Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ੋਸਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातः शोषनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਇਹ ਖਲੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਾਹਸਂ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਕ੍ਸਯੋ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮਿਤਿ||੩||
इह खलु चत्वारि शोषस्यायतनानि भवन्ति; तद्यथा- साहसं सन्धारणं क्षयो विषमाशनमिति||३||
🔊 Audio coming soon
ਆਯਤਨਾਨੀਤਿ ਕਾਰਣਾਨਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਸਾਹਸਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰੀਤਿ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਂ ਸਾਹਸਾਦੀਨਾਮਵਾਨ੍ਤਰਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭੇਦੇਪ੍ਯੇਕਜਾਤੀਯਤਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍||੩||
Adhikarana ੩ (੪-੫) · Śloka ੫
ਤਤ੍ਰ ਸਾਹਸਂ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਯਤਨਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਯਦਾ ਪੁਰੁਸੋ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਹਿ ਸਨ੍ ਬਲਵਤਾ ਸਹ ਵਿਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਅਤਿਮਹਤਾ ਵਾ ਧਨੁਸਾ ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਤਿ, ਜਲ੍ਪਤਿ ਵਾਪ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਭਾਰਮੁਦ੍ਵਹਤਿ, ਅਪ੍ਸੁ ਵਾ ਪ੍ਲਵਤੇ ਚਾਤਿਦੂਰਮ੍, ਉਤ੍ਸਾਦਨਪਦਾਘਾਤਨੇ ਵਾਤਿਪ੍ਰਗਾਢਮਾਸੇਵਤੇ, ਅਤਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਵਾਧ੍ਵਾਨਂ ਦ੍ਰੁਤਮਭਿਪਤਤਿ, ਅਭਿਹਨ੍ਯਤੇ ਵਾ, ਅਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਂਵਿਧਂ ਵਿਸਮਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤਮਾਰਭਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕਰ੍ਮਣੋਰਃ ਕ੍ਸਣ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯੋਰਃ ਕ੍ਸਤਮੁਪਪ੍ਲਵਤੇ ਵਾਯੁਃ| ਸ ਤਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਰਃਸ੍ਥਮੁਪਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਦੂਸਯਨ੍ ਵਿਹਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ| ਤਸ੍ਯ ਯੋਂਸ਼ਃ ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼ਤਿ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ, ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਤੇਨ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਉਰਸ੍ਯਾ ਅਰੋਚਕਸ਼੍ਚ , ਯਃ ਕਣ੍ਠਮਭਿਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਕਣ੍ਠਸ੍ਤੇਨੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਵਸੀਦਤਿ, ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਨ੍ਵੇਤਿ ਤੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ, ਯਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤੇਨੋਪਹਨ੍ਯਤੇ; ਤਤਃ ਕ੍ਸਣਨਾਚ੍ਚੈਵੋਰਸੋ ਵਿਸਮਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਚੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨਾਤ੍ ਕਾਸਃ ਸਤਤਮਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ, ਸ ਕਾਸਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦੁਰਸਿ ਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਠੀਵਤਿ, ਸ਼ੋਣਿਤਾਗਮਨਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੁਪਜਾਯਤੇ; ਏਵਮੇਤੇ ਸਾਹਸਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸਾਹਸਿਕਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਤਤਃ ਸ ਉਪਸ਼ੋਸਣੈਰੇਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਬਲਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤਦਨੁਰੂਪਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਰਭੇਤ ਕਰ੍ਤੁਂ; ਬਲਸਮਾਧਾਨਂ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਸ਼ਰੀਰਮੂਲਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ||੪|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਾਹਸਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਰਕ੍ਸਞ੍ਜੀਵਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ| ਜੀਵਨ੍ ਹਿ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤ੍ਵਿਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੫||
तत्र साहसं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो दुर्बलो हि सन् बलवता सह विगृह्णाति, अतिमहता वा धनुषा व्यायच्छति, जल्पति वाऽप्यतिमात्रम्, अतिमात्रं वा भारमुद्वहति, अप्सु वा प्लवते चातिदूरम्, उत्सादनपदाघातने वाऽतिप्रगाढमासेवते, अतिप्रकृष्टं वाऽध्वानं द्रुतमभिपतति, अभिहन्यते वा, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं वा व्यायामजातमारभते, तस्यातिमात्रेण कर्मणोरः क्षण्यते| तस्योरः क्षतमुपप्लवते वायुः| स तत्रावस्थितः श्लेष्माणमुरःस्थमुपसङ्गृह्य पित्तं च दूषयन् विहरत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च| तस्य योंऽशः शरीरसन्धीनाविशति तेनास्य जृम्भाऽङ्गमर्दो ज्वरश्चोपजायते, यस्त्वामाशयमभ्युपैति तेन रोगा