૭. શરીરસઙ્ખ્યાશારીરમ્

પૂર્વાધ્યાયે ધાતુભેદેન શરીરમભિધાય એતદેવ શરીરમવયવસઙ્ખ્યાભેદેન પ્રતિપાદયિતું શરીરસઙ્ખ્યાધ્યાયોઽભિધીયતે| અવયવસઙ્ખ્યાભેદેન ચ શરીરજ્ઞાનં પ્રાધાન્યેન સાક્ષાત્ સાધનં ચિકિત્સોપયુક્તં કથયિષ્યત્યધ્યાયાન્તે ‘શરીરસઙ્ખ્યાં યો વેદ’ ઇત્યાદિના| અવયવશઃ શરીરં પ્રવિભજ્ય શરીરસઙ્ખ્યાં પપ્રચ્છેતિ યોજના| પૃચ્છાપ્રયોજનમાહ- સર્વશરીરસઙ્ખ્યાનપ્રમાણજ્ઞાનહેતોરિતિ|- સઙ્ખ્યાનસ્ય પ્રમાણમિયત્તા સઙ્ખ્યાનપ્રમાણં, તચ્ચ ‘ષટ્ ત્વચઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યં; કિંવા સઙ્ખ્યાનં ચ પ્રમાણં ચ સઙ્ખ્યાનપ્રમાણં; તત્ર ‘ષટ્ ત્વચઃ’ ઇત્યાદિ સઙ્ખ્યાનં, ‘દશોદકાઞ્જલયઃ’ ઇત્યાદિ શરીરાવયવપ્રમાણં; કિંવા ‘સઙ્ખ્યા-નામ-પ્રમાણજ્ઞાનહેતોઃ’ ઇતિ પાઠઃ, તત્ર સઙ્ખ્યાનસ્ય પ્રમાણસ્ય ચ દત્તમેવોદાહરણં, નામજ્ઞાનં તુ ‘એકા ગોજિહ્વિકા’ ઇત્યાદિગ્રન્થેન ભવતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧-૩||

આચક્ષાણસ્યેત્યત્ર ‘મતં’ ઇતિ શેષઃ; તેન સર્વં શરીરમાચક્ષાણસ્ય મે મતં શૃણ્વિતિ યોજના| તતશ્ચ ‘નટસ્ય શૃણોતિ’ ઇતિ- વદનુપયોગે ષષ્ઠી| કિં ચ ‘મે વચનં શૃણુ’ ઇત્યનેન મતાન્તરમપ્યસ્તિ શરીરાવયવસઙ્ખ્યાન ઇતિ સૂચયતિ| તતશ્ચ સુશ્રુતે- “સપ્ત ત્વચઃ, ત્રીણ્યસ્થિશતાનિ” (સુ. શા. ૫) ઇત્યાદિના યદિહ પ્રતિપાદિતસઙ્ખ્યાવિરુદ્ધમુચ્યતે, તચ્છલ્યશાસ્ત્રોપયુક્તત્વાદિતિ દર્શયતિ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “ત્રીણિ સષષ્ટીનિ શતાન્યસ્થ્નાં વેદવિદો ભાષન્તે, શલ્યતન્ત્રે તુ ત્રીણ્યેવ શતાનિ” (સુ. શા. ૫) ઇતિ| અનેન વચનેન યોઽન્યોઽપિ ત્વગાદિસઙ્ખ્યાભેદશ્ચરકસુશ્રુતયોઃ સ સ્વતન્ત્રોપયુક્તસઙ્ખ્યોપાદાનાદુન્નેયઃ | સિધ્મકિલાસસમ્ભવાધિષ્ઠાનેતિ સિધ્મકિલાસૌ યતો દોષાત્ સમ્ભવતસ્તસ્ય દોષસ્યાધિષ્ઠાનભૂતા; એવમુત્તરત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| તામ્યતીત્યસ્ય વિવરણમ્- ‘અન્ધ ઇવ તમઃ પ્રવિશતિ’ ઇતિ; કિંવા તામ્યતીતિ તમોયુક્ત ઇવ ચેષ્ટતે| અરૂંષીતિ વ્રણાનિ| પર્વસ્વિતિ અવયવસન્ધિષુ||૪||

