૧. જ્વરનિદાનમ્

સઙ્ક્ષેપેણ હેતુલિઙ્ગાભિધાયકં સૂત્રસ્થાનમનુ પ્રપઞ્ચેન હેતુલિઙ્ગાભિધાયકં નિદાનસ્થાનમુચ્યતે; હેતુલિઙ્ગજ્ઞાનપૂર્વિકા હિ ચિકિત્સા સાધ્વી ભવતિ| યચ્ચ ચિકિત્સાસૂત્રમાત્રમભિધાતવ્યં, તદુપશયાન્તર્ગતમેવેતિ કૃત્વા; કિંવા, હેતુલિઙ્ગાભિધાનસ્યાપિ ચિકિત્સાર્થત્વાચ્ચિકિત્સાસૂત્રમાત્રાભિધાનમિહ | તત્રાપિ ચ શારીરવિકારેષુ પ્રધાનત્વાજ્જ્વરસ્યૈવ નિદાનમાદાવુચ્યતે| યથા ચ જ્વરઃ પ્રધાનં તથાઽત્રૈવ ‘જ્વરસ્તુ ખલુ’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ; તથા ચિકિત્સિતેઽપિ વક્ષ્યતિ- “દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપી સર્વરોગાગ્રજો બલી” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિ| યત્તુ વક્ષ્યતિ- “પુરા ગુલ્મોત્પત્તિરભૂત્” (નિ.અ.૮) ઇતિ; તત્ર પુરાશબ્દ આદ્યાવિર્ભાવે ગુલ્મસ્ય વર્તતે, નતુ જ્વરસ્ય પ્રાગ્ભાવે; દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસે હિ જ્વરપરિગૃહીતાનાં પ્રાણિનાં દિક્ષુ વિદ્રાવણાદિના ગુલ્મોત્પત્તેરુક્તત્વાત્| નિદાનં કારણમિહોચ્યતે, તચ્ચેહ વ્યાધિજનકં વ્યાધિબોધકં ચ સામાન્યેનોચ્યતે| તત્ર વ્યાધિજનકં નિદાનં હેતુઃ, વ્યાધિબોધકં ચ કારણં નિદાનપૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિરૂપમ્| તત્ર હેતુરૂપં નિદાનં જનકં ચ ભવતિ, વ્યાધેર્બોધકં ચ ભવતિ| અત એવ પ્રથમમ્ ‘ઇહ ખલુ’ ઇત્યાદિના હેતુમભિધાય તસ્યોપલબ્ધિર્નિદાનેત્યાદિના પુનર્હેતુરપ્યુક્તઃ| જ્વરસ્ય નિદાનં જ્વરનિદાનમ્| કિંવા, નિદાનશબ્દો જનકકારણવચન એવ; તં જ્વરસ્ય જનકકારણં નિદાનમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો જ્વરનિદાનમ્| તેન પૂર્વરૂપાદીનામપિ જ્ઞપ્તિહેતૂનાં તથા ચિકિત્સાસૂત્રસ્ય ચ ગ્રહણમ્||૧-૨||

તદેવં જ્વરનિદાને વક્તવ્યે સર્વવ્યાધિસાધારણમેવ નિદાનં વક્તુમુદ્યતઃ સામાન્યપૂર્વકત્વાદ્વિશેષસ્ય, તત્રાપ્યુત્પન્નસ્ય વ્યાધેર્લક્ષણં યુક્તમિતિ કૃત્વા ઉત્પત્તિહેતુમેવ વ્યવહારાર્થં લક્ષણાર્થં ચ પર્યાયૈરાહ- ઇહ ખલ્વિત્યાદિ| ઇહેતિ ઇહ પ્રકરણે કારણાભિધાયકે હેત્વાદયોઽનર્થાન્તરે ; પ્રકરણાન્તરે અર્થાન્તરેઽપિ હેત્વાદિશબ્દા ભવન્તીતિ દર્શયતિ; યથા- વક્ષ્યતિ- “હેતુરકૃતકત્વાત્” (વિ.અ.૮) ઇતિ, તથા “દશૈવાયતનાનિ સ્યુઃ” (સૂ.અ.૨૯), તથા “કર્તા, મન્તા, વેદિતા, બોદ્ધા” (શા.અ.૪) ઇત્યાદૌ, પ્રત્યયસ્ય લડાદૌ, ઉત્થાનસ્ય ઉદ્ગમનાદૌ| હેત્વાદિભૂરિપર્યાયકથનં શાસ્ત્રે વ્યવહારાર્થં, તથા હેત્વાદિશબ્દાનામર્થાન્તરેઽપિ વર્તમાનત્વે પર્યાયાન્તરેણ સમં સામાનાધિકરણ્યાત્ કારણ એવ વૃત્તિર્નિયમ્યતે; તેન, એકસ્મિન્નર્થે યસ્મિંસ્તે શબ્દાઃ પ્રવર્તન્તે તત્ કારણમિતરહેત્વાદ્યર્થેભ્યો વ્યવચ્છિદ્યતે; તેન, લક્ષણાર્થં ચ પર્યાયાભિધાનં ભવતિ| એવમન્યત્રાપિ વ્યાધ્યાદિપર્યાયાભિધાનેઽપિ વ્યાખ્યેયમ્| ઇહ ચાષ્ટસઙ્ખ્યાયા મઙ્ગલત્વેન, તથાઽષ્ટવિધવ્યાધિજ્વરાદ્યભિધાનાનુષઙ્ગાચ્ચાષ્ટાવેવ હેતુપર્યાયા ઉક્તાઃ; તેનાપરેઽપિ યોનિમૂલમુખપ્રકૃત્યાદયો હેતુપર્યાયા બોદ્ધવ્યાઃ, તે ચ તન્ત્રવિસ્તરભયાન્નોક્તાઃ| એવં રોગપર્યાયાન્તરાનભિધાનેઽપિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્યનુસરણીયમ્| હેતોર્ભેદમાહ- તત્ ત્રિવિધમિત્યાદિ| એતચ્ચાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદિ દીર્ઘઞ્જીવિતીયે તિસ્રૈષણીયે ચ પ્રપઞ્ચિતમિતિ નેહ પ્રપઞ્ચ્યતે| અત્ર પાઠાદેવ ત્રિત્વે સિદ્ધે ત્રિવિધમિતિવચનં બહુપ્રપઞ્ચસ્યાપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદેસ્ત્રૈવિધ્યાનતિક્રમોપદર્શનાર્થં, તથા પ્રત્યેકમયોગાતિયોગમિથ્યાયોગભેદાત્ત્રિવિધત્વદર્શનાર્થં ચ| એતચ્ચ હેતુત્રિતયમુક્તમપિ પુનઃ પ્રકરણવશાદુચ્યમાનમિહ ન પુનરુક્તં દોષમાવહતિ| એતચ્ચાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થાદેસ્ત્રૈવિધ્યં મૂલકારણં પ્રતિ નિયામકં, તેન “જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તમુદીર્યતે” (નિ.અ.૮) ઇત્યાદ્યુક્તરોગાદિરૂપપ્રત્યાસન્નકારણાનવરોધો નોદ્ભાવનીયઃ| કિંવા, રક્તપિત્તાદિકારણે જ્વરાદાવપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદ્યેવ મૂલકારણં, તેન જ્વરાદિકાર્યે રક્તપિત્તાદૌ જ્વરાદિકારણમેવ મૂલકારણં ભવતિ| “કાલબુદ્ધીન્દ્રિયાર્થાનાં યોગો મિથ્યા ન ચાતિ ચ” (સૂ.અ.૧) ઇતિ પૂર્વોક્તક્રમભેદેનેહાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગસ્યાદાવભિધાનેન સર્વેષામેવૈષાં રોગકર્તૃત્વે પ્રાધાન્યં દર્શયતિ, મા ભૂદેકાન્તાભિધાનેન પ્રધાનતાનિયમઃ| યદ્યપિ ચ મૂલભૂતત્વેન પ્રજ્ઞાપરાધઃ પ્રધાનં ભવતિ , તથાઽપિ પ્રત્યાસન્નકારણત્વેન તથાઽબુદ્ધિપૂર્વકસ્યાપ્યુત્કટશબ્દમિથ્યાયોગાદેરપિ કારણત્વેનાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગોઽપિ પ્રધાનમ્| યદ્યપિ કાલો દુષ્પરિહરત્વેન પ્રધાનં, તથાઽપિ સોઽપીન્દ્રિયાર્થપરાધીનત્વેનાપ્રધાનં, કાલાતિયોગાદયો હીન્દ્રિયાર્થશીતાદ્યતિયોગાદિભ્ય એવ પ્રાયો ભવન્તિ||૩||

હેતોર્હેતુત્વં કાર્યે ભવતીતિ હેતુકાર્યં વ્યાધિમાહ- અતસ્ત્રિવિધા ઇત્યાદિ| ન ચાત્ર યથાસઙ્ખ્યમ્, એકરૂપાદપિ હેતોસ્ત્રિવિધવ્યાધ્યુત્પાદાત્| અત્રાપિ ત્રિવિધવચનમાનન્ત્યેઽપિ રોગાણામાગ્નેયત્વાદ્યનતિક્રમોપદર્શનાર્થમ્| આગ્નેયાઃ પૈત્તિકાઃ, સૌમ્યાઃ કફજાઃ, વાયવ્યાઃ વાતજાઃ| યદ્યપિ પ્રધાનત્વેન વાયવ્યા એવ પ્રથમં નિર્દેષ્ટું યુજ્યન્તે, તથાઽપીહ જ્વરે પિત્તસ્ય પ્રધાનત્વાદાગ્નેયાભિધાનમ્| આગ્નેયસૌમ્યવાયવ્યા ઇતિ સમાસેનૈકૈકસ્માદપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદેસ્ત્રિવિધરોગોત્પત્તિત્વં દર્શયતિ, અસમાસે હિ યથાસઙ્ખ્યમપિ શઙ્ક્યેત| અન્યથાઽપિ વ્યાધીનુક્તહેતુજાનાહ- દ્વિવિધાશ્ચાપરે ઇત્યાદિ| રાજસતામસાનાં ચ વિચ્છિદ્ય પાઠેનેહ તન્ત્રે શારીરવ્યાધ્યધિકારપ્રવૃત્તેઽનધિકારત્વેનાપ્રપઞ્ચનીયત્વં દર્શયતિ, અભિધાનં ચ રાજસતામસયોરિહ વ્યાધિકથનસ્ય ન્યૂનતાપરિહારાર્થમ્| આગન્તવશ્ચાભિઘાતાદિજા રોગા આગ્નેયાદિષ્વેવાન્તર્ભવન્તિ; યતસ્તત્રાપિ હિ દોષપ્રકોપોઽવ્યપદેશ્યોઽસ્ત્યેવ; કિંવા, અપરે ઇતિ અપ્રધાનાઃ, પરો હિ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે; અપ્રધાનત્વે ચોક્તૈવોપપત્તિઃ||૪||