भवन्ति उरस्या अरोचकश्च , यः कण्ठमभिप्रपद्यते कण्ठस्तेनोद्ध्वंस्यते स्वरश्चावसीदति, यः प्राणवहानि स्रोतांस्यन्वेति तेन श्वासः प्रतिश्यायश्च जायते, यः शिरस्यवतिष्ठते शिरस्तेनोपहन्यते; ततः क्षणनाच्चैवोरसो विषमगतित्वाच्च वायोः कण्ठस्य चोद्ध्वंसनात् कासः सततमस्य सञ्जायते, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितागमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते; एवमेते साहसप्रभवाः साहसिकमुपद्रवाः स्पृशन्ति| ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् बलमात्मनः समीक्ष्य तदनुरूपाणि कर्माण्यारभेत कर्तुं; बलसमाधानं हि शरीरं, शरीरमूलश्च पुरुष इति||४|| भवति चात्र- साहसं वर्जयेत् कर्म रक्षञ्जीवितमात्मनः| जीवन् हि पुरुषस्त्विष्टं कर्मणः फलमश्नुते||५||
🔊 Audio coming soon
ਪਦਾਘਾਤਨਂ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮੁਨ੍ਮਰ੍ਦਨਮ੍| ਅਤਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਮਿਤਿ ਅਤਿਦੂਰਮ੍| ਉਰਃਕ੍ਸਤਮੁਪਪ੍ਲਵਤੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਰਃਸ੍ਥਮਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵੋਰਃਸ੍ਥਮ੍| ਉਰਸ੍ਯਾ ਇਤਿ ਉਰੋਗਤਾ ਹਦ੍ਦ੍ਰਵਸ਼ੂਲਾਦਯਃ | ਆਮਾਸ਼ਯਗਤੇਨ ਚੋਰਸ੍ਯਰੋਗਕਰਣਮੁਰਸੋਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਬਲੇਨ ਸਮ੍ਯਗਾਧੀਯਤੇ ਧਾਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਬਲਸਮਾਧਾਨਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਸ਼ਰੀਰਮੂਲਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਸਂਯੋਗਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪-੫||
Adhikarana ੪ (੬-੭) · Śloka ੭
ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਯਤਨਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਯਦਾ ਪੁਰੁਸੋ ਰਾਜਸਮੀਪੇ ਭਰ੍ਤੁਃ ਸਮੀਪੇ ਵਾ ਗੁਰੋਰ੍ਵਾ ਪਾਦਮੂਲੇ ਦ੍ਯੂਤਸਭਮਨ੍ਯਂ ਵਾ ਸਤਾਂ ਸਮਾਜਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਧ੍ਯਂ ਵਾ ਸਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਯਾਨੈਰ੍ਵਾਪ੍ਯੁਚ੍ਚਾਵਚੈਰਭਿਯਾਨ੍ ਭਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਧ੍ਰੀਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਧਣਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯਾਗਤਾਨ੍ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗਾਨ੍ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ ਵਿਹਰਤਿ; ਤਤਸ਼੍ਚਾਂਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਛਰੀਰਾਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੂਲਮੁਪਜਨਯਤਿ, ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਪੁਰੀਸਮੁਚ੍ਛੋਸਯਤਿ ਵਾ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਤਿਰੁਜਤਿ, ਅਂਸਾਵਵਮਦ੍ਗਾਤਿ, ਕਣ੍ਠਮੁਰਸ਼੍ਚਾਵਧਮਤਿ, ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚੋਪਹਨ੍ਤਿ, ਕਾਸਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਜ੍ਵਰਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਚੋਪਜਨਯਤਿ; ਤਤਃ ਸ ਉਪਸ਼ੋਸਣੈਰੇਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਮਤਿਮਾਨਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਾਰੀਰੇਸ੍ਵੇਵ ਯੋਗਕ੍ਸੇਮਕਰੇਸੁ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ; ਸ਼ਰੀਰਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਮੂਲਂ, ਸ਼ਰੀਰਮੂਲਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸੋ ਭਵਤਿ||੬|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਯਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਪਾਲਯੇਤ੍| ਤਦਭਾਵੇ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਭਾਵਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍||੭||
सन्धारणं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो राजसमीपे भर्तुः समीपे वा गुरोर्वा पादमूले द्यूतसभमन्यं वा सतां समाजं स्त्रीमध्यं वा समनुप्रविश्य यानैर्वाऽप्युच्चावचैरभियान् भयात् प्रसङ्गाद्ध्रीमत्त्वाद्धृणित्वाद्वा निरुणद्ध्यागतान् वातमूत्रपुरीषवेगान् तदा तस्य सन्धारणाद्वायुः प्रकोपमापद्यते, स प्रकुपितः पित्तश्लेष्माणौ समुदीर्योर्ध्वमधस्तिर्यक् च विहरति; ततश्चांशविशेषेण पूर्ववच्छरीरावयवविशेषं प्रविश्य शूलमुपजनयति, भिनत्ति पुरीषमुच्छोषयति वा, पार्श्वे चातिरुजति, अंसाववमृद्गाति, कण्ठमुरश्चावधमति, शिरश्चोपहन्ति, कासं श्वासं ज्वरं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शारीरेष्वेव योगक्षेमकरेषु प्रयतेत विशेषेण; शरीरं ह्यस्य मूलं, शरीरमूलश्च पुरुषो भवति||६|| भवति चात्र- सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