ષડઙ્ગતામુક્તાં શરીરસ્ય વિભજતે- તત્રાયમિત્યાદિ| શિરશ્ચ ગ્રીવા ચ શિરોગ્રીવમ્; એતચ્ચૈક્યવિવક્ષયા જ્ઞેયમ્| અન્તરાધિઃ મધ્યમ્||૫||

સષષ્ટીનીતિ ષષ્ટ્યાઽધિકાનિ| દન્તાનામુલૂખલા યત્રાશ્રિતા દન્તાઃ| યદ્યપિ નખા વિવિધાશિતપીતીયે મલભાગપોષ્યત્વેન મલે એવ પ્રક્ષિપ્તાઃ, તથાઽપીહાસ્થિતારૂપયોગસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાદસ્થિગણનાયાં પઠિતાઃ| પ્રત્યઙ્ગુલિ પર્વત્રયં, તેન વિંશત્યઙ્ગુલિગતમસ્થ્નાં વિંશતિત્રયં ભવતિ| વૃદ્ધાઙ્ગુષ્ઠે યદ્ધસ્તપાદપ્રવિષ્ટં તત્તૃતીયં પર્વ જ્ઞેયમ્| વૃદ્ધાઙ્ગુષ્ઠશલાકાઽપિ સ્વલ્પપ્રમાણા જ્ઞેયા| અઙ્ગુલીનાં શલાકા યત્ર સંલગ્નાસ્તચ્છલાકાધિષ્ઠાનમ્| જાનુ જઙ્ઘોર્વોઃ સન્ધિઃ| અક્ષકૌ અર્વાક્ જત્રુસન્ધેઃ કીલકૌ| તાલુકે તાલ્વસ્થિની| ભગાસ્થિ અભિમુખં કટીસન્ધાનકારકં તિર્યગસ્થિ| સ્થાલકાનીતિ પર્શુકાનાં મૂલસ્થાનલગ્નાનિ | સ્થાલકાર્બુદાનિ તુ પર્શુકામૂલાન્યર્બુદાકારાણ્યસ્થીનિ | નાસિકાગણ્ડકૂટલલાટાનામેકમૂલત્વાદેકમેવાસ્થિ ગણનીયં, યે તુ પૃથગ્ગણનાં કુર્વન્તિ તેષાં નાસાગણ્ડકૂટલલાટાનાં ત્રયાણાં ત્રીણ્યેવાસ્થીનીતિ ન સઙ્ખ્યાપૂરણમ્||૬||

અક્ષિણી કર્ણૌ ચ પૃથક્ત્વેઽપિ એકૈકેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનત્વેનૈકત્વેનૈવ ગ્રાહ્યે| એવં હસ્તૌ પાદૌ ચ એકતયા ગ્રાહ્યૌ||૭-૮||

ઇહ દશપ્રાણાયતનેષુ દશપ્રાણાયતનીયોક્તૌ શઙ્ખૌ પરિત્યજ્ય નાભિર્માંસં ચ ગૃહીતં, તેન નાભિમાંસયોરપિ પ્રાણાયતનત્વં તથા શઙ્ખયોશ્ચ પાઠદ્વયદર્શનાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં દશપ્રાણાયતનીયે- “દશૈવાયતનાન્યાહુઃ પ્રાણા યેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ, શઙ્ખૌ મર્મત્રયં કણ્ઠો રક્તં શુક્રૌજસી ગુદમ્” (સૂ.અ.૨૯) ઇતિ||૯||

ક્લોમ પિપાસાસ્થાનમ્| બસ્તિઃ મૂત્રાશયઃ| ઉત્તરગુદઃ યત્ર પુરીષમવતિષ્ઠતે, યેન તુ પુરીષં નિષ્ક્રામતિ તદધરગુદમ્| વપાવહનં મેદઃસ્થાનં ‘તૈલવર્તિકા’ ઇતિ ખ્યાતમ્||૧૦||