વ્યાધીનામાગ્નેયાદિવિભાગં દર્શયિત્વા વ્યવહારાર્થં લક્ષણાર્થં ચ પર્યાયાનાહ- તત્ર વ્યાધિરિત્યાદિ| અત્રાપિ પર્યાયાણામનર્થાન્તરેણાતઙ્કાદિશબ્દાનાં ભયાદ્યર્થતાવ્યુદાસાદ્વ્યાધિલક્ષણત્વં બોધ્યમ્| આતઙ્કશબ્દેન હિ ભયમપ્યુચ્યતે, વિકારશબ્દેન હિ ઇન્દ્રિયાદયોઽપિ ષોડશ વિકારા ઉચ્યન્તે| તથા વ્યાધ્યાદિશબ્દાનાં વ્યુત્પત્ત્યા રોગધર્મા લક્ષણીયાઃ| તથા હિ- વિવિધં દુઃખમાદધાતીતિ વ્યાધિઃ; પ્રાયેણામસમુત્થત્વેનામય ઇત્યુચ્યતે; આતઙ્ક ઇતિ દુઃખયુક્તત્વેન કૃચ્છ્રજીવનં કરોતિ, વચનં હિ- “આતઙ્કઃ કૃચ્છ્રજીવને” ઇતિ; યક્ષ્મશબ્દેન ચ રાજયક્ષ્મવદનેકરોગયુક્તત્વં વિકારાણાં દર્શયતિ; જ્વરશબ્દેન ચ દેહમનઃસન્તાપકરત્વં; વિકારશબ્દેન ચ શરીરમનસોરન્યથાકરણત્વં વ્યાધેર્દર્શયતિ; રોગશબ્દેન ચ રુજાકર્તૃત્વમ્||૫||

ઇદાનીં વ્યાધેર્જનકહેતુમભિધાય તથા તદ્ધેતુજન્યં ચ વ્યાધિમુક્ત્વા તસ્ય વ્યાધેર્જ્ઞાનોપાયમાહ- તસ્યેત્યાદિ| અવિજ્ઞાતે હિ વ્યાધૌ ચિકિત્સા ન પ્રવર્તતે, અતઃ સામાન્યેન વ્યાધિજ્ઞાનોપાયનિદાનપઞ્ચકાભિધાનં યુક્તમ્||૬||

નિદાનં વિવૃણોતિ- તત્રેત્યાદિ| અગ્રે ઉક્તમિતિ ‘ઇહ ખલુ’ ઇત્યાદિના ‘પરિણામશ્ચ’ ઇત્યન્તેન| કારણં ચ વ્યાધીનાં સન્નિકૃષ્ટં વાતાદિ, વિપ્રકૃષ્ટં ચાર્થાનામયોગાદિ; પુનર્વિપ્રકૃષ્ટં કારણં રક્તપિત્તસ્ય જ્વરસન્તાપ ઇત્યાદિ; પુનશ્ચ વ્યાધીનાં સામાન્યેન વિપ્રકૃષ્ટં કારણમુક્તં યથા- “પ્રાગપિ ચાધર્માદૃતે ન રોગોત્પત્તિરભૂત્” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિ; તદેતત્ સર્વમપિ કારણશબ્દેન ગ્રાહ્યમ્| તત્રાધર્મકાર્યત્વેન વ્યાધીનાં દૈવવ્યપાશ્રયપ્રાયશ્ચિત્તબલિમઙ્ગલેત્યાદિચિકિત્સાસાધ્યત્વં પ્રતીયતે, રુદ્રકોપભવત્વેન ચ જ્વરસ્ય મહાપ્રભાવત્વં તથાઽઽગ્નેયત્વં ચ પ્રતીયતે; ક્રોધો હ્યાગ્નેયઃ, તેન તન્મયો જ્વરોઽપ્યાગ્નેયઃ| તથાચ વચનમ્- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્ પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકેઽધિકમ્” (વા.ચિ.અ.૧) ઇતિ| વાતાદિજન્યત્વજ્ઞાનેન ચ વાતાદિવિપરીતભેષજસાધ્યત્વં તથાઽનુદ્ભૂતવાતાદિવિકારાન્તરસમ્બન્ધોઽપિ ભાવી કલ્પ્યતે| અસાત્મ્યરૂક્ષાદિહેતુસેવાદર્શનેન ચ ભાવી વ્યાધિસ્તજ્જન્ય ઉન્નીયતે| વ્યાધિપરીક્ષાયાં ચ સન્દેહે જાતે યસ્ય વ્યાધેર્હેતુસેવા દૃશ્યતે, સ પરિકલ્પ્યતે; એવમાદિ હેતુના વ્યાધિપરીક્ષણમ્||૭||

નિદાનાનન્તરીયકત્વાત્ પૂર્વરૂપાદીનાં નિદાનાનન્તરં પૂર્વરૂપાદીન્યુચ્યન્તે , અતઃ પૂર્વરૂપલક્ષણમાહ- પૂર્વેત્યાદિ| ઉત્પત્તેઃ પ્રાક્ પ્રાગુત્પત્તિ| એતેન ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં યદ્ભવિષ્યદ્વ્યાધેર્લક્ષણં તત્ પૂર્વરૂપમ્| નિદાનસેવા તુ ભાવિવ્યાધિબોધિકા ભવત્યપિ નિદાનશબ્દગૃહીતત્વાદેવ તથા લક્ષણશબ્દાનભિધેયત્વાચ્ચ ન પૂર્વરૂપશબ્દેનોચ્યતે| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “સ્થાનસંશ્રયિણઃ ક્રુદ્ધા ભાવિવ્યાધિપ્રબોધકમ્| લિઙ્ગં કુર્વન્તિ યદ્દોષાઃ પૂર્વરૂપં તદુચ્યતે” ઇતિ| ન ચ વાચ્યં યદનુત્પન્નસ્યાવિદ્યમાનસ્ય વ્યાધેઃ કથં લક્ષણં ભવતીતિ; યતો મેઘાદપિ ભાવિની વૃષ્ટિરનુમીયતે, તથા રોહિણ્યુદયં દૃષ્ટ્વા કૃત્તિકોદયોઽનુમીયતે| તચ્ચ પૂર્વરૂપં દ્વિવિધમ્- એકં ભાવિવ્યાધ્યવ્યક્તરૂપં, યદુક્તમ્- “અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્” (ચિ.અ.૧૧) ઇતિ, તથા “લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્” (વા. નિ. અ.૧) ઇતિ ; દ્વિતીયં તુ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્ચ્છનાવસ્થાજન્યમવ્યક્તલિઙ્ગાદન્યદેવ; યથા- જ્વરે બાલપ્રદ્વેષરોમહર્ષાદિ; ન હ્યેતત્ પૂર્વરૂપં જ્વરાવસ્થાયાં નિયમેન વ્યક્તં ભવતિ, કિન્તુ જ્વરપૂર્વકાલ એવ; યત્ર તુ વ્યક્તં ભવતિ, સ ચાસાધ્યો મતઃ| અત એવૈવમ્ભૂતપૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણૈવારિષ્ટે વક્ષ્યતિ- “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરસ્સરઃ” (ઇં.અ.૫) ઇતિ; તથા- “અન્યસ્યાપિ ચ રોગસ્ય પૂર્વરૂપાણિ યં નરમ્| વિશન્ત્યનેન કલ્પેન તસ્યાપિ મરણં ધ્રુવમ્” (ઇં.અ.૫) ઇતિ| એતદ્ધિ યદ્યવ્યક્તલક્ષણપૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણ વચનં સ્યાત્તદા સર્વજ્વરાણામસાધ્યત્વં સ્યાત્, યતઃ પૂર્વરૂપાવસ્થાયામવ્યક્તાનિ લક્ષણાનિ જ્વરે જાતે વ્યક્તાનિ સર્વાણિ સર્વત્રૈવ ભવન્તિ; તસ્માત્ પૂર્વરૂપાવસ્થાપ્રતિનિયતપૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણૈવૈતદ્વચનમ્| અવ્યક્તતા ચ લક્ષણાનામિયમેવ- યદલ્પત્વેનાસ્ફુટત્વમ્| યત્તુ પૂર્વરૂપં દોષદૂષ્યસમ્મૂર્ચ્છનાવસ્થાનિયતં તદ્ વ્યાધિમાત્રસ્ય ગમકં, ન તદ્દોષવિશેષં ગમયતિ| એતત્પૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણ ચ વાગ્ભટેઽપ્યુક્તં યત્- “પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે| ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ ” (વા. નિ.અ.૧) ઇતિ| યત્તુ અવ્યક્તલિઙ્ગં રૂપં પૂર્વરૂપં, તદ્દોષવિશેષમપિ વ્યાધેર્ગમયતિ, યદુક્તં હારીતે- “ઇતિ પૂર્વરૂપમષ્ટાનાં જ્વરાણાં સામાન્યતઃ, વિશેષતસ્તુ જૃમ્ભાઙ્ગમર્દભૂયિષ્ઠં હૃદયોદ્વેગિ વાતજમ્” ઇત્યાદિ, તથા સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “સામાન્યતો, વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્| પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ કફાન્નાન્નાભિનન્દનમ્” (સુ.ઉ.અ.૩૯) ઇતિ, એતદ્ધિ પૂર્વરૂપં ભાવિજ્વરલિઙ્ગમેવાવ્યક્તમલ્પત્વેનેતિ જ્ઞેયમ્| વ્યક્તે હિ જ્વરે વાતાદિજે જૃમ્ભાદયઃ પૂર્વરૂપાપેક્ષયાઽત્યર્થં ભવન્તિ| એવં પૂર્વરૂપદ્વૈવિધ્યે યત્ર વિશિષ્ટં પૂર્વરૂપમસ્તિ તત્ર સાક્ષાદેવાભિધીયતે, યત્ર વિશિષ્ટં નાસ્તિ તત્ર લિઙ્ગમાત્રં વક્ષ્યતિ; તેનાવ્યક્તાન્યેવ લિઙ્ગાનિ પૂર્વરૂપમિતિ તત્ર જ્ઞાતવ્યમ્ ||૮||

