Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതഃ ശോഷനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः शोषनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ജ്വരനിദാനോക്തസമ്ബന്ധാദ്രാജയക്ഷ്മനിദാനമുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
ഇഹ ഖലു ചത്വാരി ശോഷസ്യായതനാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- സാഹസം സന്ധാരണം ക്ഷയോ വിഷമാശനമിതി||൩||
इह खलु चत्वारि शोषस्यायतनानि भवन्ति; तद्यथा- साहसं सन्धारणं क्षयो विषमाशनमिति||३||
🔊 Audio coming soon
ആയതനാനീതി കാരണാനി| സങ്ഖ്യേയസാഹസാദിനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം ചത്വാരീതി പുനര്വചനം സാഹസാദീനാമവാന്തരബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭേദേऽപ്യേകജാതീയതാപ്രതിപാദനാര്ഥമ്||൩||
Adhikarana ൩ (൪-൫) · Śloka ൫
തത്ര സാഹസം ശോഷസ്യായതനമിതി യദുക്തം തദനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- യദാ പുരുഷോ ദുര്ബലോ ഹി സന് ബലവതാ സഹ വിഗൃഹ്ണാതി, അതിമഹതാ വാ ധനുഷാ വ്യായച്ഛതി, ജല്പതി വാऽപ്യതിമാത്രമ്, അതിമാത്രം വാ ഭാരമുദ്വഹതി, അപ്സു വാ പ്ലവതേ ചാതിദൂരമ്, ഉത്സാദനപദാഘാതനേ വാऽതിപ്രഗാഢമാസേവതേ, അതിപ്രകൃഷ്ടം വാऽധ്വാനം ദ്രുതമഭിപതതി, അഭിഹന്യതേ വാ, അന്യദ്വാ കിഞ്ചിദേവംവിധം വിഷമമതിമാത്രം വാ വ്യായാമജാതമാരഭതേ, തസ്യാതിമാത്രേണ കര്മണോരഃ ക്ഷണ്യതേ| തസ്യോരഃ ക്ഷതമുപപ്ലവതേ വായുഃ| സ തത്രാവസ്ഥിതഃ ശ്ലേഷ്മാണമുരഃസ്ഥമുപസങ്ഗൃഹ്യ പിത്തം ച ദൂഷയന് വിഹരത്യൂര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ച| തസ്യ യോംऽശഃ ശരീരസന്ധീനാവിശതി തേനാസ്യ ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദോ ജ്വരശ്ചോപജായതേ, യസ്ത്വാമാശയമഭ്യുപൈതി തേന രോഗാ ഭവന്തി ഉരസ്യാ അരോചകശ്ച , യഃ കണ്ഠമഭിപ്രപദ്യതേ കണ്ഠസ്തേനോദ്ധ്വംസ്യതേ സ്വരശ്ചാവസീദതി, യഃ പ്രാണവഹാനി സ്രോതാംസ്യന്വേതി തേന ശ്വാസഃ പ്രതിശ്യായശ്ച ജായതേ, യഃ ശിരസ്യവതിഷ്ഠതേ ശിരസ്തേനോപഹന്യതേ; തതഃ ക്ഷണനാച്ചൈവോരസോ വിഷമഗതിത്വാച്ച വായോഃ കണ്ഠസ്യ ചോദ്ധ്വംസനാത് കാസഃ സതതമസ്യ സഞ്ജായതേ, സ കാസപ്രസങ്ഗാദുരസി ക്ഷതേ ശോണിതം ഷ്ഠീവതി, ശോണിതാഗമനാച്ചാസ്യ ദൌര്ബല്യമുപജായതേ; ഏവമേതേ സാഹസപ്രഭവാഃ സാഹസികമുപദ്രവാഃ സ്പൃശന്തി| തതഃ സ ഉപശോഷണൈരേതൈരുപദ്രവൈരുപദ്രുതഃ ശനൈഃ ശനൈരുപശുഷ്യതി| തസ്മാത് പുരുഷോ മതിമാന് ബലമാത്മനഃ സമീക്ഷ്യ തദനുരൂപാണി കര്മാണ്യാരഭേത കര്തും; ബലസമാധാനം ഹി ശരീരം, ശരീരമൂലശ്ച പുരുഷ ഇതി||൪|| ഭവതി ചാത്ര- സാഹസം വര്ജയേത് കര്മ രക്ഷഞ്ജീവിതമാത്മനഃ| ജീവന് ഹി പുരുഷസ്ത്വിഷ്ടം കര്മണഃ ഫലമശ്നുതേ||൫||
तत्र साहसं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो दुर्बलो हि सन् बलवता सह विगृह्णाति, अतिमहता वा धनुषा व्यायच्छति, जल्पति वाऽप्यतिमात्रम्, अतिमात्रं वा भारमुद्वहति, अप्सु वा प्लवते चातिदूरम्, उत्सादनपदाघातने वाऽतिप्रगाढमासेवते, अतिप्रकृष्टं वाऽध्वानं द्रुतमभिपतति, अभिहन्यते वा, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं वा व्यायामजातमारभते, तस्यातिमात्रेण कर्मणोरः क्षण्यते| तस्योरः क्षतमुपप्लवते वायुः| स तत्रावस्थितः