਾਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸ਼ੈਤ੍ਯੋਸ੍ਣੇ ਵਸਾਮਜ੍ਜ੍ਞੋਰ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||੨੯੫||
View original
मधुरो बृंहणो वृष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा|
यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत्||२९५||
Show commentary
ਯਥਾਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਨੂਪਾਦਿਰੁਸ੍ਣਸ੍ਤਸ੍ਯੋਸ੍ਣਃ, ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਾਙ੍ਗਲਾਦਿਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਸ੍ਤੁ ਵਸਾਮਜ੍ਜ੍ਞੋਰਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਾਧ੍ਯਾਯੇ ਏਵ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍||੨੯੫||
Adhikarana ੬੬ (੨੯੬-੩੦੪) · Śloka ੩੦੪
ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਦੀਪਨਂ ਵਸ੍ਯਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍|
ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਂ ਹਦ੍ਯਂ ਰੋਚਨਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਮ੍||੨੯੬||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾ ਮਧੁਰਾ ਚਾਰ੍ਦ੍ਰਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲੀ|
ਸਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨੀ ਕਟੂਸ੍ਣਾ ਵਸ੍ਯਸਮ੍ਮਤਾ ||੨੯੭||
ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਂ ਮਰਿਚਮਵਸ੍ਯਂ ਲਘੁ ਰੋਚਨਮ੍|
ਛੇਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਸਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍ ||੨੯੮||
ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਂ ਕਟੂਸ੍ਣਂ ਦੀਪਨਂ ਲਘੁ|
ਹਿਙ੍ਗੁ ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਚਨਰੋਚਨਮ੍||੨੯੯||
ਰੋਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਵਸ੍ਯਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਵਿਦਾਹਿ ਚ|
ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਸਮਧੁਰਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਲਵਣੋਤ੍ਤਮਮ੍||੩੦੦||
ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਾਚ੍ਚ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍|
ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਵਿਬਨ੍ਧਘ੍ਨਂ ਹਦ੍ਯਮੁਦ੍ਗਾਰਸ਼ੋਧਿ ਚ||੩੦੧||
ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਵਾਯਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦੀਪਨਂ ਸ਼ੂਲਨਾਸ਼ਨਮ੍|
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਨਾਮਾਨੁਲੋਮ੍ਯਕਰਂ ਬਿਡਮ੍||੩੦੨||
ਸਤਿਕ੍ਤਕਟੁ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਦਿ ਚੌਦ੍ਭਿਦਮ੍|
ਨ ਕਾਲਲਵਣੇ ਗਨ੍ਧਃ ਸੌਵਰ੍ਚਲਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਤੇ||੩੦੩||
ਸਾਮੁਦ੍ਰਕਂ ਸਮਧੁਰਂ, ਸਤਿਕ੍ਤਂ ਕਟੁ ਪਾਂਸ਼ੁਜਮ੍|
ਰੋਚਨਂ ਲਵਣਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਕਿ ਸ੍ਰਂਸ੍ਯਨਿਲਾਪਹਮ੍||੩੦੪||
View original
सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्|
विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||
श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता ||२९७||
नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्|
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् ||२९८||
वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु|
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||
रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च|
त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तमम्||३००||
सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||
तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम्|
ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||
सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्|
न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||
सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्|
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||
Show commentary
ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੌਵਰ੍ਚਲਗੁਣਃ| ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬਿਡਗੁਣਃ| ਔਦ੍ਭਿਦਮ੍ ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਲਵਣਮ੍ | ਕਾਲਲਵਣਂ ਸੌਵਰ੍ਚਲਮੇਵਾਗਨ੍ਧਮ੍| ਦਕ੍ਸਿਣਸਮੁਦ੍ਰਸਮੀਪੇ ਭਵਤੀਤਿ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਕਰਕਚਮ੍| ਪਾਂਸ਼ੁਜਂ ਪੂਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਰਜਮ੍||੨੯੬-੩੦੪||
Adhikarana ੬੭ (੩੦੫-੩੦੬) · Śloka ੩੦੬
ਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗਪ੍ਲੀਹਾਨਾਹਗਲਗ੍ਰਹਾਨ੍|
ਕਾਸਂ ਕਫਜਮਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਯਾਵਸ਼ੂਕੋ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ||੩੦੫||
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੋ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਕ੍ਲੇਦੀ ਪਕ੍ਤਾ ਵਿਦਾਰਣਃ|
ਦਾਹਨੋ ਦੀਪਨਸ਼੍ਛੇਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਃ ਕ੍ਸਾਰੋਗ੍ਨਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ||੩੦੬||
View original
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान्|
कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति||३०५||
तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता विदारणः|
दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः ||३०६||
Show commentary
ਕ੍ਸਾਰਾਣਾਮਪਿ ਲਵਣਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਰਗੁਣਮਾਹ- ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਕ੍ਸਾਰਗੁਣਃ| ਸਰ੍ਵਃ ਕ੍ਸਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕ੍ਸਾਰਟਙ੍ਕਨਕ੍ਸਾਰਾਦਿਃ||੩੦੫-੩੦੬||
Adhikarana ੬੮ (੩੦੭) · Śloka ੩੦੭
ਕਾਰਵੀ ਕੁਞ੍ਚਿਕਾਜਾਜੀ ਯਵਾਨੀ ਧਾਨ੍ਯਤੁਮ੍ਬੁਰੁ|
ਰੋਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਵਾਤਕਫਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਨਾਸ਼ਨਮ੍||੩੦੭||