લક્ષણમાહ- પ્રાદુર્ભૂતેત્યાદિ| ઉત્પન્નવ્યાધેઃ સ્વરૂપં, તથા વાતાદ્યામપક્વાદિવિશેષણવિશિષ્ટં વ્યાધિં નિદાનોપશયસમ્પ્રાપ્તિવ્યતિરિક્તં યદ્બોધયતિ, તલ્લિઙ્ગમ્| અનેન ચ વ્યાધિપ્રતિનિયતં લિઙ્ગં યથા- જ્વરસ્ય સન્તાપઃ, તથા અતિસરણમતીસારસ્યેત્યાદિ ગૃહ્યતે; તથા વાતાદિકૃતં ચ વાતાદિજ્વરસ્ય વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વાદિ ગૃહ્યતે; તથા આમપક્વજીર્ણજ્વરલક્ષણાદીનિ વિશિષ્ટવ્યાધિબોધકાનિ ગૃહ્યન્તે; તથા ઉપદ્રવાશ્ચાસાધ્યતાદ્યવસ્થાપન્નવ્યાધિબોધકત્વેન લક્ષણાન્યેવ| રિષ્ટં તુ મરણસ્ય પૂર્વરૂપમેવ| નિદાનાદયસ્તુ યદ્યપ્યુત્પન્નવ્યાધિગમકા અપિ ભવન્તિ, તથાઽપિ પૃથગ્લક્ષણાનિર્દેશાન્ન તે ઇહ લિઙ્ગશબ્દેનોચ્યન્તે| વ્યવહારાર્થં તથા લક્ષણાર્થં ચ લિઙ્ગપર્યાયાનાહ- તત્ર લિઙ્ગમિત્યાદિ| અસ્મિન્નર્થેઽનર્થાન્તરમિતિ લિઙ્ગલક્ષણેઽર્થેઽભિધેયેઽનર્થાન્તરં, પ્રકરણાન્તરે ત્વર્થાન્તરેઽપિ લિઙ્ગાદયો ભવન્તિ; યથા- “બલી લિઙ્ગં સમર્પયેત્” (ચિ.અ.૨) ઇત્યત્ર શેફ ઉચ્યતે, તથા “સંસ્થાનમાકૃતિર્જ્ઞેયા સુષમા વિષમા ચ યા” (ઇ.અ.૭); તથા “લક્ષણવચ્ચોદાહરણવચ્ચ” (વિ.અ.૮), તથા “તૈલસર્પિર્ભ્યાં વ્યઞ્જનાન્યુપકલ્પયેત્”, તથા “રૂપસ્ય સત્ત્વસ્ય ચ સન્તતિર્યા” (શા.અ.૨) ઇત્યાદૌ| નનુ, યથેહ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇત્યુક્તં તથા હેતુવ્યાધિસમ્પ્રાપ્તિપર્યાયાભિધાનેઽપિ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ વક્તવ્યમ્| ન, હેતુપર્યાયાભિધાને તાવત્ ‘ઇહ ખલુ’ ઇત્યનેનૈવ તદર્થ ઉક્ત એવ, સમ્પ્રાપ્તિપર્યાયકથને ચ વ્યાધેરિતિ પદેનૈવ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિપદસ્યાર્થો લભ્યત એવ, ગદપર્યાયેષુ તુ નાર્થાન્તરતા પ્રાયો દૃશ્યતે, તેન તત્ર ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ ન કૃતમ્| અયં ચાચાર્યાભિપ્રાયો યત્- યત્રાન્યાર્થતાં શબ્દસ્ય પશ્યતિ, તત્રૈવ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ કરોતિ, યથા- ‘સમવેતાનાં પુનર્દોષાણામંશાંશવિકલ્પો વિકલ્પોઽસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ| વિકલ્પશબ્દો હ્યયમન્યત્રાપિ વર્તતે, યથા- “અન્યૈશ્ચ વિકલ્પૈર્વિકલ્પિતાનાં” (વિ.અ.૧), તથા “વિકલ્પો ન ત્વસાધ્યાનાં” (સૂ.અ.૧૦) ઇત્યાદિ| નનુ પૂર્વરૂપોપશયયોઃ કિમિતિ પર્યાયાનભિધાનમ્? બ્રૂમઃ- પૂર્વરૂપસ્ય તાવત્ પર્યાયાભિધાનં યદેવ રૂપસ્ય તદેવ; યતઃ, રૂપાદય એવ હિ પૂર્વશબ્દયુક્તાઃ પૂર્વરૂપપર્યાયા ભવન્તિ; ઉપશયસ્તુ ચિકિત્સા, તસ્યાસ્તુ પર્યાયાશ્ચિકિત્સિત એવ સ્વાધિકારત્વેન વક્તવ્યા ઇતિ નેહ પુનરુક્તાઃ||૯||

ઉપશયમાહ- ઉપશય ઇત્યાદિ| ઉપશયનમુપશયઃ સુખાનુબન્ધ ઇત્યર્થઃ| હેતુના, તથા વ્યાધિના, તથા હેતુવ્યાધિભ્યાં ચ વિપરીતા હેતુવ્યાધિવિપરીતાઃ; તેષામૌષધાહારવિહારાણાં, તથા હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકારિણાં ચૌષધાન્નવિહારાણાં; સુખાનુબન્ધ ઇતિ સુખરૂપોઽનુબન્ધઃ, અનુબન્ધશ્ચ સુખકારણમિત્યર્થઃ | અયં ચોપશયો ગૂઢલિઙ્ગે ચ વ્યાધૌ જ્ઞાનોપાયો ભવતિ| યદુક્તં- “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં પરીક્ષેત” (વિ.અ.૪) ઇતિ; ઉક્તં ચ ત્રિશોથીયે- “સ્નેહોષ્ણમર્દનાભ્યાં ચ પ્રણશ્યેત્ સ ચ વાતિકઃ” (સૂ.અ.૧૮)| અત્ર ચ વિપરીતાર્થકારિ તદેવોચ્યતે યદવિપરીતતયાઽઽપાતતઃ પ્રતીયમાનં વિપરીતસ્યાર્થં પ્રશમલક્ષણં કરોતિ| અત્રોદાહરણાનિ લિખ્યન્તે- હેતુવિપરીતમૌષધં યથા- શીતકફજે જ્વરે શુણ્ઠ્યાદ્યુષ્ણં ભેષજં, હેતુવિપરીતમન્નં યથા- શ્રમાનિલજે જ્વરે રસૌદનઃ, હેતુવિપરીતો વિહારો યથા- દિવાસ્વપ્નોત્થકફે રાત્રૌ જાગરણં, વ્યાધિવિપરીતમૌષધં યથા- અતીસારે સ્તમ્ભનં પાઠાદિ, વ્યાધિવિપરીતમન્નં યથા- અતીસારે સ્તમ્ભનં મસૂરાદિ, વ્યાધિવિપરીતો વિહારો યથા- ઉદાવર્તે પ્રવાહણં, હેતુવ્યાધિવિપરીતમૌષધં યથા- વાતશોથે વાતહરં શોથહરં ચ દશમૂલં, હેતુવ્યાધિવિપરીતમન્નં યથા- શીતોત્થજ્વરે ઉષ્ણા જ્વરઘ્ની ચ યવાગૂઃ, હેતુવ્યાધિવિપરીતો વિહારો યથા- સ્નિગ્ધદિવાસ્વપ્નજાયાં તન્દ્રાયાં રૂક્ષં તન્દ્રાવિપરીતં ચ રાત્રિજાગરણં , હેતુવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા- પિત્તપ્રધાને પચ્યમાને શોથે પિત્તકર ઉષ્ણ ઉપનાહઃ, હેતુવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા- પચ્યમાને પિત્તપ્રધાને શોથે વિદાહ્યન્નં, હેતુવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા- વાતોન્માદે સન્ત્રાસનં, વ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા- છર્દ્યાં વમનકારકં મદનફલાદિ; વ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા- અતીસારે વિરેકકારકં ક્ષીરં, ઉક્તં હિ- “બહુદોષસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સપ્રાણસ્ય ન તિષ્ઠતિ| પૈત્તિકો યદ્યતીસારઃ પયસા તં વિરેચયેત્” (ચિ. અ.૧૯) ઇતિ; વ્યાધિવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા- છર્દ્યાં વમનસાધ્યાયાં વમનાર્થં પ્રવાહણં; હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા- અગ્નિના પ્લુષ્ટેઽગુર્વાદિના લેપઃ, ઉષ્ણં હિ હેતાવગ્નૌ વ્યાધૌ ચ દાહેઽનુગુણં પ્રતિભાતિ; હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા- મદ્યપાનોત્થે મદાત્યયે મદકારકં મદ્યં; હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા- વ્યાયામજનિતસમ્મૂઢવાતે જલપ્રતરણાદિરૂપો વ્યાયામઃ, અયં હેતૌ વ્યાયામે વ્યાધૌ ચ સમ્મૂઢવાતેઽનુગુણઃ પ્રતિભાતિ| નનૂપશયવદનુપશયોઽપિ વ્યાધિપરીક્ષકોઽસ્તિ, ઉચ્યતે ચ- “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં પરીક્ષેત” (વિ. અ.૪), તથા વાગ્ભટેઽપ્યુક્તં- “વિપરીતોઽનુપશયઃ સ હ્યસાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ” (વા. નિ. અ.૧) ઇતિ; સત્યમસ્તિ ચ, પરં નિદાનગ્રહણેનૈવ ગૃહીતત્વાન્ન પૃથગુચ્યતે; અનુપશયોઽપિ હેતુસેવયૈવ ભવતિ||૧૦||

