౧. జ్వరనిదానం

సంక్షేపేణ హేతులింగాభిధాయకం సూత్రస్థానమను ప్రపంచేన హేతులింగాభిధాయకం నిదానస్థానముచ్యతే; హేతులింగజ్ఞానపూర్వికా హి చికిత్సా సాధ్వీ భవతి| యచ్చ చికిత్సాసూత్రమాత్రమభిధాతవ్యం, తదుపశయాంతర్గతమేవేతి కృత్వా; కింవా, హేతులింగాభిధానస్యాపి చికిత్సార్థత్వాచ్చికిత్సాసూత్రమాత్రాభిధానమిహ | తత్రాపి చ శారీరవికారేషు ప్రధానత్వాజ్జ్వరస్యైవ నిదానమాదావుచ్యతే| యథా చ జ్వరః ప్రధానం తథాఽత్రైవ ‘జ్వరస్తు ఖలు’ ఇత్యాదినా వక్ష్యతి; తథా చికిత్సితేఽపి వక్ష్యతి- “దేహేంద్రియమనస్తాపీ సర్వరోగాగ్రజో బలీ” (చి.అ.3) ఇత్యాది| యత్తు వక్ష్యతి- “పురా గుల్మోత్పత్తిరభూత్” (ని.అ.8) ఇతి; తత్ర పురాశబ్ద ఆద్యావిర్భావే గుల్మస్య వర్తతే, నతు జ్వరస్య ప్రాగ్భావే; దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసే హి జ్వరపరిగృహీతానాం ప్రాణినాం దిక్షు విద్రావణాదినా గుల్మోత్పత్తేరుక్తత్వాత్| నిదానం కారణమిహోచ్యతే, తచ్చేహ వ్యాధిజనకం వ్యాధిబోధకం చ సామాన్యేనోచ్యతే| తత్ర వ్యాధిజనకం నిదానం హేతుః, వ్యాధిబోధకం చ కారణం నిదానపూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తిరూపం| తత్ర హేతురూపం నిదానం జనకం చ భవతి, వ్యాధేర్బోధకం చ భవతి| అత ఏవ ప్రథమం ‘ఇహ ఖలు’ ఇత్యాదినా హేతుమభిధాయ తస్యోపలబ్ధిర్నిదానేత్యాదినా పునర్హేతురప్యుక్తః| జ్వరస్య నిదానం జ్వరనిదానం| కింవా, నిదానశబ్దో జనకకారణవచన ఏవ; తం జ్వరస్య జనకకారణం నిదానమధికృత్య కృతోఽధ్యాయో జ్వరనిదానం| తేన పూర్వరూపాదీనామపి జ్ఞప్తిహేతూనాం తథా చికిత్సాసూత్రస్య చ గ్రహణం||1-2||

తదేవం జ్వరనిదానే వక్తవ్యే సర్వవ్యాధిసాధారణమేవ నిదానం వక్తుముద్యతః సామాన్యపూర్వకత్వాద్విశేషస్య, తత్రాప్యుత్పన్నస్య వ్యాధేర్లక్షణం యుక్తమితి కృత్వా ఉత్పత్తిహేతుమేవ వ్యవహారార్థం లక్షణార్థం చ పర్యాయైరాహ- ఇహ ఖల్విత్యాది| ఇహేతి ఇహ ప్రకరణే కారణాభిధాయకే హేత్వాదయోఽనర్థాంతరే ; ప్రకరణాంతరే అర్థాంతరేఽపి హేత్వాదిశబ్దా భవంతీతి దర్శయతి; యథా- వక్ష్యతి- “హేతురకృతకత్వాత్” (వి.అ.8) ఇతి, తథా “దశైవాయతనాని స్యుః” (సూ.అ.29), తథా “కర్తా, మంతా, వేదితా, బోద్ధా” (శా.అ.4) ఇత్యాదౌ, ప్రత్యయస్య లడాదౌ, ఉత్థానస్య ఉద్గమనాదౌ| హేత్వాదిభూరిపర్యాయకథనం శాస్త్రే వ్యవహారార్థం, తథా హేత్వాదిశబ్దానామర్థాంతరేఽపి వర్తమానత్వే పర్యాయాంతరేణ సమం సామానాధికరణ్యాత్ కారణ ఏవ వృత్తిర్నియమ్యతే; తేన, ఏకస్మిన్నర్థే యస్మింస్తే శబ్దాః ప్రవర్తంతే తత్ కారణమితరహేత్వాద్యర్థేభ్యో వ్యవచ్ఛిద్యతే; తేన, లక్షణార్థం చ పర్యాయాభిధానం భవతి| ఏవమన్యత్రాపి వ్యాధ్యాదిపర్యాయాభిధానేఽపి వ్యాఖ్యేయం| ఇహ చాష్టసంఖ్యాయా మంగలత్వేన, తథాఽష్టవిధవ్యాధిజ్వరాద్యభిధానానుషంగాచ్చాష్టావేవ హేతుపర్యాయా ఉక్తాః; తేనాపరేఽపి యోనిమూలముఖప్రకృత్యాదయో హేతుపర్యాయా బోద్ధవ్యాః, తే చ తంత్రవిస్తరభయాన్నోక్తాః| ఏవం రోగపర్యాయాంతరానభిధానేఽపి గ్రంథవిస్తరభయాద్యనుసరణీయం| హేతోర్భేదమాహ- తత్ త్రివిధమిత్యాది| ఏతచ్చాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాది దీర్ఘంజీవితీయే తిస్రైషణీయే చ ప్రపంచితమితి నేహ ప్రపంచ్యతే| అత్ర పాఠాదేవ త్రిత్వే సిద్ధే త్రివిధమితివచనం బహుప్రపంచస్యాప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదేస్త్రైవిధ్యానతిక్రమోపదర్శనార్థం, తథా ప్రత్యేకమయోగాతియోగమిథ్యాయోగభేదాత్త్రివిధత్వదర్శనార్థం చ| ఏతచ్చ హేతుత్రితయముక్తమపి పునః ప్రకరణవశాదుచ్యమానమిహ న పునరుక్తం దోషమావహతి| ఏతచ్చాసాత్మ్యేంద్రియార్థాదేస్త్రైవిధ్యం మూలకారణం ప్రతి నియామకం, తేన “జ్వరసంతాపాద్రక్తపిత్తముదీర్యతే” (ని.అ.8) ఇత్యాద్యుక్తరోగాదిరూపప్రత్యాసన్నకారణానవరోధో నోద్భావనీయః| కింవా, రక్తపిత్తాదికారణే జ్వరాదావప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాద్యేవ మూలకారణం, తేన జ్వరాదికార్యే రక్తపిత్తాదౌ జ్వరాదికారణమేవ మూలకారణం భవతి| “కాలబుద్ధీంద్రియార్థానాం యోగో మిథ్యా న చాతి చ” (సూ.అ.1) ఇతి పూర్వోక్తక్రమభేదేనేహాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగస్యాదావభిధానేన సర్వేషామేవైషాం రోగకర్తృత్వే ప్రాధాన్యం దర్శయతి, మా భూదేకాంతాభిధానేన ప్రధానతానియమః| యద్యపి చ మూలభూతత్వేన ప్రజ్ఞాపరాధః ప్రధానం భవతి , తథాఽపి ప్రత్యాసన్నకారణత్వేన తథాఽబుద్ధిపూర్వకస్యాప్యుత్కటశబ్దమిథ్యాయోగాదేరపి కారణత్వేనాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగోఽపి ప్రధానం| యద్యపి కాలో దుష్పరిహరత్వేన ప్రధానం, తథాఽపి సోఽపీంద్రియార్థపరాధీనత్వేనాప్రధానం, కాలాతియోగాదయో హీంద్రియార్థశీతాద్యతియోగాదిభ్య ఏవ ప్రాయో భవంతి||3||

హేతోర్హేతుత్వం కార్యే భవతీతి హేతుకార్యం వ్యాధిమాహ- అతస్త్రివిధా ఇత్యాది| న చాత్ర యథాసంఖ్యం, ఏకరూపాదపి హేతోస్త్రివిధవ్యాధ్యుత్పాదాత్| అత్రాపి త్రివిధవచనమానంత్యేఽపి రోగాణామాగ్నేయత్వాద్యనతిక్రమోపదర్శనార్థం| ఆగ్నేయాః పైత్తికాః, సౌమ్యాః కఫజాః, వాయవ్యాః వాతజాః| యద్యపి ప్రధానత్వేన వాయవ్యా ఏవ ప్రథమం నిర్దేష్టుం యుజ్యంతే, తథాఽపీహ జ్వరే పిత్తస్య ప్రధానత్వాదాగ్నేయాభిధానం| ఆగ్నేయసౌమ్యవాయవ్యా ఇతి సమాసేనైకైకస్మాదప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదేస్త్రివిధరోగోత్పత్తిత్వం దర్శయతి, అసమాసే హి యథాసంఖ్యమపి శంక్యేత| అన్యథాఽపి వ్యాధీనుక్తహేతుజానాహ- ద్వివిధాశ్చాపరే ఇత్యాది| రాజసతామసానాం చ విచ్ఛిద్య పాఠేనేహ తంత్రే శారీరవ్యాధ్యధికారప్రవృత్తేఽనధికారత్వేనాప్రపంచనీయత్వం దర్శయతి, అభిధానం చ రాజసతామసయోరిహ వ్యాధికథనస్య న్యూనతాపరిహారార్థం| ఆగంతవశ్చాభిఘాతాదిజా రోగా ఆగ్నేయాదిష్వేవాంతర్భవంతి; యతస్తత్రాపి హి దోషప్రకోపోఽవ్యపదేశ్యోఽస్త్యేవ; కింవా, అపరే ఇతి అప్రధానాః, పరో హి శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే; అప్రధానత్వే చోక్తైవోపపత్తిః||4||

వ్యాధీనామాగ్నేయాదివిభాగం దర్శయిత్వా వ్యవహారార్థం లక్షణార్థం చ పర్యాయానాహ- తత్ర వ్యాధిరిత్యాది| అత్రాపి పర్యాయాణామనర్థాంతరేణాతంకాదిశబ్దానాం భయాద్యర్థతావ్యుదాసాద్వ్యాధిలక్షణత్వం బోధ్యం| ఆతంకశబ్దేన హి భయమప్యుచ్యతే, వికారశబ్దేన హి ఇంద్రియాదయోఽపి షోడశ వికారా ఉచ్యంతే| తథా వ్యాధ్యాదిశబ్దానాం వ్యుత్పత్త్యా రోగధర్మా లక్షణీయాః| తథా హి- వివిధం దుఃఖమాదధాతీతి వ్యాధిః; ప్రాయేణామసముత్థత్వేనామయ ఇత్యుచ్యతే; ఆతంక ఇతి దుఃఖయుక్తత్వేన కృచ్ఛ్రజీవనం కరోతి, వచనం హి- “ఆతంకః కృచ్ఛ్రజీవనే” ఇతి; యక్ష్మశబ్దేన చ రాజయక్ష్మవదనేకరోగయుక్తత్వం వికారాణాం దర్శయతి; జ్వరశబ్దేన చ దేహమనఃసంతాపకరత్వం; వికారశబ్దేన చ శరీరమనసోరన్యథాకరణత్వం వ్యాధేర్దర్శయతి; రోగశబ్దేన చ రుజాకర్తృత్వం||5||

ఇదానీం వ్యాధేర్జనకహేతుమభిధాయ తథా తద్ధేతుజన్యం చ వ్యాధిముక్త్వా తస్య వ్యాధేర్జ్ఞానోపాయమాహ- తస్యేత్యాది| అవిజ్ఞాతే హి వ్యాధౌ చికిత్సా న ప్రవర్తతే, అతః సామాన్యేన వ్యాధిజ్ఞానోపాయనిదానపంచకాభిధానం యుక్తం||6||

నిదానం వివృణోతి- తత్రేత్యాది| అగ్రే ఉక్తమితి ‘ఇహ ఖలు’ ఇత్యాదినా ‘పరిణామశ్చ’ ఇత్యంతేన| కారణం చ వ్యాధీనాం సన్నికృష్టం వాతాది, విప్రకృష్టం చార్థానామయోగాది; పునర్విప్రకృష్టం కారణం రక్తపిత్తస్య జ్వరసంతాప ఇత్యాది; పునశ్చ వ్యాధీనాం సామాన్యేన విప్రకృష్టం కారణముక్తం యథా- “ప్రాగపి చాధర్మాదృతే న రోగోత్పత్తిరభూత్” (వి.అ.3) ఇత్యాది; తదేతత్ సర్వమపి కారణశబ్దేన గ్రాహ్యం| తత్రాధర్మకార్యత్వేన వ్యాధీనాం దైవవ్యపాశ్రయప్రాయశ్చిత్తబలిమంగలేత్యాదిచికిత్సాసాధ్యత్వం ప్రతీయతే, రుద్రకోపభవత్వేన చ జ్వరస్య మహాప్రభావత్వం తథాఽఽగ్నేయత్వం చ ప్రతీయతే; క్రోధో హ్యాగ్నేయః, తేన తన్మయో జ్వరోఽప్యాగ్నేయః| తథాచ వచనం- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్ పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్ పిత్తాధికేఽధికం” (వా.చి.అ.1) ఇతి| వాతాదిజన్యత్వజ్ఞానేన చ వాతాదివిపరీతభేషజసాధ్యత్వం తథాఽనుద్భూతవాతాదివికారాంతరసంబంధోఽపి భావీ కల్ప్యతే| అసాత్మ్యరూక్షాదిహేతుసేవాదర్శనేన చ భావీ వ్యాధిస్తజ్జన్య ఉన్నీయతే| వ్యాధిపరీక్షాయాం చ సందేహే జాతే యస్య వ్యాధేర్హేతుసేవా దృశ్యతే, స పరికల్ప్యతే; ఏవమాది హేతునా వ్యాధిపరీక్షణం||7||

నిదానానంతరీయకత్వాత్ పూర్వరూపాదీనాం నిదానానంతరం పూర్వరూపాదీన్యుచ్యంతే , అతః పూర్వరూపలక్షణమాహ- పూర్వేత్యాది| ఉత్పత్తేః ప్రాక్ ప్రాగుత్పత్తి| ఏతేన ఉత్పత్తేః పూర్వం యద్భవిష్యద్వ్యాధేర్లక్షణం తత్ పూర్వరూపం| నిదానసేవా తు భావివ్యాధిబోధికా భవత్యపి నిదానశబ్దగృహీతత్వాదేవ తథా లక్షణశబ్దానభిధేయత్వాచ్చ న పూర్వరూపశబ్దేనోచ్యతే| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “స్థానసంశ్రయిణః క్రుద్ధా భావివ్యాధిప్రబోధకం| లింగం కుర్వంతి యద్దోషాః పూర్వరూపం తదుచ్యతే” ఇతి| న చ వాచ్యం యదనుత్పన్నస్యావిద్యమానస్య వ్యాధేః కథం లక్షణం భవతీతి; యతో మేఘాదపి భావినీ వృష్టిరనుమీయతే, తథా రోహిణ్యుదయం దృష్ట్వా కృత్తికోదయోఽనుమీయతే| తచ్చ పూర్వరూపం ద్వివిధం- ఏకం భావివ్యాధ్యవ్యక్తరూపం, యదుక్తం- “అవ్యక్తం లక్షణం తస్య పూర్వరూపమితి స్మృతం” (చి.అ.11) ఇతి, తథా “లింగమవ్యక్తమల్పత్వాద్వ్యాధీనాం తద్యథాయథం” (వా. ని. అ.1) ఇతి ; ద్వితీయం తు దోషదూష్యసమ్మూర్చ్ఛనావస్థాజన్యమవ్యక్తలింగాదన్యదేవ; యథా- జ్వరే బాలప్రద్వేషరోమహర్షాది; న హ్యేతత్ పూర్వరూపం జ్వరావస్థాయాం నియమేన వ్యక్తం భవతి, కింతు జ్వరపూర్వకాల ఏవ; యత్ర తు వ్యక్తం భవతి, స చాసాధ్యో మతః| అత ఏవైవంభూతపూర్వరూపాభిప్రాయేణైవారిష్టే వక్ష్యతి- “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురస్సరః” (ఇం.అ.5) ఇతి; తథా- “అన్యస్యాపి చ రోగస్య పూర్వరూపాణి యం నరం| విశంత్యనేన కల్పేన తస్యాపి మరణం ధ్రువం” (ఇం.అ.5) ఇతి| ఏతద్ధి యద్యవ్యక్తలక్షణపూర్వరూపాభిప్రాయేణ వచనం స్యాత్తదా సర్వజ్వరాణామసాధ్యత్వం స్యాత్, యతః పూర్వరూపావస్థాయామవ్యక్తాని లక్షణాని జ్వరే జాతే వ్యక్తాని సర్వాణి సర్వత్రైవ భవంతి; తస్మాత్ పూర్వరూపావస్థాప్రతినియతపూర్వరూపాభిప్రాయేణైవైతద్వచనం| అవ్యక్తతా చ లక్షణానామియమేవ- యదల్పత్వేనాస్ఫుటత్వం| యత్తు పూర్వరూపం దోషదూష్యసమ్మూర్చ్ఛనావస్థానియతం తద్ వ్యాధిమాత్రస్య గమకం, న తద్దోషవిశేషం గమయతి| ఏతత్పూర్వరూపాభిప్రాయేణ చ వాగ్భటేఽప్యుక్తం యత్- “ప్రాగ్రూపం యేన లక్ష్యతే| ఉత్పిత్సురామయో దోషవిశేషేణానధిష్ఠితః ” (వా. ని.అ.1) ఇతి| యత్తు అవ్యక్తలింగం రూపం పూర్వరూపం, తద్దోషవిశేషమపి వ్యాధేర్గమయతి, యదుక్తం హారీతే- “ఇతి పూర్వరూపమష్టానాం జ్వరాణాం సామాన్యతః, విశేషతస్తు జృంభాంగమర్దభూయిష్ఠం హృదయోద్వేగి వాతజం” ఇత్యాది, తథా సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “సామాన్యతో, విశేషాత్తు జృంభాఽత్యర్థం సమీరణాత్| పిత్తాన్నయనయోర్దాహః కఫాన్నాన్నాభినందనం” (సు.ఉ.అ.39) ఇతి, ఏతద్ధి పూర్వరూపం భావిజ్వరలింగమేవావ్యక్తమల్పత్వేనేతి జ్ఞేయం| వ్యక్తే హి జ్వరే వాతాదిజే జృంభాదయః పూర్వరూపాపేక్షయాఽత్యర్థం భవంతి| ఏవం పూర్వరూపద్వైవిధ్యే యత్ర విశిష్టం పూర్వరూపమస్తి తత్ర సాక్షాదేవాభిధీయతే, యత్ర విశిష్టం నాస్తి తత్ర లింగమాత్రం వక్ష్యతి; తేనావ్యక్తాన్యేవ లింగాని పూర్వరూపమితి తత్ర జ్ఞాతవ్యం ||8||

లక్షణమాహ- ప్రాదుర్భూతేత్యాది| ఉత్పన్నవ్యాధేః స్వరూపం, తథా వాతాద్యామపక్వాదివిశేషణవిశిష్టం వ్యాధిం నిదానోపశయసంప్రాప్తివ్యతిరిక్తం యద్బోధయతి, తల్లింగం| అనేన చ వ్యాధిప్రతినియతం లింగం యథా- జ్వరస్య సంతాపః, తథా అతిసరణమతీసారస్యేత్యాది గృహ్యతే; తథా వాతాదికృతం చ వాతాదిజ్వరస్య విషమారంభవిసర్గిత్వాది గృహ్యతే; తథా ఆమపక్వజీర్ణజ్వరలక్షణాదీని విశిష్టవ్యాధిబోధకాని గృహ్యంతే; తథా ఉపద్రవాశ్చాసాధ్యతాద్యవస్థాపన్నవ్యాధిబోధకత్వేన లక్షణాన్యేవ| రిష్టం తు మరణస్య పూర్వరూపమేవ| నిదానాదయస్తు యద్యప్యుత్పన్నవ్యాధిగమకా అపి భవంతి, తథాఽపి పృథగ్లక్షణానిర్దేశాన్న తే ఇహ లింగశబ్దేనోచ్యంతే| వ్యవహారార్థం తథా లక్షణార్థం చ లింగపర్యాయానాహ- తత్ర లింగమిత్యాది| అస్మిన్నర్థేఽనర్థాంతరమితి లింగలక్షణేఽర్థేఽభిధేయేఽనర్థాంతరం, ప్రకరణాంతరే త్వర్థాంతరేఽపి లింగాదయో భవంతి; యథా- “బలీ లింగం సమర్పయేత్” (చి.అ.2) ఇత్యత్ర శేఫ ఉచ్యతే, తథా “సంస్థానమాకృతిర్జ్ఞేయా సుషమా విషమా చ యా” (ఇ.అ.7); తథా “లక్షణవచ్చోదాహరణవచ్చ” (వి.అ.8), తథా “తైలసర్పిర్భ్యాం వ్యంజనాన్యుపకల్పయేత్”, తథా “రూపస్య సత్త్వస్య చ సంతతిర్యా” (శా.అ.2) ఇత్యాదౌ| నను, యథేహ ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇత్యుక్తం తథా హేతువ్యాధిసంప్రాప్తిపర్యాయాభిధానేఽపి ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతి వక్తవ్యం| న, హేతుపర్యాయాభిధానే తావత్ ‘ఇహ ఖలు’ ఇత్యనేనైవ తదర్థ ఉక్త ఏవ, సంప్రాప్తిపర్యాయకథనే చ వ్యాధేరితి పదేనైవ ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతిపదస్యార్థో లభ్యత ఏవ, గదపర్యాయేషు తు నార్థాంతరతా ప్రాయో దృశ్యతే, తేన తత్ర ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతి న కృతం| అయం చాచార్యాభిప్రాయో యత్- యత్రాన్యార్థతాం శబ్దస్య పశ్యతి, తత్రైవ ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతి కరోతి, యథా- ‘సమవేతానాం పునర్దోషాణామంశాంశవికల్పో వికల్పోఽస్మిన్నర్థే’ ఇతి| వికల్పశబ్దో హ్యయమన్యత్రాపి వర్తతే, యథా- “అన్యైశ్చ వికల్పైర్వికల్పితానాం” (వి.అ.1), తథా “వికల్పో న త్వసాధ్యానాం” (సూ.అ.10) ఇత్యాది| నను పూర్వరూపోపశయయోః కిమితి పర్యాయానభిధానం? బ్రూమః- పూర్వరూపస్య తావత్ పర్యాయాభిధానం యదేవ రూపస్య తదేవ; యతః, రూపాదయ ఏవ హి పూర్వశబ్దయుక్తాః పూర్వరూపపర్యాయా భవంతి; ఉపశయస్తు చికిత్సా, తస్యాస్తు పర్యాయాశ్చికిత్సిత ఏవ స్వాధికారత్వేన వక్తవ్యా ఇతి నేహ పునరుక్తాః||9||

ఉపశయమాహ- ఉపశయ ఇత్యాది| ఉపశయనముపశయః సుఖానుబంధ ఇత్యర్థః| హేతునా, తథా వ్యాధినా, తథా హేతువ్యాధిభ్యాం చ విపరీతా హేతువ్యాధివిపరీతాః; తేషామౌషధాహారవిహారాణాం, తథా హేతువ్యాధివిపరీతార్థకారిణాం చౌషధాన్నవిహారాణాం; సుఖానుబంధ ఇతి సుఖరూపోఽనుబంధః, అనుబంధశ్చ సుఖకారణమిత్యర్థః | అయం చోపశయో గూఢలింగే చ వ్యాధౌ జ్ఞానోపాయో భవతి| యదుక్తం- “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం పరీక్షేత” (వి.అ.4) ఇతి; ఉక్తం చ త్రిశోథీయే- “స్నేహోష్ణమర్దనాభ్యాం చ ప్రణశ్యేత్ స చ వాతికః” (సూ.అ.18)| అత్ర చ విపరీతార్థకారి తదేవోచ్యతే యదవిపరీతతయాఽఽపాతతః ప్రతీయమానం విపరీతస్యార్థం ప్రశమలక్షణం కరోతి| అత్రోదాహరణాని లిఖ్యంతే- హేతువిపరీతమౌషధం యథా- శీతకఫజే జ్వరే శుంఠ్యాద్యుష్ణం భేషజం, హేతువిపరీతమన్నం యథా- శ్రమానిలజే జ్వరే రసౌదనః, హేతువిపరీతో విహారో యథా- దివాస్వప్నోత్థకఫే రాత్రౌ జాగరణం, వ్యాధివిపరీతమౌషధం యథా- అతీసారే స్తంభనం పాఠాది, వ్యాధివిపరీతమన్నం యథా- అతీసారే స్తంభనం మసూరాది, వ్యాధివిపరీతో విహారో యథా- ఉదావర్తే ప్రవాహణం, హేతువ్యాధివిపరీతమౌషధం యథా- వాతశోథే వాతహరం శోథహరం చ దశమూలం, హేతువ్యాధివిపరీతమన్నం యథా- శీతోత్థజ్వరే ఉష్ణా జ్వరఘ్నీ చ యవాగూః, హేతువ్యాధివిపరీతో విహారో యథా- స్నిగ్ధదివాస్వప్నజాయాం తంద్రాయాం రూక్షం తంద్రావిపరీతం చ రాత్రిజాగరణం , హేతువిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా- పిత్తప్రధానే పచ్యమానే శోథే పిత్తకర ఉష్ణ ఉపనాహః, హేతువిపరీతార్థకార్యన్నం యథా- పచ్యమానే పిత్తప్రధానే శోథే విదాహ్యన్నం, హేతువిపరీతార్థకారీ విహారో యథా- వాతోన్మాదే సంత్రాసనం, వ్యాధివిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా- ఛర్ద్యాం వమనకారకం మదనఫలాది; వ్యాధివిపరీతార్థకార్యన్నం యథా- అతీసారే విరేకకారకం క్షీరం, ఉక్తం హి- “బహుదోషస్య దీప్తాగ్నేః సప్రాణస్య న తిష్ఠతి| పైత్తికో యద్యతీసారః పయసా తం విరేచయేత్” (చి. అ.19) ఇతి; వ్యాధివిపరీతార్థకారీ విహారో యథా- ఛర్ద్యాం వమనసాధ్యాయాం వమనార్థం ప్రవాహణం; హేతువ్యాధివిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా- అగ్నినా ప్లుష్టేఽగుర్వాదినా లేపః, ఉష్ణం హి హేతావగ్నౌ వ్యాధౌ చ దాహేఽనుగుణం ప్రతిభాతి; హేతువ్యాధివిపరీతార్థకార్యన్నం యథా- మద్యపానోత్థే మదాత్యయే మదకారకం మద్యం; హేతువ్యాధివిపరీతార్థకారీ విహారో యథా- వ్యాయామజనితసమ్మూఢవాతే జలప్రతరణాదిరూపో వ్యాయామః, అయం హేతౌ వ్యాయామే వ్యాధౌ చ సమ్మూఢవాతేఽనుగుణః ప్రతిభాతి| ననూపశయవదనుపశయోఽపి వ్యాధిపరీక్షకోఽస్తి, ఉచ్యతే చ- “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం పరీక్షేత” (వి. అ.4), తథా వాగ్భటేఽప్యుక్తం- “విపరీతోఽనుపశయః స హ్యసాత్మ్యమితి స్మృతః” (వా. ని. అ.1) ఇతి; సత్యమస్తి చ, పరం నిదానగ్రహణేనైవ గృహీతత్వాన్న పృథగుచ్యతే; అనుపశయోఽపి హేతుసేవయైవ భవతి||10||

యద్యపి సంప్రాప్త్యనంతరం లింగప్రాదుర్భావః, తథాఽపి సంప్రాప్తేర్వ్యాధినిరూపణం ప్రత్యల్పప్రయోజనత్వాచ్ఛేషతః సంప్రాప్తిమాహ- సంప్రాప్తిరిత్యాది| జాతిః జన్మ; సంప్రాత్ప్యాగతిజాతిశబ్దైర్యోఽర్థోఽభిధీయతే సా వ్యాధేః సంప్రాప్తిరిత్యర్థః| అ(త)త్రైకే వ్యాధిజన్మమాత్రమంత్యకారణవ్యాపారజన్యం సంప్రాప్తిమాహుః| ఇయం చ సంప్రాప్తిర్యద్యపి నిదానాదివద్ వ్యాధిబోధికా న భవతి, తథాఽపి నానుత్పన్నస్య వ్యాధేర్లక్షణం భవతీతి కృత్వా ఉపపత్తేర్వ్యాధ్యుపలంభకత్వం వర్ణయంతి| ఏతచ్చాన్యే న మన్యంతే, యతో నైవం సతి సంప్రాప్తితః కశ్చిద్విశేషో వ్యాధేరధిగమ్యతే| న చాయం నియమః- యదుత్పన్న ఏవ పరం వ్యాధిరుపలభ్యతే, యతో నిదానపూర్వరూపాభ్యామనుత్పన్నోఽపి వ్యాధిర్భావిత్వేన బుధ్యతే| తస్మాద్ వ్యాధిజనకదోషవ్యాపారవిశేషయుక్తం వ్యాధిజన్మేహ సంప్రాప్తిశబ్దేన వాచ్యం, అత ఏవ పర్యాయే ‘ఆగతిః’ ఇత్యుక్తం| ఆగతిర్హి ఉత్పాదకారణస్య వ్యాధిజననపర్యంతం గమనం| ఇయం చ సంప్రాప్తిర్వ్యాధివిశేషం బోధయత్వేవ| యథా జ్వరే- ‘స యదా ప్రకుపితః ప్రవిశ్యామాశయం’ ఇత్యారభ్య ‘తదా జ్వరమభినిర్వర్తయతి’ ఇత్యంతేన యా సంప్రాప్తిరుచ్యతే, తయా జ్వరస్యామాశయదూషకత్వాగ్న్యుపఘాతకత్వరసదూషకత్వాదయో ధర్మాః ప్రతీయంతే| న చ వాచ్యం- దోషాణామయమామాశయదూషకత్వాదిర్ధర్మః , తతశ్చ కారణధర్మాణాం నిదానగ్రహణేనైవ గ్రహణం భవతీతి; యతః, కారణధర్మోఽప్యయం వ్యాధిజనకదోషవ్యాపారరూపః సంప్రాప్తిశబ్దేన విశేషబోధనార్థం పృథక్ కృత్వోచ్యతే; యథా- లింగత్వావిశేషేఽపి భావివ్యాధిబోధకత్వవిశేషాత్ పూర్వరూపం పృథగుచ్యతే, అత ఏవ వాగ్భటేఽప్యేవమేవ సంప్రాప్తిలక్షణముక్తం- “యథాదుష్టేన దోషేణ యథా చానువిసర్పతా| నిర్వృత్తిరామయస్యాసౌ సంప్రాప్తిర్జాతిరాగతిః ” (వా. ని.అ.1) ఇతి||11||

సంప్రతి సంప్రాప్తేః ప్రతివ్యాధివ్యక్తిభిన్నాయాః సర్వత్ర వ్యాధౌ తత్ప్రయోజనాభావాన్న భేదో వక్తవ్యః, యస్తూపయుక్తో భవతి సంప్రాప్తివిశేషస్తమభిధాస్యత్యేవ, “స యదా ప్రకుపితః ప్రవిశ్యామాశయం” ఇత్యాదినా గ్రంథేన; అతః సర్వసంప్రాప్త్యనభిధానాన్న్యూనతాదోషపరిహారార్థం సర్వవ్యాధిసాధారణాన్ సంప్రాప్తిభేదానాహ- సా సంఖ్యేత్యాది|- సా సంప్రాప్తిః సంఖ్యాదిభిర్భిద్యతే ఇతి సంఖ్యాదిభిన్నే వ్యాధౌ భిన్నా భవతీత్యర్థః; యతో న భిన్నానాం భావానామభిన్నోత్పత్తిర్భవతి, కింతర్హి భిన్నైవ భవతి; యద్యపి చ ప్రతివ్యాధి వ్యక్తాఽపి సంప్రాప్తిర్భిన్నైవ భవతి, తథాఽపి స భేదః సంప్రాప్తేరిహ ప్రయోజనాభావాన్నోచ్యతే; యతః, సంఖ్యాప్రాధాన్యవిధ్యాదితుల్యాసు జ్వరవ్యక్తిషు ఏకరూపనిదానలింగచికిత్సితాసు భేదప్రతిపాదనే న కించిత్ ప్రయోజనమస్తి, సంఖ్యాదిభిన్నే తు జ్వరాదౌ నిదానలింగచికిత్సాభేదోఽస్తి, అతః సంఖ్యాదిభేదజనకాయాః సంప్రాప్తేర్భేదకథనముచితమేవ||12(1)||

సంఖ్యాభేదముదాహరతి- సంఖ్యా తావదిత్యాది| యద్యపి ప్రాధాన్యాదిభేదభిన్నేఽపి వ్యాధౌ సంఖ్యాభేదోఽస్త్యేవ, తథాఽపీహ యైవ శాస్త్రసిద్ధా అష్టౌదరీయాదిప్రతిపాదితా సంఖ్యా సైవ సంఖ్యాశబ్దేన ప్రాప్తా| అత ఏవాష్టౌ జ్వరా ఇత్యభిధాయ ద్వివిధం శోణితపిత్తమితి క్రమాత్ ప్రాప్తం రక్తపిత్తం నోదాహృతం; యతః ద్వివిధత్వం హి రక్తపిత్తస్య విధిభేదే ప్రవిశతి న సంఖ్యాయాం, ‘ద్వివిధం శోణితపిత్తం’ ఇతి విధిశబ్దేనైవోక్తత్వాత్||12(2)||

ప్రాధాన్యం పునరిత్యాదౌ తరతమాభ్యామితి తరతమశబ్దాభిధేయాభ్యాం వృద్ధిభ్యాం| తరతమశబ్దయోర్విషయం విభజతే- ద్వయోరిత్యాది|- ద్వయోస్తర ఇతి ద్వయోర్దోషయోర్వృద్ధయోస్తరప్రయోగో భవతి- వృద్ధతర ఇతి| ఏవం త్రిషు తమ ఇతి త్రిషు దోషేషు వృద్ధేషు సత్సు తమప్రయోగో భవతి- వృద్ధతమ ఇతి| తదేవం ద్వంద్వారబ్ధే వికారేఽన్యతరదోషస్య తరశబ్దలక్షితేన ప్రాధాన్యేన సంప్రాప్తిర్భిద్యతే, తథా త్రిదోషారబ్ధే వికారే తమశబ్దలక్షితాన్యతమదోషప్రాధాన్యాత్ సంప్రాప్తిర్భిద్యతే, ఇత్యుక్తం భవతి||12(3)||