ਸਮਾਜਮਿਤਿ ਸਭਾਮ੍| ਉਚ੍ਚਾਵਚੈਰਿਤਿ ਉਚ੍ਚਨੀਚੈਃ| ਅਭਿਯਾਨਿਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍| ਭਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਰਾਜਸਮੀਪਾਦੀਸੁ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯੋਗੇਨ ਯੇ ਕ੍ਸੇਮਕਰਾਸ੍ਤੇ ਯੋਗਕ੍ਸੇਮਕਰਾਃ, ਤੇ ਚੇਹ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਵਿਧਾਰਣਾਦਯਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿਵਚਨਾਚ੍ਛਾਰੀਰੇਸ੍ਵੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਾਨਸਯੋਗਕ੍ਸੇਮਾਪੇਕ੍ਸਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਆਤ੍ਮਨ ਇਤਿ ਪਦਂ ਪਰਸ਼ਰੀਰਯੋਗਕ੍ਸੇਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਯੋਗਕ੍ਸੇਮਕਰਣਸ੍ਯੋਪਾਦੇਯਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਥ ਕਥਂ ਮਾਨਸਯੋਗਕ੍ਸੇਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤਥਾ ਪਰਸ਼ਰੀਰਯੋਗਕ੍ਸੇਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਯੋਗਕ੍ਸੇਮਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਸਰ੍ਵਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥੇਸੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਸੁ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਂ ਮੂਲਮਿਤਿ ਕਾਰਣਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਯੋਗਕ੍ਸੇਮਮੇਵਾਚਰੇਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਰਸ਼ਰੀਰਮਾਨਸਯੋਗਕ੍ਸੇਮਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰੇ ਹ੍ਯੁਪਹਤੇ ਪਰਸ਼ਰੀਰੋਪਕਾਰਸ੍ਤਥਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਸ਼ੁਭਚਿਨ੍ਤਾ ਚ ਵ੍ਯਾਕੁਲਾ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਕਿਂਵਾ, ਯੋਗਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਬਲਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਯੋਗਾਃ, ਕ੍ਸੇਮਾਸ਼੍ਚਾਨਾਗਤਾਬਾਧਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਃ, ਤੇਸੁ| ਨਨੁ ਯਦ੍ਯੇਵਮਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੇਪਿ ਭਾਵੇ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮੂਲਂ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪੁਰੁਸੋਪ੍ਰਧਾਨਮੇਵ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਰੀਰਮੂਲਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਸਹਾਯੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਮਾਤ੍ਮਾ ਮੂਲਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਲਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਯਂ ਭਾਵਪ੍ਰਧਾਨਃ; ਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰਮੂਲਤ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸ ‘ਸ਼ਰੀਰਮੂਲਃ’ ਇਤਿ ਪੁਂਲਿਙ੍ਗਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਉਪਪਨ੍ਨਃ| ਸਰ੍ਵਾਭਾਵ ਇਤਿ ਧਰ੍ਮਾਦਿਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਾਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬-੭||
Adhikarana ੫ (੮) · Śloka ੮
ਕ੍ਸਯਃ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਯਤਨਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਯਦਾ ਪੁਰੁਸੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ੋਕਚਿਨ੍ਤਾਪਰਿਗਤਹਦਯੋ ਭਵਤਿ, ਈਰ੍ਸ੍ਯੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾਭਯਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਸਮਾਵਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਕਸ਼ੋ ਵਾ ਸਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਾਨਸੇਵੀ ਭਵਤਿ, ਦੁਰ੍ਬਲਪ੍ਰਕਤਿਰਨਾਹਾਰੋਲ੍ਪਾਹਾਰੋ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਥਾਯੀ ਰਸਃ ਕ੍ਸਯਮੁਪੈਤਿ; ਸ ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਸਯਾਚ੍ਛੋਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਅਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਚ੍ਚਾਨੁਬਧ੍ਯਤੇ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਾ ਯਥੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਰੂਪੇਣ|੮|
क्षयः शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषोऽतिमात्रं शोकचिन्तापरिगतहृदयो भवति, ईर्ष्योत्कण्ठाभयक्रोधादिभिर्वा समाविश्यते, कृशो वा सन् रूक्षान्नपानसेवी भवति, दुर्बलप्रकृतिरनाहारोऽल्पाहारो वा भवति, तदा तस्य हृदयस्थायी रसः क्षयमुपैति; स तस्योपक्षयाच्छोषं प्राप्नोति, अप्रतीकाराच्चानुबध्यते यक्ष्मणा यथोपदेक्ष्यमाणरूपेण|८|
🔊 Audio coming soon
ਹਦਯਸ੍ਥਾਯੀ ਰਸ ਇਤਿ ਧਾਤੁਰੂਪੋਨ੍ਨਰਸਪੋਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਹਦਯਸ੍ਥਾਯੀ ਰਸ ਇਤਿ ਓਜੋ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਯਥੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਰੂਪੇਣੇਤਿ ‘ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ਼ਿਥਿਲੀਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣੇਨ||੮||
Adhikarana ੬ (੮-੯) · Śloka ੯
