Adhikarana ೧ (೧-೩) · Śloka ೩
ಅಥಾತಃ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಮವಯವಶಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ಸರ್ವಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾನಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ||೩||
View original
अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ||३||
Show commentary
ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಧಾತುಭೇದೇನ ಶರೀರಮಭಿಧಾಯ ಏತದೇವ ಶರೀರಮವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಧ್ಯಾಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಅವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೇನ ಚ ಶರೀರಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಾಧನಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತಂ ಕಥಯಿಷ್ಯತ್ಯಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ‘ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಯೋ ವೇದ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅವಯವಶಃ ಶರೀರಂ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಪಪ್ರಚ್ಛೇತಿ ಯೋಜನಾ| ಪೃಚ್ಛಾಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ಸರ್ವಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾನಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋರಿತಿ|- ಸಙ್ಖ್ಯಾನಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಿಯತ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಪ್ರಮಾಣಂ, ತಚ್ಚ ‘ಷಟ್ ತ್ವಚಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಾಚ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಪ್ರಮಾಣಂ; ತತ್ರ ‘ಷಟ್ ತ್ವಚಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ, ‘ದಶೋದಕಾಞ್ಜಲಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಶರೀರಾವಯವಪ್ರಮಾಣಂ; ಕಿಂವಾ ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾ-ನಾಮ-ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತತ್ರ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ಚ ದತ್ತಮೇವೋದಾಹರಣಂ, ನಾಮಜ್ಞಾನಂ ತು ‘ಏಕಾ ಗೋಜಿಹ್ವಿಕಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧-೩||
Adhikarana ೨ (೪) · Śloka ೪
ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಶೃಣು ಮತ್ತೋಽಗ್ನಿವೇಶ! ಸರ್ವಶರೀರಮಾಚಕ್ಷಾಣಸ್ಯ ಯಥಾ ಪ್ರಶ್ನಮೇಕಮನಾ ಯಥಾವತ್|
ಶರೀರೇ ಷಟ್ ತ್ವಚಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಉದಕಧರಾ ತ್ವಗ್ಬಾಹ್ಯಾ, ದ್ವಿತೀಯಾ ತ್ವಸೃಗ್ಧರಾ, ತೃತೀಯಾ ಸಿಧ್ಮಕಿಲಾಸಸಮ್ಭವಾಧಿಷ್ಠಾನಾ, ಚತುರ್ಥೀ ದದ್ರೂಕುಷ್ಠಸಮ್ಭವಾಧಿಷ್ಠಾನಾ, ಪಞ್ಚಮೀ ತ್ವಲಜೀವಿದ್ರಧಿಸಮ್ಭವಾಧಿಷ್ಠಾನಾ, ಷಷ್ಠೀ ತು ಯಸ್ಯಾಂ ಛಿನ್ನಾಯಾಂ ತಾಮ್ಯತ್ಯನ್ಧ ಇವ ಚ ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಯಾಂ ಚಾಪ್ಯಧಿಷ್ಠಾಯಾರೂಂಷಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಪರ್ವಸು ಕೃಷ್ಣರಕ್ತಾನಿ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾನಿ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮಾನಿ ಚ; ಇತಿ ಷಟ್ ತ್ವಚಃ|
ಏತಾಃ ಷಡಙ್ಗಂ ಶರೀರಮವತತ್ಯ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ||೪||
View original
तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथा प्रश्नमेकमना यथावत्|
शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः|
एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति||४||
Show commentary
ಆಚಕ್ಷಾಣಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ‘ಮತಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ತೇನ ಸರ್ವಂ ಶರೀರಮಾಚಕ್ಷಾಣಸ್ಯ ಮೇ ಮತಂ ಶೃಣ್ವಿತಿ ಯೋಜನಾ| ತತಶ್ಚ ‘ನಟಸ್ಯ ಶೃಣೋತಿ’ ಇತಿ- ವದನುಪಯೋಗೇ ಷಷ್ಠೀ| ಕಿಂ ಚ ‘ಮೇ ವಚನಂ ಶೃಣು’ ಇತ್ಯನೇನ ಮತಾನ್ತರಮಪ್ಯಸ್ತಿ ಶರೀರಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾನ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ತತಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಸಪ್ತ ತ್ವಚಃ, ತ್ರೀಣ್ಯಸ್ಥಿಶತಾನಿ” (ಸು. ಶಾ. ೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯದಿಹ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಸಙ್ಖ್ಯಾವಿರುದ್ಧಮುಚ್ಯತೇ, ತಚ್ಛಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೋಪಯುಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ತ್ರೀಣಿ ಸಷಷ್ಟೀನಿ ಶತಾನ್ಯಸ್ಥ್ನಾಂ ವೇದವಿದೋ ಭಾಷನ್ತೇ, ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೇ ತು ತ್ರೀಣ್ಯೇವ ಶತಾನಿ” (ಸು. ಶಾ. ೫) ಇತಿ| ಅನೇನ ವಚನೇನ ಯೋಽನ್ಯೋಽಪಿ ತ್ವಗಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋಃ ಸ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಪಯುಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯೋಪಾದಾನಾದುನ್ನೇಯಃ | ಸಿಧ್ಮಕಿಲಾಸಸಮ್ಭವಾಧಿಷ್ಠಾನೇತಿ ಸಿಧ್ಮಕಿಲಾಸೌ ಯತೋ ದೋಷಾತ್ ಸಮ್ಭವತಸ್ತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಾ; ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತಾಮ್ಯತೀತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಮ್- ‘ಅನ್ಧ ಇವ ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ’ ಇತಿ; ಕಿಂವಾ ತಾಮ್ಯತೀತಿ ತಮೋಯುಕ್ತ ಇವ ಚೇಷ್ಟತೇ| ಅರೂಂಷೀತಿ ವ್ರಣಾನಿ| ಪರ್ವಸ್ವಿತಿ ಅವಯವಸನ್ಧಿಷು||೪||
Adhikarana ೩ (೫) · Śloka ೫
ತತ್ರಾಯಂ ಶರೀರಸ್ಯಾಙ್ಗವಿಭಾಗಃ; ತದ್ಯಥಾ- ದ್ವೌ ಬಾಹೂ, ದ್ವೇ ಸಕ್ಥಿನೀ, ಶಿರೋಗ್ರೀವಮ್, ಅನ್ತರಾಧಿಃ, ಇತಿ ಷಡಙ್ಗಮಙ್ಗಮ್||೫||
View original
तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्||५||
Show commentary
ಷಡಙ್ಗತಾಮುಕ್ತಾಂ ಶರೀರಸ್ಯ ವಿಭಜತೇ- ತತ್ರಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಿರಶ್ಚ ಗ್ರೀವಾ ಚ ಶಿರೋಗ್ರೀವಮ್; ಏತಚ್ಚೈಕ್ಯವಿವಕ್ಷಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ತರಾಧಿಃ ಮಧ್ಯಮ್||೫||
Adhikarana ೪ (೬) · Śloka ೬
ತ್ರೀಣಿ ಸಷಷ್ಟೀನಿ ಶತಾನ್ಯಸ್ಥ್ನಾಂ ಸಹ ದನ್ತೋಲೂಖಲನಖೇನ |
ತದ್ಯಥಾ- ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ದನ್ತಾಃ, ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ದನ್ತೋಲೂಖಲಾನಿ, ವಿಂಶತಿರ್ನಖಾಃ, ಷಷ್ಟಿಃ ಪಾಣಿಪಾದಾಙ್ಗುಲ್ಯಸ್ಥೀನಿ, ವಿಂಶತಿಃ ಪಾಣಿಪಾದಶಲಾಕಾಃ, ಚತ್ವಾರಿ ಪಾಣಿಪಾದಶಲಾಕಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ, ದ್ವೇ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರಸ್ಥಿನೀ, ಚತ್ವಾರಃ ಪಾದಯೋರ್ಗುಲ್ಫಾಃ, ದ್ವೌ ಮಣಿಕೌ ಹಸ್ತಯೋಃ, ಚತ್ವಾರ್ಯರತ್ನ್ಯೋರಸ್ಥೀನಿ, ಚತ್ವಾರಿ ಜಙ್ಘಯೋಃ, ದ್ವೇ ಜಾನುನೀ, ದ್ವೇ ಜಾನುಕಪಾಲಿಕೇ, ದ್ವಾವೂರುನಲಕೌ, ದ್ವೌ ಬಾಹುನಲಕೌ, ದ್ವಾವಂಸೌ, ದ್ವೇ ಅಂಸಫಲಕೇ, ದ್ವಾವಕ್ಷಕೌ, ಏಕಂ ಜತ್ರು, ದ್ವೇ ತಾಲುಕೇ, ದ್ವೇ ಶ್ರೋಣಿಫಲಕೇ, ಏಕಂ ಭಗಾಸ್ಥಿ, ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪೃಷ್ಠಗತಾನ್ಯಸ್ಥೀನಿ, ಪಞ್ಚದಶ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ, ಚತುರ್ದಶೋರಸಿ, ದ್ವಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ ಪರ್ಶುಕಾಃ, ತಾವನ್ತಿ ಸ್ಥಾಲಕಾನಿ, ತಾವನ್ತಿ ಚೈವ ಸ್ಥಾಲಕಾರ್ಬುದಾನಿ, ಏಕಂ ಹನ್ವಸ್ಥಿ, ದ್ವೇ ಹನುಮೂಲಬನ್ಧನೇ, ಏಕಾಸ್ಥಿ ನಾಸಿಕಾಗಣ್ಡಕೂಟಲಲಾಟಂ, ದ್ವೌ ಶಙ್ಖೌ, ಚತ್ವಾರಿ ಶಿರಃಕಪಾಲಾನೀತಿ; ಏವಂ ತ್ರೀಣಿ ಸಷಷ್ಟೀನಿ ಶತಾನ್ಯಸ್ಥ್ನಾಂ ಸಹ ದನ್ತೋಲೂಖಲನಖೇನೇತಿ||೬||
View original
त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन |
तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति||६||
Show commentary
ಸಷಷ್ಟೀನೀತಿ ಷಷ್ಟ್ಯಾಽಧಿಕಾನಿ| ದನ್ತಾನಾಮುಲೂಖಲಾ ಯತ್ರಾಶ್ರಿತಾ ದನ್ತಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ನಖಾ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ಮಲಭಾಗಪೋಷ್ಯತ್ವೇನ ಮಲೇ ಏವ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪೀಹಾಸ್ಥಿತಾರೂಪಯೋಗಸ್ಯಾಪಿ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾದಸ್ಥಿಗಣನಾಯಾಂ ಪಠಿತಾಃ| ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲಿ ಪರ್ವತ್ರಯಂ, ತೇನ ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಿಗತಮಸ್ಥ್ನಾಂ ವಿಂಶತಿತ್ರಯಂ ಭವತಿ| ವೃದ್ಧಾಙ್ಗುಷ್ಠೇ ಯದ್ಧಸ್ತಪಾದಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ತತ್ತೃತೀಯಂ ಪರ್ವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವೃದ್ಧಾಙ್ಗುಷ್ಠಶಲಾಕಾಽಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಅಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಶಲಾಕಾ ಯತ್ರ ಸಂಲಗ್ನಾಸ್ತಚ್ಛಲಾಕಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಜಾನು ಜಙ್ಘೋರ್ವೋಃ ಸನ್ಧಿಃ| ಅಕ್ಷಕೌ ಅರ್ವಾಕ್ ಜತ್ರುಸನ್ಧೇಃ ಕೀಲಕೌ| ತಾಲುಕೇ ತಾಲ್ವಸ್ಥಿನೀ| ಭಗಾಸ್ಥಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಕಟೀಸನ್ಧಾನಕಾರಕಂ ತಿರ್ಯಗಸ್ಥಿ| ಸ್ಥಾಲಕಾನೀತಿ ಪರ್ಶುಕಾನಾಂ ಮೂಲಸ್ಥಾನಲಗ್ನಾನಿ | ಸ್ಥಾಲಕಾರ್ಬುದಾನಿ ತು ಪರ್ಶುಕಾಮೂಲಾನ್ಯರ್ಬುದಾಕಾರಾಣ್ಯಸ್ಥೀನಿ | ನಾಸಿಕಾಗಣ್ಡಕೂಟಲಲಾಟಾನಾಮೇಕಮೂಲತ್ವಾದೇಕಮೇವಾಸ್ಥಿ ಗಣನೀಯಂ, ಯೇ ತು ಪೃಥಗ್ಗಣನಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ನಾಸಾಗಣ್ಡಕೂಟಲಲಾಟಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ತ್ರೀಣ್ಯೇವಾಸ್ಥೀನೀತಿ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಮ್||೬||
Adhikarana ೫ (೭-೮) · Śloka ೮
ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ; ತದ್ಯಥಾ- ತ್ವಗ್, ಜಿಹ್ವಾ, ನಾಸಿಕಾ, ಅಕ್ಷಿಣೀ, ಕರ್ಣೌ ಚ|
ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಸ್ಪರ್ಶನಂ, ರಸನಂ, ಘ್ರಾಣಂ, ದರ್ಶನಂ, ಶ್ರೋತ್ರಮಿತಿ|
ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಹಸ್ತೌ, ಪಾದೌ, ಪಾಯುಃ, ಉಪಸ್ಥಃ, ಜಿಹ್ವಾ ಚೇತಿ||೭||
ಹೃದಯಂ ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಾನಮೇಕಮ್||೮||
View original
पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च|
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति|
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति||७||
हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्||८||
Show commentary
ಅಕ್ಷಿಣೀ ಕರ್ಣೌ ಚ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇಽಪಿ ಏಕೈಕೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನೈಕತ್ವೇನೈವ ಗ್ರಾಹ್ಯೇ| ಏವಂ ಹಸ್ತೌ ಪಾದೌ ಚ ಏಕತಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯೌ||೭-೮||
Adhikarana ೬ (೯) · Śloka ೯
ದಶ ಪ್ರಾಣಾಯತನಾನಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಮೂರ್ಧಾ, ಕಣ್ಠಃ, ಹೃದಯಂ, ನಾಭಿಃ, ಗುದಂ, ಬಸ್ತಿಃ, ಓಜಃ, ಶುಕ್ರಂ, ಶೋಣಿತಂ, ಮಾಂಸಮಿತಿ|
ತೇಷು ಷಟ್ ಪೂರ್ವಾಣಿ ಮರ್ಮಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಿ||೯||
View original
दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति|
तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि||९||
Show commentary
ಇಹ ದಶಪ್ರಾಣಾಯತನೇಷು ದಶಪ್ರಾಣಾಯತನೀಯೋಕ್ತೌ ಶಙ್ಖೌ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನಾಭಿರ್ಮಾಂಸಂ ಚ ಗೃಹೀತಂ, ತೇನ ನಾಭಿಮಾಂಸಯೋರಪಿ ಪ್ರಾಣಾಯತನತ್ವಂ ತಥಾ ಶಙ್ಖಯೋಶ್ಚ ಪಾಠದ್ವಯದರ್ಶನಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ದಶಪ್ರಾಣಾಯತನೀಯೇ- “ದಶೈವಾಯತನಾನ್ಯಾಹುಃ ಪ್ರಾಣಾ ಯೇಷು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ, ಶಙ್ಖೌ ಮರ್ಮತ್ರಯಂ ಕಣ್ಠೋ ರಕ್ತಂ ಶುಕ್ರೌಜಸೀ ಗುದಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೯) ಇತಿ||೯||
Adhikarana ೭ (೧೦) · Śloka ೧೦
ಪಞ್ಚದಶ ಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗಾನಿ; ತದ್ಯಥಾ- ನಾಭಿಶ್ಚ, ಹೃದಯಂ ಚ, ಕ್ಲೋಮ ಚ, ಯಕೃಚ್ಚ, ಪ್ಲೀಹಾ ಚ, ವೃಕ್ಕೌ ಚ, ಬಸ್ತಿಶ್ಚ, ಪುರೀಷಾಧಾರಶ್ಚ, ಆಮಾಶಯಶ್ಚ, ಪಕ್ವಾಶಯಶ್ಚ, ಉತ್ತರಗುದಂ ಚ, ಅಧರಗುದಂ ಚ, ಕ್ಷುದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಚ, ಸ್ಥೂಲಾನ್ತ್ರಂ ಚ, ವಪಾವಹನಂ ಚೇತಿ||೧೦||
View original
पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति||१०||
Show commentary
ಕ್ಲೋಮ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಮ್| ಬಸ್ತಿಃ ಮೂತ್ರಾಶಯಃ| ಉತ್ತರಗುದಃ ಯತ್ರ ಪುರೀಷಮವತಿಷ್ಠತೇ, ಯೇನ ತು ಪುರೀಷಂ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿ ತದಧರಗುದಮ್| ವಪಾವಹನಂ ಮೇದಃಸ್ಥಾನಂ ‘ತೈಲವರ್ತಿಕಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಮ್||೧೦||
Adhikarana ೮ (೧೧) · Śloka ೧೧
ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಷಟ್ಸ್ವಙ್ಗೇಷೂಪನಿಬದ್ಧಾನಿ, ಯಾನ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಿ ಪೂರ್ವಮಙ್ಗೇಷು ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯಮಾನೇಷು, ತಾನ್ಯನ್ಯೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈರಿಹ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ|