ષટ્પઞ્ચાશત્ પ્રત્યઙ્ગાનીતિ ‘તદ્યથા- દ્વે જઙ્ઘાપિણ્ડિકે’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણાનિ| યાનીત્યાદિ યાનિ વક્ષ્યમાણાનિ ષટ્પઞ્ચાશત્ પ્રત્યઙ્ગાનિ, પૂર્વમઙ્ગેષુ હસ્તાદિષુ ષટ્સુ, પરિસઙ્ખ્યાયમાનેષ્વપરિસઙ્ખ્યાતાનિ, તાન્યન્યૈઃ પર્યાયૈઃ પ્રકાશ્યાનિ ભવન્તીતિ યોજના| પર્યાયાશ્ચ જઙ્ઘાપિણ્ડિકાદયઃ શબ્દા એવ| એતેન હસ્તાદિષડઙ્ગકથનેનૈવ તદાશ્રિતા અપિ જઙ્ઘાપિણ્ડિકાદય ઉક્તા એવ, સમ્પ્રતિ ત્વવયવવિશેષવ્યવહારાર્થં જઙ્ઘાપિણ્ડિકાદયઃ પૃથગુક્તા ઇતિ વાક્યાર્થઃ| ‘પૂર્વમઙ્ગેષુ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘પૂર્વમન્યેષુ’ ઇતિ વા પાઠઃ; તત્રાપ્યન્યશબ્દેન હસ્તાદીનિ ષડઙ્ગાનિ ગ્રાહ્યાણિ| ઉખે ઇતિ કક્ષશિરોપાર્શ્વયોર્નિમ્નભાગૌ| કુકુન્દરૌ સ્ફિચોરુપરિ ઉન્નતભાગૌ| બસ્તિશિરો નાભેરધઃ| શ્લેષ્મભુવૌ કણ્ઠસ્ય પાર્શ્વયોર્વ્યવસ્થિતૌ કઠિનૌ ભાગૌ| સૃક્કણ્યૌ વદનાન્તે| દ્વે ઉપજિહ્વિકે ઇતિ જિહ્વાયા અધોગતા જિહ્વા તથા ઉપરિગતા ગ્રાહ્યા| એકા ગોજિહ્વિકેતિ ગૌર્વાક્, તસ્યાઃ કારણભૂતા જિહ્વા ગોજિહ્વા; તેન વચનકારણભૂતા પ્રધાનજિહ્વૈવ ગૃહ્યતે| કર્ણશષ્કુલિકે કર્ણગતાવર્તકૌ| કર્ણપુત્રકૌ તુ બાહ્યકર્ણાવેવ| અક્ષિકૂટકે અક્ષિગોલકે| દ્વે અક્ષિકનીનિકે ઇત્યત્ર કનીનિકાશબ્દેન નાસાયાઃ સમમક્ષિસન્ધિરભિધીયતે| અવટુઃ ઘાટા| ચત્વારિ પાણિપાદહૃદયાનીતિ પાણ્યોઃ પાદયોશ્ચ તલાનિ મધ્યાનિ ચત્વારીત્યર્થઃ| એતાવતૈવ ષટ્પઞ્ચાશત્ પ્રત્યઙ્ગાનિ પૂર્યન્તે||૧૧||

નવ મહાન્તિ છિદ્રાણીતિ ગ્રન્થં વ્યાકરોતિ- સપ્ત શિરસિ દ્વે ચાધ ઇતિ| એતાવદ્દૃશ્યમિતિ એતાવત્ત્વગાદિ દૃશ્યં પ્રાયઃ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધિવિષયમિત્યર્થઃ||૧૨-૧૩||