View original
कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु|
रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||
Show commentary
ਕਾਰਵੀ ਕਸ੍ਣਜੀਰਕਮ੍| ਕੁਞ੍ਚਿਕਾ ਸ੍ਥੂਲਜੀਰਕਮ੍| ਅਜਾਜੀ ਜੀਰਕਮ੍||੩੦੭||
Adhikarana ੬੯ (੩੦੮) · Śloka ੩੦੮
ਆਹਾਰਯੋਗਿਨਾਂ ਭਕ੍ਤਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ|
ਸਮਾਪ੍ਤੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਰ੍ਗ ਆਹਾਰਯੋਗਿਨਾਮ੍||੩੦੮||
ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਯੋਗਿਵਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਃ|
View original
आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते|
समाप्तो द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम्||३०८||
इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः|
Show commentary
ਉਕ੍ਤਾਤ੍ਤੈਲਾਦੇਰਨ੍ਯਦਪ੍ਯਾਹਾਰਸਂਸ੍ਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨਾਹਾਰਯੋਗਿ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਆਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਕ੍ਤਿਃ ਵਿਭਾਗ ਇਯਤ੍ਤੇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਇਚ੍ਛਾ; ਤੇਨ ਪੁਰੁਸੇਚ੍ਛਾਨਾਮਨਿਯਮਾਦੁਕ੍ਤਮਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਯ ਆਹਾਰਯੋਗਿ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਰਸੋਨਾਮ੍ਰਪੇਸਿਕਾਦ੍ਯਾਹਾਰਸਂਯੋਗਿ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੩੦੮||
Adhikarana ੭੦ (੩੦੯-੩੧੦) · Śloka ੩੧੦
ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਂ ਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਂ ਸਮਾਤੀਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|
ਪੁਰਾਣਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਭਿਨਵਂ ਗੁਰੁ ||੩੦੯||
ਯਦ੍ਯਦਾਗਚ੍ਛਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਤਤ੍ਤਲ੍ਲਘੁਤਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|
ਨਿਸ੍ਤੁਸਂ ਯੁਕ੍ਤਿਭਸ੍ਟਂ ਚ ਸੂਪ੍ਯਂ ਲਘੁ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ||੩੧੦||
View original
शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते|
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु ||३०९||
यद्यदागच्छति क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम्|
निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||
Show commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਯਦਨੁਕ੍ਤਗੁਣਂ ਤਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਤੀਤਮਿਤਿ ਏਕਵਰ੍ਸਾਤੀਤਮ੍| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਲਾਘਵਾਤ੍; ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਨਵਧਾਨ੍ਯਵਿਧਾਨਂ ਤ੍ਵਪਵਾਦਃ| ਆਗਚ੍ਛਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤਿ ਉਪ੍ਤਂ ਸਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਸਸ੍ਟਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵਧਾਨ੍ਯੇਸੁ ਲਘਵਃ, ਤੇ ਹਿ ਸਸ੍ਟਿਰਾਤ੍ਰੇਣ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ, ਵ੍ਰੀਹੇਃ ਸ਼ਾਰਦਸ੍ਯ ਚ ਹੈਮਨ੍ਤਂ ਸ਼ਾਲਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਲ੍ਪਕਾਲਤ੍ਵੇਨ ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਜਾਤੀਯ ਏਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਮਨਂ ਲਾਘਵਹੇਤੁਰਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ਆਗਚ੍ਛਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤਿ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਯੁਕ੍ਤਿਭਸ੍ਟਮ੍ ਈਸਦ੍ਭਸ੍ਟਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸੂਪ੍ਯਂ ਸੂਪਾਯ ਯੋਗ੍ਯਂ ਮੁਦ੍ਗਮਾਸਾਦਿ||੩੦੯-੩੧੦||
Adhikarana ੭੧ (੩੧੧) · Śloka ੩੧੨
ਮਤਂ ਕਸ਼ਂ ਚਾਤਿਮੇਦ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਂ ਬਾਲਂ ਵਿਸੈਰ੍ਹਤਮ੍|
ਅਗੋਚਰਭਤਂ ਵ੍ਯਾਲਸੂਦਿਤਂ ਮਾਂਸਮੁਤ੍ਸਜੇਤ੍||੩੧੧||
ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਹਿਤਂ ਮਾਂਸਂ ਬਂਹਣਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍|੩੧੨|
View original
मृतं कृशं चातिमेद्यं वृद्धं बालं विषैर्हतम्|
अगोचरभृतं व्यालसूदितं मांसमुत्सृजेत्||३११||
अतोऽन्यथा हितं मांसं बृंहणं बलवर्धनम्|३१२|
Show commentary
ਮਤਮਿਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਮਤਮ੍| ਮੇਦ੍ਯਂ ਮੇਦੁਰਮ੍| ਕਸ਼ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਅਗੋਚਰਭਤਂ ਯਥਾ- ਆਨੂਪਂ ਧਨ੍ਵਦੇਸ਼ੇ ਪੁਸ੍ਟਮ੍| ਵ੍ਯਾਲਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਵ੍ਯਾਲਃ ਸਰ੍ਪਃ| ਵਿਸਹਤਂ ਤੁ ਵਿਸਦਿਗ੍ਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦ੍ਧਮ੍||੩੧੧||-
Adhikarana ੭੨ (੩੧੨-੩੧੫) · Śloka ੩੧੫
ਪ੍ਰੀਣਨਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਹਦ੍ਯੋ ਮਾਂਸਰਸਃ ਪਰਮ੍||੩੧੨||
ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸਾਮ੍|
ਬਲਵਰ੍ਣਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਚੈਵ ਰਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਮਤਮ੍||੩੧੩||
ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਹਿਤਂ ਰਸਮ੍|
ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਬਲਕਰਂ ਵਯੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯੁਸਾਮ੍||੩੧੪||
ਵ੍ਯਾਯਾਮਨਿਤ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਿਤ੍ਯਾ ਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਨਰਾਃ|
ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਾਂਸਰਸਾਹਾਰਾ ਨਾਤੁਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ ਦੁਰ੍ਬਲਾਃ||੩੧੫||
View original
प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम्|
बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम्||३१३||
सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम्||३१४||
व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः|
नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||
Show commentary