ತದ್ಯಥಾ- ದ್ವೇ ಜಙ್ಘಾಪಿಣ್ಡಿಕೇ, ದ್ವೇ ಊರುಪಿಣ್ಡಿಕೇ, ದ್ವೌ ಸ್ಫಿಚೌ, ದ್ವೌ ವೃಷಣೌ, ಏಕಂ ಶೇಫಃ, ದ್ವೇ ಉಖೇ, ದ್ವೌ ವಙ್ಕ್ಷಣೌ, ದ್ವೌ ಕುಕುನ್ದರೌ, ಏಕಂ ಬಸ್ತಿಶೀರ್ಷಮ್, ಏಕಮುದರಂ, ದ್ವೌ ಸ್ತನೌ, ದ್ವೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭುವೌ , ದ್ವೇ ಬಾಹುಪಿಣ್ಡಿಕೇ, ಚಿಬುಕಮೇಕಂ, ದ್ವಾವೋಷ್ಠೌ, ದ್ವೇ ಸೃಕ್ಕಣ್ಯೌ, ದ್ವೌ ದನ್ತವೇಷ್ಟಕೌ, ಏಕಂ ತಾಲು, ಏಕಾ ಗಲಶುಣ್ಡಿಕಾ, ದ್ವೇ ಉಪಜಿಹ್ವಿಕೇ, ಏಕಾ ಗೋಜಿಹ್ವಿಕಾ, ದ್ವೌ ಗಣ್ಡೌ, ದ್ವೇ ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲಿಕೇ, ದ್ವೌ ಕರ್ಣಪುತ್ರಕೌ, ದ್ವೇ ಅಕ್ಷಿಕೂಟೇ, ಚತ್ವಾರ್ಯಕ್ಷಿವರ್ತ್ಮಾನಿ, ದ್ವೇ ಅಕ್ಷಿಕನೀನಿಕೇ, ದ್ವೇ ಭ್ರುವೌ, ಏಕಾಽವಟುಃ, ಚತ್ವಾರಿ ಪಾಣಿಪಾದಹೃದಯಾನಿ||೧೧||
View original
षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति|
तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि||११||
Show commentary
ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನೀತಿ ‘ತದ್ಯಥಾ- ದ್ವೇ ಜಙ್ಘಾಪಿಣ್ಡಿಕೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ| ಯಾನೀತ್ಯಾದಿ ಯಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ, ಪೂರ್ವಮಙ್ಗೇಷು ಹಸ್ತಾದಿಷು ಷಟ್ಸು, ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯಮಾನೇಷ್ವಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಿ, ತಾನ್ಯನ್ಯೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಪರ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಜಙ್ಘಾಪಿಣ್ಡಿಕಾದಯಃ ಶಬ್ದಾ ಏವ| ಏತೇನ ಹಸ್ತಾದಿಷಡಙ್ಗಕಥನೇನೈವ ತದಾಶ್ರಿತಾ ಅಪಿ ಜಙ್ಘಾಪಿಣ್ಡಿಕಾದಯ ಉಕ್ತಾ ಏವ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತ್ವವಯವವಿಶೇಷವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಜಙ್ಘಾಪಿಣ್ಡಿಕಾದಯಃ ಪೃಥಗುಕ್ತಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ‘ಪೂರ್ವಮಙ್ಗೇಷು’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಪೂರ್ವಮನ್ಯೇಷು’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ; ತತ್ರಾಪ್ಯನ್ಯಶಬ್ದೇನ ಹಸ್ತಾದೀನಿ ಷಡಙ್ಗಾನಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ| ಉಖೇ ಇತಿ ಕಕ್ಷಶಿರೋಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ನಿಮ್ನಭಾಗೌ| ಕುಕುನ್ದರೌ ಸ್ಫಿಚೋರುಪರಿ ಉನ್ನತಭಾಗೌ| ಬಸ್ತಿಶಿರೋ ನಾಭೇರಧಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಭುವೌ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ಕಠಿನೌ ಭಾಗೌ| ಸೃಕ್ಕಣ್ಯೌ ವದನಾನ್ತೇ| ದ್ವೇ ಉಪಜಿಹ್ವಿಕೇ ಇತಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋಗತಾ ಜಿಹ್ವಾ ತಥಾ ಉಪರಿಗತಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ| ಏಕಾ ಗೋಜಿಹ್ವಿಕೇತಿ ಗೌರ್ವಾಕ್, ತಸ್ಯಾಃ ಕಾರಣಭೂತಾ ಜಿಹ್ವಾ ಗೋಜಿಹ್ವಾ; ತೇನ ವಚನಕಾರಣಭೂತಾ ಪ್ರಧಾನಜಿಹ್ವೈವ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲಿಕೇ ಕರ್ಣಗತಾವರ್ತಕೌ| ಕರ್ಣಪುತ್ರಕೌ ತು ಬಾಹ್ಯಕರ್ಣಾವೇವ| ಅಕ್ಷಿಕೂಟಕೇ ಅಕ್ಷಿಗೋಲಕೇ| ದ್ವೇ ಅಕ್ಷಿಕನೀನಿಕೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಕನೀನಿಕಾಶಬ್ದೇನ ನಾಸಾಯಾಃ ಸಮಮಕ್ಷಿಸನ್ಧಿರಭಿಧೀಯತೇ| ಅವಟುಃ ಘಾಟಾ| ಚತ್ವಾರಿ ಪಾಣಿಪಾದಹೃದಯಾನೀತಿ ಪಾಣ್ಯೋಃ ಪಾದಯೋಶ್ಚ ತಲಾನಿ ಮಧ್ಯಾನಿ ಚತ್ವಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಾವತೈವ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ||೧೧||
Adhikarana ೯ (೧೨-೧೩) · Śloka ೧೩
ನವ ಮಹನ್ತಿ ಛಿದ್ರಾಣಿ- ಸಪ್ತ ಶಿರಸಿ, ದ್ವೇ ಚಾಧಃ||೧೨||
ಏತಾವದ್ದೃಶ್ಯಂ ಶಕ್ಯಮಪಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮ್||೧೩||
View original
नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः||१२||
एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्||१३||
Show commentary
ನವ ಮಹಾನ್ತಿ ಛಿದ್ರಾಣೀತಿ ಗ್ರನ್ಥಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಸಪ್ತ ಶಿರಸಿ ದ್ವೇ ಚಾಧ ಇತಿ| ಏತಾವದ್ದೃಶ್ಯಮಿತಿ ಏತಾವತ್ತ್ವಗಾದಿ ದೃಶ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪಲಬ್ಧಿವಿಷಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨-೧೩||
Adhikarana ೧೦ (೧೪) · Śloka ೧೪
ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮತಃ ಪರಂ ತರ್ಕ್ಯಮೇವ|