श्लेष्माणमुरःस्थमुपसङ्गृह्य पित्तं च दूषयन् विहरत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च| तस्य योंऽशः शरीरसन्धीनाविशति तेनास्य जृम्भाऽङ्गमर्दो ज्वरश्चोपजायते, यस्त्वामाशयमभ्युपैति तेन रोगा भवन्ति उरस्या अरोचकश्च , यः कण्ठमभिप्रपद्यते कण्ठस्तेनोद्ध्वंस्यते स्वरश्चावसीदति, यः प्राणवहानि स्रोतांस्यन्वेति तेन श्वासः प्रतिश्यायश्च जायते, यः शिरस्यवतिष्ठते शिरस्तेनोपहन्यते; ततः क्षणनाच्चैवोरसो विषमगतित्वाच्च वायोः कण्ठस्य चोद्ध्वंसनात् कासः सततमस्य सञ्जायते, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितागमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते; एवमेते साहसप्रभवाः साहसिकमुपद्रवाः स्पृशन्ति| ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् बलमात्मनः समीक्ष्य तदनुरूपाणि कर्माण्यारभेत कर्तुं; बलसमाधानं हि शरीरं, शरीरमूलश्च पुरुष इति||४|| भवति चात्र- साहसं वर्जयेत् कर्म रक्षञ्जीवितमात्मनः| जीवन् हि पुरुषस्त्विष्टं कर्मणः फलमश्नुते||५||
🔊 Audio coming soon
പദാഘാതനം പദ്ഭ്യാമുന്മര്ദനമ്| അതിപ്രകൃഷ്ടമിതി അതിദൂരമ്| ഉരഃക്ഷതമുപപ്ലവതേ വ്യാപ്നോതീത്യര്ഥഃ| ഉരഃസ്ഥമിതി സ്വഭാവാദേവോരഃസ്ഥമ്| ഉരസ്യാ ഇതി ഉരോഗതാ ഹൃദ്ദ്രവശൂലാദയഃ | ആമാശയഗതേന ചോരസ്യരോഗകരണമുരസോऽപ്യാമാശയപ്രത്യാസന്നത്വാത്| ബലേന സമ്യഗാധീയതേ ധാര്യത ഇതി ബലസമാധാനം ശരീരമ്| ശരീരമൂലശ്ച പുരുഷ ഇതി സംയോഗപുരുഷ ഇത്യര്ഥഃ||൪-൫||
Adhikarana ൪ (൬-൭) · Śloka ൭
സന്ധാരണം ശോഷസ്യായതനമിതി യദുക്തം തദനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- യദാ പുരുഷോ രാജസമീപേ ഭര്തുഃ സമീപേ വാ ഗുരോര്വാ പാദമൂലേ ദ്യൂതസഭമന്യം വാ സതാം സമാജം സ്ത്രീമധ്യം വാ സമനുപ്രവിശ്യ യാനൈര്വാऽപ്യുച്ചാവചൈരഭിയാന് ഭയാത് പ്രസങ്ഗാദ്ധ്രീമത്ത്വാദ്ധൃണിത്വാദ്വാ നിരുണദ്ധ്യാഗതാന് വാതമൂത്രപുരീഷവേഗാന് തദാ തസ്യ സന്ധാരണാദ്വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ, സ പ്രകുപിതഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ സമുദീര്യോര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ച വിഹരതി; തതശ്ചാംശവിശേഷേണ പൂര്വവച്ഛരീരാവയവവിശേഷം പ്രവിശ്യ ശൂലമുപജനയതി, ഭിനത്തി പുരീഷമുച്ഛോഷയതി വാ, പാര്ശ്വേ ചാതിരുജതി, അംസാവവമൃദ്ഗാതി, കണ്ഠമുരശ്ചാവധമതി, ശിരശ്ചോപഹന്തി, കാസം ശ്വാസം ജ്വരം സ്വരഭേദം പ്രതിശ്യായം ചോപജനയതി; തതഃ സ ഉപശോഷണൈരേതൈരുപദ്രവൈരുപദ്രുതഃ ശനൈഃ ശനൈരുപശുഷ്യതി| തസ്മാത് പുരുഷോ മതിമാനാത്മനഃ ശാരീരേഷ്വേവ യോഗക്ഷേമകരേഷു പ്രയതേത വിശേഷേണ; ശരീരം ഹ്യസ്യ മൂലം, ശരീരമൂലശ്ച പുരുഷോ ഭവതി||൬|| ഭവതി ചാത്ര- സര്വമന്യത് പരിത്യജ്യ ശരീരമനുപാലയേത്| തദഭാവേ ഹി ഭാവാനാം സര്വാഭാവഃ ശരീരിണാമ്||൭||