ਮਾਂਸਰਸਗੁਣਾਃ- ਪ੍ਰੀਣਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭੂਰਿਵਚਨਃ; ਏਤੇਨ ਉਨ੍ਮਾਦਾਦੌ ਮਾਂਸਨਿਸੇਧੋ ਨ ਵਿਰੋਧਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਉਨ੍ਮਾਦੇ- “ਨਿਵਤ੍ਤਾਮਿਸਮਦ੍ਯੋ ਯਃ” (ਚਿ. ੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਯੋ ਵਿਹਿਤਃ, ਤਾਦਸ਼ਂ ਰਸਮ੍||੩੧੨-੩੧੫||
Adhikarana ੭੩ (੩੧੬-੩੧੮) · Śloka ੩੧੮
ਕ੍ਰਿਮਿਵਾਤਾਤਪਹਤਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਜੀਰ੍ਣਮਨਾਰ੍ਤਵਮ੍|
ਸ਼ਾਕਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚਾਪਰਿਸ੍ਰੁਤਮ੍||੩੧੬||
ਪੁਰਾਣਮਾਮਂ ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਰਿਮਿਵ੍ਯਾਲਹਿਮਾਤਪੈਃ|
ਅਦੇਸ਼ਕਾਲਜਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਫਲਮਸਾਧੁ ਤਤ੍||੩੧੭||
ਹਰਿਤਾਨਾਂ ਯਥਾਸ਼ਾਕਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸਾਧਨਾਦਤੇ|
ਮਦ੍ਯਾਮ੍ਬੁਗੋਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਵਰ੍ਗੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ||੩੧੮||
View original
क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम्|
शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम्||३१६||
पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः|
अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत्||३१७||
हरितानां यथाशाकं निर्देशः साधनादृते|
मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः||३१८||
Show commentary
ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਵਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਆਮਮਿਤਿ ਅਪਕ੍ਵਮ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਬਿਲ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਵਿਹਾਯ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਦੇਸ਼ਜਮਿਤਿ ਅਨੁਚਿਤਦੇਸ਼ਭਵਮ੍| ਅਕਾਲਜਮ੍ ਅਨਾਰ੍ਤਵਮ੍| ਸਾਧਨਾਦਤ ਇਤਿ ਹਰਿਤਾਨਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕਪਲਾਣ੍ਡੁਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਤਥਾ ਅਪਰਿਸ੍ਰੁਤਾਨਾਮਪਿ ਨਿਰ੍ਦੋਸਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ‘ਕਤ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਤਥਾਚ ਮਦ੍ਯਾਨਾਂ ‘ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਭਿਨਵਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗੁਣਦੋਸਕਥਨਂ ਕਤਮੇਵ, ਏਵਂ ਜਲੇਪਿ ‘ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਕ੍ਰਿਮਿਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਗੋਰਸਕਤਾਨ੍ਨਾਹਾਰਯੋਗਿਵਰ੍ਗੇਸੁ ਤੁ ਯਥੋਕ੍ਤਕਰ੍ਤਗੁਣਵਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਨੁਮੇਯਮਿਤਿ ਭਾਵਃ||੩੧੬-੩੧੮||
Adhikarana ੭੪ (੩੧੯-੩੨੪) · Śloka ੩੨੪
ਯਦਾਹਾਰਗੁਣੈਃ ਪਾਨਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਤਦਿਸ੍ਯਤੇ|
ਅਨ੍ਨਾਨੁਪਾਨਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਦਸ੍ਟਂ ਯਨ੍ਨ ਵਿਰੋਧਿ ਚ||੩੧੯||
ਆਸਵਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਮਸ਼ੀਤਿਂ ਚਤੁਰੁਤ੍ਤਰਾਮ੍|
ਜਲਂ ਪੇਯਮਪੇਯਂ ਚ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਨੁਪਿਬੇਦ੍ਧਿਤਮ੍||੩੨੦||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਮਾਰੁਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਕਫੇਨੁਪਾਨਂ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਂ ਕ੍ਸਯੇ ਮਾਂਸਰਸਃ ਪਰਮ੍||੩੨੧||
ਉਪਵਾਸਾਧ੍ਵਭਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਮਾਰੁਤਾਤਪਕਰ੍ਮਭਿਃ|
ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਨਾਮਨੁਪਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪਯਃ ਪਥ੍ਯਂ ਯਥਾਮਤਮ੍||੩੨੨||
ਸੁਰਾ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਮਨੁਪਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ|
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਥੂਲਦੇਹਾਨਾਮਨੁ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਧੂਦਕਮ੍||੩੨੩||
ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨੀਨਾਮਨਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਲਮੈਃ|
ਮਦ੍ਯਮਾਂਸੋਚਿਤਾਨਾਂ ਚ ਮਦ੍ਯਮੇਵਾਨੁਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੩੨੪||
View original
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते|
अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||
आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम्|
जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||
स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम्|
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः|
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||
सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते|
कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः|
मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||
Show commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯੇਸਾਂ ਯਦਨੁਪਾਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਦੇਵਾਹ- ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਗੁਣੈਰਿਤਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਨੇਹਮਧੁਰਾਦਿਭਿਃ; ਵਿਪਰੀਤਮਿਤਿ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਨੁਪੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਦਧ੍ਨੋਮ੍ਲਸ੍ਯ ਮਧੁਰਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਤਥਾ ਪਾਯਸਸ੍ਯ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਨੁਪਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਨ੍ਨ ਵਿਰੋਧਿ ਚੇਤਿ| ਏਵਂ ਚਾਮ੍ਲੇ ਪਯੋਨੁਪੀਯਮਾਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੁਵਿਰੋਧੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਯਜ੍ਜਃਪੁਰੁਸੀਯੇ (ਸੂ. ੨੫)| ਪੇਯਮਪੇਯਂ ਚੇਤਿ ਸਹਜਗੁਣਦੋਸਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥੋਪਯੁਕ੍ਤਭੋਜਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦੋਸਭੇਦੇਨਾਪ੍ਯਨੁਪਾਨਮਾਹ| ਅਨੁਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤਿ ਅਨੁਪਾਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍||੩੧੯-੩੨੪||