ਯਦਾ ਵਾ ਪੁਰੁਸੋਤਿਹਰ੍ਸਾਦਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਭਾਵਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਮਾਰਭਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਰੇਤਃ ਕ੍ਸਯਮੇਤਿ| ਕ੍ਸਯਮਪਿ ਚੋਪਗਚ੍ਛਤਿ ਰੇਤਸਿ ਯਦਿ ਮਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭ੍ਯੋ ਨੈਵਾਸ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਣੀਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਮੈਥੁਨਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਕ੍ਸੀਣਰੇਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਮਾਨਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੈਵ ਧਮਨੀਰਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਵਾਹਿਨੀਸ੍ਤਾਭ੍ਯਃ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਯਤਿ, ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਾਦਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਵਾਤਾਨੁਸਤਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਅਥਾਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਚ੍ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ਼ਿਥਿਲੀਭਵਨ੍ਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮੁਪਜਾਯਤੇ, ਭੂਯਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਵਿਸ਼ਤਿ , ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਸ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਸ਼ਿਕਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸਰ੍ਪਨ੍ਨੁਦੀਰ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਪਰਿਸ਼ੋਸਯਤਿ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਸਂਰੁਜਤਿ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ, ਅਵਮਦ੍ਗਾਤ੍ਯਂਸੌ , ਕਣ੍ਠਮੁਦ੍ਧ੍ਵਂਸਤਿ, ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਪਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪੂਰਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ, ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਮਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ ਚ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰਂ ਕਾਸਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਚੋਪਜਨਯਤਿ; ਸ ਕਾਸਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦੁਰਸਿ ਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਠੀਵਤਿ, ਸ਼ੋਣਿਤਗਮਨਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੁਪਜਾਯਤੇ, ਤਤਃ ਸ ਉਪਸ਼ੋਸਣੈਰੇਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਮਤਿਮਾਨਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਰਕ੍ਸਞ੍ਛੁਕ੍ਰਮਨੁਰਕ੍ਸੇਤ੍| ਪਰਾ ਹ੍ਯੇਸਾ ਫਲਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯੇਤਿ||੮|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਪਰਂ ਧਾਮ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਦ੍ਰਕ੍ਸ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਃ| ਕ੍ਸਯੋ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਬਹੂਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ਮਰਣਂ ਵਾ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ||੯||
यदा वा पुरुषोऽतिहर्षादतिप्रसक्तभावः स्त्रीष्वतिप्रसङ्गमारभते, तस्यातिमात्रप्रसङ्गाद्रेतः क्षयमेति| क्षयमपि चोपगच्छति रेतसि यदि मनः स्त्रीभ्यो नैवास्य निवर्तते, तस्य चातिप्रणीतसङ्कल्पस्य मैथुनमापद्यमानस्य न शुक्रं प्रवर्ततेऽतिमात्रोपक्षीणरेतस्त्वात्, तथाऽस्य वायुर्व्यायच्छमानशरीरस्यैव धमनीरनुप्रविश्य शोणितवाहिनीस्ताभ्यः शोणितं प्रच्यावयति, तच्छुक्रक्षयादस्य पुनः शुक्रमार्गेण शोणितं प्रवर्तते वातानुसृतलिङ्गम्| अथास्य शुक्रक्षयाच्छोणितप्रवर्तनाच्च सन्धयः शिथिलीभवन्ति, रौक्ष्यमुपजायते, भूयः शरीरं दौर्बल्यमाविशति , वायुः प्रकोपमापद्यते; स प्रकुपितो वशिकं शरीरमनुसर्पन्नुदीर्य श्लेष्मपित्ते परिशोषयति मांसशोणिते, प्रच्यावयति श्लेष्मपित्ते संरुजति पार्श्वे, अवमृद्गात्यंसौ , कण्ठमुद्ध्वंसति, शिरः श्लेष्माणमुपत्क्लेश्य प्रतिपूरयति श्लेष्मणा, सन्धींश्च प्रपीडयन् करोत्यङ्गमर्दमरोचकाविपाकौ च, पित्तश्लेष्मोत्क्लेशात् प्रतिलोमगत्वाच्च वायुर्ज्वरं कासं श्वासं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते, ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शरीरमनुरक्षञ्छुक्रमनुरक्षेत्| परा ह्येषा फलनिर्वृत्तिराहारस्येति||८|| भवति चात्र- आहारस्य परं धाम शुक्रं तद्रक्ष्यमात्मनः| क्षयो ह्यस्य बहून् रोगान्मरणं वा नियच्छति||९||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕ੍ਸਯੇਸੁ ਸ਼ੋਸਕਾਰਣੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ੋਸਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਂ ਸ਼ੋਸਕਾਰਣਂ ਯਦਾ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਾਹ| ਅਤਿਪ੍ਰਣੀਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯੇਤਿ ਅਤਿਮਹਤਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਕਤਧ੍ਵਜੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਸ੍ਯ| ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਮਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਵਾਯਮਾਚਰਤਃ| ਵਾਤਾਨੁਸਤਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਵਾਤਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟਵਾਤਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਰ੍ਮਭੂਤਂ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਭੂਤਮ੍, ਆਵਿਸ਼ਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਵਸ਼ਿਕਮਿਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਾਦ੍ਰਿਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍; ਏਤੇਨ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸ਼ਿਕਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਸਰ੍ਪਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਾ ਫਲਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਆਹਾਰਫਲਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਂ ਧਾਮ ਇਤਿ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਸਾਰਮ੍; ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਸਾਦਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸ਼ੋਸਕਾਰਣੇਸੁ ਕ੍ਸਯੇਸੁ ਕੇਵਲਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੋਪਸਂਹਰਣਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਨ੍ਯਸ਼ੋਸਹੇਤ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਸੇਵਾਜਨਿਤੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਕ੍ਸਯੋਪਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਃ||੮-੯||
Adhikarana ੭ (੧੦-੧੧) · Śloka ੧੧
ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਂ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਯਤਨਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ, ਤਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਯਦਾ ਪੁਰੁਸਃ ਪਾਨਾਸ਼ਨਭਕ੍ਸ੍ਯਲੇਹ੍ਯੋਪਯੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਸਂਯੋਗਰਾਸ਼ਿਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਯੋਗਸਂਸ੍ਥੋਪਸ਼ਯਵਿਸਮਾਨਾਸੇਵਤੇ, ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਤੇਭ੍ਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇ ਵਿਸਮਾਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸਤ੍ਯ ਯਦਾ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਯਨਮੁਖਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰ੍ਯਾਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਦ੍ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਮਾਹਰਤਿ ਤਤ੍ਤਦਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਮੇਵੋਪਜਾਯਤੇ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਃ; ਸ ਪੁਰੀਸੋਪਸ੍ਟਮ੍ਭਾਦ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਸ੍ਯਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਰੀਸਮਨੁਰਕ੍ਸ੍ਯਂ ਤਥਾਨ੍ਯੇਸਾਮਤਿਕਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਾਨਾਂ; ਤਸ੍ਯਾਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨੋਪਚਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਪਥਕ੍ ਪਥਗੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤੋ ਭੂਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਸ਼ੋਸਯਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਃ ਸ਼ੂਲਮਙ੍ਗਮਰ੍ਦਂ ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਰੁਜਨਮਂਸਾਵਮਰ੍ਦਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਚੋਪਜਨਯਤਿ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਜ੍ਵਰਮਤੀਸਾਰਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੋਚਕਂ ਕਾਸਂ ਚ, ਸ ਕਾਸਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦੁਰਸਿ ਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਤਿ, ਸ਼ੋਣਿਤਗਮਨਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੁਪਜਾਯਤੇ| ਏਵਮੇਤੇ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨੋਪਚਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਯਾਣਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਸ ਤੈਰੁਪਸ਼ੋਸਣੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਸਂਯੋਗਰਾਸ਼ਿਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਯੋਗਸਂਸ੍ਥੋਪਸ਼ਯਾਦਵਿਸਮਮਾਹਾਰਮਾਹਰੇਤ੍||੧੦|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਹਿਤਾਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤਾਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲਭੋਜੀ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਕਸ੍ਟਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਤ੍||੧੧||
विषमाशनं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषः पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयविषमानासेवते, तदा तस्य तेभ्यो वातपित्तश्लेष्माणो वैषम्यमापद्यन्ते; ते विषमाः शरीरमनुसृत्य यदा स्रोतसामयनमुखानि प्रतिवार्यावतिष्ठन्ते तदा जन्तुर्यद्यदाहारजातमाहरति तत्तदस्य मूत्रपुरीषमेवोपजायते भूयिष्ठं नान्यस्तथा शरीरधातुः; स पुरीषोपष्टम्भाद्वर्तयति, तस्माच्छुष्यतो विशेषेण पुरीषमनुरक्ष्यं तथाऽन्येषामतिकृशदुर्बलानां; तस्यानाप्यायमानस्य विषमाशनोपचिता दोषाः पृथक् पृथगुपद्रवैर्युञ्जन्तो भूयः शरीरमुपशोषयन्ति| तत्र वातः शूलमङ्गमर्दं कण्ठोद्ध्वंसनं पार्श्वसंरुजनमंसावमर्दं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; पित्तं ज्वरमतीसारमन्तर्दाहं च; श्लेष्मा