યદ્યપિ સમ્પ્રાપ્ત્યનન્તરં લિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવઃ, તથાઽપિ સમ્પ્રાપ્તેર્વ્યાધિનિરૂપણં પ્રત્યલ્પપ્રયોજનત્વાચ્છેષતઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ- સમ્પ્રાપ્તિરિત્યાદિ| જાતિઃ જન્મ; સમ્પ્રાત્પ્યાગતિજાતિશબ્દૈર્યોઽર્થોઽભિધીયતે સા વ્યાધેઃ સમ્પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ| અ(ત)ત્રૈકે વ્યાધિજન્મમાત્રમન્ત્યકારણવ્યાપારજન્યં સમ્પ્રાપ્તિમાહુઃ| ઇયં ચ સમ્પ્રાપ્તિર્યદ્યપિ નિદાનાદિવદ્ વ્યાધિબોધિકા ન ભવતિ, તથાઽપિ નાનુત્પન્નસ્ય વ્યાધેર્લક્ષણં ભવતીતિ કૃત્વા ઉપપત્તેર્વ્યાધ્યુપલમ્ભકત્વં વર્ણયન્તિ| એતચ્ચાન્યે ન મન્યન્તે, યતો નૈવં સતિ સમ્પ્રાપ્તિતઃ કશ્ચિદ્વિશેષો વ્યાધેરધિગમ્યતે| ન ચાયં નિયમઃ- યદુત્પન્ન એવ પરં વ્યાધિરુપલભ્યતે, યતો નિદાનપૂર્વરૂપાભ્યામનુત્પન્નોઽપિ વ્યાધિર્ભાવિત્વેન બુધ્યતે| તસ્માદ્ વ્યાધિજનકદોષવ્યાપારવિશેષયુક્તં વ્યાધિજન્મેહ સમ્પ્રાપ્તિશબ્દેન વાચ્યમ્, અત એવ પર્યાયે ‘આગતિઃ’ ઇત્યુક્તમ્| આગતિર્હિ ઉત્પાદકારણસ્ય વ્યાધિજનનપર્યન્તં ગમનમ્| ઇયં ચ સમ્પ્રાપ્તિર્વ્યાધિવિશેષં બોધયત્વેવ| યથા જ્વરે- ‘સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમ્’ ઇત્યારભ્ય ‘તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ’ ઇત્યન્તેન યા સમ્પ્રાપ્તિરુચ્યતે, તયા જ્વરસ્યામાશયદૂષકત્વાગ્ન્યુપઘાતકત્વરસદૂષકત્વાદયો ધર્માઃ પ્રતીયન્તે| ન ચ વાચ્યં- દોષાણામયમામાશયદૂષકત્વાદિર્ધર્મઃ , તતશ્ચ કારણધર્માણાં નિદાનગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં ભવતીતિ; યતઃ, કારણધર્મોઽપ્યયં વ્યાધિજનકદોષવ્યાપારરૂપઃ સમ્પ્રાપ્તિશબ્દેન વિશેષબોધનાર્થં પૃથક્ કૃત્વોચ્યતે; યથા- લિઙ્ગત્વાવિશેષેઽપિ ભાવિવ્યાધિબોધકત્વવિશેષાત્ પૂર્વરૂપં પૃથગુચ્યતે, અત એવ વાગ્ભટેઽપ્યેવમેવ સમ્પ્રાપ્તિલક્ષણમુક્તં- “યથાદુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા| નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સમ્પ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિઃ ” (વા. નિ.અ.૧) ઇતિ||૧૧||

સમ્પ્રતિ સમ્પ્રાપ્તેઃ પ્રતિવ્યાધિવ્યક્તિભિન્નાયાઃ સર્વત્ર વ્યાધૌ તત્પ્રયોજનાભાવાન્ન ભેદો વક્તવ્યઃ, યસ્તૂપયુક્તો ભવતિ સમ્પ્રાપ્તિવિશેષસ્તમભિધાસ્યત્યેવ, “સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમ્” ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન; અતઃ સર્વસમ્પ્રાપ્ત્યનભિધાનાન્ન્યૂનતાદોષપરિહારાર્થં સર્વવ્યાધિસાધારણાન્ સમ્પ્રાપ્તિભેદાનાહ- સા સઙ્ખ્યેત્યાદિ|- સા સમ્પ્રાપ્તિઃ સઙ્ખ્યાદિભિર્ભિદ્યતે ઇતિ સઙ્ખ્યાદિભિન્ને વ્યાધૌ ભિન્ના ભવતીત્યર્થઃ; યતો ન ભિન્નાનાં ભાવાનામભિન્નોત્પત્તિર્ભવતિ, કિન્તર્હિ ભિન્નૈવ ભવતિ; યદ્યપિ ચ પ્રતિવ્યાધિ વ્યક્તાઽપિ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિન્નૈવ ભવતિ, તથાઽપિ સ ભેદઃ સમ્પ્રાપ્તેરિહ પ્રયોજનાભાવાન્નોચ્યતે; યતઃ, સઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યવિધ્યાદિતુલ્યાસુ જ્વરવ્યક્તિષુ એકરૂપનિદાનલિઙ્ગચિકિત્સિતાસુ ભેદપ્રતિપાદને ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમસ્તિ, સઙ્ખ્યાદિભિન્ને તુ જ્વરાદૌ નિદાનલિઙ્ગચિકિત્સાભેદોઽસ્તિ, અતઃ સઙ્ખ્યાદિભેદજનકાયાઃ સમ્પ્રાપ્તેર્ભેદકથનમુચિતમેવ||૧૨(૧)||

સઙ્ખ્યાભેદમુદાહરતિ- સઙ્ખ્યા તાવદિત્યાદિ| યદ્યપિ પ્રાધાન્યાદિભેદભિન્નેઽપિ વ્યાધૌ સઙ્ખ્યાભેદોઽસ્ત્યેવ, તથાઽપીહ યૈવ શાસ્ત્રસિદ્ધા અષ્ટૌદરીયાદિપ્રતિપાદિતા સઙ્ખ્યા સૈવ સઙ્ખ્યાશબ્દેન પ્રાપ્તા| અત એવાષ્ટૌ જ્વરા ઇત્યભિધાય દ્વિવિધં શોણિતપિત્તમિતિ ક્રમાત્ પ્રાપ્તં રક્તપિત્તં નોદાહૃતં; યતઃ દ્વિવિધત્વં હિ રક્તપિત્તસ્ય વિધિભેદે પ્રવિશતિ ન સઙ્ખ્યાયાં, ‘દ્વિવિધં શોણિતપિત્તમ્’ ઇતિ વિધિશબ્દેનૈવોક્તત્વાત્||૧૨(૨)||

પ્રાધાન્યં પુનરિત્યાદૌ તરતમાભ્યામિતિ તરતમશબ્દાભિધેયાભ્યાં વૃદ્ધિભ્યામ્| તરતમશબ્દયોર્વિષયં વિભજતે- દ્વયોરિત્યાદિ|- દ્વયોસ્તર ઇતિ દ્વયોર્દોષયોર્વૃદ્ધયોસ્તરપ્રયોગો ભવતિ- વૃદ્ધતર ઇતિ| એવં ત્રિષુ તમ ઇતિ ત્રિષુ દોષેષુ વૃદ્ધેષુ સત્સુ તમપ્રયોગો ભવતિ- વૃદ્ધતમ ઇતિ| તદેવં દ્વન્દ્વારબ્ધે વિકારેઽન્યતરદોષસ્ય તરશબ્દલક્ષિતેન પ્રાધાન્યેન સમ્પ્રાપ્તિર્ભિદ્યતે, તથા ત્રિદોષારબ્ધે વિકારે તમશબ્દલક્ષિતાન્યતમદોષપ્રાધાન્યાત્ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિદ્યતે, ઇત્યુક્તં ભવતિ||૧૨(૩)||

સમ્પ્રાપ્તિભેદં ક્રમાગતં વિધિમાહ- વિધિર્નામ દ્વિવિધા વ્યાધયો નિજાગન્તુભેદેનેત્યાદિના| વિધિરિતિ વિધિકૃત ઇત્યર્થઃ| તેન દ્વિવિધત્વાદયો ભેદા યતો ભવન્તિ સ વિધિઃ; વિધિશ્ચ પ્રકારો ભેદ ઇત્યર્થઃ| સાધ્યાસાધ્યમૃદુદારુણભેદેનેતિ સાધ્યાસાધ્યગતેન મૃદુદારુણભેદેન; તેન, મૃદુસાધ્યં સુખસાધ્યં, દારુણસાધ્યં કૃચ્છ્રસાધ્યં રોહિણીવલયાદિ, તથા મૃદ્વસાધ્યં યાપ્યં, દારુણાસાધ્યં પ્રત્યાખ્યેયમિતિ ભેદચતુષ્ટમ્| યદ્યપિ ચ સઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યાદિકૃતોઽપિ વ્યાધેર્વિધિભેદો ભવત્યેવ, તથાઽપિ સઙ્ખ્યાદિભેદાનાં સ્વસઞ્જ્ઞયૈવ ગૃહીતત્વાદ્ગોબલીવર્દન્યાયાત્ સઙ્ખ્યાદ્યગૃહીતે વ્યાધિપ્રકારેઽયં વિધિશબ્દો વર્તનીયઃ||૧૨(૪)||