ತದ್ಯಥಾ- ನವ ಸ್ನಾಯುಶತಾನಿ, ಸಪ್ತ ಸಿರಾಶತಾನಿ, ದ್ವೇ ಧಮನೀಶತೇ, ಚತ್ವಾರಿ ಪೇಶೀಶತಾನಿ, ಸಪ್ತೋತ್ತರಂ ಮರ್ಮಶತಂ, ದ್ವೇ ಸನ್ಧಿಶತೇ, ಏಕೋನತ್ರಿಂಶತ್ಸಹಸ್ರಾಣಿ ನವ ಚ ಶತಾನಿ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ಕಾನಿ ಸಿರಾಧಮನೀನಾಮಣುಶಃ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಮುಖಾಗ್ರಪರಿಮಾಣಂ, ತಾವನ್ತಿ ಚೈವ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮಾನೀತಿ|
ಏತದ್ಯಥಾವತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾತಂ ತ್ವಕ್ಪ್ರಭೃತಿ ದೃಶ್ಯಂ, ತರ್ಕ್ಯಮತಃ ಪರಮ್|
ಏತದುಭಯಮಪಿ ನ ವಿಕಲ್ಪತೇ, ಪ್ರಕೃತಿಭಾವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯ||೧೪||
View original
अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव|
तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति|
एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्|
एतदुभयमपि न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य||१४||
Show commentary
ಅತಃ ಪರಂ ತರ್ಕ್ಯಮೇವೇತಿ ಅತಸ್ತ್ವಗಾದೇಃ ಪರಂ ಯತ್ ಸ್ನಾಯ್ವಾದಿ ತತ್ ಪ್ರಾಯಸ್ತರ್ಕ್ಯಮೇವ ಅನುಮಾನಗಮ್ಯಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ನಾಯ್ವಾದ್ಯಪಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಙ್ಖ್ಯಾಯುಕ್ತಂ ಸರ್ವಂ ಸ್ನಾಯ್ವಾದಿ ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಸುಕರಗ್ರಹಮಿತಿ ತರ್ಕ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸ್ನಾಯ್ವಾದಿಭೇದಾನೇವಾಹ- ನವ ಸ್ನಾಯುಶತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಅಣುಶಃ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯಮಾನಾನಾಮಿತಿ ಅಣುಪ್ರಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯಮಾನಾನಾಮ್| ಮುಖಾಗ್ರಪರಿಮಾಣಮಿತಿ ಮುಖರೂಪಸ್ಯಾಗ್ರಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಮ್| ಅತ್ರ ಯಾನ್ಯೇವ ಸಪ್ತ ಸಿರಾಶತಾನಿ ಧಮನೀಶತದ್ವಯಂ ಚೋಕ್ತಂ ತದೇವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರತಾನಾಗ್ರಭೇದಗಣನಯಾ ಏಕೋನತ್ರಿಂಶತ್ಸಹಸ್ರಾಣಿ ನವ ಚ ಶತಾನಿ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಸ್ಥೂಲಗಣನತಯಾ ತು ಪೂರ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಿರಾಧಮನ್ಯನ್ತರ್ಭವತೀತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ತಾವನ್ತಿ ಚೈವ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮಾನೀತಿ ಏಕೋನತ್ರಿಂಶತ್ಸಹಸ್ರಾಣಿ ನವಶತಾನಿ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ಕಾನಿ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮ್ನಾಂ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ಕೇಶಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಸ್ಥೂಲಸಿರಾಮುಖಗತಕೇಶಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಜ್ಞೇಯಂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತಮವಿಭಾಗೇನ ತು ಕೇಶಾದೀನಾಂ ಬಹುತ್ವಮಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏತತ್ ತ್ವಕ್ಪ್ರಭೃತಿ ದೃಶ್ಯಂ ತರ್ಕ್ಯಂ ಚ ಸ್ನಾಯ್ವಾದಿ ಯಥಾವತ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ತ್ವಗಾದೀನಾಂ ಮಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇ ಶರೀರೇ ನ ವ್ಯಭಿಚರತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏತದುಭಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಭಯಮಿತಿ ದೃಶ್ಯಂ ತರ್ಕ್ಯಂ ಚ| ಪ್ರಕೃತಿಭಾವಾದಿತಿ ಅವಿಕೃತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯ| ಯತ್ರ ತು ಶರೀರಂ ವಿಕೃತಂ ಭವತಿ ತತ್ರ ಯಥೋಕ್ತಂ ತ್ವಗಾದಿಮಾನಮಪಿ ವಿಕೃತಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ, ಏತದ್ಯಥಾವತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಿತಿ ಛೇದಃ| ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ‘ತ್ವಕ್ಪ್ರಭೃತಿ ದೃಶ್ಯಂ ತರ್ಕ್ಯಮೇವ ಚೈಕೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಅರ್ಥಸ್ತು- ತ್ವಕ್ಪ್ರಭೃತಿ ಯದುಕ್ತಂ ದೃಶ್ಯಂ ತದಪಿ ತರ್ಕ್ಯಮೇವೇತ್ಯೇಕೇ ಆಚಾರ್ಯಾ ಬ್ರುವತೇ, ತದುಭಯಮಿತಿ ತದೇಕೀಯಮತಮಸ್ಮನ್ಮತಂ ಚ, ನ ವಿಕಲ್ಪತೇ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾ(ವ್ಯ)ತಿರೇಕೇಣ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ; ಪ್ರಕೃತಿಭಾವಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯೇತಿ ಪೂರ್ವವದ್ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಏತೇನ ಯತ್ತ್ವಗಾದಿ ತರ್ಕ್ಯಮೇವ ವಾ ಭವತು, ದೃಶ್ಯಂ ತರ್ಕ್ಯಭೇದಭಿನ್ನಂ ವಾ ಭವತು, ತಥಾಽಪಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ನಾತಿಕ್ರಾಮತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೧೪||
Adhikarana ೧೧ (೧೫) · Śloka ೧೫
ಯತ್ತ್ವಞ್ಜಲಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ತದುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ತತ್ ಪರಂ ಪ್ರಮಾಣಮಭಿಜ್ಞೇಯಂ, ತಚ್ಚ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಯೋಗಿ, ತರ್ಕ್ಯಮೇವ|
ತದ್ಯಥಾ- ದಶೋದಕಸ್ಯಾಞ್ಜಲಯಃ ಶರೀರೇ ಸ್ವೇನಾಞ್ಜಲಿಪ್ರಮಾಣೇನ, ಯತ್ತು ಪ್ರಚ್ಯವಮಾನಂ ಪುರೀಷಮನುಬಧ್ನಾತ್ಯತಿಯೋಗೇನ ತಥಾ ಮೂತ್ರಂ ರುಧಿರಮನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಶರೀರಧಾತೂನ್, ಯತ್ತು ಸರ್ವಶರೀರಚರಂ ಬಾಹ್ಯಾ ತ್ವಗ್ಬಿಭರ್ತಿ, ಯತ್ತು ತ್ವಗನ್ತರೇ ವ್ರಣಗತಂ ಲಸೀಕಾಶಬ್ದಂ ಲಭತೇ, ಯಚ್ಚೋಷ್ಮಣಾಽನುಬದ್ಧಂ ಲೋಮಕೂಪೇಭ್ಯೋ ನಿಷ್ಪತತ್ ಸ್ವೇದಶಬ್ದಮವಾಪ್ನೋತಿ, ತದುದಕಂ ದಶಾಞ್ಜಲಿಪ್ರಮಾಣಂ; ನವಾಞ್ಜಲಯಃ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತೋಃ, ಯಂ ‘ರಸ’ ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ಅಷ್ಟೌ ಶೋಣಿತಸ್ಯ, ಸಪ್ತ ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಷಟ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ, ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಚತ್ವಾರೋ ಮೂತ್ರಸ್ಯ, ತ್ರಯೋ ವಸಾಯಾಃ, ದ್ವೌ ಮೇದಸಃ, ಏಕೋ ಮಜ್ಜಾಯಾಃ, ಮಸ್ತಿಷ್ಕಸ್ಯಾರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಃ, ಶುಕ್ರಸ್ಯ ತಾವದೇವ ಪ್ರಮಾಣಂ, ತಾವದೇವ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯೌಜಸ ಇತಿ|
ಏತಚ್ಛರೀರತತ್ತ್ವಮುಕ್ತಮ್||೧೫||
View original
यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव|
तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति|
एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्||१५||
Show commentary
ನನು ಯಥಾ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇ ಶರೀರೇ ಯಥೋಕ್ತಂ ಮಾನಂ ತ್ವಗಾದಿ ನ ವ್ಯಭಿಚರತಿ, ತಥಾ ಕಿಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇ ಶರೀರೇ ತದುದಕಾದ್ಯಪಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ಮಾನಂ ನ ವ್ಯಭಿಚರತೀತ್ಯಾಹ- ಯತ್ತ್ವಞ್ಜಲೀತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ತು ಉದಕಾದಿ ಅಞ್ಜಲಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಮಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ, ತದುದಕಾದೇಃ ಪರಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇಽಪಿ ಶರೀರೇ ಉದಕಾದಿ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಯೋಗಿ ಭವತೀತಿ ತರ್ಕ್ಯಮೇವ| ಏತೇನ, ಯದುದಕಾದೇರಿಹ ಪ್ರಮಾಣಮಭಿಧಾತವ್ಯಂ ತತ್ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಸ್ಯೋದಕಾದೇಃ ಪ್ರಮಾಣಂ; ತೇನೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ್ಯೂನಮಪಿ ತಥಾಽಧಿಕಮಪಿ ಯದುದಕಾದಿಮಾನಂ ತದಪಿ ಪ್ರಕೃತಮಾನಮೇವ| ದಶೋದಕಾಞ್ಜಯ ಇತ್ಯಾದಾವಭಿಧಾಯಾಪಿ ತದುದಕಂ ದಶಾಞ್ಜಲಿಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಪುನರ್ಯತ್ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಮಧ್ಯಗ್ರನ್ಥಕೃತಲಸೀಕಾಸ್ವೇದಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಉದಕಸ್ಯಾನನ್ಯತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಪೂರ್ವಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಥಮಸ್ಯ| ವಸಾ ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ| ಮಸ್ತಿಷ್ಕಃ ಶಿರೋಗತಸ್ನೇಹಃ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯೌಜಸ ಇತ್ಯನೇನ ಯದೋಜೋಽಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಂ ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೌಜಸ ಓಜೋವಹಧಮನೀವಾಹ್ಯಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮಾನಗುಣಸ್ಯಾರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಪ್ರಮಾಣತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಓಜೋ ಹಿ ಪರಾವರಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮರ್ಥೇದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ ದರ್ಶಿತಮೇವ||೧೫||
Adhikarana ೧೨ (೧೬) · Śloka ೧೬