तु प्रतिश्यायं शिरसो गुरुत्वमरोचकं कासं च, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं निष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते| एवमेते विषमाशनोपचितास्त्रयो दोषा राजयक्ष्याणमभिनिर्वर्तयन्ति| स तैरुपशोषणैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैः शुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयादविषममाहारमाहरेत्||१०|| भवति चात्र- हिताशी स्यान्मिताशी स्यात्कालभोजी जितेन्द्रियः| पश्यन् रोगान् बहून् कष्टान् बुद्धिमान् विषमाशनात्||११||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਾਦਯੋ ਰਸਵਿਮਾਨੇ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਨੀਯਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਚੋਪਸ਼ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਉਪਯੋਕ੍ਤਾ ਯੋ ਰਸਵਿਮਾਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ ਏਵ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ- “ਉਪਯੋਕ੍ਤਾ ਪੁਨਰ੍ਯਸ੍ਤਮਾਹਾਰਮਾਹਰਤਿ, ਯਦਾਯਤ੍ਤਮੋਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍” (ਵਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਅਨੇਨ ਹਿ ਤਤ੍ਰੋਪਯੋਕ੍ਤਪਰੀਕ੍ਸਯਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਯਨਮੁਖਾਨੀਤਿ ਗਤਿਦ੍ਵਾਰਾਣਿ; ਅਯਨਂ ਗਤਿਃ| ਪਰਿਵਾਰ੍ਯੇਤਿ ਅਵਰੁਧ੍ਯ| ਤਥਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਕਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਾਨਾਂ ਪੁਰੀਸਮਨੁਰਕ੍ਸ੍ਯਮਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਏਨਮੇਵ ਚਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਸ਼ੋਸੀ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪੁਰੀਸਸ੍ਰਂਸਨਾਦਤਿ(ਪਿ)| ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਬਲਂ ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਵਿਡ੍ਬਲਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਕਾਸਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਿਤਿ ਕਾਸਾਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦-੧੧||
Adhikarana ੮ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਏਤੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਯਤਨੈਰੁਪਸੇਵਿਤੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਸ਼ੋਸਯਨ੍ਤਿ| ਤਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਕਸ੍ਟਤਮਤ੍ਵਾਦ੍ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਣਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਭਿਸਜਃ; ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸੀਦ੍ਭਗਵਤਃ ਸੋਮਸ੍ਯੋਡੁਰਾਜਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤਿ||੧੨||
एतैश्चतुर्भिः शोषस्यायतनैरुपसेवितैर्वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते| ते प्रकुपिता नानाविधैरुपद्रवैः शरीरमुपशोषयन्ति| तं सर्वरोगाणां कष्टतमत्वाद्राजयक्ष्माणमाचक्षते भिषजः; यस्माद्वा पूर्वमासीद्भगवतः सोमस्योडुराजस्य तस्माद्राजयक्ष्मेति||१२||
🔊 Audio coming soon
ਕਸ੍ਟਤਮਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਕਸ੍ਟਤਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਥਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਃ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ ਹੇਤੁਦ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦਾ ਕਸ੍ਟਤਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਾ ‘ਰਾਜੇਵ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤਿ’ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਉਡੁਰਾਜਸ੍ਯੇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ ਰਾਜਸਞ੍ਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਸੋਮਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤਤਸ਼੍ਚ ‘ਰਾਜ੍ਞੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ’ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ||੧੨||
Adhikarana ੯ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ, ਕ੍ਸਵਥੁਰਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸੇਕਃ, ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਮ੍, ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ, ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ ਚਾਯਾਸਃ, ਦੋਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮਦੋਸੇਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਵਾ ਭਾਵੇਸੁ ਪਾਤ੍ਰੋਦਕਾਨ੍ਨਸੂਪਾਪੂਪੋਪਦਂਸ਼ਪਰਿਵੇਸ਼ਕੇਸੁ, ਭੁਕ੍ਤਵਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਹਲ੍ਲਾਸਃ, ਤਥੋਲ੍ਲੇਖਨਮਪ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਾ, ਮੁਖਸ੍ਯ ਪਾਦਯੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਫਃ , ਪਾਣ੍ਯੋਸ਼੍ਚਾਵੇਕ੍ਸਣਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸਤਾ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ, ਬਾਹ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਜਿਜ੍ਞਾਸਾ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਾਮਤਾ, ਨਿਰ੍ਘਣਿਤ੍ਵਂ, ਬੀਭਤ੍ਸਦਰ੍ਸ਼ਨਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਕਾਯੇ, ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਨੁਦਕਾਨਾਮੁਦਕਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਾਮਨਗਰਨਿਗਮਜਨਪਦਾਨਾਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦਗ੍ਧਭਗ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਵਨਾਨਾਂ ਕਕਲਾਸਮਯੂਰਵਾਨਰਸ਼ੁਕਸਰ੍ਪਕਾਕੋਲੂਕਾਦਿਭਿਃ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮਧਿਰੋਹਣਂ ਯਾਨਂ ਵਾ ਸ਼੍ਵੋਸ੍ਟ੍ਰਖਰਵਰਾਹੈਃ ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਥਿਭਸ੍ਮਤੁਸਾਙ੍ਗਾਰਰਾਸ਼ੀਨਾਂ ਚਾਧਿਰੋਹਣਮਿਤਿ (ਸ਼ੋਸਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ)||੧੩||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- प्रतिश्यायः, क्षवथुरभीक्ष्णं, श्लेष्मप्रसेकः, मुखमाधुर्यम्, अनन्नाभिलाषः, अन्नकाले चायासः, दोषदर्शनमदोषेष्वल्पदोषेषु वा भावेषु पात्रोदकान्नसूपापूपोपदंशपरिवेशकेषु, भुक्तवतश्चास्य हृल्लासः, तथोल्लेखनमप्याहारस्यान्तरान्तरा, मुखस्य पादयोश्च शोफः , पाण्योश्चावेक्षणमत्यर्थम्, अक्ष्णोः श्वेतावभासता चातिमात्रं, बाह्वोश्च प्रमाणजिज्ञासा, स्त्रीकामता, निर्घृणित्वं, बीभत्सदर्शनता चास्य काये, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनमनुदकानामुदकस्थानानां शून्यानां च ग्रामनगरनिगमजनपदानां शुष्कदग्धभग्नानां च वनानां कृकलासमयूरवानरशुकसर्पकाकोलूकादिभिः संस्पर्शनमधिरोहणं यानं वा श्वोष्ट्रखरवराहैः केशास्थिभस्मतुषाङ्गारराशीनां चाधिरोहणमिति (शोषपूर्वरूपाणि भवन्ति)||१३||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਫਯੁਕ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪੋਤ੍ਪਾਦੋ ਵਾਯੁਨਾਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਸ਼ੋਸੇ ਉਰਃਸ੍ਥਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਯਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਫੋਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਮਹਿਮ੍ਨਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਸ਼ੋਸਂ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੋਗ ਇਤਿ ਚ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਅਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪਾਤ੍ਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਪਾਣ੍ਯੋਸ਼੍ਚਾਵੇਕ੍ਸਣਾਦਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਬੀਭਤ੍ਸਦਰ੍ਸ਼ਨਤਾ ਕਾਯ ਇਤਿ ਕਾਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਣਵਿਗਨ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਨਾ| ਨਿਗਮੋ ਨਗਰਵਿਸ਼ੇਸੋ ਬਹੁਵਸਤਿਃ; ਜਨਪਦਂ ਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਅਧਿਰੋਹਣਂ ਚੇਤਿ ਕਕਲਾਸਾਦੀਨਾਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਾਧਿਰੋਹਣਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ਼੍ਵੋਸ੍ਟ੍ਰਖਰਗਮਨਂ ਚੇਹਾਦਿਙ੍ਨਿਯਮੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਰਿਸ੍ਟਂ ਨ ਭਵਤਿ; ਯਤ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਸ਼੍ਵਭਿਰੁਸ੍ਟ੍ਰੈਃ ਖਰੈਰ੍ਵਾਪਿ ਯਾਤਿ ਯੋ ਦਕ੍ਸਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਦਿਙ੍ਨਿਯਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਿਸ੍ਟਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਰੂਪਮਸ੍ਤਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੋਨ੍ਮਾਦਾਦੌ ਤਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ, ਜ੍ਵਰਾਦੌ ਤ੍ਵਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਰਿਸ੍ਟਂ ਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਾਰੇ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਰੂਪਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਪ੍ਰੇਤੈਃ ਸਹ ਪਿਬੇਨ੍ ਮਦ੍ਯਂ” (ਇਂ.ਅ.੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਦ੍ਰਿਸ੍ਟਮੇਵ||੧੩||
Adhikarana ੧੦ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਿਰਸਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਂ, ਕਾਸਃ, ਸ਼੍ਵਾਸਃ, ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਠੀਵਨਂ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਂਰੋਜਨਮ੍, ਅਂਸਾਵਮਰ੍ਦਃ, ਜ੍ਵਰਃ, ਅਤੀਸਾਰਃ, ਅਰੋਚਕਸ਼੍ਚੇਤਿ||੧੪||
अत ऊर्ध्वमेकादशरूपाणि तस्य भवन्ति; तद्यथा- शिरसः परिपूर्णत्वं, कासः, श्वासः, स्वरभेदः, श्लेष्मणश्छर्दनं, शोणितष्ठीवनं, पार्श्वसंरोजनम्, अंसावमर्दः, ज्वरः, अतीसारः, अरोचकश्चेति||१४||
🔊 Audio coming soon
ਏਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣੀਤਿਵਚਨੇਨ ਏਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣ੍ਯੇਵ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ਏਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾ ਉਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮੇਕਾਦਸ਼ਰੂਪਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਵਿਰੋਧਿ||੧੪||
Adhikarana ੧੧ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਤਤ੍ਰਾਪਰਿਕ੍ਸੀਣਬਲਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤੋ ਬਲਵਾਨਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵੈਰਪਿ ਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਬਲਵਾਨੁਪਚਿਤੋ ਹਿ ਸਹਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਸ੍ਯ ਕਾਮਂ ਸੁਬਹੁਲਿਙ੍ਗੋਪ੍ਯਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗ ਏਵ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ||੧੫||
तत्रापरिक्षीणबलमांसशोणितो बलवानजातारिष्टः सर्वैरपि शोषलिङ्गैरुपद्रुतः साध्यो ज्ञेयः| बलवानुपचितो हि सहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य कामं सुबहुलिङ्गोऽप्यल्पलिङ्ग एव मन्तव्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਰਿਕ੍ਸੀਣਬਲਾਭਿਧਾਨੇਪਿ ਬਲਵਾਨਿਤਿ ਪਦਂ ਸਹਜਬਲਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਸਹਜਬਲੋ ਹ੍ਯੁਪਕ੍ਸੀਣਬਲੋਪ੍ਯਕ੍ਸੀਣਬਲਵਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਸਹਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਸ੍ਯੇਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਂ ਤਥੌਸਧਬਲਂ ਚ ਸਹਤੇ, ਤੇਨ ਨ ਤਾਭ੍ਯਾਮਭਿਭੂਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗ ਏਵੇਤਿ ਅਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗ ਇਵ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫||
Adhikarana ੧੨ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਤ੍ਵਤਿਕ੍ਸੀਣਬਲਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਮਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗਮਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟਮਪਿ ਬਹੁਲਿਙ੍ਗਂ ਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਅਸਹਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਬਲਸ੍ਯ; ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍, ਕ੍ਸਣੇਨੈਵ ਹਿ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਰਿਸ੍ਟਾਨਿ, ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚਾਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਇਤਿ||੧੬|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਯਃ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ||੧੭||
दुर्बलं त्वतिक्षीणबलमांसशोणितमल्पलिङ्गमजातारिष्टमपि बहुलिङ्गं जातारिष्टं च विद्यात्, असहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य; तं परिवर्जयेत्, क्षणेनैव हि प्रादुर्भवन्त्यरिष्टानि, अनिमित्तश्चारिष्टप्रादुर्भाव इति||१६|| तत्र श्लोकः- समुत्थानं च लिङ्गं च यः शोषस्यावबुध्यते| पूर्वरूपं च तत्त्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति||१७||
🔊 Audio coming soon
ਬਹੁਲਿਙ੍ਗਂ ਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਬਹੁਲਿਙ੍ਗਮਿਵਾਸਾਧ੍ਯਂ ਤਥਾ ਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟਮਿਵ ਮਾਰਕਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਰਿਸ੍ਟਂ ਵਿਨਾ ਮਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਮਰਣਂ ਚਾਪਿ ਤਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਨ੍ਨਾਰਿਸ੍ਟਪੁਰਃਸਰਮ੍” (ਇਂ.ਅ.੨) ਇਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਮਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟੋ ਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟ ਇਵਾਦੂਰਮਰਣਤ੍ਵੇਨੇਹ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸਣੇਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਧ੍ਯੇ ਹਿ ਰਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ, ਅਸਾਧ੍ਯਤਾ ਚ ਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਯਕਤਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ; ਤੇਨ, ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਰਿਸ੍ਟੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਾਜਾਤਾਰਿਸ੍ਟੇ ਕਾਰਣਾਸੇਵਯਾਰਿਸ੍ਟਂ ਨ ਭਵਿਸ੍ਯਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚਾਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਇਤਿ| ਨ ਹਿ ਰਿਸ੍ਟਂ ਦਸ੍ਟਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਮਪੇਕ੍ਸਤੇ , ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਤੇਨ ਹੇਤ੍ਵਸੇਵਯਾਪ੍ਯਰਿਸ੍ਟੋਤ੍ਪਾਦੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਆਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਕਿਞ੍ਚਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵਾਰਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ ਤੇਨ ਰਿਸ੍ਟਾਨੁਤ੍ਪਾਦੇ ਸਤਿ ਨਾਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੭||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੬
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੋਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने शोषनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੋਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||