ક્રમાગતં વિકલ્પમાહ- સમવેતાનામિત્યાદિ|- સમવેતાનામિતિ સર્વેષાં; તેન, એકશો દ્વિશો મિલિતાનાં ચ દોષાણાં ગ્રહણમ્| અંશમંશં પ્રતિ બલમંશાંશબલં, તસ્ય વિકલ્પ ઉત્કર્ષાપકર્ષરૂપોંઽશાંશબલવિકલ્પઃ; એવમ્ભૂતો દોષાણામંશાંશબલવિકલ્પોઽસ્મિન્નર્થ ઇતિ અસ્મિન્ પ્રકરણે વિકલ્પ ઉચ્યતે| પ્રકરણાન્તરે તુ વિકલ્પશબ્દેન ભેદમાત્રમુચ્યતે; યથા- “વિકલ્પો ન ત્વસાધ્યાનાં” (સૂ.અ.૧૦) ઇત્યાદાવિતિ ભાવઃ| તત્ર દોષાણામંશાંશવિકલ્પો યથા- વાતે પ્રકુપિતેઽપિ કદાચિદ્વાતસ્ય શીતાંશો બલવાન્ ભવતિ, કદાચિલ્લઘ્વંશઃ, કદાચિદ્રૂક્ષાંશઃ, કદાચિલ્લઘુરૂક્ષાંશ ઇત્યાદિ; એવં પિત્તકફયોરપ્યુદાહાર્યોંઽશાંશવિકલ્પઃ; અયં ચાંશાંશબલવિકલ્પો દોષાણાં શીતાદિગુણોદ્ભૂતહેતુભેદાદ્ભવતિ||૧૨(૫)||

બલકાલવિશેષમાહ- બલેત્યાદિ|- બલસ્ય કાલો બલકાલઃ, તસ્ય વિશેષો વસન્તપૂર્વાહ્ણાદિર્બલકાલવિશેષઃ| ઋતવશ્ચાહોરાત્રાહારયોઃ કાલાશ્ચ ઋત્વહોરાત્રાહારકાલાઃ, તેષાં ભેદો વિધિઃ, તત્ર વિશેષેણ નિયતો બલકાલવિશેષઃ ઋત્વહોરાત્રાહારકાલવિધિવિનિયતઃ; તત્ર ઋતુવિનિયતો બલકાલવિશેષો યથા- શ્લેષ્મજ્વરસ્ય વસન્તઃ, અહોરાત્રવિનિયતો યથા- શ્લેષ્મજ્વરસ્ય પૂર્વાહ્ણઃ પ્રદોષશ્ચ, આહારવિનિયતો યથા- શ્લેષ્મજ્વરસ્ય ભુક્તમાત્રકાલઃ, એવમાદ્યુન્નેયમ્| કેચિત્તુ વિધિશબ્દેન પૂર્વકૃતં કર્મ બ્રુવતે, તત્રાપિ કર્મનિયતો બલકાલવિશેષઃ પચ્યમાનકર્મકાલ એવ જ્ઞેયઃ| એષુ ચ બલકાલેષુ યદ્યપિ વ્યાધેરભૂતપ્રાદુર્ભાવરૂપા સમ્પ્રાપ્તિર્ન ભવતિ, તથાઽપિ વ્યાધિસન્તાને તત્કાલં વ્યાધ્યુત્પત્તૌ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિન્નૈવ ભવતીતિ મન્તવ્યમ્| ઇયં ચ કાલવિશેષપ્રાપ્ત્યા બલવદ્વ્યાધિજનિકા સમ્પ્રાપ્તિર્વ્યાધેર્વિશેષં સ્ફુટમેવ બોધયતિ| યતઃ પૂર્વાહ્ણે બલસમ્પ્રાપ્ત્યા જ્વરસ્ય કફજત્વમુન્નીયતે, મધ્યાહ્ને ચ બલપ્રાપ્ત્યા પિત્તજત્વમિત્યાદિ| ઇહ ચ સમ્પ્રાપ્તેરેવ વિશેષાઃ સઙ્ખ્યાદિકૃતા ઉક્તાઃ, ન તુ નિદાનાદીનાં વિશેષાઃ; યતો નિદાનાદિવિશેષાઃ પ્રતિવ્યાધિવક્ષ્યમાણભેદેનૈવોપયુક્તાઃ| યતો યાદૃગ્ જ્વરે નિદાનં ન તાદૃગ્ રક્તપિત્તે; યે ચ પૂર્વરૂપાદિવિશેષા જ્વરે, ન તે રક્તપિત્તાદૌ, કિન્તુ ભિન્નજાતીયા એવ| સ ચ ભેદો નિદાનાદીનાં વ્યાધિભેદગમકત્વેનોપયુક્તો વ્યાધિભેદકથન એવ વક્તવ્યઃ| સમ્પ્રાપ્તેસ્તુ સઙ્ખ્યાદિભેદઃ સર્વવ્યાધિષ્વેકજાતીયત્વેન ન વિશેષગમક ઇતિ ઇહૈવ સર્વવ્યાધિનિદાને કથ્યતે; નિદાનાદિવિશેષાસ્તુ પ્રતિવ્યાધિવિશિષ્ટત્વેન નેહ પ્રપઞ્ચેનોચ્યન્તે| અત એવ ચાત્રૈવાધ્યાયે સમ્પ્રાપ્તેઃ સામાન્યાભિધાનેનૈવોક્તત્વાત્ સમ્પ્રાપ્તિં પરિત્યજ્ય નિદાનાદિવિશેષં પ્રતિજાનીતે- તસ્ય નિદાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગોપશયવિશેષાનનુવ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ||૧૨||

યસ્માદિમે નિદાનાદય ઉક્તેન ન્યાયેન વ્યાધિપરીક્ષાયામુપયુક્તાઃ, તસ્માદ્વ્યાધીન્ ભિષગ્ હેત્વાદિભિઃ પરીક્ષેતેતિ યોજના| ન ચ વાચ્યં યત્- નિદાનાદીનાં મધ્યે ચેદન્યતમેનાપિ વ્યાધિપરિચ્છેદં કર્તું સમર્થસ્તત્ કિં પઞ્ચકાભિધાનેનેતિ; યતો યાવન્તો જ્ઞાનોપાયા વ્યાધીનાં તે સર્વ એવોપદર્શનીયાઃ| તત્ર યો નિદાનં વિસ્મૃતવાન્, તસ્ય પૂર્વરૂપાદિભિર્વ્યાધિઃ પરીક્ષ્યતે; તથા યત્ર ચ પૂર્વરૂપાદયો વિસ્મૃતાઃ સન્દિગ્ધા વા, તત્રોપશયેન પરીક્ષા ભવતિ; એવં કફજત્વસન્દેહે જ્વરસ્ય સમ્પ્રાપ્તિરપિ પૂર્વાહ્ણે ભુક્તમાત્રે વા ભવન્તી કફજત્વં ગમયતીત્યાદિ પ્રયોજનમનુસરણીયમ્| તથા પૂર્વરૂપેણાપિ લિઙ્ગસામાન્યનિશ્ચય ઉક્તઃ; યદુક્તં- “હારિદ્રવર્ણં રુધિરં ચ મૂત્રં વિના પ્રમેહસ્ય હિ પૂર્વરૂપૈઃ| યો મૂત્રયેત્તં ન વદેત્ પ્રમેહં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય હિ સ પ્રકોપઃ” (ચિ.અ.૬) ઇતિ| તથા લિઙ્ગનિશ્ચિતેઽપિ વ્યાધૌ પૂર્વરૂપેણાસાધ્યત્વમુક્તં, યથા- “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ” (ઇ.અ.૫) ઇતિ| તસ્માન્નિદાનાદિપઞ્ચકમભિધાતવ્યમેવ| નનુ, લિઙ્ગેન વ્યાધિઃ પરીક્ષણીય ઇતિ વચનાલ્લિઙ્ગવ્યતિરિક્તો વ્યાધિરિત્યુક્તં ભવતિ; તત્ર ચ ન લિઙ્ગસમુદાયવ્યતિરિક્તો વ્યાધિરુપલભ્યતે, વિષમારમ્ભિવિસર્ગિત્વાદયો હિ સન્તાપસહિતા જ્વરાઃ, તથા પ્રતિશ્યાયકાસાદ્યેકાદશરૂપમેલક એવ યક્ષ્મા| નૈવં, લિઙ્ગત્વેન શાસ્ત્રે પ્રતિપાદિતાનાં તદતિરિક્તવ્યાધ્યભાવે લિઙ્ગત્વાનુપપત્તેઃ, વચનં હિ- “વિષમારમ્ભમૂલૈશ્ચ જ્વર એકો નિરુચ્યતે” (નિ.અ.૮) ઇતિ| વિકારશ્ચૈહ દોષદૂષ્યમેલકવિશેષો જ્વરાદિશબ્દેનોચ્યતે| સ ચ દોષદૂષ્યવિશેષાત્મા જ્વરોઽરુચ્યાદિભ્યો દોષદૂષ્યવૈષમ્યવિશેષેભ્યોઽર્થાન્તરમેવ| ન ચ વાચ્યં જ્વરલિઙ્ગારુચ્યઙ્ગમર્દાદિરૂપધાતુવૈષમ્યવિશેષમેલકો જ્વરોઽસ્તુ, અલં તદતિરિક્તજ્વરકલ્પનયા, લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવશ્ચ સમુદાયસમુદાયિભેદાદ્ભવિષ્યતીતિ; યત એવમપ્યરુચ્યઙ્ગમર્દાદિધાતુવૈષમ્યાનુગતો ધાતુવૈષમ્યવિશેષો જ્વરરૂપોઽવયવીતિ ભિન્ન એવ વક્તવ્યઃ; જઙ્ઘાબાહુશિરોન્તરાધ્યવયવાનતિરિક્તમેવ શરીરમવયવિરૂપમ્| દુઃખમેવ વ્યાધિરિતિ પૂર્વમેવ પરાકૃતં, તેન દુઃખરૂપત્વાદ્વ્યાધેરવયવિત્વં ન સમ્ભવતીતિ ન વાચ્યમ્| લિઙ્ગાનિ તુ સ્વરૂપેણ વ્યાધયો ભવન્તિ, તે ચ બોદ્ધવ્યવ્યાધ્યપેક્ષયા લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ| તદુક્તં- “વ્યાધયસ્તે તદાત્વે તુ લિઙ્ગાનીષ્ટાનિ નામયાઃ” (નિ.અ.૮) ઇતિ| લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવશ્ચ જિજ્ઞાસાવશાદ્ભવતિ| યદ્વક્ષ્યતિ- “વિષમારમ્ભમૂલાનાં લિઙ્ગમેકં જ્વરો મતઃ| વિષમારમ્ભમૂલૈશ્ચ જ્વર એકો નિરુચ્યતે” (નિ.અ.૮) ઇતિ| અસ્ય ચાર્થમપસ્મારનિદાને પ્રકરણાગતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| તસ્માત્ સુસ્થિતં વ્યાધિગમકત્વં નિદાનાદિપઞ્ચકસ્યેત્યર્થઃ||૧૩||