సంప్రాప్తిభేదం క్రమాగతం విధిమాహ- విధిర్నామ ద్వివిధా వ్యాధయో నిజాగంతుభేదేనేత్యాదినా| విధిరితి విధికృత ఇత్యర్థః| తేన ద్వివిధత్వాదయో భేదా యతో భవంతి స విధిః; విధిశ్చ ప్రకారో భేద ఇత్యర్థః| సాధ్యాసాధ్యమృదుదారుణభేదేనేతి సాధ్యాసాధ్యగతేన మృదుదారుణభేదేన; తేన, మృదుసాధ్యం సుఖసాధ్యం, దారుణసాధ్యం కృచ్ఛ్రసాధ్యం రోహిణీవలయాది, తథా మృద్వసాధ్యం యాప్యం, దారుణాసాధ్యం ప్రత్యాఖ్యేయమితి భేదచతుష్టం| యద్యపి చ సంఖ్యాప్రాధాన్యాదికృతోఽపి వ్యాధేర్విధిభేదో భవత్యేవ, తథాఽపి సంఖ్యాదిభేదానాం స్వసంజ్ఞయైవ గృహీతత్వాద్గోబలీవర్దన్యాయాత్ సంఖ్యాద్యగృహీతే వ్యాధిప్రకారేఽయం విధిశబ్దో వర్తనీయః||12(4)||

క్రమాగతం వికల్పమాహ- సమవేతానామిత్యాది|- సమవేతానామితి సర్వేషాం; తేన, ఏకశో ద్విశో మిలితానాం చ దోషాణాం గ్రహణం| అంశమంశం ప్రతి బలమంశాంశబలం, తస్య వికల్ప ఉత్కర్షాపకర్షరూపోంఽశాంశబలవికల్పః; ఏవంభూతో దోషాణామంశాంశబలవికల్పోఽస్మిన్నర్థ ఇతి అస్మిన్ ప్రకరణే వికల్ప ఉచ్యతే| ప్రకరణాంతరే తు వికల్పశబ్దేన భేదమాత్రముచ్యతే; యథా- “వికల్పో న త్వసాధ్యానాం” (సూ.అ.10) ఇత్యాదావితి భావః| తత్ర దోషాణామంశాంశవికల్పో యథా- వాతే ప్రకుపితేఽపి కదాచిద్వాతస్య శీతాంశో బలవాన్ భవతి, కదాచిల్లఘ్వంశః, కదాచిద్రూక్షాంశః, కదాచిల్లఘురూక్షాంశ ఇత్యాది; ఏవం పిత్తకఫయోరప్యుదాహార్యోంఽశాంశవికల్పః; అయం చాంశాంశబలవికల్పో దోషాణాం శీతాదిగుణోద్భూతహేతుభేదాద్భవతి||12(5)||

బలకాలవిశేషమాహ- బలేత్యాది|- బలస్య కాలో బలకాలః, తస్య విశేషో వసంతపూర్వాహ్ణాదిర్బలకాలవిశేషః| ఋతవశ్చాహోరాత్రాహారయోః కాలాశ్చ ఋత్వహోరాత్రాహారకాలాః, తేషాం భేదో విధిః, తత్ర విశేషేణ నియతో బలకాలవిశేషః ఋత్వహోరాత్రాహారకాలవిధివినియతః; తత్ర ఋతువినియతో బలకాలవిశేషో యథా- శ్లేష్మజ్వరస్య వసంతః, అహోరాత్రవినియతో యథా- శ్లేష్మజ్వరస్య పూర్వాహ్ణః ప్రదోషశ్చ, ఆహారవినియతో యథా- శ్లేష్మజ్వరస్య భుక్తమాత్రకాలః, ఏవమాద్యున్నేయం| కేచిత్తు విధిశబ్దేన పూర్వకృతం కర్మ బ్రువతే, తత్రాపి కర్మనియతో బలకాలవిశేషః పచ్యమానకర్మకాల ఏవ జ్ఞేయః| ఏషు చ బలకాలేషు యద్యపి వ్యాధేరభూతప్రాదుర్భావరూపా సంప్రాప్తిర్న భవతి, తథాఽపి వ్యాధిసంతానే తత్కాలం వ్యాధ్యుత్పత్తౌ సంప్రాప్తిర్భిన్నైవ భవతీతి మంతవ్యం| ఇయం చ కాలవిశేషప్రాప్త్యా బలవద్వ్యాధిజనికా సంప్రాప్తిర్వ్యాధేర్విశేషం స్ఫుటమేవ బోధయతి| యతః పూర్వాహ్ణే బలసంప్రాప్త్యా జ్వరస్య కఫజత్వమున్నీయతే, మధ్యాహ్నే చ బలప్రాప్త్యా పిత్తజత్వమిత్యాది| ఇహ చ సంప్రాప్తేరేవ విశేషాః సంఖ్యాదికృతా ఉక్తాః, న తు నిదానాదీనాం విశేషాః; యతో నిదానాదివిశేషాః ప్రతివ్యాధివక్ష్యమాణభేదేనైవోపయుక్తాః| యతో యాదృగ్ జ్వరే నిదానం న తాదృగ్ రక్తపిత్తే; యే చ పూర్వరూపాదివిశేషా జ్వరే, న తే రక్తపిత్తాదౌ, కింతు భిన్నజాతీయా ఏవ| స చ భేదో నిదానాదీనాం వ్యాధిభేదగమకత్వేనోపయుక్తో వ్యాధిభేదకథన ఏవ వక్తవ్యః| సంప్రాప్తేస్తు సంఖ్యాదిభేదః సర్వవ్యాధిష్వేకజాతీయత్వేన న విశేషగమక ఇతి ఇహైవ సర్వవ్యాధినిదానే కథ్యతే; నిదానాదివిశేషాస్తు ప్రతివ్యాధివిశిష్టత్వేన నేహ ప్రపంచేనోచ్యంతే| అత ఏవ చాత్రైవాధ్యాయే సంప్రాప్తేః సామాన్యాభిధానేనైవోక్తత్వాత్ సంప్రాప్తిం పరిత్యజ్య నిదానాదివిశేషం ప్రతిజానీతే- తస్య నిదానపూర్వరూపలింగోపశయవిశేషాననువ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి||12||

యస్మాదిమే నిదానాదయ ఉక్తేన న్యాయేన వ్యాధిపరీక్షాయాముపయుక్తాః, తస్మాద్వ్యాధీన్ భిషగ్ హేత్వాదిభిః పరీక్షేతేతి యోజనా| న చ వాచ్యం యత్- నిదానాదీనాం మధ్యే చేదన్యతమేనాపి వ్యాధిపరిచ్ఛేదం కర్తుం సమర్థస్తత్ కిం పంచకాభిధానేనేతి; యతో యావంతో జ్ఞానోపాయా వ్యాధీనాం తే సర్వ ఏవోపదర్శనీయాః| తత్ర యో నిదానం విస్మృతవాన్, తస్య పూర్వరూపాదిభిర్వ్యాధిః పరీక్ష్యతే; తథా యత్ర చ పూర్వరూపాదయో విస్మృతాః సందిగ్ధా వా, తత్రోపశయేన పరీక్షా భవతి; ఏవం కఫజత్వసందేహే జ్వరస్య సంప్రాప్తిరపి పూర్వాహ్ణే భుక్తమాత్రే వా భవంతీ కఫజత్వం గమయతీత్యాది ప్రయోజనమనుసరణీయం| తథా పూర్వరూపేణాపి లింగసామాన్యనిశ్చయ ఉక్తః; యదుక్తం- “హారిద్రవర్ణం రుధిరం చ మూత్రం వినా ప్రమేహస్య హి పూర్వరూపైః| యో మూత్రయేత్తం న వదేత్ ప్రమేహం రక్తస్య పిత్తస్య హి స ప్రకోపః” (చి.అ.6) ఇతి| తథా లింగనిశ్చితేఽపి వ్యాధౌ పూర్వరూపేణాసాధ్యత్వముక్తం, యథా- “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః” (ఇ.అ.5) ఇతి| తస్మాన్నిదానాదిపంచకమభిధాతవ్యమేవ| నను, లింగేన వ్యాధిః పరీక్షణీయ ఇతి వచనాల్లింగవ్యతిరిక్తో వ్యాధిరిత్యుక్తం భవతి; తత్ర చ న లింగసముదాయవ్యతిరిక్తో వ్యాధిరుపలభ్యతే, విషమారంభివిసర్గిత్వాదయో హి సంతాపసహితా జ్వరాః, తథా ప్రతిశ్యాయకాసాద్యేకాదశరూపమేలక ఏవ యక్ష్మా| నైవం, లింగత్వేన శాస్త్రే ప్రతిపాదితానాం తదతిరిక్తవ్యాధ్యభావే లింగత్వానుపపత్తేః, వచనం హి- “విషమారంభమూలైశ్చ జ్వర ఏకో నిరుచ్యతే” (ని.అ.8) ఇతి| వికారశ్చైహ దోషదూష్యమేలకవిశేషో జ్వరాదిశబ్దేనోచ్యతే| స చ దోషదూష్యవిశేషాత్మా జ్వరోఽరుచ్యాదిభ్యో దోషదూష్యవైషమ్యవిశేషేభ్యోఽర్థాంతరమేవ| న చ వాచ్యం జ్వరలింగారుచ్యంగమర్దాదిరూపధాతువైషమ్యవిశేషమేలకో జ్వరోఽస్తు, అలం తదతిరిక్తజ్వరకల్పనయా, లింగలింగిభావశ్చ సముదాయసముదాయిభేదాద్భవిష్యతీతి; యత ఏవమప్యరుచ్యంగమర్దాదిధాతువైషమ్యానుగతో ధాతువైషమ్యవిశేషో జ్వరరూపోఽవయవీతి భిన్న ఏవ వక్తవ్యః; జంఘాబాహుశిరోంతరాధ్యవయవానతిరిక్తమేవ శరీరమవయవిరూపం| దుఃఖమేవ వ్యాధిరితి పూర్వమేవ పరాకృతం, తేన దుఃఖరూపత్వాద్వ్యాధేరవయవిత్వం న సంభవతీతి న వాచ్యం| లింగాని తు స్వరూపేణ వ్యాధయో భవంతి, తే చ బోద్ధవ్యవ్యాధ్యపేక్షయా లింగాని భవంతి| తదుక్తం- “వ్యాధయస్తే తదాత్వే తు లింగానీష్టాని నామయాః” (ని.అ.8) ఇతి| లింగలింగిభావశ్చ జిజ్ఞాసావశాద్భవతి| యద్వక్ష్యతి- “విషమారంభమూలానాం లింగమేకం జ్వరో మతః| విషమారంభమూలైశ్చ జ్వర ఏకో నిరుచ్యతే” (ని.అ.8) ఇతి| అస్య చార్థమపస్మారనిదానే ప్రకరణాగతం వ్యాఖ్యాస్యామః| తస్మాత్ సుస్థితం వ్యాధిగమకత్వం నిదానాదిపంచకస్యేత్యర్థః||13||

ఇతీత్యాదౌ ఇతి పరిసమాప్తౌ| నిదానస్థానస్యేతి సర్వవ్యాధినిదానస్య| అర్థసంగ్రహ ఇత్యనేనైవ సంక్షేపార్థాభిధానే లబ్ధే ఉద్దిష్ట ఇతి సంక్షేపాభిధాయిపదకరణేన సంక్షేపస్యాపి సంక్షేపాభిధానమేతదితి దర్శయతి| తమితి సామాన్యనిదానోద్దేశం, అతో నిదానోద్దేశమాత్రతో భూయస్తరముపదిశంతో విస్తరేణ వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి యోజనా| తేనైతదతిసంక్షేపకథనాపేక్షయా ప్రపంచకథనమేవేహ విస్తరశబ్దార్థ ఇతి దర్శయతి; తేన నిదానాదీనాం యావద్విస్తరకథనముత్తరత్రోపపన్నం భవతి||14||