ತತ್ರ ಯದ್ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ಥೂಲಂ ಸ್ಥಿರಂ ಮೂರ್ತಿಮದ್ಗುರುಖರಕಠಿನಮಙ್ಗಂ ನಖಾಸ್ಥಿದನ್ತಮಾಂಸಚರ್ಮವರ್ಚಃಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮಕಣ್ಡರಾದಿ ತತ್ ಪಾರ್ಥಿವಂ ಗನ್ಧೋ ಘ್ರಾಣಂ ಚ; ಯದ್ದ್ರವಸರಮನ್ದಸ್ನಿಗ್ಧಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲಂ ರಸರುಧಿರವಸಾಕಫಪಿತ್ತಮೂತ್ರಸ್ವೇದಾದಿ ತದಾಪ್ಯಂ ರಸೋ ರಸನಂ ಚ; ಯತ್ ಪಿತ್ತಮೂಷ್ಮಾ ಚ ಯೋ ಯಾ ಚ ಭಾಃ ಶರೀರೇ ತತ್ ಸರ್ವಮಾಗ್ನೇಯಂ ರೂಪಂ ದರ್ಶನಂ ಚ; ಯದುಚ್ಛ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸೋನ್ಮೇಷನಿಮೇಷಾಕುಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಗಮನಪ್ರೇರಣಧಾರಣಾದಿ ತದ್ವಾಯವೀಯಂ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ; ಯದ್ವಿವಿಕ್ತಂ ಯದುಚ್ಯತೇ ಮಹಾನ್ತಿ ಚಾಣೂನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತದಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಶಬ್ದಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚ; ಯತ್ ಪ್ರಯೋಕ್ತೃ ತತ್ ಪ್ರಧಾನಂ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಶ್ಚ|
ಇತಿ ಶರೀರಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಭೇದೇನಾವಯವಾನಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ||೧೬||
View original
तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च|
इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा||१६||
Show commentary
ಶರೀರಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಮಾಣತೋಽಭಿಧಾಯ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿಭೇದೇನಾವಯವಾನಭಿಧಾತುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸರಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗತಿಮತ್| ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಕ್ರಿಯಮ್| ವಿವಿಕ್ತಮಿತಿ ವಿಭಕ್ತಮ್| ಯದುಚ್ಯತ ಇತಿ ವಚನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಬ್ದಗ್ರಹಣೇನೇಹ ವಚನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಃ ಶಬ್ದಃ ಶಾರೀರೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ವಚನಸ್ಯ ಯದುಚ್ಯತ ಇತಿಪದೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ಪ್ರಯೋಕ್ತೃ ಇತಿ ಯಚ್ಛರೀರಾದಿಪ್ರೇರಕಂ ಚೇತನಮ್| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಭೇದೇನೇತಿ ವಚನಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾವಯವಭೇದೇನ ಪರಮಾಣುರೂಪೇಣಾಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಂ ಸೂಚಯತಿ| ಅತಿಬಹುತ್ವಾದಿತ್ಯನೇನಾತಿಬಹುತ್ವಮಪಿ ಗಙ್ಗಾವಾಲುಕಾನಾಮಿವಾಸಙ್ಖ್ಯಾತಹೇತುರ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೬||
Adhikarana ೧೩ (೧೭) · Śloka ೧೭
ಶರೀರಾವಯವಾಸ್ತು ಪರಮಾಣುಭೇದೇನಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಅತಿಬಹುತ್ವಾದತಿಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದತೀನ್ದ್ರಿಯತ್ವಾಚ್ಚ|
ತೇಷಾಂ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗೇ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಕಾರಣಂ ವಾಯುಃ ಕರ್ಮಸ್ವಭಾವಶ್ಚ||೧೭||
View original
शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च|
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च||१७||
Show commentary
ಅತಿಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಿತಿ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಬೋಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಅತೀನ್ದ್ರಿಯತ್ವಂ ಚ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧಮೇವಾಸ್ಮದಾದೀನ್ ಪ್ರತಿ| ಯತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಮತೀನ್ದ್ರಿಯಂ ವಾ ತತ್ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತುಂ ನಿತರಾಮೇವ ದುಃಶಕಂ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಂ ಹೇತುತ್ರಯಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ| ಅಥೈತೇ ವಿಷಯಕಲಿತಾಃ ಪರಮಾಣವಃ ಕಥಂ ಶರೀರಾರಮ್ಭೇ ಸಂಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ಶರೀರವಿನಾಶೇ ಚ ವಿಯುಜ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು ಯದಿ ವಾಯುಃ ಕಾರಣಂ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಸಂಯೋಗವಿಭಾಗೇ, ತತ್ ಕಿಮಿತಿ ಸರ್ವದಾ ತೌ ನ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಕರ್ಮಸ್ವಭಾವಶ್ಚೇತಿ| ನ ಕೇವಲೋ ವಾಯುಃ ಕಿನ್ತು ಕರ್ಮಸ್ವಭಾವಪರಿಗೃಹೀತ ಏವ| ತೇನ ಯದಾ ಸಂಯೋಜಕಸ್ವಭಾವೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಪರಿಗೃಹೀತೋ ವಾಯುರ್ಭವತಿ ತದಾ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಸಂಯೋಗಂ ಕುರ್ವಞ್ಛರೀರಮಾರಭತೇ; ಯದಾ ತು ವಿಯೋಜನಸ್ವಭಾವೇನ ಕರ್ಮಣಾ ವಾಯುಃ ಪರಿಗೃಹೀತೋ ಭವತಿ ತದಾ ವಿಭಾಗಂ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ವಿನಾಶರೂಪಂ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||