सन्धारणं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो राजसमीपे भर्तुः समीपे वा गुरोर्वा पादमूले द्यूतसभमन्यं वा सतां समाजं स्त्रीमध्यं वा समनुप्रविश्य यानैर्वाऽप्युच्चावचैरभियान् भयात् प्रसङ्गाद्ध्रीमत्त्वाद्धृणित्वाद्वा निरुणद्ध्यागतान् वातमूत्रपुरीषवेगान् तदा तस्य सन्धारणाद्वायुः प्रकोपमापद्यते, स प्रकुपितः पित्तश्लेष्माणौ समुदीर्योर्ध्वमधस्तिर्यक् च विहरति; ततश्चांशविशेषेण पूर्ववच्छरीरावयवविशेषं प्रविश्य शूलमुपजनयति, भिनत्ति पुरीषमुच्छोषयति वा, पार्श्वे चातिरुजति, अंसाववमृद्गाति, कण्ठमुरश्चावधमति, शिरश्चोपहन्ति, कासं श्वासं ज्वरं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शारीरेष्वेव योगक्षेमकरेषु प्रयतेत विशेषेण; शरीरं ह्यस्य मूलं, शरीरमूलश्च पुरुषो भवति||६|| भवति चात्र- सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
സമാജമിതി സഭാമ്| ഉച്ചാവചൈരിതി ഉച്ചനീചൈഃ| അഭിയാനിതി ഗച്ഛന്| ഭയാദിത്യാദി രാജസമീപാദീഷു യഥായോഗ്യതയാ ബോദ്ധവ്യമ്| യോഗേന യേ ക്ഷേമകരാസ്തേ യോഗക്ഷേമകരാഃ, തേ ചേഹ മൂത്രപുരീഷാവിധാരണാദയഃ| വിശേഷേണേതിവചനാച്ഛാരീരേഷ്വേവ വിശേഷേണ യത്നം കുര്യാന്മാനസയോഗക്ഷേമാപേക്ഷയേതി ദര്ശയതി| ആത്മന ഇതി പദം പരശരീരയോഗക്ഷേമാപേക്ഷയാ സ്വശരീരയോഗക്ഷേമകരണസ്യോപാദേയതാദര്ശനാര്ഥമ്| അഥ കഥം മാനസയോഗക്ഷേമാപേക്ഷയാ തഥാ പരശരീരയോഗക്ഷേമാപേക്ഷയാ സ്വശരീരയോഗക്ഷേമഃ ശ്രേഷ്ഠ ഇത്യാഹ- ശരീരമിത്യാദി| അസ്യ പുരുഷസ്യ| സര്വപുരുഷാര്ഥേഷു കര്തവ്യേഷു യസ്മാച്ഛരീരം മൂലമിതി കാരണം, തസ്മാത് സ്വശരീരയോഗക്ഷേമമേവാചരേദ്വിശേഷേണ, പശ്ചാത് പരശരീരമാനസയോഗക്ഷേമമിത്യര്ഥഃ| സ്വശരീരേ ഹ്യുപഹതേ പരശരീരോപകാരസ്തഥാऽധ്യാത്മികശുഭചിന്താ ച വ്യാകുലാ ഭവതീതി ഭാവഃ| കിംവാ, യോഗാഃ ശരീരസ്യ ബലവര്ണാദ്യുത്കര്ഷയോഗാഃ, ക്ഷേമാശ്ചാനാഗതാബാധപ്രതിഷേധാഃ, തേഷു| നനു യദ്യേവമാധ്യാത്മികേऽപി ഭാവേ ശരീരം മൂലം, തത് കിം പുരുഷോऽപ്രധാനമേവ? നേത്യാഹ- ശരീരമൂലശ്ച പുരുഷ ഇതി| ശരീരസ്യാപ്യുത്പത്തൌ ധര്മാധര്മസഹായോ ഭോക്താ സുഖദുഃഖാനാമാത്മാ മൂലം കാരണമിത്യര്ഥഃ| മൂലശബ്ദശ്ചായം ഭാവപ്രധാനഃ; തേന ശരീരമൂലത്വം യസ്യാത്മനഃ സ ‘ശരീരമൂലഃ’ ഇതി പുംലിങ്ഗനിര്ദേശ ഉപപന്നഃ| സര്വാഭാവ ഇതി ധര്മാദിചതുര്വര്ഗാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ||൬-൭||
Adhikarana ൫ (൮) · Śloka ൮
ക്ഷയഃ ശോഷസ്യായതനമിതി യദുക്തം തദനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- യദാ പുരുഷോऽതിമാത്രം ശോകചിന്താപരിഗതഹൃദയോ ഭവതി, ഈര്ഷ്യോത്കണ്ഠാഭയക്രോധാദിഭിര്വാ സമാവിശ്യതേ, കൃശോ വാ സന് രൂക്ഷാന്നപാനസേവീ ഭവതി, ദുര്ബലപ്രകൃതിരനാഹാരോऽല്പാഹാരോ വാ ഭവതി, തദാ തസ്യ ഹൃദയസ്ഥായീ രസഃ ക്ഷയമുപൈതി; സ തസ്യോപക്ഷയാച്ഛോഷം പ്രാപ്നോതി, അപ്രതീകാരാച്ചാനുബധ്യതേ യക്ഷ്മണാ യഥോപദേക്ഷ്യമാണരൂപേണ|൮|
क्षयः शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषोऽतिमात्रं शोकचिन्तापरिगतहृदयो भवति, ईर्ष्योत्कण्ठाभयक्रोधादिभिर्वा समाविश्यते, कृशो वा सन् रूक्षान्नपानसेवी भवति, दुर्बलप्रकृतिरनाहारोऽल्पाहारो वा भवति, तदा तस्य हृदयस्थायी रसः क्षयमुपैति; स तस्योपक्षयाच्छोषं प्राप्नोति, अप्रतीकाराच्चानुबध्यते यक्ष्मणा यथोपदेक्ष्यमाणरूपेण|८|
🔊 Audio coming soon
ഹൃദയസ്ഥായീ രസ ഇതി ധാതുരൂപോऽന്നരസപോഷ്യ ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു, ഹൃദയസ്ഥായീ രസ ഇതി ഓജോ ബ്രുവതേ| യഥോപദേക്ഷ്യമാണരൂപേണേതി ‘സന്ധയഃ ശിഥിലീഭവന്തി’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണലക്ഷണേന||൮||
Adhikarana ൬ (൮-൯) · Śloka ൯