తత్రేత్యాదినా జ్వరాద్యష్టవిధరోగస్య నిదానస్థానే కథనం ప్రతిజానీతే| ప్రథమత ఏవ తావదిత్యనేన పశ్చాచ్చికిత్సాభిధేయానర్శః- ప్రభృతీన్ సూచయతి| ఆద్య నిత్యనేన ఆదౌ దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసే ఉత్పన్నా యే తేషామిహ కథనం దర్శయతి| యద్యపి చ రాజయక్ష్మా పృథగేవోత్పన్నః, వచనం హి- “అతివ్యవాయాత్ పునర్నక్షత్రరాజస్య యక్ష్మా” (ని.అ.8) ఇతి, తథాఽప్యస్య ప్రాధాన్యాదిహాభిధానం| యద్యపి చ దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసోద్భూతానపస్మారాంతానభిధాయ పృథగుత్పన్నస్య యక్ష్మణోఽభిధానముచితం, తథాఽప్యున్మాదాపస్మారయోరాగంతుత్వేన శోషమప్యభిధాయాంతేఽభిధానం| లోభాభిద్రోహప్రభవానిత్యనేన జనపదోద్ధ్వంసనీయే “ప్రాగపి చాధర్మాదృతే న రోగోత్పత్తిరభూత్” (వి.అ.3) ఇత్యనేన వక్ష్యమాణానాం జ్వరాదీనాం లోభాభిద్రోహజన్యతాం దర్శయతి, అనేనాధర్మజత్వం జ్వరాదీనాముక్తం భవతి| నిదానపూర్వేణేతి నిదానప్రథమేన| క్రమేణేతి రోగసామాన్యోక్తనిదానపూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తిరూపేణ| అయం చ క్రమః క్వచిత్ ప్రయోజనవశాద్బాధ్యతే; యథాఽత్రైవ జ్వరేఽగ్రే హి రూపమభిధాయ పూర్వరూపమభిధాతవ్యం| క్రమభేదప్రయోజనం చేహ యత్- రూపాణ్యత్ర ప్రతిజ్వరమభిధాతవ్యాని, న తు ప్రాగ్రూపాణి ప్రతిజ్వరమభిధాతవ్యాని; తేన సర్వసాధారణత్వాత్ సర్వమభిధాయ ప్రాగ్రూపం సామాన్యమభిధాతవ్యం| తథా, సూత్రసంగ్రహమాత్రం చికిత్సాయా వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి సంబంధః| నిదానే చ చికిత్సాభిధానప్రయోజనం ప్రాగేవోక్తం| సూత్రమితి కృత్వా యత్ సంగ్రహమితి కరోతి తేన సూత్రస్యాపి సంక్షేపేణాభిధానం దర్శయతి; తథా చికిత్సాసూత్రమపీహ కించిన్న వక్తవ్యం, యథా- లంఘనకాలయవాగ్వాదయః| చికిత్సితేష్విత్యనేనైవ చోత్తరకాలత్వే లబ్ధే పునరుత్తరకాలమితి వచనం చికిత్సితస్థానేఽపి జ్వరాద్యభిధానోత్తరకాలమేవ యథోపచితవికారాణాం నిదానాదికథనం దర్శయతి| యథోపచితమితి యే యే ఉపచితా వికారాః శోథార్శఃప్రభృతయస్తాన్| కింవా, ‘యథాచితం’ ఇతి పాఠః, తత్రాపి యథాప్రధానమిత్యర్థ ఉన్నేయః| చికిత్సితే చ వికారాణాం నిదానాద్యభిధానం నిదానాదినాఽవ్యవధానేన ప్రతీతే విషయే చికిత్సా సమ్యక్ ప్రతీయత ఇత్యభిప్రాయేణ| అత ఏవ చ జ్వరాదీనామపి పునర్నిదానాద్యభిధాస్యతి, ఇహ తు జ్వరాదీనాం నిదానాద్యభిధానం బహువక్తవ్యత్వేన స్థానభేదం కృత్వా కృతం| స్థానభేదకరణేన చ చికిత్సావదాయుర్వేదే నిదానస్యాపి జ్ఞేయత్వేన ప్రాధాన్యం దర్శయతి||15||

ఇహ ఖల్వితి అష్టవిధవ్యాధినిదానే వక్తవ్యే| శారీరాణామిత్యనేన కామక్రోధాదిమానసం రోగం ప్రతి న జ్వరస్య ప్రథమత్వమితి దర్శయతి||16||

జ్వరస్య నిరూపణీయస్య కారణకృతం భేదమాహ- అథేత్యాది| ఏతచ్చ కారణం వాతాది సన్నికృష్టం| మనుష్యాణామితివచనేన గోగజశకున్యాదీనాం నావశ్యమిదం జ్వరాష్టత్వమనుగామీతి దర్శయతి; తథాహి- హస్త్యాదీనాం పాకలాదయో నాష్టవిధాః ప్రతిపాద్యంతే| ఆగంతోరితి వక్తవ్యే అష్టమాదితి వచనమాగంతోరభిఘాతాదిచతుష్కారణభేదేఽప్యేకత్వోపదర్శనార్థం| ఆగంతుర్హి కారణభేదోత్పన్నోఽప్యేకరూప ఏవ, యత ఆగంతుః సర్వో వ్యథాపూర్వమేవ భవతి; యస్తు తత్ర, “కామశోకభయాద్వాయుః” (చి.అ.3) ఇత్యాదినా భేదో వక్తవ్యః, స వాతాదికృత ఏవేతి భావః||17||

తస్యేత్యాదౌ తస్యేతి జ్వరస్య| విశేషానితి నిదానాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| నిదానాదివిశేషాశ్చేహ రోగాంతరరక్తపిత్తాద్యపేక్షయా తథా పరస్పరం వాతాదిజ్వరాపేక్షయా చ యథాసంభవం బోద్ధవ్యాః| తేన పూర్వరూపవిశేష ఇహ రక్తపిత్తాదిపూర్వరూపాపేక్షయా బోద్ధవ్యః, పూర్వరూపస్య విశేషేణేహానభిధానాత్| ఉపశయవిశేషానభిధానం చ నిదానవిశేషాభిధానాదేవ లభ్యతే, యతో నిదానవిపర్యయేణోపశయమభిధాస్యతి| పూర్వరూపం చేహ విశిష్టమవ్యక్తలింగవిశేషరూపమేవ జ్ఞేయం| సంప్రాప్తేస్తు వక్ష్యమాణాయా ఇహాప్రతిజ్ఞానం, తస్యాః సర్వరోగే సంప్రాప్తిభేదాభిధానే చ కథితత్వాత్, తథా నిదానాదివత్ సంప్రాప్తేర్వ్యాధిబోధనం ప్రత్యప్రధానత్వాచ్చ; యశ్చ సంప్రాప్తిభేదోఽభిధాతవ్యః స సర్వరోగసాధారణ ఏవ; భేదస్తు తస్యా వాతాదిదోషమాత్రకృత ఏవ, వాతాదిభేదశ్చ నిదానభేద ఏవ| అన్యే తు బ్రువతే- సంప్రాప్తిం నాభిధాస్యత్యేవాయం, యదేతత్ ‘స యదా ప్రకుపితః’ ఇత్యాద్యభిధాస్యతి, తన్నిదానరూపవాతాదిధర్మకథనమితి కృత్వా నిదానాంతర్గతమేవ||18||

రూక్షేత్యాది| వాతప్రకోపణం ప్రతి రూక్షస్య ప్రధానత్వేనాగ్రేఽభిధానం, రూక్షో హి గుణో వాతగుణేషు ప్రధానం| ఆస్థాపనం యద్యపి వాతహరముక్తం- “ఆస్థాపనానువాసనం తు ఖలు సర్వోపక్రమేభ్యో వాతవికారేషు ప్రధానం” (సూ.అ.20) ఇతి వచనాత్, తథాఽపీహాస్థాపనస్యాతియోగో వాతహేతురుక్త ఏవేతి న దోషః| వచనం హి- “ఉత్క్లేశాగ్నివధౌ స్నేహాన్నిరూహాత్ పవనాద్భయం” (సి.అ.4) ఇతి| నిరూహశ్చానువాసనం కృత్వా యుక్త ఏవ, మాత్రాకృతశ్చ సాధారణవాతహర ఇతి సిద్ధాంతః||19||

స యదేత్యాదినా సంప్రాప్తిమాహ| యదేతి వచనాదేవంకుపితోఽపి వాయుర్యదాఽఽమాశయప్రవేశాదిసంప్రాప్తియుక్తో భవతి తదైవ జ్వరం కరోతి, నాన్యదేతి దర్శయతి| ప్రవిశ్యామాశయమిత్యనేన జ్వరకర్తుర్దోషస్యామాశయదూషకత్వం దర్శయతి| అత ఏవ సర్వజ్వరేష్వామాశయవిశుద్ధ్యర్థం లంఘనముత్సర్గతో వదంతి| యద్యపి చామాశయప్రవేశాదేవోష్మణాఽపి మిశ్రత్వం లభ్యత ఏవ, యత ఆమాశయ ఏవ వహ్నిస్థానం, “నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః” (వి.అ.2) ఇతి వచనాత్, తథాఽపి వహ్నిస్థానస్యామాశయైకదేశత్వేనామాశయప్రవేశేఽపి నావశ్యం గ్రహణీరూపవహ్నిస్థానదుష్టిర్విశేషేణ లభ్యత ఇతి; అత ఏవోక్తం- ఊష్మణా సహ మిశ్రీభూయేతి| రసనామానమిత్యుచ్యమానే ఆహారరసేఽపి మధురరసాదౌ ప్రసక్తిః స్యాత్, అత ఉక్తం- ఆహారపరిణామధాతుమితి; ఆహారపరిణామభవో ధాతురాహారపరిణామధాతుః, తమితి| ఆహారపరిణామధాతుత్వం చ పరంపరయా రక్తాదిష్వప్యస్తీత్యాహ- ఆద్యమితి; ప్రథమమిత్యర్థః| రసమితి వక్తవ్యే రసనామానమితి యత్ కరోతి తేన రసతీతి రస ఇతి వ్యుత్పత్తిమాత్రేణ రక్తాదిషు రససంజ్ఞాం నిషేధయతి, యత్రైవ రససంజ్ఞా రూఢా తం గ్రాహయతి; ఏవమన్యత్రాపి చ యత్ పదమధికార్థమిహ ప్రతీయతే తత్ స్పష్టార్థమేవ, యతస్త్రివిధశిష్యబుద్ధిహితమేవ విస్పష్టార్థం తంత్రం యుజ్యతే| అన్వితి యథోక్తక్రమేణ| అవేత్యేతి గత్వా| పిధాయేతి అవరుధ్య| పక్తిస్థానాత్ పాచకాగ్నిస్థానాత్| ఊష్మాణమితి పాచకవహ్నిం| బహిరితి పక్తిస్థానవ్యతిరిక్తశరీరే| యద్యపి చోష్మాణం నిరస్యేతివచనాదేవ పక్తిస్థానాదితి లభ్యతే, తథాఽపి పక్తిస్థానాదితివచనేన పక్తిస్థానాత్ కృత్స్నస్య వహ్నేర్నిరసనం దర్శయతి, ఇహ చోష్మశబ్దేన పాచకాగ్నిం వ్యపదిశన్ పాచకస్య వహ్నేరూష్మరూపతాం దర్శయతి, బాహ్యవహ్నిసదృశజ్వాలాకరం పిత్తం నిషేధయతి| అత ఏవ చ వహ్నేర్నిరసనాదగ్నిమాంద్యం జ్వరే దర్శితం భవతి| వాయుశ్చాత్రాతివృద్ధత్వేన వహ్నేర్నిరాసకః, తేనాగ్నిదీప్తిం న కరోతి; యత్ర హి ప్రేరకమాత్రో భవతి వాయుస్తత్ర వహ్నేర్వృద్ధిం కరోతి; యథా - మేదస్వినః కోష్ఠే చరన్ వాయురగ్నివృద్ధికరో భవతి||20||