અતઃ પરં તર્ક્યમેવેતિ અતસ્ત્વગાદેઃ પરં યત્ સ્નાય્વાદિ તત્ પ્રાયસ્તર્ક્યમેવ અનુમાનગમ્યમેવેત્યર્થઃ| યદ્યપિ સ્નાય્વાદ્યપિ પ્રત્યક્ષં ભવતિ, તથાઽપીહ વક્ષ્યમાણસઙ્ખ્યાયુક્તં સર્વં સ્નાય્વાદિ ન પ્રત્યક્ષેણ સુકરગ્રહમિતિ તર્ક્યમિત્યુક્તમ્| સ્નાય્વાદિભેદાનેવાહ- નવ સ્નાયુશતાનીત્યાદિ| અણુશઃ પ્રવિભજ્યમાનાનામિતિ અણુપ્રભેદેન ભિદ્યમાનાનામ્| મુખાગ્રપરિમાણમિતિ મુખરૂપસ્યાગ્રસ્ય પરિમાણમ્| અત્ર યાન્યેવ સપ્ત સિરાશતાનિ ધમનીશતદ્વયં ચોક્તં તદેવ સૂક્ષ્મપ્રતાનાગ્રભેદગણનયા એકોનત્રિંશત્સહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશત્કાનિ ભવન્તિ, સ્થૂલગણનતયા તુ પૂર્વસઙ્ખ્યા સિરાધમન્યન્તર્ભવતીતિ ન વિરોધઃ| તાવન્તિ ચૈવ કેશશ્મશ્રુલોમાનીતિ એકોનત્રિંશત્સહસ્રાણિ નવશતાનિ ષટ્પઞ્ચાશત્કાનિ કેશશ્મશ્રુલોમ્નાં ભવન્તીત્યર્થઃ| એતચ્ચ કેશાદિસઙ્ખ્યાનં સ્થૂલસિરામુખગતકેશાદિવિભાગેન જ્ઞેયં, સૂક્ષ્મતમવિભાગેન તુ કેશાદીનાં બહુત્વમપિ શાસ્ત્રાન્તરોક્તં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| એતત્ ત્વક્પ્રભૃતિ દૃશ્યં તર્ક્યં ચ સ્નાય્વાદિ યથાવત્ સઙ્ખ્યાતમિતિ યોજના| સમ્પ્રતિ યથોક્તં ત્વગાદીનાં માનં પ્રકૃતિસ્થે શરીરે ન વ્યભિચરતીતિ દર્શયન્નાહ- એતદુભયમિત્યાદિ| ઉભયમિતિ દૃશ્યં તર્ક્યં ચ| પ્રકૃતિભાવાદિતિ અવિકૃતત્વાચ્છરીરસ્ય| યત્ર તુ શરીરં વિકૃતં ભવતિ તત્ર યથોક્તં ત્વગાદિમાનમપિ વિકૃતં ભવતીતિ ભાવઃ| કિંવા, એતદ્યથાવત્સઙ્ખ્યાતમિતિ છેદઃ| એકીયમતમાહ- ‘ત્વક્પ્રભૃતિ દૃશ્યં તર્ક્યમેવ ચૈકે’ ઇતિ પાઠઃ| અર્થસ્તુ- ત્વક્પ્રભૃતિ યદુક્તં દૃશ્યં તદપિ તર્ક્યમેવેત્યેકે આચાર્યા બ્રુવતે, તદુભયમિતિ તદેકીયમતમસ્મન્મતં ચ, ન વિકલ્પતે ઇતિ યથોક્તાવયવસઙ્ખ્યા(વ્ય)તિરેકેણ ન વ્યવસ્થાપ્યતે; પ્રકૃતિભાવાચ્છરીરસ્યેતિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્| એતેન યત્ત્વગાદિ તર્ક્યમેવ વા ભવતુ, દૃશ્યં તર્ક્યભેદભિન્નં વા ભવતુ, તથાઽપિ યથોક્તં સઙ્ખ્યાં નાતિક્રામતીતિ વાક્યાર્થઃ||૧૪||