യദാ വാ പുരുഷോऽതിഹര്ഷാദതിപ്രസക്തഭാവഃ സ്ത്രീഷ്വതിപ്രസങ്ഗമാരഭതേ, തസ്യാതിമാത്രപ്രസങ്ഗാദ്രേതഃ ക്ഷയമേതി| ക്ഷയമപി ചോപഗച്ഛതി രേതസി യദി മനഃ സ്ത്രീഭ്യോ നൈവാസ്യ നിവര്തതേ, തസ്യ ചാതിപ്രണീതസങ്കല്പസ്യ മൈഥുനമാപദ്യമാനസ്യ ന ശുക്രം പ്രവര്തതേऽതിമാത്രോപക്ഷീണരേതസ്ത്വാത്, തഥാऽസ്യ വായുര്വ്യായച്ഛമാനശരീരസ്യൈവ ധമനീരനുപ്രവിശ്യ ശോണിതവാഹിനീസ്താഭ്യഃ ശോണിതം പ്രച്യാവയതി, തച്ഛുക്രക്ഷയാദസ്യ പുനഃ ശുക്രമാര്ഗേണ ശോണിതം പ്രവര്തതേ വാതാനുസൃതലിങ്ഗമ്| അഥാസ്യ ശുക്രക്ഷയാച്ഛോണിതപ്രവര്തനാച്ച സന്ധയഃ ശിഥിലീഭവന്തി, രൌക്ഷ്യമുപജായതേ, ഭൂയഃ ശരീരം ദൌര്ബല്യമാവിശതി , വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ; സ പ്രകുപിതോ വശികം ശരീരമനുസര്പന്നുദീര്യ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ പരിശോഷയതി മാംസശോണിതേ, പ്രച്യാവയതി ശ്ലേഷ്മപിത്തേ സംരുജതി പാര്ശ്വേ, അവമൃദ്ഗാത്യംസൌ , കണ്ഠമുദ്ധ്വംസതി, ശിരഃ ശ്ലേഷ്മാണമുപത്ക്ലേശ്യ പ്രതിപൂരയതി ശ്ലേഷ്മണാ, സന്ധീംശ്ച പ്രപീഡയന് കരോത്യങ്ഗമര്ദമരോചകാവിപാകൌ ച, പിത്തശ്ലേഷ്മോത്ക്ലേശാത് പ്രതിലോമഗത്വാച്ച വായുര്ജ്വരം കാസം ശ്വാസം സ്വരഭേദം പ്രതിശ്യായം ചോപജനയതി; സ കാസപ്രസങ്ഗാദുരസി ക്ഷതേ ശോണിതം ഷ്ഠീവതി, ശോണിതഗമനാച്ചാസ്യ ദൌര്ബല്യമുപജായതേ, തതഃ സ ഉപശോഷണൈരേതൈരുപദ്രവൈരുപദ്രുതഃ ശനൈഃ ശനൈരുപശുഷ്യതി| തസ്മാത് പുരുഷോ മതിമാനാത്മനഃ ശരീരമനുരക്ഷഞ്ഛുക്രമനുരക്ഷേത്| പരാ ഹ്യേഷാ ഫലനിര്വൃത്തിരാഹാരസ്യേതി||൮|| ഭവതി ചാത്ര- ആഹാരസ്യ പരം ധാമ ശുക്രം തദ്രക്ഷ്യമാത്മനഃ| ക്ഷയോ ഹ്യസ്യ ബഹൂന് രോഗാന്മരണം വാ നിയച്ഛതി||൯||
यदा वा पुरुषोऽतिहर्षादतिप्रसक्तभावः स्त्रीष्वतिप्रसङ्गमारभते, तस्यातिमात्रप्रसङ्गाद्रेतः क्षयमेति| क्षयमपि चोपगच्छति रेतसि यदि मनः स्त्रीभ्यो नैवास्य निवर्तते, तस्य चातिप्रणीतसङ्कल्पस्य मैथुनमापद्यमानस्य न शुक्रं प्रवर्ततेऽतिमात्रोपक्षीणरेतस्त्वात्, तथाऽस्य वायुर्व्यायच्छमानशरीरस्यैव धमनीरनुप्रविश्य शोणितवाहिनीस्ताभ्यः शोणितं प्रच्यावयति, तच्छुक्रक्षयादस्य पुनः शुक्रमार्गेण शोणितं प्रवर्तते वातानुसृतलिङ्गम्| अथास्य शुक्रक्षयाच्छोणितप्रवर्तनाच्च सन्धयः शिथिलीभवन्ति, रौक्ष्यमुपजायते, भूयः शरीरं दौर्बल्यमाविशति , वायुः प्रकोपमापद्यते; स प्रकुपितो वशिकं शरीरमनुसर्पन्नुदीर्य श्लेष्मपित्ते परिशोषयति मांसशोणिते, प्रच्यावयति श्लेष्मपित्ते संरुजति पार्श्वे, अवमृद्गात्यंसौ , कण्ठमुद्ध्वंसति, शिरः श्लेष्माणमुपत्क्लेश्य प्रतिपूरयति श्लेष्मणा, सन्धींश्च प्रपीडयन् करोत्यङ्गमर्दमरोचकाविपाकौ च, पित्तश्लेष्मोत्क्लेशात् प्रतिलोमगत्वाच्च वायुर्ज्वरं कासं श्वासं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते, ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शरीरमनुरक्षञ्छुक्रमनुरक्षेत्| परा ह्येषा फलनिर्वृत्तिराहारस्येति||८|| भवति चात्र- आहारस्य परं धाम शुक्रं तद्रक्ष्यमात्मनः| क्षयो ह्यस्य बहून् रोगान्मरणं वा नियच्छति||९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ക്ഷയേഷു ശോഷകാരണേഷു പ്രായഃ ശോഷജനകത്വേന പ്രധാനം ശുക്രക്ഷയം ശോഷകാരണം യദാ വേത്യാദിനാ പ്രാഹ| അതിപ്രണീതസങ്കല്പസ്യേതി അതിമഹതാ പ്രയത്നേന