లింగాన్యాహ- తద్యథా విషమేత్యాది| తదితి సామాన్యేన స్త్రీలింగపుంలింగనపుంసకలింగవక్ష్యమాణరూపప్రత్యవమర్శకం , సర్వలింగప్రత్యవమర్శే హి తదితి సర్వనామ యుక్తం| యథేతి ఉదాహరణే| ఆరంభ ఉత్పాదః, విసర్గో మోక్షః, తౌ విషమౌ యస్య స విషమారంభవిసర్గీ; విషమత్వం చ కదాచిచ్ఛిరో గృహీత్వా భవతి, కదాచిత్ పృష్ఠం, కదాచిజ్జంఘే ఇత్యాది; ఏవం మోక్షోఽపి కదాచిచ్ఛిరోఽగ్రే ముచ్యతే ఇత్యాది; కింవా, జ్వరారంభమోక్షకాలానవస్థితత్వమేవ వైషమ్యం| ఊష్మణో వైషమ్యమితి క్వచిచ్ఛరీరప్రదేశే మహానూష్మా, క్వచిన్మంద ఇత్యాది| తీవ్రతనుభావానవస్థానానీతి తీవ్రభావస్తనుభావశ్చ జ్వరస్య కాలాప్రతినియత ఇత్యర్థః| ఏతత్సర్వం వాయోరనవస్థితత్వేనోపపన్నం| యచ్చ వాయోర్జరణాంతదివసాంతాదిషు బలవత్కార్యకర్తృత్వముక్తం, తదపి ప్రాయికత్వేన జ్ఞేయం| అన్యథా, ఏతదేవారంభాదివైషమ్యం న స్యాత్| యది కాలవిశేషే జరణాంతాదౌ శరీరప్రదేశవిశేషే చ జంఘాదౌ ప్రతినియమేన వాతకోపః స్యాత్, తదా శరీరప్రదేశవిశేషే వాతస్థానే జంఘాదౌ కాలవిశేషే జరణాంతాదౌ చ వాతప్రకోపః ప్రాయికో జ్ఞేయః| ఏతమేవ ప్రాయికవాతకాలమాశ్రిత్యాహ- జరణాంత ఇత్యాది| ఘర్మాంత ఇతి ప్రావృషి ముక్తిభావవతో జ్వరస్య సతతకాదేరభ్యాగమనం, నిత్యానుషక్తస్య త్వతివృద్ధిరితి వ్యవస్థా| పరుషారుణత్వం చ నఖాదిష్వేవ ప్రవ్యక్తముపలభ్యత ఇతి కృత్వా నఖాదయ ఇహోచ్యంతే| త్వగ్గ్రహణేనైవ వదనగ్రహణే లబ్ధేఽపి వదనగ్రహణం వదనత్వచి విశేషేణ పరుషత్వాదిదర్శనార్థం| క్లృప్తీభావః అప్రవృత్తిః, సా చ యోగ్యతయా మూత్రపురీషయోరేవ నఖాదిషూక్తయోర్మంతవ్యా; కింవా, క్లృప్తీభావో భేదః స్ఫుటనమితి యావత్; స చ నఖాదీనాం| చలాశ్చ కాశ్చిద్వేదనా అచలాశ్చ కాశ్చిన్నిత్యానుషక్తత్వేనేతి చలాచలాః; కింవా అత్యర్థం చలాశ్చలాః| పిండికా జాన్వధో జంఘామధ్యమాంసపిండికా | భగ్నం కించిదవశేషేణ చ్ఛిన్నం, రుగ్ణం కించిచ్ఛిన్నం, మృదితం పార్శ్వావమోటితం, అవపాటితం ఏకదేశోత్పాటితం, అవనున్నం ప్రేరితం; ఏషాం చ భగ్నాదీనాం లోకత ఏవార్థావగతిః, యతో లౌకికైరేవైతే శబ్దాః ప్రసిద్ధత్వేన తత్ర తత్ర శాస్త్రేఽభిధీయంతే | హన్వోరప్రసిద్ధిరితి హన్వోః స్వవ్యాపారాకరణం| ఆస్యవైరస్యమితి అరసజ్ఞతా| అన్నరసఖేదః అన్నరసే ఖేదోఽవసాదోఽన్నరసఖేదః, సర్వరసేష్వనిచ్ఛేత్యర్థః| అరుచిస్తు వక్ష్యమాణా వక్త్రే ప్రవిష్టాన్నానభ్యవహరణాద్బోద్ధవ్యా| ఉష్ణాభిప్రాయతా ఉష్ణప్రియతా| నిదానోక్తానామనుపశయ ఇతి వచనేనైవ విపరీత ఉపశయోఽర్థలబ్ధోఽపి స్పష్టార్థముచ్యతే; కింవా, అర్థాపత్తేరనైకాంతికత్వేన ఉచ్యతే; యథా- నవజ్వరే దివాస్వప్నే ప్రతిషిద్ధేఽర్థాపత్త్యా పురాణజ్వరే దివాస్వప్నః ప్రాప్నోతి, అథ చ తత్ర దివాస్వప్నో న విహిత ఇత్యర్థాపత్తేరనైకాంతికత్వం వదంతి| నిదానోక్తానామిత్యత్రోక్తగ్రహణాద్యదేవ నిదానత్వేనోక్తం తస్యైవానుపశయిత్వం నిదర్శయతి న పునర్యస్యాపాతతో నిదానత్వం ప్రతిభాతి; తేన, మదాత్యయాదౌ మద్యాదేర్నిదానత్వేన ప్రతీయమానస్యాపి ఉపశయిత్వమేవ||21||

ఉష్ణేత్యాదినా పిత్తజ్వరమాహ- తద్యథేత్యాది|- పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| ద్రవత్వాదగ్నిముపహత్యేతివచనాదుష్ణస్యాపి పిత్తస్య ద్రవత్వేనాగ్నివిపరీతేన గుణేనాగ్నిహంతృతాం దర్శయతి| వక్ష్యతి హి గ్రహణ్యధ్యాయే- “ఆప్లావయద్ధంత్యనలం జలం తప్తమివానలం” (చి.అ.15) ఇతి| బహిర్నిరస్య ప్రపీడయదితివచనేన పిత్తజ్వరే వాతజ్వర ఇవ న సహసా వహ్నిక్షేపణం భవతి, కింతు శనైః స్తోకక్రమేణేతి దర్శయతి| యుగపదేవేతి న వైషమ్యేణ| అభ్యాగమనమభివృద్ధిర్వేతి చ పూర్వేణ యుగపదేవేత్యాదినా పరేణ చ విశేషేణేత్యంతేన చ గ్రంథేన సంబధ్యతే| కోఠాభినిర్వృత్తిః శరీర ఇతి చ్ఛేదః||22-24||

స్నిగ్ధేత్యాదినా శ్లేష్మజ్వరమాహ| స యదేత్యాది పూర్వవత్ కఫజ్వరేఽపి వ్యాఖ్యేయం| నను, శ్లేష్మణ ఆమాశయః స్థానం, తత్ కిం ప్రవిశ్యామాశయమితి వచనేన? నైవం, శ్లేష్మణ ఉరోఽపి ప్రధానం స్థానం, తేనేహోరఃస్థస్యాపి శ్లేష్మణ ఆమాశయప్రవేశం దర్శయతి| యత్ర కేవలామాశయవృత్తి పిత్తం, తత్ర ‘ఆమాశయం ప్రవిశ్య’ ఇతి న కృతం, కింతు ‘ఆమాశయాదూష్మాణముపసృజ్య’ ఇతి కృతం; పిత్తం హ్యామాశయప్రవిష్టమేవ భవతి, తచ్చామాశయైకదేశస్థం గ్రహణీరూపామాశయైకదేశం వహ్నిస్థానం స్వస్థానాద్గచ్ఛతీతి యుక్తం||25-26||

యుగపదితి ఏకకాలం; ఏకదైవ కఫజ్వరే సర్వశరీరవ్యాప్త్యా ఆగమనమభివృద్ధిర్వా భవతీతి దర్శయతి| శీతపిడకాస్తంత్రాంతరే శ్వేతపిడకా ఉచ్యంతే| ‘తస్యేమాని లింగాని భవంతి’ ఇత్యేతావతైవ కఫజ్వరలింగత్వే లబ్ధే పునః ‘శ్లేష్మజ్వరలింగాని భవంతి’ ఇతి వచనం కిమర్థం? బ్రూమః- తస్యేతిపదేన స్వదోషమాత్రప్రత్యవమర్శోఽపి స్యాత్, తేన దోషలింగతైవ పరం లింగానాం మా స్యాదిత్యేతదర్థం పునరభిధానం; కింవా, పూర్వప్రతిజ్ఞయా లింగానాం ప్రాగవచ్ఛేద ఉక్తః, ఉత్తరేణ శ్లేష్మజ్వరలింగాని భవంతీత్యనేనాంత్యావచ్ఛేద ఉచ్యతే; ఏవమన్యత్రాపి వాతజ్వరాదౌ పూర్వరూపే చ పునరుక్తిః పరిహర్తవ్యా||27||

విషమాశనాదిత్యాదినా ద్వాంద్వికసాన్నిపాతికజ్వరానాహ| అనశనం యద్యపి న పిత్తశ్లేష్మకరం, తథాఽప్యగ్నిమాంద్యకరత్వాత్త్రిదోషకరమపి భవతి; కింవా ఏషు విషమాశనాదిషు యథాయోగ్యతయా ద్వంద్వకారణత్వం త్రిదోషకారణత్వం చోన్నేయం, తేనానశనం వాతపిత్తకరం బోద్ధవ్యం; యత్తు పిత్తహరత్వముక్తమనశనస్య, తత్తు పిత్తద్రవాంశక్షయాత్| వచనం హి- “కఫపిత్తే ద్రవే ధాతూ సహేతే లంఘనం మహత్” ఇతి| అన్నపరివర్తాదితి సహసైవాక్రమేణ కృతాభ్యస్తాన్నపరివర్తాత్| అసాత్మ్యగంధో గంధద్రవ్యస్య నాసికయాఽంతఃప్రవేశాద్యథా దోషకరో భవతి న తథాఽసాత్మ్యరూపాదయః, తే హి నావశ్యం శరీరం విశంతి, తేన నేహాసాత్మ్యరూపాదయ ఉక్తాః| యథానిదానమితి యదా ద్వయోర్నిదానం సేవ్యతే తదా ద్వంద్వః, యదా త్రయాణాం నిదానం సేవ్యతే తదా త్రయో దోషాః; ద్వంద్వేఽపి యదా వాతపిత్తయోర్నిదానం సేవ్యతే తదా వాతపిత్తరూపం ద్వంద్వం; ఏవమన్యదపి కుప్యతీత్యర్థః| సర్వే త్రయో దోషా ఇత్యనేనైవ లబ్ధేఽపి యుగపదితివచనం క్రమప్రకోపప్రతిషేధార్థం, యుగపదేవ ప్రకోపమాపద్యంతే న క్రమేణేత్యర్థః||28||

జ్వరలింగానామిత్యాదౌ మిశ్రీభావవిశేషో వాతపిత్తలింగం వా, వాతశ్లేష్మలింగం వా, పిత్తశ్లేష్మలింగం వా| అన్యతమమితి వాతపిత్తజ్వరాదికం||29||