Adhikarana ੭੫ (੩੨੫-੩੨੬) · Śloka ੩੨੬
ਅਥਾਨੁਪਾਨਕਰ੍ਮਗੁਣਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਅਨੁਪਾਨਂ ਤਰ੍ਪਯਤਿ, ਪ੍ਰੀਣਯਤਿ, ਊਰ੍ਜਯਤਿ, ਬਂਹਯਤਿ, ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਭੁਕ੍ਤਮਵਸਾਦਯਤਿ, ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ, ਮਾਰ੍ਦਵਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ, ਜਰਯਤਿ, ਸੁਖਪਰਿਣਾਮਿਤਾਮਾਸ਼ੁਵ੍ਯਵਾਯਿਤਾਂ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯੋਪਜਨਯਤੀਤਿ||੩੨੫||
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਨੁਪਾਨਂ ਹਿਤਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਰ੍ਪਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਾਨਵਮ੍|
ਸੁਖਂ ਪਚਤਿ ਚਾਹਾਰਮਾਯੁਸੇ ਚ ਬਲਾਯ ਚ||੩੨੬||
View original
अथानुपानकर्मगुणान् प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति, प्रीणयति, ऊर्जयति, बृंहयति, पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, भुक्तमवसादयति, अन्नसङ्घातं भिनत्ति, मार्दवमापादयति, क्लेदयति, जरयति, सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति||३२५||
भवति चात्र- अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम्|
सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च||३२६||
Show commentary
ਅਨੁਪਾਨਗੁਣਾਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃ ਤਪ੍ਤਿਃ| ||੩੨੫-੩੨੬||
Adhikarana ੭੬ (੩੨੭-੩੨੮) · Śloka ੩੨੮
ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਰੁਤਾਵਿਸ੍ਟਾ ਨ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਿਨਃ|
ਨ ਗੀਤਭਾਸ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਨੋਰਸਿ ਕ੍ਸਤਾਃ||੩੨੭||
ਪਿਬੇਯੁਰੁਦਕਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਧਿ ਕਣ੍ਠੋਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|
ਸ੍ਨੇਹਮਾਹਾਰਜਂ ਹਤ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ਦੋਸਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ||੩੨੮||
View original
नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः|
न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||
पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्|
स्नेहमाहारजं हत्वा भूयो दोषाय कल्पते||३२८||
Show commentary
ਯੈਰਨੁਪਾਨਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਾਨਾਹ- ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠੋਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ਅਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਰੁਤਾਦੀਨਾਮਨੁਪਾਨਂ ਕਣ੍ਠੋਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਨਾਧੋ ਯਾਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਮਾਹਾਰਜਂ ਹਤ੍ਵੇਤਿ ਆਹਾਰਜਾਤਂ ਸ੍ਨੇਹਮਭਿਭੂਯ ਭੂਯੋ ਦੋਸਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ, ਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਹਾਰਸ੍ਨੇਹੇਨ ਯੋ ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਪਾਨੀਯਮਭਿਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਅਪਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਨੇਹਨਮੁਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ, ਤਨ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ‘ਹਨ’ ਹਿਂਸਾਗਤ੍ਯੋਰਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ ਹਤ੍ਵੇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਂ ਗਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਦਪਿ ਨ ਭਵਤਿ, ਯਤਃ ਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਰੁਤਾਦਿਹਨਨਮੇਵ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨ ਤੁ ਕਰਣਮ੍| ਕਿਂਵਾ ਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ ਸਾਰਂ, ਯਥਾ- “ਦੇਹਃ ਸ੍ਨੇਹਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍” (ਚਿ. ੮) ਇਤਿ ਦੇਹਸਾਰਪਰਿਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਾਰਹਨਨਂ ਚ ਜਲੇਨਾਹਾਰਸ੍ਨੇਹਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਕਣ੍ਠੋਰਸ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਦਪਾਕਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ||੩੨੭-੩੨੮||
Adhikarana ੭੭ (੩੨੯-੩੩੦) · Śloka ੩੩੦
ਅਨ੍ਨਪਾਨੈਕਦੇਸ਼ੋਯਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋਪਯੋਗਿਕਃ|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨ ਹਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਨਾਮਭਿਃ||੩੨੯||
ਯਥਾ ਨਾਨੌਸਧਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੇਸ਼ਜਾਨਾਂ ਵਚੋ ਯਥਾ|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤਥਾ ਵਾਚ੍ਯਮਨੁਕ੍ਤਮਿਹ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍||੩੩੦||
View original
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः|
द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः||३२९||
यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा|
द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्||३३०||
Show commentary