കൃതധ്വജോച്ഛ്രായസ്യ| വ്യായച്ഛമാനസ്യേതി വ്യവായമാചരതഃ| വാതാനുസൃതലിങ്ഗമിതി വാതലിങ്ഗയുക്തം ദുഷ്ടവാതലിങ്ഗയുക്തമിതി യാവത്| ശരീരം കര്മഭൂതം, ദൌര്ബല്യം കര്തൃഭൂതമ്, ആവിശതീതി യോജനാ| വശികമിതി ശൂന്യം, ശുക്രശോണിതക്ഷയാദ്രിക്തമിത്യര്ഥഃ; ഏതച്ച ഹേതുഗര്ഭവിശേഷണമ്; ഏതേന യസ്മാദ്വശികം ശരീരം, തസ്മാദനുസര്പതീത്യര്ഥഃ| പരാ ഫലനിര്വൃത്തിരിതി ശ്രേഷ്ഠാ ആഹാരഫലസമ്പത്തിരിത്യര്ഥഃ| പരം ധാമ ഇതി ഉത്കൃഷ്ടസാരമ്; ഉത്കൃഷ്ടത്വം ച ശുക്രസ്യാതിപ്രസാദരൂപത്വാത്| ഏതച്ച ശോഷകാരണേഷു ക്ഷയേഷു കേവലശുക്രക്ഷയോപസംഹരണം പ്രാധാന്യാത്, നാന്യശോഷഹേത്വഭാവാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| രൂക്ഷാദ്യന്നപാനസേവാജനിതോ രക്താദിക്ഷയോऽപി രാജയക്ഷ്മകാരണത്വേനോക്തഃ||൮-൯||
Adhikarana ൭ (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
വിഷമാശനം ശോഷസ്യായതനമിതി യദുക്തം, തദനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- യദാ പുരുഷഃ പാനാശനഭക്ഷ്യലേഹ്യോപയോഗാന് പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിദേശകാലോപയോഗസംസ്ഥോപശയവിഷമാനാസേവതേ, തദാ തസ്യ തേഭ്യോ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ; തേ വിഷമാഃ ശരീരമനുസൃത്യ യദാ സ്രോതസാമയനമുഖാനി പ്രതിവാര്യാവതിഷ്ഠന്തേ തദാ ജന്തുര്യദ്യദാഹാരജാതമാഹരതി തത്തദസ്യ മൂത്രപുരീഷമേവോപജായതേ ഭൂയിഷ്ഠം നാന്യസ്തഥാ ശരീരധാതുഃ; സ പുരീഷോപഷ്ടമ്ഭാദ്വര്തയതി, തസ്മാച്ഛുഷ്യതോ വിശേഷേണ പുരീഷമനുരക്ഷ്യം തഥാऽന്യേഷാമതികൃശദുര്ബലാനാം; തസ്യാനാപ്യായമാനസ്യ വിഷമാശനോപചിതാ ദോഷാഃ പൃഥക് പൃഥഗുപദ്രവൈര്യുഞ്ജന്തോ ഭൂയഃ ശരീരമുപശോഷയന്തി| തത്ര വാതഃ ശൂലമങ്ഗമര്ദം കണ്ഠോദ്ധ്വംസനം പാര്ശ്വസംരുജനമംസാവമര്ദം സ്വരഭേദം പ്രതിശ്യായം ചോപജനയതി; പിത്തം ജ്വരമതീസാരമന്തര്ദാഹം ച; ശ്ലേഷ്മാ തു പ്രതിശ്യായം ശിരസോ ഗുരുത്വമരോചകം കാസം ച, സ കാസപ്രസങ്ഗാദുരസി ക്ഷതേ ശോണിതം നിഷ്ഠീവതി, ശോണിതഗമനാച്ചാസ്യ ദൌര്ബല്യമുപജായതേ| ഏവമേതേ വിഷമാശനോപചിതാസ്ത്രയോ ദോഷാ രാജയക്ഷ്യാണമഭിനിര്വര്തയന്തി| സ തൈരുപശോഷണൈരുപദ്രവൈരുപദ്രുതഃ ശനൈഃ ശനൈഃ ശുഷ്യതി| തസ്മാത് പുരുഷോ മതിമാന് പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിദേശകാലോപയോഗസംസ്ഥോപശയാദവിഷമമാഹാരമാഹരേത്||൧൦|| ഭവതി ചാത്ര- ഹിതാശീ സ്യാന്മിതാശീ സ്യാത്കാലഭോജീ ജിതേന്ദ്രിയഃ| പശ്യന് രോഗാന് ബഹൂന് കഷ്ടാന് ബുദ്ധിമാന് വിഷമാശനാത്||൧൧||
विषमाशनं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषः पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयविषमानासेवते, तदा तस्य तेभ्यो वातपित्तश्लेष्माणो वैषम्यमापद्यन्ते; ते विषमाः शरीरमनुसृत्य यदा स्रोतसामयनमुखानि प्रतिवार्यावतिष्ठन्ते तदा जन्तुर्यद्यदाहारजातमाहरति तत्तदस्य मूत्रपुरीषमेवोपजायते भूयिष्ठं नान्यस्तथा शरीरधातुः; स पुरीषोपष्टम्भाद्वर्तयति, तस्माच्छुष्यतो विशेषेण पुरीषमनुरक्ष्यं तथाऽन्येषामतिकृशदुर्बलानां; तस्यानाप्यायमानस्य विषमाशनोपचिता दोषाः पृथक् पृथगुपद्रवैर्युञ्जन्तो भूयः शरीरमुपशोषयन्ति| तत्र वातः शूलमङ्गमर्दं कण्ठोद्ध्वंसनं पार्श्वसंरुजनमंसावमर्दं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; पित्तं ज्वरमतीसारमन्तर्दाहं