ఆగంతుజ్వరమాహ- అభిఘాతేత్యాది| అభిఘాతో లగుడాద్యభిఘాతః, అభిషంగః కామాద్యభిషంగః, అభిచారోఽథర్వమంత్రాదిర్జ్వరకరః, అభిశాపస్తు గురుసిద్ధాద్యభిశపనం; ఏతత్ ప్రధానత్వేన చతుర్విధం కారణమిహోక్తం; తేన, ఓషధిగంధభూతాభిషంగదుష్టగ్రహనిరీక్షణాదయోఽప్యాగంతుజ్వరహేతవో బోద్ధవ్యాః; కింవా, అభిఘాతగ్రహణేన శరీరాభిహననవాచినాఽసాత్మ్యగంధాదయో గ్రాహ్యాః, అభిషంగేణ తు భూతాభిషంగాదయః| వ్యథాపూర్వమితి ఆగంతౌ ప్రథమం వ్యథా భవతి, పశ్చాద్దోషానుబంధకృతాని లక్షణానీతి దర్శయతి; కింవా, వ్యథాపూర్వమితివచనాదాగంతౌ జ్వరే వ్యథైవ పూర్వరూపమితి వదంతి| రూపం తు యదేవ జ్వరస్య ప్రాత్యాత్మికం సంతాపరూపం తదేవ వాతజ్వరాదిలక్షణరహితం బోద్ధవ్యం ప్రథమతః, ఉత్తరకాలీనదోషానుబంధే తు యథావక్ష్యమాణదోషలింగాన్యేవ భవంతి| అష్టమ ఇతివచనేనాభిఘాతాదిహేతుచతుష్టయయోగప్రాప్తం చాతుర్విధ్యం నిషేధ్య వ్యథాపూర్వకత్వేనైకరూపయోగాదేకవిధత్వం చతుర్ణాం దర్శయతి; చాతుర్విధ్యే హ్యాగంతోర్నాష్టమత్వం, నవమత్వాదయోఽపి స్యుః| కించిత్కాలమితి స్తోకకాలం; కేచిత్ త్ర్యహం వదంతి, అన్యే సప్తాహమాహుః| ఆగంతౌ హి సప్తాహాదూర్ధ్వం దోషలింగాని భవంతీతి దృష్టం| తత్ర యస్యాగంతోర్యాదృశో దోషానుబంధో భవతి తమాహ- తత్రాభిఘాతేత్యాది| వాతపిత్తాభ్యామితి కశ్చిద్వాతేన, కశ్చిత్ పిత్తేన, కశ్చిద్వాతపిత్తాభ్యాం| వచనం హి- “కామశోకభయాద్వాయుః, క్రోధాత్ పిత్తం, త్రయో మలాః| భూతాభిషంగాత్ కుప్యంతి భూతసామాన్యలక్షణాః” (చి.అ.3) ఇతి| భూతాభిషంగే తు యద్యపి త్రిదోషప్రకోప ఉక్తః, తథాఽపి తత్ర వాతపిత్తయోరేవైతద్వచనబలాత్ ప్రాధాన్యం||30||

ఆగంతోర్నిజాద్భేదమాహ- స ఇత్యాది| విశేషలింగతా ఆగతోర్వ్యథాపూర్వకవ్యాఖ్యానే వ్యాకృతా, సముత్థానవిశేషోఽప్యభిఘాతాదిరుక్తః, ఉపక్రమవిశేషోఽపి ‘సాధారణేన కర్మణా చోపచర్యతే’ ఇతి వచనేనైవాత్ర కథ్యతే| సాధారణేనేతి దైవయుక్తివ్యపాశ్రయేణ; దైవవ్యపాశ్రయం హి బలిమంగలహోమాది, యుక్తివ్యపాశ్రయం హి లఘ్వశనాపతర్పణయవాగూకషాయపానాది| ప్రకృతిరుక్తేతి స్వభావోఽపి వాతాదిజ్వరాణాం నిదానాద్యుపహిత ఉక్త ఇత్యర్థః||31||

నిజాగంతువిశేషాచ్చ ద్వివిధమితి సంబంధః| నిజం ద్వివిధమిత్యాదౌ ద్వైవిధ్యం (సంసృష్టాసంసృష్టజన్యత్వేన ) శీతోష్ణాభిప్రాయభేదాత్, త్రివిధం త్రిదోషభేదాత్, చతుర్విధం ప్రత్యేకం వాతాదిదోషజన్యభేదాత్| తత్ర చాతుర్విధ్యే ద్వంద్వజ్వరాః ప్రతిక్షిప్యంతే, తేషాం ప్రత్యేకం వాతాదిజ్వరసదృశత్వాత్; త్రిదోషజ్వరస్తు అసాధ్యతాయోగాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యతాయోగాద్వా పృథగుచ్యతే||32||

తస్యేమానీత్యాదినా సర్వజ్వరసాధారణం పూర్వరూపమాహ| ఏతాని చ పూర్వరూపాణ్యాగంతోరపీత్యేకే వదంతి; అన్యే తు నిజానామేవైతానీతి వదంతి, ఆగంతోస్తు వ్యథైవ పూర్వరూపం| అత్రాప్యనన్నాభిలాషారోచకయోః పూర్వవద్భేదః| దౌర్బల్యం శరీరబలహానిః, అల్పప్రాణతా చ మానసబలహానిర్బోద్ధవ్యా; కింవా దౌర్బల్యం మాంసాపచయః| దీర్ఘసూత్రతా చిరేణ కార్యకర్తృత్వం| జ్వరపూర్వరూపాణి భవంతి ప్రాక్సంతాపాదితి చ్ఛేదః, జ్వరరూపసంతాపాత్ ప్రాగేతాని పూర్వరూపాణి భవంతీత్యర్థః| అపిచ సంతాపార్తమనుబధ్నంతీత్యనేన ప్రవ్యక్తేఽపి జ్వరే కానిచిత్పూర్వరూపాణి ముఖవైరస్యారుచ్యాదీని భవంతీతి దర్శయతి| న చైవం పూర్వరూపానువృత్తౌ రిష్టత్వం వాచ్యం; యతః సర్వపూర్వరూపాణామతిమాత్రానువర్తనం రిష్టముక్తం| వచనం హి- “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః” (ఇ.అ.5) ఇతి; కింవా, అస్య శ్లోకస్యాన్య ఏవార్థః, తమింద్రియే వక్ష్యామః| న చారుచ్యాదీనాం వ్యక్తజ్వరభావిత్వేన పూర్వరూపత్వం హన్యతే, యతో లింగాంతరయుక్తాన్యరుచ్యాదీని లింగాని భవంతి, లింగాంతరవిరహితాని తు పూర్వరూపాణి||33||

ఏకైకశో జ్వరలింగానీత్యత్ర లింగశబ్దేన నిదానపూర్వరూపాదీన్యుచ్యంతే| విస్తరసమాసాభ్యామితి విస్తరేణ వాతాదిజ్వరోక్తాః, సమాసేన సంసర్గసన్నిపాతజాః; యస్త్వత్ర సమాసేనోక్తః స చికిత్సితే ప్రపంచనీయ ఇతి భావః||34||

సంప్రతి జ్వరస్య మహాప్రభావతాం దర్శయితుం పూర్వోత్పత్తిప్రకారమాహ- జ్వరస్త్విత్యాది| మహేశ్వరకోపప్రభవ ఇత్యనేన జ్వరచికిత్సితే “ద్వితీయే హి యుగే శర్వమక్రోధవ్రతమాస్థితం” (చి.అ.3) ఇత్యాదిగ్రంథే వక్ష్యమాణాం జ్వరోత్పత్తిమాహ| క్రోధభవత్వేన చ శ్లేష్మజన్యస్యాప్యాగ్నేయత్వం దర్శయతి; క్రోధో హ్యగ్నిరూపః, తేన తన్మయోఽపి జ్వరస్తథైవ; అత ఏవోక్తం- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్ పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్ పిత్తాధికేఽధికం” (వా.చి.అ.1) ఇతి| న చ రుద్రకోపభవత్వేన లోభాభిద్రోహప్రభవత్వం జ్వరస్య విరుధ్యతే; యతో రుద్రకోపోద్భూత ఏవ జ్వరో లోభాభిద్రోహస్వరూపపాపాచారప్రాప్త్యా పురా మనుష్యేషు భూతః| సర్వప్రాణినాం జ్వర ఏవ ప్రాణహర ఇతి మరణకాలే సర్వప్రాణినాం జ్వర ఏవ ప్రాణహర ఇతి దర్శయతి| దేహేంద్రియమనస్తాపకర ఇత్యత్ర ప్రత్యేకం తాపలక్షణం జ్వరచికిత్సితే బోద్ధవ్యం “వైచిత్త్యమరతిర్గ్లానిర్మనఃసంతాపలక్షణం” (చి.అ.3) ఇత్యాదినా| జ్వరయతి సంతాపయతి| ఇతిశబ్దో హేతౌ; తేన, యస్మాదుక్తమహేశ్వరక్రోధప్రభవత్వాదియుక్తః, తస్మాత్| సర్వరోగాణామధిపతిరివేతి సర్వరోగాధిపతిః| నానావిధైః శబ్దైరితి హస్తిషు పాకలో, గోషు ఖేరికో , మత్స్యానామింద్రజాలో, విహంగానాం భ్రామరక ఇత్యాదిశబ్దైః| సర్వప్రాణభృతః సజ్వరా ఏవ జాయంతే సజ్వరా ఏవ మ్రియంతే చ తత్ కిమితి తేషాం జన్మని మరణే వా సంతాపాత్మా జ్వరో న లక్ష్యత ఇత్యాహ- స మహామోహ ఇతి; జన్మమరణయోర్మహామోహరూపో జ్వరో భవతి, న సంతాపాత్మేత్యర్థః| అత ఏవోక్తం- “జ్వరప్రభావో జన్మాదౌ నిధనే చ మహత్తమః” (చి.అ.3) ఇతి| జన్మని మహామోహరూపతామాహ- తేనేత్యాది| ప్రాగ్దైహికం జన్మాంతరకృతం| నను, శుద్ధసత్త్వానుగమాత్ ప్రాగ్దైహికం స్మరణం యుక్తం; వచనం హి- “యదా తేనైవ శుద్ధేన మనసా యుజ్యతే, తదా జాతిమతిక్రాంతామపి స్మరతి” (శా.అ.3) ఇతి| న, తస్య శుద్ధమనఃసత్త్వానువృత్తేరపవాదత్వాదేతత్పరిత్యజ్యాన్యత్ర జ్వరస్య ప్రాగ్దైహికవిస్మారకత్వం జ్ఞేయం| మరణే మహామోహతామాహ- సర్వప్రాణభృతామిత్యాది| జ్వర ఏవ మహామోహరూప ఏవేతి భావః; తేన మ్రియమాణాః సర్వే మహామోహం ప్రవిశంతీత్యర్థః||35||

సంప్రతి సూత్రితం చికిత్సాసూత్రమాహ- తత్రేత్యాది| యద్యపి చికిత్సితే జ్వరాదౌ లంఘనం వక్ష్యతి, తథాఽపీహ పాక్షికలఘ్వశనవిధానం న విరోధి, లఘ్వశనస్యాపి లాఘవకర్తృత్వేనైవ లంఘనత్వాత్; కింవా, యత్ర వాతాదిజ్వరే లంఘనం న కర్తవ్యం తత్ర లఘ్వశనం బోద్ధవ్యం, అపతర్పణం చ లంఘనమేవ| అథ కిమితి వాతికేఽపి జ్వరే వాతకారకం లఘ్వశనమపతర్పణం వా కార్యమిత్యాహ- ఆమాశయసముత్థత్వాదిత్యాది| ఆమాశయసంబంధేన వాతోఽపి మనాగ్లంఘనీయః స్థానాపేక్షయా భవతీతి భావః| వచనం హి- “స్థానం జయేద్ధి పూర్వం స్థానస్యావిరోధేన” ఇతి||36||