ਅਨ੍ਨਪਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ਕਥਨਂ ਸਹੇਤੁਕਮਾਹ- ਅਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਪਾਨੈਕਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਯੋਪਯੋਗਿਕ ਇਤਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਏਤੇਨ ਯਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹਿਕਯਾ ਕਥਨਂ, ਪ੍ਰਾਯੋਨੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹਿਕਯਾਕਥਨਮਲ੍ਪਦੋਸਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤਥਾ ਅਲ੍ਪਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਦਪਿ ਕਿਮਿਤਿ ਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨੇਤਿ ਸਾਕਲ੍ਯੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ; ਨਾਮਭਿਰਿਤਿ ਨਾਮਭਿਰਪਿ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ, ‘ਕੇਨਚਿਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ, ਏਤੇਨ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣਾਪਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਪਾਰਯਤ੍ਯਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਤ੍ ਕਾ ਕਥਾ ਅਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਪਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹਿਕਯਾ ਗੁਣਕਥਨਂ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਕਿਂਵਾ, ਨਾਮਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਿਤਿ ਗੁਣਤਃ ਕਥਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਕੇਨਚਿਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਅਥ ਕਥਂ ਹ੍ਯਤ੍ਰਾਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨ੍ਨਪਾਨਸ੍ਯ ਤਰ੍ਹਿ ਗੁਣਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ “ਨਾਨੌਸਧਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍” (ਸੂ. ੨੬) ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਨੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਾਚ੍ਯਂ; ‘ਗੁਣਤਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਹਿ “ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਗੁਰੁਖਰ” (ਸੂ. ੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤੇਨੈਵ ਗੁਰੁਖਰਾਦਿਨਾ ਗੁਣੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤੋਪਚਯਾਦਿਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਕਤਯਾ ਵ੍ਯਪਦੇਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦੇਵਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਰੁਖਰਤ੍ਵਾਦਿ ਕਥਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਦੇਸ਼ਜਾਨਾਂ ਵਚੋ ਯਥੇਤਿ; ਦੇਸ਼ਜਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੀਯਾਃ, ਤਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਵਚਨਾਤ੍ਤੇ ਤੇ ਗੁਰੁਖਰਤ੍ਵਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ, ਦੇਸ਼ਜਾ ਯਥਾ ਤਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਤਿ ‘ਇਦਂ ਮਧੁਰਮ੍, ਇਦਮਮ੍ਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਮਧੁਰਤ੍ਵਾਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪਥਿਵ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਗਣੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਚ ਰਸੋਕ੍ਤੇਨ ਤਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੨੯-੩੩੦||
Adhikarana ੭੮ (੩੩੧) · Śloka ੩੩੧
ਚਰਃ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਧਾਤਵਃ ਕ੍ਰਿਯਾ|
ਲਿਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੩੩੧||
View original
चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||
Show commentary
ਅਪਰਮਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਾਨ੍ਨਪਾਨਗੁਣਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਮਾਹ- ਚਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚਰੋ ਦੇਸ਼ਃ ਭਕ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਰਿਯਾ ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ| ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਾਨਮ੍| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਗੁਣਾਧਿਕਰਣੇ||੩੩੧||
Adhikarana ੭੯ (੩੩੨-੩੩੩) · Śloka ੩੩੩
ਚਰੋਨੂਪਜਲਾਕਾਸ਼ਧਨ੍ਵਾਦ੍ਯੋ ਭਕ੍ਸ੍ਯਸਂਵਿਧਿਃ|
ਜਲਜਾਨੂਪਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਲਾਨੂਪਚਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੩੩੨||
ਗੁਰੁਭਕ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਗੁਰਵਃ ਸ੍ਮਤਾਃ|
ਲਘੁਭਕ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਲਘਵੋ ਧਨ੍ਵਜਾ ਧਨ੍ਵਚਾਰਿਣਃ||੩੩੩||
View original
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः|
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये||३३२||
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः|
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः||३३३||
Show commentary
ਚਰਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਚਰੋਨੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਵਿਧਿਃ ਭਕ੍ਸ੍ਯਭਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਨੂਪਜਲਾਕਾਸ਼ਧਨ੍ਵਾਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਗਤਿਰੂਪਸ਼੍ਚਰ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਭਕ੍ਸ੍ਯਸਂਵਿਧਿਵਚਨੇਨ ਚ ਭਕ੍ਸ੍ਯਰੂਪਸ਼੍ਚਰ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰੈਵੋਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਜਲਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਜਲਜਤ੍ਵੇਨਾਨੂਪਜਤ੍ਵੇਨ ਚ ਜਲੇ ਵਾਨੂਪੇ ਵਾ ਗਤਿਰੇਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਨ ਹਿ ਜਲਾਦੌ ਯੇ ਜਾਤਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ; ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਅਪ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਾਕਮਦ੍ਗੁਪ੍ਰਭਤਯਸ੍ਤਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਜਲਾਨੂਪਚਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਇਤਿ| ਏਤੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਜਲੇ ਪ੍ਰਾਯੋਵਸ੍ਥਾਨਾਦਿਹ ਜਲਚਰਤ੍ਵਮ੍; ਏਵਮਨੂਪਚਰਤ੍ਵਾਦ੍ਯਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਭਕ੍ਸ੍ਯਰੂਪਚਰਕਤਂ ਗੁਣਮਾਹ- ਗੁਰੁਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਨ੍ਵਜਾ ਧਨ੍ਵਚਾਰਿਣ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ, ਆਕਾਸ਼ਚਾਰਿਣਾਮਪਿ ਸ਼੍ਯੇਨਾਦੀਨਾਮਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਲਾਘਵਂ ਸ੍ਵਜਾਤਿਪ੍ਰਸਹਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਲਘੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਆਕਾਸ਼ਚਾਰਿਣਾਂ ਗੌਰਵਲਾਘਵਾਨਿਯਮਾਦਕਥਨਮਿਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਰਯੋਜਕਤ੍ਵੇਨ ‘ਚਰੋਨੂਪਜਲਾਕਾਸ਼ਧਨ੍ਵਾਦ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਕਥਨਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੩੩੨-੩੩੩||