च; श्लेष्मा तु प्रतिश्यायं शिरसो गुरुत्वमरोचकं कासं च, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं निष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते| एवमेते विषमाशनोपचितास्त्रयो दोषा राजयक्ष्याणमभिनिर्वर्तयन्ति| स तैरुपशोषणैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैः शुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयादविषममाहारमाहरेत्||१०|| भवति चात्र- हिताशी स्यान्मिताशी स्यात्कालभोजी जितेन्द्रियः| पश्यन् रोगान् बहून् कष्टान् बुद्धिमान् विषमाशनात्||११||
🔊 Audio coming soon
പ്രകൃതികരണാദയോ രസവിമാനേ പ്രപഞ്ചനീയാഃ| അത്ര ചോപശയശബ്ദേന ഉപയോക്താ യോ രസവിമാനേ വക്തവ്യഃ സ ഏവ ഗൃഹ്യതേ| യതസ്തത്രോക്തം- “ഉപയോക്താ പുനര്യസ്തമാഹാരമാഹരതി, യദായത്തമോകസാത്മ്യമ്” (വി.അ.൧) ഇതി| അനേന ഹി തത്രോപയോക്തൃപരീക്ഷയാ സാത്മ്യമേവ പരീക്ഷ്യത ഇത്യുക്തമ്| അയനമുഖാനീതി ഗതിദ്വാരാണി; അയനം ഗതിഃ| പരിവാര്യേതി അവരുധ്യ| തഥാ സര്വേഷാമത്യര്ഥകൃശദുര്ബലാനാം പുരീഷമനുരക്ഷ്യമിതി യോജനാ| ഏനമേവ ചാര്ഥം വക്ഷ്യതി- “ശോഷീ മുഞ്ചതി ഗാത്രാണി പുരീഷസ്രംസനാദതി(പി)| സര്വധാതുക്ഷയാര്തസ്യ ബലം തസ്യ ഹി വിഡ്ബലമ്” (ചി.അ.൮) ഇതി| കാസപ്രസങ്ഗാദിതി കാസാതിസമ്ബന്ധാദിത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana ൮ (൧൨) · Śloka ൧൨
ഏതൈശ്ചതുര്ഭിഃ ശോഷസ്യായതനൈരുപസേവിതൈര്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ പ്രകോപമാപദ്യന്തേ| തേ പ്രകുപിതാ നാനാവിധൈരുപദ്രവൈഃ ശരീരമുപശോഷയന്തി| തം സര്വരോഗാണാം കഷ്ടതമത്വാദ്രാജയക്ഷ്മാണമാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ; യസ്മാദ്വാ പൂര്വമാസീദ്ഭഗവതഃ സോമസ്യോഡുരാജസ്യ തസ്മാദ്രാജയക്ഷ്മേതി||൧൨||
एतैश्चतुर्भिः शोषस्यायतनैरुपसेवितैर्वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते| ते प्रकुपिता नानाविधैरुपद्रवैः शरीरमुपशोषयन्ति| तं सर्वरोगाणां कष्टतमत्वाद्राजयक्ष्माणमाचक्षते भिषजः; यस्माद्वा पूर्वमासीद्भगवतः सोमस्योडुराजस्य तस्माद्राजयक्ष्मेति||१२||
🔊 Audio coming soon
കഷ്ടതമത്വാദിത്യത്ര ചകാരോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന കഷ്ടതമത്വാച്ച തഥാ ചന്ദ്രമസഃ പ്രാഗുത്പന്നത്വാച്ചേതി ഹേതുദ്വയം ജ്ഞേയമ്| യദാ കഷ്ടതമത്വാത്തദാ ‘രാജേവ യക്ഷ്മാ രാജയക്ഷ്മേതി’ നിരുക്തിര്ബോദ്ധവ്യാ| ഉഡുരാജസ്യേതി വചനാദ് രാജസഞ്ജ്ഞത്വം സോമസ്യ ദര്ശയതി; തതശ്ച ‘രാജ്ഞോ യക്ഷ്മാ രാജയക്ഷ്മാ’ ഇതി നിരുക്തിര്ഭവതി||൧൨||
Adhikarana ൯ (൧൩) · Śloka ൧൩
തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- പ്രതിശ്യായഃ, ക്ഷവഥുരഭീക്ഷ്ണം, ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ, മുഖമാധുര്യമ്, അനന്നാഭിലാഷഃ, അന്നകാലേ ചായാസഃ, ദോഷദര്ശനമദോഷേഷ്വല്പദോഷേഷു വാ ഭാവേഷു പാത്രോദകാന്നസൂപാപൂപോപദംശപരിവേശകേഷു, ഭുക്തവതശ്ചാസ്യ ഹൃല്ലാസഃ, തഥോല്ലേഖനമപ്യാഹാരസ്യാന്തരാന്തരാ, മുഖസ്യ പാദയോശ്ച ശോഫഃ , പാണ്യോശ്ചാവേക്ഷണമത്യര്ഥമ്, അക്ഷ്ണോഃ ശ്വേതാവഭാസതാ ചാതിമാത്രം, ബാഹ്വോശ്ച പ്രമാണജിജ്ഞാസാ, സ്ത്രീകാമതാ, നിര്ഘൃണിത്വം, ബീഭത്സദര്ശനതാ ചാസ്യ കായേ, സ്വപ്നേ ചാഭീക്ഷ്ണം