ઇતીત્યાદૌ ઇતિ પરિસમાપ્તૌ| નિદાનસ્થાનસ્યેતિ સર્વવ્યાધિનિદાનસ્ય| અર્થસઙ્ગ્રહ ઇત્યનેનૈવ સઙ્ક્ષેપાર્થાભિધાને લબ્ધે ઉદ્દિષ્ટ ઇતિ સઙ્ક્ષેપાભિધાયિપદકરણેન સઙ્ક્ષેપસ્યાપિ સઙ્ક્ષેપાભિધાનમેતદિતિ દર્શયતિ| તમિતિ સામાન્યનિદાનોદ્દેશમ્, અતો નિદાનોદ્દેશમાત્રતો ભૂયસ્તરમુપદિશન્તો વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ યોજના| તેનૈતદતિસઙ્ક્ષેપકથનાપેક્ષયા પ્રપઞ્ચકથનમેવેહ વિસ્તરશબ્દાર્થ ઇતિ દર્શયતિ; તેન નિદાનાદીનાં યાવદ્વિસ્તરકથનમુત્તરત્રોપપન્નં ભવતિ||૧૪||

તત્રેત્યાદિના જ્વરાદ્યષ્ટવિધરોગસ્ય નિદાનસ્થાને કથનં પ્રતિજાનીતે| પ્રથમત એવ તાવદિત્યનેન પશ્ચાચ્ચિકિત્સાભિધેયાનર્શઃ- પ્રભૃતીન્ સૂચયતિ| આદ્ય નિત્યનેન આદૌ દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસે ઉત્પન્ના યે તેષામિહ કથનં દર્શયતિ| યદ્યપિ ચ રાજયક્ષ્મા પૃથગેવોત્પન્નઃ, વચનં હિ- “અતિવ્યવાયાત્ પુનર્નક્ષત્રરાજસ્ય યક્ષ્મા” (નિ.અ.૮) ઇતિ, તથાઽપ્યસ્ય પ્રાધાન્યાદિહાભિધાનમ્| યદ્યપિ ચ દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસોદ્ભૂતાનપસ્મારાન્તાનભિધાય પૃથગુત્પન્નસ્ય યક્ષ્મણોઽભિધાનમુચિતં, તથાઽપ્યુન્માદાપસ્મારયોરાગન્તુત્વેન શોષમપ્યભિધાયાન્તેઽભિધાનમ્| લોભાભિદ્રોહપ્રભવાનિત્યનેન જનપદોદ્ધ્વંસનીયે “પ્રાગપિ ચાધર્માદૃતે ન રોગોત્પત્તિરભૂત્” (વિ.અ.૩) ઇત્યનેન વક્ષ્યમાણાનાં જ્વરાદીનાં લોભાભિદ્રોહજન્યતાં દર્શયતિ, અનેનાધર્મજત્વં જ્વરાદીનામુક્તં ભવતિ| નિદાનપૂર્વેણેતિ નિદાનપ્રથમેન| ક્રમેણેતિ રોગસામાન્યોક્તનિદાનપૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિરૂપેણ| અયં ચ ક્રમઃ ક્વચિત્ પ્રયોજનવશાદ્બાધ્યતે; યથાઽત્રૈવ જ્વરેઽગ્રે હિ રૂપમભિધાય પૂર્વરૂપમભિધાતવ્યમ્| ક્રમભેદપ્રયોજનં ચેહ યત્- રૂપાણ્યત્ર પ્રતિજ્વરમભિધાતવ્યાનિ, ન તુ પ્રાગ્રૂપાણિ પ્રતિજ્વરમભિધાતવ્યાનિ; તેન સર્વસાધારણત્વાત્ સર્વમભિધાય પ્રાગ્રૂપં સામાન્યમભિધાતવ્યમ્| તથા, સૂત્રસઙ્ગ્રહમાત્રં ચિકિત્સાયા વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| નિદાને ચ ચિકિત્સાભિધાનપ્રયોજનં પ્રાગેવોક્તમ્| સૂત્રમિતિ કૃત્વા યત્ સઙ્ગ્રહમિતિ કરોતિ તેન સૂત્રસ્યાપિ સઙ્ક્ષેપેણાભિધાનં દર્શયતિ; તથા ચિકિત્સાસૂત્રમપીહ કિઞ્ચિન્ન વક્તવ્યં, યથા- લઙ્ઘનકાલયવાગ્વાદયઃ| ચિકિત્સિતેષ્વિત્યનેનૈવ ચોત્તરકાલત્વે લબ્ધે પુનરુત્તરકાલમિતિ વચનં ચિકિત્સિતસ્થાનેઽપિ જ્વરાદ્યભિધાનોત્તરકાલમેવ યથોપચિતવિકારાણાં નિદાનાદિકથનં દર્શયતિ| યથોપચિતમિતિ યે યે ઉપચિતા વિકારાઃ શોથાર્શઃપ્રભૃતયસ્તાન્| કિંવા, ‘યથાચિતમ્’ ઇતિ પાઠઃ, તત્રાપિ યથાપ્રધાનમિત્યર્થ ઉન્નેયઃ| ચિકિત્સિતે ચ વિકારાણાં નિદાનાદ્યભિધાનં નિદાનાદિનાઽવ્યવધાનેન પ્રતીતે વિષયે ચિકિત્સા સમ્યક્ પ્રતીયત ઇત્યભિપ્રાયેણ| અત એવ ચ જ્વરાદીનામપિ પુનર્નિદાનાદ્યભિધાસ્યતિ, ઇહ તુ જ્વરાદીનાં નિદાનાદ્યભિધાનં બહુવક્તવ્યત્વેન સ્થાનભેદં કૃત્વા કૃતમ્| સ્થાનભેદકરણેન ચ ચિકિત્સાવદાયુર્વેદે નિદાનસ્યાપિ જ્ઞેયત્વેન પ્રાધાન્યં દર્શયતિ||૧૫||

ઇહ ખલ્વિતિ અષ્ટવિધવ્યાધિનિદાને વક્તવ્યે| શારીરાણામિત્યનેન કામક્રોધાદિમાનસં રોગં પ્રતિ ન જ્વરસ્ય પ્રથમત્વમિતિ દર્શયતિ||૧૬||

જ્વરસ્ય નિરૂપણીયસ્ય કારણકૃતં ભેદમાહ- અથેત્યાદિ| એતચ્ચ કારણં વાતાદિ સન્નિકૃષ્ટમ્| મનુષ્યાણામિતિવચનેન ગોગજશકુન્યાદીનાં નાવશ્યમિદં જ્વરાષ્ટત્વમનુગામીતિ દર્શયતિ; તથાહિ- હસ્ત્યાદીનાં પાકલાદયો નાષ્ટવિધાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે| આગન્તોરિતિ વક્તવ્યે અષ્ટમાદિતિ વચનમાગન્તોરભિઘાતાદિચતુષ્કારણભેદેઽપ્યેકત્વોપદર્શનાર્થમ્| આગન્તુર્હિ કારણભેદોત્પન્નોઽપ્યેકરૂપ એવ, યત આગન્તુઃ સર્વો વ્યથાપૂર્વમેવ ભવતિ; યસ્તુ તત્ર, “કામશોકભયાદ્વાયુઃ” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિના ભેદો વક્તવ્યઃ, સ વાતાદિકૃત એવેતિ ભાવઃ||૧૭||

તસ્યેત્યાદૌ તસ્યેતિ જ્વરસ્ય| વિશેષાનિતિ નિદાનાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| નિદાનાદિવિશેષાશ્ચેહ રોગાન્તરરક્તપિત્તાદ્યપેક્ષયા તથા પરસ્પરં વાતાદિજ્વરાપેક્ષયા ચ યથાસમ્ભવં બોદ્ધવ્યાઃ| તેન પૂર્વરૂપવિશેષ ઇહ રક્તપિત્તાદિપૂર્વરૂપાપેક્ષયા બોદ્ધવ્યઃ, પૂર્વરૂપસ્ય વિશેષેણેહાનભિધાનાત્| ઉપશયવિશેષાનભિધાનં ચ નિદાનવિશેષાભિધાનાદેવ લભ્યતે, યતો નિદાનવિપર્યયેણોપશયમભિધાસ્યતિ| પૂર્વરૂપં ચેહ વિશિષ્ટમવ્યક્તલિઙ્ગવિશેષરૂપમેવ જ્ઞેયમ્| સમ્પ્રાપ્તેસ્તુ વક્ષ્યમાણાયા ઇહાપ્રતિજ્ઞાનં, તસ્યાઃ સર્વરોગે સમ્પ્રાપ્તિભેદાભિધાને ચ કથિતત્વાત્, તથા નિદાનાદિવત્ સમ્પ્રાપ્તેર્વ્યાધિબોધનં પ્રત્યપ્રધાનત્વાચ્ચ; યશ્ચ સમ્પ્રાપ્તિભેદોઽભિધાતવ્યઃ સ સર્વરોગસાધારણ એવ; ભેદસ્તુ તસ્યા વાતાદિદોષમાત્રકૃત એવ, વાતાદિભેદશ્ચ નિદાનભેદ એવ| અન્યે તુ બ્રુવતે- સમ્પ્રાપ્તિં નાભિધાસ્યત્યેવાયં, યદેતત્ ‘સ યદા પ્રકુપિતઃ’ ઇત્યાદ્યભિધાસ્યતિ, તન્નિદાનરૂપવાતાદિધર્મકથનમિતિ કૃત્વા નિદાનાન્તર્ગતમેવ||૧૮||