Adhikarana ೧೪ (೧೮) · Śloka ೧೮
ತದೇತಚ್ಛರೀರಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಮನೇಕಾವಯವಂ ದೃಷ್ಟಮೇಕತ್ವೇನ ಸಙ್ಗಃ, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನಾಪವರ್ಗಃ|
ತತ್ರ ಪ್ರಧಾನಮಸಕ್ತಂ ಸರ್ವಸತ್ತಾನಿವೃತ್ತೌ ನಿವರ್ತತೇ ಇತಿ||೧೮||
View original
तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः|
तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ निवर्तते इति||१८||
Show commentary
ಇದಾನೀಂ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾನಫಲಮಾಹ- ತದೇತದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಮಾರ್ಥತೋಽನೇಕಾವಯವಮಪಿ ತ(ಸ)ಚ್ಛರೀರಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ಮೋಹಾದೇಕತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟಂ ಸಙ್ಗ ಉಚ್ಯತೇ ಸಙ್ಗಹೇತುರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕತ್ವೇನ ಹಿ ಶರೀರಂ ಪಶ್ಯನ್ ತದುಪಕಾರಾಯ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋ ರಾಗದ್ವೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ| ಅಪವರ್ಗ ಇತಿ ಅಪವರ್ಗಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶರೀರಂ ಹಿ ಪೃಥಗವಯವಭೇದೇನ ಭಾವ್ಯಮಾನಂ ನ ಮಮತಾಸ್ಪದಂ ಭವತಿ, ಮಮತಾಭಾವಾಚ್ಚ ನ ತದುಪಕಾರಕಾಪಕಾರಕೇಷು ರಾಗದ್ವೇಷೌ ಭವತಃ, ತದಭಾವಾಚ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪರಮೇ ಸತಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಭಾವಾದಪವರ್ಗೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶರೀರಪೃಥಕ್ತ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ಯಥಾ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವತಿ ತದಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಧಾನಮ್ ಆತ್ಮಾ| ತತ್ರೇತಿ ಶರೀರಪೃಥಕ್ತ್ವಭಾವನಾಯಾಮ್| ಅಸಕ್ತಮಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮೇಣ ರಾಗದ್ವೇಷರಹಿತಮ್| ಸರ್ವಸತ್ತಾನಿವೃತ್ತಾವಿತಿ ಸರ್ವತ್ರೋಪಕಾರಕೇ ವಾಽಪಕಾರಕೇ ಚ ಭಾವೇ ಆಸ್ಥಾನಿವೃತ್ತೌ ಸತ್ಯಾಮ್| ನಿವರ್ತತ ಇತಿ ಸಂಸಾರೋ ನಿವರ್ತತೇ||೧೮||
Adhikarana ೧೫ (೧೯-೨೦) · Śloka ೨೦
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಯೋ ವೇದ ಸರ್ವಾವಯವಶೋ ಭಿಷಕ್|
ತದಜ್ಞಾನನಿಮಿತ್ತೇನ ಸ ಮೋಹೇನ ನ ಯುಜ್ಯತೇ||೧೯||
ಅಮೂಢೋ ಮೋಹಮೂಲೈಶ್ಚ ನ ದೋಷೈರಭಿಭೂಯತೇ|
ನಿರ್ದೋಷೋ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ಶಾನ್ತಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತ್ಯಪುನರ್ಭವಃ||೨೦||
View original
तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्|
तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते||१९||
अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते|
निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः||२०||
Show commentary
ಇಮಮೇವ ಗದ್ಯೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನಾಹ- ಶರೀರೇತ್ಯಾದಿ| ತದಜ್ಞಾನನಿಮಿತ್ತೇನೇತಿ ಶರೀರೈಕತಾರೂಪಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಜನ್ಯೇನ| ಮೋಹೇನೇತಿ ‘ಅಹಂ ಸ್ಥಿರಶರೀರೀ ಏಕೋ, ಮಮೇದಮುಪಕಾರಕಂ, ಮಮೇದಮುಪಕಾರಕಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪೇಣ ಮೋಹೇನ| ಮೋಹಮೂಲೈರಿತಿ ಮೋಹಕಾರಣಕೈಃ| ದೋಷೈರಿತಿ ರಾಗದ್ವೇಷೈಃ; ನಿರ್ದೋಷತ್ವೇನ ನಿಃಸ್ಪೃಹೋ ಭವತಿ, ರಾಗದ್ವೇಷಮೂಲಾ ಹೀಚ್ಛಾ ತದಭಾವಾನ್ನ ಭವತಿ, ನಿಃಸ್ಪೃಹಶ್ಚ ಸನ್ ಸರ್ವಕ್ರಿಯೋಪರಮಾಚ್ಛಾನ್ತೋ ಭವತಿ, ಶಾನ್ತಶ್ಚ ಸನ್ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ಸಂಸರಣೇ ವಿಶ್ರಾಮ್ಯತಿ; ತತಶ್ಚ ನಾಸ್ಯ ಪುನರ್ಭವೋ ಜನ್ಮರೂಪೋ ಭವತೀತಿ||೧೯-೨೦||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೭
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
Show commentary
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||