ദര്ശനമനുദകാനാമുദകസ്ഥാനാനാം ശൂന്യാനാം ച ഗ്രാമനഗരനിഗമജനപദാനാം ശുഷ്കദഗ്ധഭഗ്നാനാം ച വനാനാം കൃകലാസമയൂരവാനരശുകസര്പകാകോലൂകാദിഭിഃ സംസ്പര്ശനമധിരോഹണം യാനം വാ ശ്വോഷ്ട്രഖരവരാഹൈഃ കേശാസ്ഥിഭസ്മതുഷാങ്ഗാരരാശീനാം ചാധിരോഹണമിതി (ശോഷപൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി)||൧൩||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- प्रतिश्यायः, क्षवथुरभीक्ष्णं, श्लेष्मप्रसेकः, मुखमाधुर्यम्, अनन्नाभिलाषः, अन्नकाले चायासः, दोषदर्शनमदोषेष्वल्पदोषेषु वा भावेषु पात्रोदकान्नसूपापूपोपदंशपरिवेशकेषु, भुक्तवतश्चास्य हृल्लासः, तथोल्लेखनमप्याहारस्यान्तरान्तरा, मुखस्य पादयोश्च शोफः , पाण्योश्चावेक्षणमत्यर्थम्, अक्ष्णोः श्वेतावभासता चातिमात्रं, बाह्वोश्च प्रमाणजिज्ञासा, स्त्रीकामता, निर्घृणित्वं, बीभत्सदर्शनता चास्य काये, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनमनुदकानामुदकस्थानानां शून्यानां च ग्रामनगरनिगमजनपदानां शुष्कदग्धभग्नानां च वनानां कृकलासमयूरवानरशुकसर्पकाकोलूकादिभिः संस्पर्शनमधिरोहणं यानं वा श्वोष्ट्रखरवराहैः केशास्थिभस्मतुषाङ्गारराशीनां चाधिरोहणमिति (शोषपूर्वरूपाणि भवन्ति)||१३||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വരൂപേഷു പ്രതിശ്യായാദിഃ പ്രായഃ കഫയുക്തപൂര്വരൂപോത്പാദോ വായുനാऽപി പ്രധാനേന ക്രിയമാണേ ശോഷേ ഉരഃസ്ഥശ്ലേഷ്മസംസര്ഗാദ്ബോദ്ധവ്യഃ; യതശ്ച പ്രായേണ കഫോऽത്ര സ്ഥാനമഹിമ്നാ പ്രകുപിതോ ഭവതി, തേന ശോഷം കഫപ്രധാനലിങ്ഗത്വേന ശ്ലേഷ്മരോഗ ഇതി ച ബ്രുവതേ| അദോഷേഷ്വിതി പാത്രാദിവിശേഷണമ്| പാണ്യോശ്ചാവേക്ഷണാദിപൂര്വരൂപം പ്രഭാവാത്| ബീഭത്സദര്ശനതാ കായ ഇതി കായസ്യ വിവര്ണവിഗന്ധത്വാദിനാ| നിഗമോ നഗരവിശേഷോ ബഹുവസതിഃ; ജനപദം മണ്ഡലമ്| അധിരോഹണം ചേതി കൃകലാസാദീനാമേവ ശരീരാധിരോഹണമ്| സ്വപ്നേ ശ്വോഷ്ട്രഖരഗമനം ചേഹാദിങ്നിയമേന ബോദ്ധവ്യം, തേന രിഷ്ടം ന ഭവതി; യത്തു വക്ഷ്യതി- “ശ്വഭിരുഷ്ട്രൈഃ ഖരൈര്വാऽപി യാതി യോ ദക്ഷിണാം ദിശമ്” ഇത്യാദി, തദ്ദക്ഷിണദിങ്നിയതത്വാദ്രിഷ്ടം ജ്ഞേയമ്| യത്ര പൂര്വരൂപം സ്വപ്നരൂപമസ്തി രാജയക്ഷ്മോന്മാദാദൌ തത്രോച്യതേ, ജ്വരാദൌ ത്വവിദ്യമാനത്വാന്നോച്യതേ| യത്തു രിഷ്ടം രിഷ്ടാധികാരേ ജ്വരാദീനാം സ്വപ്നരൂപം പൂര്വരൂപം വക്ഷ്യതി- “പ്രേതൈഃ സഹ പിബേന് മദ്യം” (ഇം.അ.൫) ഇത്യാദിനാ, തദ്രിഷ്ടമേവ||൧൩||
Adhikarana ൧൦ (൧൪) · Śloka ൧൪
അത ഊര്ധ്വമേകാദശരൂപാണി തസ്യ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ശിരസഃ പരിപൂര്ണത്വം, കാസഃ, ശ്വാസഃ, സ്വരഭേദഃ, ശ്ലേഷ്മണശ്ഛര്ദനം, ശോണിതഷ്ഠീവനം, പാര്ശ്വസംരോജനമ്, അംസാവമര്ദഃ, ജ്വരഃ, അതീസാരഃ, അരോചകശ്ചേതി||൧൪||
अत ऊर्ध्वमेकादशरूपाणि तस्य भवन्ति; तद्यथा- शिरसः परिपूर्णत्वं, कासः, श्वासः, स्वरभेदः, श्लेष्मणश्छर्दनं, शोणितष्ठीवनं, पार्श्वसंरोजनम्, अंसावमर्दः, ज्वरः, अतीसारः, अरोचकश्चेति||१४||
🔊 Audio coming soon
ഏകാദശരൂപാണീതിവചനേന ഏകാദശരൂപാണ്യേവ സമ്പൂര്ണരാജയക്ഷ്മണി ഭവന്തീതി ദര്ശയതി| കാസശ്വാസാദയശ്ച യേ ഏകാദശരൂപാ ഉദാഹരണാര്ഥം വ്യാഖ്യാതാ ന തേ പ്രതിനിയമാര്ഥം, തേന ചികിത്സിതേ വക്ഷ്യമാണമേകാദശരൂപചതുഷ്ടയം ഭിന്നലക്ഷണം ന വിരോധി||൧൪||
Adhikarana ൧൧ (൧൫) · Śloka ൧൫