રૂક્ષેત્યાદિ| વાતપ્રકોપણં પ્રતિ રૂક્ષસ્ય પ્રધાનત્વેનાગ્રેઽભિધાનં, રૂક્ષો હિ ગુણો વાતગુણેષુ પ્રધાનમ્| આસ્થાપનં યદ્યપિ વાતહરમુક્તમ્- “આસ્થાપનાનુવાસનં તુ ખલુ સર્વોપક્રમેભ્યો વાતવિકારેષુ પ્રધાનમ્” (સૂ.અ.૨૦) ઇતિ વચનાત્, તથાઽપીહાસ્થાપનસ્યાતિયોગો વાતહેતુરુક્ત એવેતિ ન દોષઃ| વચનં હિ- “ઉત્ક્લેશાગ્નિવધૌ સ્નેહાન્નિરૂહાત્ પવનાદ્ભયમ્” (સિ.અ.૪) ઇતિ| નિરૂહશ્ચાનુવાસનં કૃત્વા યુક્ત એવ, માત્રાકૃતશ્ચ સાધારણવાતહર ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ||૧૯||

સ યદેત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિમાહ| યદેતિ વચનાદેવઙ્કુપિતોઽપિ વાયુર્યદાઽઽમાશયપ્રવેશાદિસમ્પ્રાપ્તિયુક્તો ભવતિ તદૈવ જ્વરં કરોતિ, નાન્યદેતિ દર્શયતિ| પ્રવિશ્યામાશયમિત્યનેન જ્વરકર્તુર્દોષસ્યામાશયદૂષકત્વં દર્શયતિ| અત એવ સર્વજ્વરેષ્વામાશયવિશુદ્ધ્યર્થં લઙ્ઘનમુત્સર્ગતો વદન્તિ| યદ્યપિ ચામાશયપ્રવેશાદેવોષ્મણાઽપિ મિશ્રત્વં લભ્યત એવ, યત આમાશય એવ વહ્નિસ્થાનં, “નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ” (વિ.અ.૨) ઇતિ વચનાત્, તથાઽપિ વહ્નિસ્થાનસ્યામાશયૈકદેશત્વેનામાશયપ્રવેશેઽપિ નાવશ્યં ગ્રહણીરૂપવહ્નિસ્થાનદુષ્ટિર્વિશેષેણ લભ્યત ઇતિ; અત એવોક્તમ્- ઊષ્મણા સહ મિશ્રીભૂયેતિ| રસનામાનમિત્યુચ્યમાને આહારરસેઽપિ મધુરરસાદૌ પ્રસક્તિઃ સ્યાત્, અત ઉક્તમ્- આહારપરિણામધાતુમિતિ; આહારપરિણામભવો ધાતુરાહારપરિણામધાતુઃ, તમિતિ| આહારપરિણામધાતુત્વં ચ પરમ્પરયા રક્તાદિષ્વપ્યસ્તીત્યાહ- આદ્યમિતિ; પ્રથમમિત્યર્થઃ| રસમિતિ વક્તવ્યે રસનામાનમિતિ યત્ કરોતિ તેન રસતીતિ રસ ઇતિ વ્યુત્પત્તિમાત્રેણ રક્તાદિષુ રસસઞ્જ્ઞાં નિષેધયતિ, યત્રૈવ રસસઞ્જ્ઞા રૂઢા તં ગ્રાહયતિ; એવમન્યત્રાપિ ચ યત્ પદમધિકાર્થમિહ પ્રતીયતે તત્ સ્પષ્ટાર્થમેવ, યતસ્ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિહિતમેવ વિસ્પષ્ટાર્થં તન્ત્રં યુજ્યતે| અન્વિતિ યથોક્તક્રમેણ| અવેત્યેતિ ગત્વા| પિધાયેતિ અવરુધ્ય| પક્તિસ્થાનાત્ પાચકાગ્નિસ્થાનાત્| ઊષ્માણમિતિ પાચકવહ્નિમ્| બહિરિતિ પક્તિસ્થાનવ્યતિરિક્તશરીરે| યદ્યપિ ચોષ્માણં નિરસ્યેતિવચનાદેવ પક્તિસ્થાનાદિતિ લભ્યતે, તથાઽપિ પક્તિસ્થાનાદિતિવચનેન પક્તિસ્થાનાત્ કૃત્સ્નસ્ય વહ્નેર્નિરસનં દર્શયતિ, ઇહ ચોષ્મશબ્દેન પાચકાગ્નિં વ્યપદિશન્ પાચકસ્ય વહ્નેરૂષ્મરૂપતાં દર્શયતિ, બાહ્યવહ્નિસદૃશજ્વાલાકરં પિત્તં નિષેધયતિ| અત એવ ચ વહ્નેર્નિરસનાદગ્નિમાન્દ્યં જ્વરે દર્શિતં ભવતિ| વાયુશ્ચાત્રાતિવૃદ્ધત્વેન વહ્નેર્નિરાસકઃ, તેનાગ્નિદીપ્તિં ન કરોતિ; યત્ર હિ પ્રેરકમાત્રો ભવતિ વાયુસ્તત્ર વહ્નેર્વૃદ્ધિં કરોતિ; યથા - મેદસ્વિનઃ કોષ્ઠે ચરન્ વાયુરગ્નિવૃદ્ધિકરો ભવતિ||૨૦||

લિઙ્ગાન્યાહ- તદ્યથા વિષમેત્યાદિ| તદિતિ સામાન્યેન સ્ત્રીલિઙ્ગપુંલિઙ્ગનપુંસકલિઙ્ગવક્ષ્યમાણરૂપપ્રત્યવમર્શકં , સર્વલિઙ્ગપ્રત્યવમર્શે હિ તદિતિ સર્વનામ યુક્તમ્| યથેતિ ઉદાહરણે| આરમ્ભ ઉત્પાદઃ, વિસર્ગો મોક્ષઃ, તૌ વિષમૌ યસ્ય સ વિષમારમ્ભવિસર્ગી; વિષમત્વં ચ કદાચિચ્છિરો ગૃહીત્વા ભવતિ, કદાચિત્ પૃષ્ઠં, કદાચિજ્જઙ્ઘે ઇત્યાદિ; એવં મોક્ષોઽપિ કદાચિચ્છિરોઽગ્રે મુચ્યતે ઇત્યાદિ; કિંવા, જ્વરારમ્ભમોક્ષકાલાનવસ્થિતત્વમેવ વૈષમ્યમ્| ઊષ્મણો વૈષમ્યમિતિ ક્વચિચ્છરીરપ્રદેશે મહાનૂષ્મા, ક્વચિન્મન્દ ઇત્યાદિ| તીવ્રતનુભાવાનવસ્થાનાનીતિ તીવ્રભાવસ્તનુભાવશ્ચ જ્વરસ્ય કાલાપ્રતિનિયત ઇત્યર્થઃ| એતત્સર્વં વાયોરનવસ્થિતત્વેનોપપન્નમ્| યચ્ચ વાયોર્જરણાન્તદિવસાન્તાદિષુ બલવત્કાર્યકર્તૃત્વમુક્તં, તદપિ પ્રાયિકત્વેન જ્ઞેયમ્| અન્યથા, એતદેવારમ્ભાદિવૈષમ્યં ન સ્યાત્| યદિ કાલવિશેષે જરણાન્તાદૌ શરીરપ્રદેશવિશેષે ચ જઙ્ઘાદૌ પ્રતિનિયમેન વાતકોપઃ સ્યાત્, તદા શરીરપ્રદેશવિશેષે વાતસ્થાને જઙ્ઘાદૌ કાલવિશેષે જરણાન્તાદૌ ચ વાતપ્રકોપઃ પ્રાયિકો જ્ઞેયઃ| એતમેવ પ્રાયિકવાતકાલમાશ્રિત્યાહ- જરણાન્ત ઇત્યાદિ| ઘર્માન્ત ઇતિ પ્રાવૃષિ મુક્તિભાવવતો જ્વરસ્ય સતતકાદેરભ્યાગમનં, નિત્યાનુષક્તસ્ય ત્વતિવૃદ્ધિરિતિ વ્યવસ્થા| પરુષારુણત્વં ચ નખાદિષ્વેવ પ્રવ્યક્તમુપલભ્યત ઇતિ કૃત્વા નખાદય ઇહોચ્યન્તે| ત્વગ્ગ્રહણેનૈવ વદનગ્રહણે લબ્ધેઽપિ વદનગ્રહણં વદનત્વચિ વિશેષેણ પરુષત્વાદિદર્શનાર્થમ્| ક્લૃપ્તીભાવઃ અપ્રવૃત્તિઃ, સા ચ યોગ્યતયા મૂત્રપુરીષયોરેવ નખાદિષૂક્તયોર્મન્તવ્યા; કિંવા, ક્લૃપ્તીભાવો ભેદઃ સ્ફુટનમિતિ યાવત્; સ ચ નખાદીનામ્| ચલાશ્ચ કાશ્ચિદ્વેદના અચલાશ્ચ કાશ્ચિન્નિત્યાનુષક્તત્વેનેતિ ચલાચલાઃ; કિંવા અત્યર્થં ચલાશ્ચલાઃ| પિણ્ડિકા જાન્વધો જઙ્ઘામધ્યમાંસપિણ્ડિકા | ભગ્નં કિઞ્ચિદવશેષેણ ચ્છિન્નં, રુગ્ણં કિઞ્ચિચ્છિન્નં, મૃદિતં પાર્શ્વાવમોટિતમ્, અવપાટિતમ્ એકદેશોત્પાટિતમ્, અવનુન્નં પ્રેરિતમ્; એષાં ચ ભગ્નાદીનાં લોકત એવાર્થાવગતિઃ, યતો લૌકિકૈરેવૈતે શબ્દાઃ પ્રસિદ્ધત્વેન તત્ર તત્ર શાસ્ત્રેઽભિધીયન્તે | હન્વોરપ્રસિદ્ધિરિતિ હન્વોઃ સ્વવ્યાપારાકરણમ્| આસ્યવૈરસ્યમિતિ અરસજ્ઞતા| અન્નરસખેદઃ અન્નરસે ખેદોઽવસાદોઽન્નરસખેદઃ, સર્વરસેષ્વનિચ્છેત્યર્થઃ| અરુચિસ્તુ વક્ષ્યમાણા વક્ત્રે પ્રવિષ્ટાન્નાનભ્યવહરણાદ્બોદ્ધવ્યા| ઉષ્ણાભિપ્રાયતા ઉષ્ણપ્રિયતા| નિદાનોક્તાનામનુપશય ઇતિ વચનેનૈવ વિપરીત ઉપશયોઽર્થલબ્ધોઽપિ સ્પષ્ટાર્થમુચ્યતે; કિંવા, અર્થાપત્તેરનૈકાન્તિકત્વેન ઉચ્યતે; યથા- નવજ્વરે દિવાસ્વપ્ને પ્રતિષિદ્ધેઽર્થાપત્ત્યા પુરાણજ્વરે દિવાસ્વપ્નઃ પ્રાપ્નોતિ, અથ ચ તત્ર દિવાસ્વપ્નો ન વિહિત ઇત્યર્થાપત્તેરનૈકાન્તિકત્વં વદન્તિ| નિદાનોક્તાનામિત્યત્રોક્તગ્રહણાદ્યદેવ નિદાનત્વેનોક્તં તસ્યૈવાનુપશયિત્વં નિદર્શયતિ ન પુનર્યસ્યાપાતતો નિદાનત્વં પ્રતિભાતિ; તેન, મદાત્યયાદૌ મદ્યાદેર્નિદાનત્વેન પ્રતીયમાનસ્યાપિ ઉપશયિત્વમેવ||૨૧||