નનુ યથા પ્રકૃતિસ્થે શરીરે યથોક્તં માનં ત્વગાદિ ન વ્યભિચરતિ, તથા કિં પ્રકૃતિસ્થે શરીરે તદુદકાદ્યપિ યથોક્તં માનં ન વ્યભિચરતીત્યાહ- યત્ત્વઞ્જલીત્યાદિ| યત્તુ ઉદકાદિ અઞ્જલિસઙ્ખ્યેયમગ્રે વક્ષ્યમાણં, તદુદકાદેઃ પરમુત્કૃષ્ટં પ્રમાણમ્| તેન પ્રકૃતિસ્થેઽપિ શરીરે ઉદકાદિ વૃદ્ધિહ્રાસયોગિ ભવતીતિ તર્ક્યમેવ| એતેન, યદુદકાદેરિહ પ્રમાણમભિધાતવ્યં તત્ પ્રકૃષ્ટસ્યોદકાદેઃ પ્રમાણં; તેનોક્તપ્રમાણાત્ કિઞ્ચિન્ન્યૂનમપિ તથાઽધિકમપિ યદુદકાદિમાનં તદપિ પ્રકૃતમાનમેવ| દશોદકાઞ્જય ઇત્યાદાવભિધાયાપિ તદુદકં દશાઞ્જલિપ્રમાણમિતિ પુનર્યત્ કરોતિ, તેન મધ્યગ્રન્થકૃતલસીકાસ્વેદાદિસઞ્જ્ઞયા ઉદકસ્યાનન્યતાં દર્શયતિ| પૂર્વસ્યેતિ પ્રથમસ્ય| વસા માંસસ્નેહઃ| મસ્તિષ્કઃ શિરોગતસ્નેહઃ| શ્લૈષ્મિકસ્યૌજસ ઇત્યનેન યદોજોઽષ્ટબિન્દુકં તદ્વ્યતિરિક્તસ્યૌજસ ઓજોવહધમનીવાહ્યસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મસમાનગુણસ્યાર્ધાઞ્જલિપ્રમાણતાં દર્શયતિ| ઓજો હિ પરાવરભેદેન દ્વિવિધમર્થેદશમહામૂલીયે દર્શિતમેવ||૧૫||

શરીરાવયવસઙ્ખ્યાં પ્રમાણતોઽભિધાય પાર્થિવાદિભેદેનાવયવાનભિધાતુમાહ- તત્રેત્યાદિ| સરં કિઞ્ચિદ્ગતિમત્| મન્દં મન્દક્રિયમ્| વિવિક્તમિતિ વિભક્તમ્| યદુચ્યત ઇતિ વચનમિત્યર્થઃ| શબ્દગ્રહણેનેહ વચનવ્યતિરિક્તઃ શબ્દઃ શારીરો ગૃહ્યતે, વચનસ્ય યદુચ્યત ઇતિપદેનૈવ ગૃહીતત્વાત્| પ્રયોક્તૃ ઇતિ યચ્છરીરાદિપ્રેરકં ચેતનમ્| યથાસ્થૂલભેદેનેતિ વચનાત્ સૂક્ષ્માવયવભેદેન પરમાણુરૂપેણાસઙ્ખ્યેયતાં વક્ષ્યમાણાં સૂચયતિ| અતિબહુત્વાદિત્યનેનાતિબહુત્વમપિ ગઙ્ગાવાલુકાનામિવાસઙ્ખ્યાતહેતુર્ભવતીતિ દર્શયતિ||૧૬||