തത്രാപരിക്ഷീണബലമാംസശോണിതോ ബലവാനജാതാരിഷ്ടഃ സര്വൈരപി ശോഷലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ സാധ്യോ ജ്ഞേയഃ| ബലവാനുപചിതോ ഹി സഹത്വാദ്വ്യാധ്യൌഷധബലസ്യ കാമം സുബഹുലിങ്ഗോऽപ്യല്പലിങ്ഗ ഏവ മന്തവ്യഃ||൧൫||
तत्रापरिक्षीणबलमांसशोणितो बलवानजातारिष्टः सर्वैरपि शोषलिङ्गैरुपद्रुतः साध्यो ज्ञेयः| बलवानुपचितो हि सहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य कामं सुबहुलिङ्गोऽप्यल्पलिङ्ग एव मन्तव्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
അപരിക്ഷീണബലാഭിധാനേऽപി ബലവാനിതി പദം സഹജബലയുക്തത്വോപദര്ശനാര്ഥം; സഹജബലോ ഹ്യുപക്ഷീണബലോऽപ്യക്ഷീണബലവദ്ഭവതീതി ഭാവഃ| സഹത്വാദ്വ്യാധ്യൌഷധബലസ്യേതി യസ്മാദ്ബലവാന് വ്യാധിബലം തഥൌഷധബലം ച സഹതേ, തേന ന താഭ്യാമഭിഭൂയത ഇത്യര്ഥഃ| അല്പലിങ്ഗ ഏവേതി അല്പലിങ്ഗ ഇവ സുഖസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൧൫||
Adhikarana ൧൨ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
ദുര്ബലം ത്വതിക്ഷീണബലമാംസശോണിതമല്പലിങ്ഗമജാതാരിഷ്ടമപി ബഹുലിങ്ഗം ജാതാരിഷ്ടം ച വിദ്യാത്, അസഹത്വാദ്വ്യാധ്യൌഷധബലസ്യ; തം പരിവര്ജയേത്, ക്ഷണേനൈവ ഹി പ്രാദുര്ഭവന്ത്യരിഷ്ടാനി, അനിമിത്തശ്ചാരിഷ്ടപ്രാദുര്ഭാവ ഇതി||൧൬|| തത്ര ശ്ലോകഃ- സമുത്ഥാനം ച ലിങ്ഗം ച യഃ ശോഷസ്യാവബുധ്യതേ| പൂര്വരൂപം ച തത്ത്വേന സ രാജ്ഞഃ കര്തുമര്ഹതി||൧൭||
दुर्बलं त्वतिक्षीणबलमांसशोणितमल्पलिङ्गमजातारिष्टमपि बहुलिङ्गं जातारिष्टं च विद्यात्, असहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य; तं परिवर्जयेत्, क्षणेनैव हि प्रादुर्भवन्त्यरिष्टानि, अनिमित्तश्चारिष्टप्रादुर्भाव इति||१६|| तत्र श्लोकः- समुत्थानं च लिङ्गं च यः शोषस्यावबुध्यते| पूर्वरूपं च तत्त्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति||१७||
🔊 Audio coming soon
ബഹുലിങ്ഗം ജാതാരിഷ്ടം ച വിദ്യാദിതി ബഹുലിങ്ഗമിവാസാധ്യം തഥാ ജാതാരിഷ്ടമിവ മാരകം വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ| നനു, രിഷ്ടം വിനാ മരണം നാസ്തി, വചനം ഹി- “മരണം ചാപി തന്നാസ്തി യന്നാരിഷ്ടപുരഃസരമ്” (ഇം.അ.൨) ഇതി, തത് കഥമജാതാരിഷ്ടോ ജാതാരിഷ്ട ഇവാദൂരമരണത്വേനേഹ ജ്ഞാതവ്യ ഇത്യാഹ- ക്ഷണേന ഹീത്യാദി| അസാധ്യേ ഹി രിഷ്ടം ഭവതി, അസാധ്യതാ ച ബലമാംസക്ഷയകൃതാऽസ്ത്യേവ; തേന, അവശ്യം രിഷ്ടേന ഭവിതവ്യമിത്യര്ഥഃ| അഥാജാതാരിഷ്ടേ കാരണാസേവയാऽരിഷ്ടം ന ഭവിഷ്യത്യേവേത്യാഹ- അനിമിത്തതശ്ചാരിഷ്ടപ്രാദുര്ഭാവ ഇതി| ന ഹി രിഷ്ടം ദൃഷ്ടം കിഞ്ചിത്കാരണാന്തരമപേക്ഷതേ , കിന്ത്വനിമിത്തത ഏവ ഭവതി| തേന ഹേത്വസേവയാऽപ്യരിഷ്ടോത്പാദോ ഭവിഷ്യതീതി കൃത്വാ ആശ്വാസഃ കര്തവ്യഃ; കിഞ്ചനിമിത്തമേവാരിഷ്ടം ഭവതി തേന രിഷ്ടാനുത്പാദേ സതി നാശ്വാസഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൧൬-൧൭||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൬
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ ശോഷനിദാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने शोषनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേ ശോഷനിദാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||