యథాస్వౌషధసిద్ధస్యేతి వాతాదిజ్వరే వాతజ్వరాదిహరద్రవ్యసిద్ధస్య| కథం సర్పిః సర్వత్ర కార్యమిత్యాహ- సర్పిర్హి స్నేహాదిత్యాది| సంస్కారాత్ కఫమితి కటుతిక్తాదికఫహరసంస్కారాత్| యద్యపి చ ‘యథాస్వౌషధసిద్ధస్య’ ఇతి వచనాద్వాతేఽపి వాతహరసంస్కృతమేవ సర్పిర్విహితం , తథాఽపి వాతే రూక్షవిపరీతేన స్నేహేనాపి సర్పిర్వాతహరమేవ, పిత్తేఽప్యుష్ణవిపరీతశైత్యాన్వితం, కఫే తు సర్పిషః స్నేహశైత్యాదినా సమానేన కశ్చిన్న స్వాభావికో విరోధిగుణోఽస్తి కింతు సంస్కారాద్ధితమేవేతి దర్శయతి| ఊష్మాణం చేతి జ్వరప్రభావభూతమూష్మాణం; న పిత్తోష్మాణం, తస్య పిత్తగ్రహణేనైవ గ్రహణాత్| అనేన జ్వరస్యోష్మహరణేన సర్పిషో జ్వరవ్యాధిప్రత్యనీకత్వం దర్శితం భవతి| అత్ర వాతశమనం సర్పిషోఽభిధాయ పిత్తశమనేఽభిధాతవ్యే కఫశమనముచ్యతే, శేషతో వక్తవ్యోష్మరూపవ్యాధిప్రత్యనీకతయాఽపి పిత్తశమనహేతోః శైత్యస్య సమానగుణత్వాత్; యది త్విహ మధ్యే పిత్తప్రశమనముచ్యతే, తదా పునః సంస్కారాత్ కఫమిత్యుక్త్వా శైత్యాదూష్మాణమితి వక్తవ్యం స్యాత్| యత్ర తు శ్లోకపాఠే వ్యాధిప్రత్యనీకత్వం ఘృతస్య పృథఙ్నోక్తం; తత్ర, ‘స్నేహాద్వాతం శమయతి’ ఇత్యాదౌ వాతమను పిత్తమేవ కృతమితి సాధు కృతం| తస్మాదితి దోషవ్యాధిప్రత్యనీకత్వాత్| జీర్ణజ్వరేష్వితి వచనేనామజ్వరే నిషేధయతి, సామే హి సమానగుణత్వాత్ సర్పిరహితం| శాంతిమితి సంతాపశాంతిం| అభిప్రేత్యేతి బుద్ధ్యా స్వీకృత్య, తథా జీర్ణజ్వరే ఘృతం ‘దదాతి’ ఇతి శేషః| నన్వత్ర, శ్లోకే సర్పిర్గుణకథనే కిమితి వ్యాధిరూపోష్మశమనం నోచ్యతే? బ్రూమః- పిత్తోష్మావ్యతిరిక్తత్వేన జ్వరోష్మణః పిత్తశమనేనైవ లబ్ధత్వాత్| నను యద్యేవం గద్యపాఠే పృథఙ్న తర్హి పఠనీయ ఊష్మా? బ్రూమః- యావానూష్మా శారీరః స పైత్త ఏవ, యతో బ్రూతే- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి” (వా.చి.అ.1) ఇత్యాది, తథా “పిత్తాదూష్మోష్మణః పక్తిర్నరాణాముపజాయతే” (సూ.అ.17) ఇతి; కింతు, నాసావూష్మా కదాచిత్ పిత్తేన సామ్యేఽప్యేకో భవతి, యథా- కఫజ్వరే; కదాచిత్త్వధికే పిత్తే వహ్నిరూప ఊష్మా మందో భవతి, యథా- పిత్తాగ్నిమాంద్యే; తదేవమూష్మా పిత్తాద్భిన్నోఽభిన్నశ్చ భవతి; తత్ర భేదం గృహీత్వా గద్యపాఠే పృథగ్ జ్వరోష్మా పఠితః, శ్లోకపాఠే త్వభేదవివక్షయా న పృథక్ పఠితః| జ్వరే తు పిత్తోష్మా జ్వరప్రభావేణ వర్ధతే, స చ ప్రభావో జ్వరస్య దోషదూష్యవిశేషాత్మకస్య, తథా “జ్వరస్త్రిపాదస్త్రిశిరః” ఇత్యాద్యుక్తప్రాణివిశేషస్య జ్ఞేయః| నను సర్పిః కథం పిత్తం హంతి? యతః, యథా పిత్తవిపరీతశైత్యం సర్పిషి, తథా పిత్తసమానః స్నేహోఽప్యస్తి| నైవం, పిత్తే “సస్నేహం” (సూ.అ.1) ఇతీషదర్థేన సశబ్దేనాల్పస్య స్నేహస్యాభిధానాత్, ఉష్ణత్వం తు పిత్తే ప్రధానం| యద్యపి పిత్తం జలేనాప్యారబ్ధం, తథాఽపి తత్ర శైత్యమభిభూయాగ్నికృతమౌష్ణ్యమేవాధికం భవతి, తథా తేజసో రౌక్ష్యేణ జలకృతస్నేహోఽపి పిత్తేఽభిభూయతే, ద్రవత్వం తు జలకృతం తేజసా నాభిభూయతే, దృశ్యతే హ్యగ్నిసంపృక్తే జలే ద్రవత్వమల్పస్నేహతా ఉష్ణతా చేతి| కింవా, కిమనేన తప్తజలదృష్టాంతేన, అదృష్టకృత ఏవాయం భూతానాముత్పాదః; తేన, కశ్చితేవ గుణః పాంచభౌతికత్వేఽపి ద్రవ్యాణామావిర్భూతో భవతి, నతు సర్వే; యథా- శాలిషు తోయకృతం మధురత్వం, న తు గౌరవమిత్యుక్తం సూత్రస్థానే| ఉత్సర్గతః సస్నేహస్యాపి పిత్తస్య కదాచిత్తేజోభూయస్త్వేన రూక్షత్వమపి భవతి జీర్ణజ్వరే, తేన స్నిగ్ధశీతం సర్పిర్హితం తత్ర భవతీతి న దోషః| అత ఏవోక్తం చికిత్సితే- “రూక్షం తేజో జ్వరకరం” (చి.అ.3) ఇత్యాది| న చ వాచ్యం- యత్- సాంసిద్ధికమపి చేత్ పిత్తస్య స్నిగ్ధత్వమపైతి తదా వాతస్యాపి రౌక్ష్యం కిమితి నాపైతీతి; యతో విచిత్రా ఏవ హి గుణా అప్రతిక్షేపణీయాః ప్రతిక్షేపణీయాశ్చ; తత్ర యే న సర్వదా దృశ్యంతే వాతశైత్య-పిత్తస్నేహాదయః, త ఏవ ప్రతిక్షేపణీయాః; నాన్యే, తథైవ దృష్టత్వాత్| తుల్యగుణమితి సర్వథా తుల్యగుణం| నను సంస్కారాత్ కఫహంతృత్వే సంస్కారేణైవ కఫో హన్యతే , కస్తత్ర సర్పిషో వ్యాపార ఇత్యాహ- నాన్య ఇత్యాది| నాన్య ఇతి తైలాదిః| సంస్కారమనువర్తత ఇతి సంస్కారకద్రవ్యకార్యం కరోతి| ఏతేనైతద్దర్శయతి- యత్- తేనైవ ద్రవ్యేణ యాదృఙ్మానేన ఘృతం సంస్క్రియతే, అన్యత్ర తైలాదిస్నేహస్తథైవ యది సంస్క్రియతే తదా ఘృతమేవాన్యస్నేహేభ్యో విశేషేణ సంస్కారకద్రవ్యకార్యం కరోతి; అయం ఘృతప్రభావోఽధికః, తేన సంస్కారాత్ కఫవిజయే ఘృతమేవ కర్తవ్యమిత్యర్థః| ప్రపంచితశ్చాయమర్థః స్నేహాధ్యాయే||37-40||

నను స్నేహాద్వాతం శమయతీత్యాదిగ్రంథో గద్యేనైవోక్తః, తత్ కిమర్థం శ్లోకేనోచ్యత ఇత్యాహ- గద్యోక్తో య ఇత్యాది| తద్వ్యక్తివ్యవసాయార్థమిత్యత్ర తద్వ్యక్తిర్గద్యోక్తార్థస్య వ్యక్తిః ప్రసన్నతేతి యావత్, వ్యవసాయః అధ్యవసాయో గ్రహణమిత్యర్థః; యస్మాత్ పూర్వోక్తార్థస్పష్టీకరణార్థం పునః శ్లోకేనాభిధానం, తస్మాత్ ప్రయోజనాంతరయుక్తత్వాన్న పునరుక్తిదోష ఇతి భావః| గద్యోక్తాపేక్షయా శ్లోకాభిధానం సుఖగ్రహణం భవతీతి లోకసిద్ధమేవ| అత్ర చ గద్యోక్త ఇత్యుపలక్షణం, తేన శ్లోకోక్తోఽపి శ్లోకేనోచ్యత ఇతి బోద్ధవ్యం; యథా- ఆరగ్వధీయే| ఏవం గద్యోక్తోఽపి గద్యేనేతి బోద్ధవ్యం; యథా- ప్రపంచేన కారణాద్యభిధాయోక్తం- “ఏవమసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః ప్రజ్ఞాపరాధః పరిణామశ్చ” (సూ.అ.11) ఇత్యాది| తథా శ్లోకేనోక్తోఽపి గద్యేనోచ్యతే, యథా- “బ్రహ్మణా హి యథా ప్రోక్తం” (సూ.అ.1) ఇత్యాది శ్లోకేనాభిధాయ ఆద్యేఽధ్యాయే పునరన్యత్రోక్తం- “యమాయుర్వేదమశ్వినౌ మహ్యం ప్రాయచ్ఛేతాం” (చి.అ.1.పా.4) ఇత్యాది| అత్ర శ్లోకాభిధానమేవ సుఖగ్రహణార్థమితి జ్ఞేయం| కింవా, తద్వ్యక్తివ్యవసాయార్థమితి యథాయోగ్యతయా బోద్ధవ్యం| తేన, ప్రపంచాభిధానమర్థవ్యక్త్యర్థం బోద్ధవ్యం, సంక్షేపాభిధానం తు వ్యవసాయార్థం; తేన గద్యశ్లోకాభిధానాభ్యాం వ్యక్తివ్యవసాయౌ క్రియేతే| తత్ర ప్రపంచాభిధానేఽర్థస్య వ్యక్తిః స్ఫుటైవేతి, సంక్షేపాభిధానం తు ప్రపంచాపేక్షయా సుఖగ్రహణం భవతి||41||

సంగ్రహే యద్యపి హేతుపర్యాయాః పూర్వముక్తాస్తదను హేతుత్రైవిధ్యం, తథాఽపి ఛందోఽనురోధేన తద్విపర్యయకథనం| నామరూపా యోగరూఢాః పర్యాయా నామపర్యాయాః| పంచవిధం గదమితి ఆగ్నేయాదిభేదేన| ‘గదపర్యాయనామాని’ ఇతి పాఠే యల్లింగపర్యాయాభిధానం తస్య వ్యాధిపంచవిధగ్రహశబ్దేనైవ ‘తస్యోపలబ్ధిః’ ఇత్యాదిగ్రంథాంతర్నివిష్టసకలార్థస్య గృహీతత్వాద్గ్రహణం; ‘గదలక్షణపర్యాయాన్’ ఇతి పాఠే తు పూర్వపక్షో నాస్త్యేవ, పాఠస్తు నాయమతిప్రసిద్ధః| ప్రకృష్టాసన్నకారణం జ్వరస్య రూక్షాది ప్రకృష్టం, ఆసన్నం వాతాది; తథా ప్రకృష్టం రుద్రకోపః, ఆసన్నం తు రూక్షాది| యద్యపి రూపాత్ పశ్చాత్ పూర్వరూపముక్తం, తథాఽపి ఛందోనురోధాత్ పూర్వరూపమగ్రే కృతం; కింవా, వాతాదిజవిశిష్టజ్వరలక్షణానామవ్యక్తానాం విశిష్టజ్వరపూర్వరూపతాం సూచయతా పూర్వరూపం పూర్వంకృతం; వాతాదిజ్వరలక్షణాని హ్యవ్యక్తాని పూర్వరూపాణి భవంతి||42-44||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే జ్వరనిదానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||