અતિસૌક્ષ્મ્યાદિતિ અતિસૂક્ષ્મબુદ્ધિબોધ્યત્વાત્| અતીન્દ્રિયત્વં ચ પરમાણૂનાં સ્વભાવસિદ્ધમેવાસ્મદાદીન્ પ્રતિ| યત્તુ સૂક્ષ્મમતીન્દ્રિયં વા તત્ પરિસઙ્ખ્યાતું નિતરામેવ દુઃશકં ભવતીતિ યુક્તં હેતુત્રયમપરિસઙ્ખ્યાને| અથૈતે વિષયકલિતાઃ પરમાણવઃ કથં શરીરારમ્ભે સંયુજ્યન્તે, શરીરવિનાશે ચ વિયુજ્યન્ત ઇત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| નનુ યદિ વાયુઃ કારણં પરમાણૂનાં સંયોગવિભાગે, તત્ કિમિતિ સર્વદા તૌ ન કરોતીત્યાહ- કર્મસ્વભાવશ્ચેતિ| ન કેવલો વાયુઃ કિન્તુ કર્મસ્વભાવપરિગૃહીત એવ| તેન યદા સંયોજકસ્વભાવેન કર્મણા પરિગૃહીતો વાયુર્ભવતિ તદા પરમાણૂનાં સંયોગં કુર્વઞ્છરીરમારભતે; યદા તુ વિયોજનસ્વભાવેન કર્મણા વાયુઃ પરિગૃહીતો ભવતિ તદા વિભાગં પરમાણૂનાં વિનાશરૂપં જનયતીત્યર્થઃ||૧૭||

ઇદાનીં શરીરસઙ્ખ્યાનફલમાહ- તદેતદિત્યાદિ| પરમાર્થતોઽનેકાવયવમપિ ત(સ)ચ્છરીરં સઙ્ખ્યાને મોહાદેકત્વેન દૃષ્ટં સઙ્ગ ઉચ્યતે સઙ્ગહેતુર્ભવતીત્યર્થઃ| એકત્વેન હિ શરીરં પશ્યન્ તદુપકારાય પ્રવર્તમાનો રાગદ્વેષાભ્યાં સક્તો ભવતિ| અપવર્ગ ઇતિ અપવર્ગહેતુરિત્યર્થઃ| શરીરં હિ પૃથગવયવભેદેન ભાવ્યમાનં ન મમતાસ્પદં ભવતિ, મમતાભાવાચ્ચ ન તદુપકારકાપકારકેષુ રાગદ્વેષૌ ભવતઃ, તદભાવાચ્ચ પ્રવૃત્ત્યુપરમે સતિ ધર્માધર્માભાવાદપવર્ગો ભવતીત્યર્થઃ| શરીરપૃથક્ત્વસઙ્ખ્યાને યથા મોક્ષો ભવતિ તદાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રધાનમ્ આત્મા| તત્રેતિ શરીરપૃથક્ત્વભાવનાયામ્| અસક્તમિતિ યથોક્તક્રમેણ રાગદ્વેષરહિતમ્| સર્વસત્તાનિવૃત્તાવિતિ સર્વત્રોપકારકે વાઽપકારકે ચ ભાવે આસ્થાનિવૃત્તૌ સત્યામ્| નિવર્તત ઇતિ સંસારો નિવર્તતે||૧૮||

ઇમમેવ ગદ્યોક્તમર્થં શ્લોકેનાહ- શરીરેત્યાદિ| તદજ્ઞાનનિમિત્તેનેતિ શરીરૈકતારૂપમિથ્યાજ્ઞાનજન્યેન| મોહેનેતિ ‘અહં સ્થિરશરીરી એકો, મમેદમુપકારકં, મમેદમુપકારકમ્’ ઇત્યાદિરૂપેણ મોહેન| મોહમૂલૈરિતિ મોહકારણકૈઃ| દોષૈરિતિ રાગદ્વેષૈઃ; નિર્દોષત્વેન નિઃસ્પૃહો ભવતિ, રાગદ્વેષમૂલા હીચ્છા તદભાવાન્ન ભવતિ, નિઃસ્પૃહશ્ચ સન્ સર્વક્રિયોપરમાચ્છાન્તો ભવતિ, શાન્તશ્ચ સન્ પ્રશામ્યતિ સંસરણે વિશ્રામ્યતિ; તતશ્ચ નાસ્ય પુનર્ભવો જન્મરૂપો ભવતીતિ||૧૯-૨૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં શારીરસ્થાને શરીરસઙ્ખ્યાશારીરં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||