Adhikarana ੮੦ (੩੩੪-੩੩੫) · Śloka ੩੩੫
ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਃ ਸਕ੍ਥਿਸ਼ਿਰਃਸ੍ਕਨ੍ਧਾਦਯਸ੍ਤਥਾ|
ਸਕ੍ਥਿਮਾਂਸਾਦ੍ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਰੋਡਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ਿਰਃ||੩੩੪||
ਵਸਣੌ ਚਰ੍ਮ ਮੇਢ੍ਰਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਵਕ੍ਕੌ ਯਕਦ੍ਗੁਦਮ੍|
ਮਾਂਸਾਦ੍ਗੁਰੁਤਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਥਿ ਚ||੩੩੫||
View original
शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा|
सक्थिमांसाद्गुरुः स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||
वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्|
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||
Show commentary
ਮਾਂਸਾਦ੍ਗੁਰੁਤਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਸਕ੍ਥ੍ਯਾਦਿਮਾਂਸਾਦ੍ਵਸਣਾਦਿ ਗੁਰੁਤਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਏਕਸ਼ਰੀਰਸਕ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਾਮੇਵੈਤਦ੍ਗੌਰਵਾਦਿ, ਨਤ੍ਵਨ੍ਯਸ਼ਰੀਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਮਧ੍ਯਮਿਤਿ ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਃ| ਅਸ੍ਥਿ ਇਤਿ ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਿਤਂ ਮਾਂਸਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਿਤਿ ਅਸ੍ਥਿਮਧ੍ਯਗਤਂ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ; ਤਨ੍ਨਾਤਿਸੁਨ੍ਦਰਂ, ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਧਾਤੁਗੌਰਵਕਥਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍||੩੩੪-੩੩੫||
Adhikarana ੮੧ (੩੩੬-੩੩੭) · Śloka ੩੩੭
ਸ੍ਵਭਾਵਾਲ੍ਲਘਵੋ ਮੁਦ੍ਗਾਸ੍ਤਥਾ ਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਾਃ|
ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਗੁਰਵੋ ਮਾਸਾ ਵਰਾਹਮਹਿਸਾਸ੍ਤਥਾ||੩੩੬||
ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰੁਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍|
ਅਲਸੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਯੇ ਬਹੁਕ੍ਰਿਯਾਃ||੩੩੭||
View original
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः|
स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा||३३६||
धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्|
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः||३३७||
Show commentary
ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ| ਕ੍ਰਿਯੋਦਾਹਰਣਮ੍- ਅਲਸੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਅਲਸੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਅਲ੍ਪਕ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਲਘਵੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੩੬-੩੩੭||
Adhikarana ੮੨ (੩੩੮) · Śloka ੩੩੮
ਗੌਰਵਂ ਲਿਙ੍ਗਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਲਾਘਵਮ੍|
ਮਹਾਪ੍ਰਮਾਣਾ ਗੁਰਵਃ ਸ੍ਵਜਾਤੌ ਲਘਵੋਨ੍ਯਥਾ||੩੩੮||
View original
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्|
महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||
Show commentary
ਲਿਙ੍ਗ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ ਗਵਾਦਯੋਨੇਨੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਜਾਤਿਃ, ਤੇਨ ਲਿਙ੍ਗਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਜਾਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯੇ; ਏਤਚ੍ਚ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਪਕ੍ਸਿਸੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ; ਯਦਾਹ ਹਾਰੀਤਃ- “ਚਤੁਸ੍ਪਾਦੇਸੁ ਲਘ੍ਵੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਿਹਗੇਸੁ ਲਘੁਃ ਪੁਮਾਨ੍” ਇਤਿ, ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਸੁ ਪੁਮਾਨ੍ ਵਿਹਗੇਸੁ ਲਘੁਃ” ਇਤਿ| ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਗੌਰਵੇ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਗੁਰੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਸ੍ਯ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਹੇਤੁਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਰਪਵਾਦ ਇਤਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ, ਵਿਹਙ੍ਗੇਸੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤਿ||੩੩੮||
Adhikarana ੮੩ (੩੩੯) · Śloka ੩੩੯
ਗੁਰੂਣਾਂ ਲਾਘਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍|
ਵ੍ਰੀਹੇਰ੍ਲਾਜਾ ਯਥਾ ਚ ਸ੍ਯੁਃ ਸਕ੍ਤੂਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਿਕਾਃ||੩੩੯||
View original
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम्|
व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः||३३९||
Show commentary
ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਮਿਤਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਲ੍ਲਘੂਨਾਮਪਿ ਗੌਰਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦੇਵ ਸਂਸ੍ਕਾਰਜਨ੍ਯਂ ਲਾਘਵਂ ਗੌਰਵਂ ਚਾਹ- ਵ੍ਰੀਹੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੋਰਪਿ ਵ੍ਰੀਹੇਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਲ੍ਲਾਜਾ ਲਘਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਕ੍ਤੂਨਾਂ ਚ ਲਘੂਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਃ, ਸਿਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਅਗ੍ਨਿਪਾਚਿਤਾਃ ਪਿਣ੍ਡਾਃ||੩੩੯||
Adhikarana ੮੪ (੩੪੦-੩੪੧) · Śloka ੩੪੧
ਅਲ੍ਪਾਦਾਨੇ ਗੁਰੂਣਾਂ ਚ ਲਘੂਨਾਂ ਚਾਤਿਸੇਵਨੇ|
ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਾਰਣਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਗੁਰੁਲਾਘਵੇ||੩੪੦||
ਗੁਰੂਣਾਮਲ੍ਪਮਾਦੇਯਂ ਲਘੂਨਾਂ ਤਪ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ|
ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਾਗ੍ਨਿਮਪੇਕ੍ਸਤੇ||੩੪੧||
View original
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने|
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||
गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते|
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||
Show commentary
ਅਲ੍ਪਾਦਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੂਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸ੍ਤੋਕਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਦਾਨੇ ਯਲ੍ਲਾਘਵਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਲਾਘਵੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਾਰਣਂ; ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ ਲਘੂਨਾਮਤਿਸੇਵਨੇ ਗੌਰਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾਕਤਮ੍| ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇ (ਸੂ. ੫), ਅਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਚ ਤਤ੍ਰੈਵੈਤਤ੍ ਸਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍; ਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਤ੍ਵੇਨ ਅਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍ | ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਾਤ੍ਰਾਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਯਥੋਚਿਤਮਾਤ੍ਰਾਵਨ੍ਤਿ ਸੁਖਂ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਾਗ੍ਨਿਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪੁਰੁਸਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਚਾਗ੍ਨਿਭੇਦਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮਹਤੀ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਨ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੩੪੦-੩੪੧||
Adhikarana ੮੫ (੩੪੨) · Śloka ੩੪੨
ਬਲਮਾਰੋਗ੍ਯਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ|
ਅਨ੍ਨਪਾਨੇਨ੍ਧਨੈਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਰ੍ਜ੍ਵਲਤਿ ਵ੍ਯੇਤਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ||੩੪੨||
View original
बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः|
अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा ||३४२||
Show commentary
ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਗ੍ਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਬਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਾਗ੍ਨ੍ਯਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ ਇਤਿ ਅਗ੍ਨ੍ਯਧੀਨਾਃ; ਯਥਾ- ਰਾਜਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤਿ ਵਾਯਵਃ; ਕਿਂਵਾ, ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਣਾਃ| ਇਨ੍ਧਨਂ ਕਾਸ੍ਠਮ੍, ਇਨ੍ਧਨਮਿਵੇਨ੍ਧਨਂ, ਤੈਃ; ਕਿਂਵਾ ਅਗ੍ਨਿਦਾਹ੍ਯਮਿਨ੍ਧਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਥੇਤਿ ਅਨਿਨ੍ਧਨਮ੍||੩੪੨||
Adhikarana ੮੬ (੩੪੩) · Śloka ੩੪੩
ਗੁਰੁਲਾਘਵਚਿਨ੍ਤੇਯਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਲ੍ਪਬਲਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ|
ਮਨ੍ਦਕ੍ਰਿਯਾਨਨਾਰੋਗ੍ਯਾਨ੍ ਸੁਕੁਮਾਰਾਨ੍ਸੁਖੋਚਿਤਾਨ੍||੩੪੩||
View original
गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति|
मन्दक्रियाननारोग्यान् सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||
Show commentary
ਇਯਂ ਚਰਾਦਿਕਤਾ ਗੁਰੁਲਾਘਵਚਿਨ੍ਤਾਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯਬਲਤ੍ਵੇਨ ਮਨ੍ਦਕਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣੀਯਮ੍||੩੪੩||
Adhikarana ੮੭ (੩੪੪) · Śloka ੩੪੪
ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਯਃ ਖਰਾਹਾਰਾਃ ਕਰ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਮਹੋਦਰਾਃ|
ਯੇ ਨਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿ ਤਾਂਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍||੩੪੪||
View original
दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः|
ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम्||३४४||
Show commentary
ਖਰਾਹਾਰਾ ਇਤਿ ਕਠਿਨਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਃ| ਮਹੋਦਰਤ੍ਵੇਨਾਪਿ ਮੇਦੋਵਰੋਧਾਨ੍ਮਹਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤਿ ਅਨੇਨ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੀਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਤੋਕਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਗੁਰੁਲਾਘਵਚਿਨ੍ਤਾ ਵਿਦ੍ਯਤ ਏਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਤੋ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗੁਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਮਾਵਹਤ੍ਯੇਵ, ਸ੍ਵਭਾਵਤੋਗ੍ਨਿਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍||੩੪੪||
Adhikarana ੮੮ (੩੪੫-੩੪੭) · Śloka ੩੪੭
ਹਿਤਾਭਿਰ੍ਜੁਹੁਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਂ ਸਮਾਹਿਤਃ|
ਅਨ੍ਨਪਾਨਸਮਿਦ੍ਭਿਰ੍ਨਾ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੌ ਵਿਚਾਰਯਨ੍||੩੪੫||
ਆਹਿਤਾਗ੍ਨਿਃ ਸਦਾ ਪਥ੍ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਤਰਗ੍ਨੌ ਜੁਹੋਤਿ ਯਃ|
ਦਿਵਸੇ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਪਤ੍ਯਥ ਦਦਾਤਿ ਚ||੩੪੬||
ਨਰਂ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਂ ਪਾਨਭੋਜਨੇ|
ਭਜਨ੍ਤੇ ਨਾਮਯਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਭਾਵਿਨੋਪ੍ਯਨ੍ਤਰਾਦਤੇ||੩੪੭||
View original
हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः|
अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन्||३४५||
आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः|
दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||
नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने|
भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||
Show commentary
ਅਨ੍ਨਂ ਸਮਿਧ ਇਵ ਸਮਿਧਃ| ਆਹਿਤਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤਾਗ੍ਨਿਃ; ਕਿਂਵਾ ਆਹਿਤਾਗ੍ਨਿਰਿਵਾਹਿਤਾਗ੍ਨਿਃ; ਤੇਨ ਆਹਿਤਾਗ੍ਨਿਰ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਯਂ ਜੁਹੋਤਿ, ਤਥਾਯਮਪਿ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਯਂ ਚ ਪਥ੍ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਤਰਗ੍ਨੌ ਜੁਹੋਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਪਤੀਤਿ ਪ੍ਰਣਵਾਦਿਮਨ੍ਤ੍ਰਮਾਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਦਦਾਤਿ ਚੇਤਿ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਦਾਨਮਾਚਰਤਿ| ਤਂ ਨਰਂ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਕਲ੍ਯਾਣੇ ਯੁਕ੍ਤਮਾਮਯਾ ਨ ਭਜਨ੍ਤੇ| ਭਾਵਿਨੋਪੀਤਿ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇਪਿ; ਇਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਪਥ੍ਯਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗਦਾਃ, ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਪਦਾਨਾਭ੍ਯਾਮਰ੍ਜਿਤਧਰ੍ਮਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ- ਅਨ੍ਤਰਾਦਤ ਇਤਿ; ਅਨ੍ਤਰਾਦਿਤਿ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਤੇ ਵਿਨਾ; ਅਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਅਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਰੋਗਕਰਣਸ੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ਗਦਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੩੪੫-੩੪੭||
Adhikarana ੮੯ (੩੪੮) · Śloka ੩੪੮
ਸਡ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਾਤ੍ਰੀਣਾਂ ਹਿਤਭੋਜਨਃ|
ਜੀਵਤ੍ਯਨਾਤੁਰੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਸਮ੍ਮਤਃ ਸਤਾਮ੍||੩੪੮||
View original
षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः|
जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम्||३४८||
Show commentary
ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮਪਿ ਹਿਤਾਦ੍ਭੋਜਨਾਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਵਤੀਭੀ ਰਾਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮੇਵ ਭਵਤਿ| ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਸਮ੍ਮਤਃ ਪੂਜਿਤਃ||੩੪੮||
Adhikarana ੯੦ (੩੪੯-੩੫੦) · Śloka ੩੫੧
ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਮਨ੍ਨਮਨ੍ਨਂ ਲੋਕੋਭਿਧਾਵਤਿ|
ਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸੌਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੁਖਮ੍||੩੪੯||
ਤੁਸ੍ਟਿਃ ਪੁਸ੍ਟਿਰ੍ਬਲਂ ਮੇਧਾ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍|
ਲੌਕਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ਵਤ੍ਤੌ ਸ੍ਵਰ੍ਗਤੌ ਯਚ੍ਚ ਵੈਦਿਕਮ੍||੩੫੦||
ਕਰ੍ਮਾਪਵਰ੍ਗੇ ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਚ੍ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍|੩੫੧|
View original
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति|
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम्||३४९||
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्|
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम्||३५०||
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम्|३५१|
Show commentary
ਕਿਮਰ੍ਥਮਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਾਵੇਤਤ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਧਾਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ| ਮੇਧਾ ਧਾਰਣਾਵਤੀ ਧੀਃ| ਲੌਕਿਕਮਿਤਿ ਅਪਰੀਕ੍ਸਕਲੋਕੇ ਭਵਮ੍; ਅਪਰੀਕ੍ਸਕਾ ਏਵ ਹਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਪਰੀਕ੍ਸਕਾਸ੍ਤੁ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੋਪਕਾਰਿਣ੍ਯੇਵ| ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ਵਤ੍ਤਾਵਿਤਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਸਾਧ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਸ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਰ੍ਗਤਾਵਿਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗਮਨੇ| ਵੈਦਿਕਮਿਤਿ ਯਜ੍ਞਾਦਿ| ਅਪਵਰ੍ਗ ਇਤਿ ਮੋਕ੍ਸੇ| ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸਪ੍ਤਮ੍ਯਃ| ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਮੋਕ੍ਸਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਤ੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮਿਤਿ ਨਿਰਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤ੍ਯਭਾਵੇਨ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਾਭਾਵਾਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ, ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਵਧਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ||੩੪੯-੩੫੦||-
Adhikarana ੯੧ (੩੫੧-੩੫੨) · Śloka ੩੫੨
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਅਨ੍ਨਪਾਨਗੁਣਾਃ ਸਾਗ੍ਰ੍ਯਾ ਵਰ੍ਗਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ||੩੫੧||
ਸਗੁਣਾਨ੍ਯਨੁਪਾਨਾਨਿ ਗੁਰੁਲਾਘਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|
ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਾਵੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੩੫੨||
View original
तत्र श्लोकः- अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः||३५१||
सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः|
अन्नपानविधावुक्तं तत् परीक्ष्यं विशेषतः||३५२||
Show commentary
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਨ੍ਨਪਾਨਗੁਣਾ ਇਤਿ ‘ਇਸ੍ਟਵਰ੍ਣ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਸਾਗ੍ਰ੍ਯਾ ਇਤਿ ਉਦਕਂ ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ; ਉਦਕਾਦਯੋ ਹਿ ਕ੍ਲੇਦਨਾਦਿਸੁ ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫੧-੩੫੨||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੨੭
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
Show commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਮਨ੍ਨਪਾਨਚਤੁਸ੍ਕੇਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੭||