ઉષ્ણેત્યાદિના પિત્તજ્વરમાહ- તદ્યથેત્યાદિ|- પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| દ્રવત્વાદગ્નિમુપહત્યેતિવચનાદુષ્ણસ્યાપિ પિત્તસ્ય દ્રવત્વેનાગ્નિવિપરીતેન ગુણેનાગ્નિહન્તૃતાં દર્શયતિ| વક્ષ્યતિ હિ ગ્રહણ્યધ્યાયે- “આપ્લાવયદ્ધન્ત્યનલં જલં તપ્તમિવાનલમ્” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ| બહિર્નિરસ્ય પ્રપીડયદિતિવચનેન પિત્તજ્વરે વાતજ્વર ઇવ ન સહસા વહ્નિક્ષેપણં ભવતિ, કિન્તુ શનૈઃ સ્તોકક્રમેણેતિ દર્શયતિ| યુગપદેવેતિ ન વૈષમ્યેણ| અભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વેતિ ચ પૂર્વેણ યુગપદેવેત્યાદિના પરેણ ચ વિશેષેણેત્યન્તેન ચ ગ્રન્થેન સમ્બધ્યતે| કોઠાભિનિર્વૃત્તિઃ શરીર ઇતિ ચ્છેદઃ||૨૨-૨૪||

સ્નિગ્ધેત્યાદિના શ્લેષ્મજ્વરમાહ| સ યદેત્યાદિ પૂર્વવત્ કફજ્વરેઽપિ વ્યાખ્યેયમ્| નનુ, શ્લેષ્મણ આમાશયઃ સ્થાનં, તત્ કિં પ્રવિશ્યામાશયમિતિ વચનેન? નૈવં, શ્લેષ્મણ ઉરોઽપિ પ્રધાનં સ્થાનં, તેનેહોરઃસ્થસ્યાપિ શ્લેષ્મણ આમાશયપ્રવેશં દર્શયતિ| યત્ર કેવલામાશયવૃત્તિ પિત્તં, તત્ર ‘આમાશયં પ્રવિશ્ય’ ઇતિ ન કૃતં, કિન્તુ ‘આમાશયાદૂષ્માણમુપસૃજ્ય’ ઇતિ કૃતં; પિત્તં હ્યામાશયપ્રવિષ્ટમેવ ભવતિ, તચ્ચામાશયૈકદેશસ્થં ગ્રહણીરૂપામાશયૈકદેશં વહ્નિસ્થાનં સ્વસ્થાનાદ્ગચ્છતીતિ યુક્તમ્||૨૫-૨૬||

યુગપદિતિ એકકાલમ્; એકદૈવ કફજ્વરે સર્વશરીરવ્યાપ્ત્યા આગમનમભિવૃદ્ધિર્વા ભવતીતિ દર્શયતિ| શીતપિડકાસ્તન્ત્રાન્તરે શ્વેતપિડકા ઉચ્યન્તે| ‘તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ’ ઇત્યેતાવતૈવ કફજ્વરલિઙ્ગત્વે લબ્ધે પુનઃ ‘શ્લેષ્મજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ’ ઇતિ વચનં કિમર્થં? બ્રૂમઃ- તસ્યેતિપદેન સ્વદોષમાત્રપ્રત્યવમર્શોઽપિ સ્યાત્, તેન દોષલિઙ્ગતૈવ પરં લિઙ્ગાનાં મા સ્યાદિત્યેતદર્થં પુનરભિધાનમ્; કિંવા, પૂર્વપ્રતિજ્ઞયા લિઙ્ગાનાં પ્રાગવચ્છેદ ઉક્તઃ, ઉત્તરેણ શ્લેષ્મજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તીત્યનેનાન્ત્યાવચ્છેદ ઉચ્યતે; એવમન્યત્રાપિ વાતજ્વરાદૌ પૂર્વરૂપે ચ પુનરુક્તિઃ પરિહર્તવ્યા||૨૭||

વિષમાશનાદિત્યાદિના દ્વાન્દ્વિકસાન્નિપાતિકજ્વરાનાહ| અનશનં યદ્યપિ ન પિત્તશ્લેષ્મકરં, તથાઽપ્યગ્નિમાન્દ્યકરત્વાત્ત્રિદોષકરમપિ ભવતિ; કિંવા એષુ વિષમાશનાદિષુ યથાયોગ્યતયા દ્વન્દ્વકારણત્વં ત્રિદોષકારણત્વં ચોન્નેયં, તેનાનશનં વાતપિત્તકરં બોદ્ધવ્યં; યત્તુ પિત્તહરત્વમુક્તમનશનસ્ય, તત્તુ પિત્તદ્રવાંશક્ષયાત્| વચનં હિ- “કફપિત્તે દ્રવે ધાતૂ સહેતે લઙ્ઘનં મહત્” ઇતિ| અન્નપરિવર્તાદિતિ સહસૈવાક્રમેણ કૃતાભ્યસ્તાન્નપરિવર્તાત્| અસાત્મ્યગન્ધો ગન્ધદ્રવ્યસ્ય નાસિકયાઽન્તઃપ્રવેશાદ્યથા દોષકરો ભવતિ ન તથાઽસાત્મ્યરૂપાદયઃ, તે હિ નાવશ્યં શરીરં વિશન્તિ, તેન નેહાસાત્મ્યરૂપાદય ઉક્તાઃ| યથાનિદાનમિતિ યદા દ્વયોર્નિદાનં સેવ્યતે તદા દ્વન્દ્વઃ, યદા ત્રયાણાં નિદાનં સેવ્યતે તદા ત્રયો દોષાઃ; દ્વન્દ્વેઽપિ યદા વાતપિત્તયોર્નિદાનં સેવ્યતે તદા વાતપિત્તરૂપં દ્વન્દ્વમ્; એવમન્યદપિ કુપ્યતીત્યર્થઃ| સર્વે ત્રયો દોષા ઇત્યનેનૈવ લબ્ધેઽપિ યુગપદિતિવચનં ક્રમપ્રકોપપ્રતિષેધાર્થં, યુગપદેવ પ્રકોપમાપદ્યન્તે ન ક્રમેણેત્યર્થઃ||૨૮||

જ્વરલિઙ્ગાનામિત્યાદૌ મિશ્રીભાવવિશેષો વાતપિત્તલિઙ્ગં વા, વાતશ્લેષ્મલિઙ્ગં વા, પિત્તશ્લેષ્મલિઙ્ગં વા| અન્યતમમિતિ વાતપિત્તજ્વરાદિકમ્||૨૯||

આગન્તુજ્વરમાહ- અભિઘાતેત્યાદિ| અભિઘાતો લગુડાદ્યભિઘાતઃ, અભિષઙ્ગઃ કામાદ્યભિષઙ્ગઃ, અભિચારોઽથર્વમન્ત્રાદિર્જ્વરકરઃ, અભિશાપસ્તુ ગુરુસિદ્ધાદ્યભિશપનમ્; એતત્ પ્રધાનત્વેન ચતુર્વિધં કારણમિહોક્તં; તેન, ઓષધિગન્ધભૂતાભિષઙ્ગદુષ્ટગ્રહનિરીક્ષણાદયોઽપ્યાગન્તુજ્વરહેતવો બોદ્ધવ્યાઃ; કિંવા, અભિઘાતગ્રહણેન શરીરાભિહનનવાચિનાઽસાત્મ્યગન્ધાદયો ગ્રાહ્યાઃ, અભિષઙ્ગેણ તુ ભૂતાભિષઙ્ગાદયઃ| વ્યથાપૂર્વમિતિ આગન્તૌ પ્રથમં વ્યથા ભવતિ, પશ્ચાદ્દોષાનુબન્ધકૃતાનિ લક્ષણાનીતિ દર્શયતિ; કિંવા, વ્યથાપૂર્વમિતિવચનાદાગન્તૌ જ્વરે વ્યથૈવ પૂર્વરૂપમિતિ વદન્તિ| રૂપં તુ યદેવ જ્વરસ્ય પ્રાત્યાત્મિકં સન્તાપરૂપં તદેવ વાતજ્વરાદિલક્ષણરહિતં બોદ્ધવ્યં પ્રથમતઃ, ઉત્તરકાલીનદોષાનુબન્ધે તુ યથાવક્ષ્યમાણદોષલિઙ્ગાન્યેવ ભવન્તિ| અષ્ટમ ઇતિવચનેનાભિઘાતાદિહેતુચતુષ્ટયયોગપ્રાપ્તં ચાતુર્વિધ્યં નિષેધ્ય વ્યથાપૂર્વકત્વેનૈકરૂપયોગાદેકવિધત્વં ચતુર્ણાં દર્શયતિ; ચાતુર્વિધ્યે હ્યાગન્તોર્નાષ્ટમત્વં, નવમત્વાદયોઽપિ સ્યુઃ| કિઞ્ચિત્કાલમિતિ સ્તોકકાલં; કેચિત્ ત્ર્યહં વદન્તિ, અન્યે સપ્તાહમાહુઃ| આગન્તૌ હિ સપ્તાહાદૂર્ધ્વં દોષલિઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ દૃષ્ટમ્| તત્ર યસ્યાગન્તોર્યાદૃશો દોષાનુબન્ધો ભવતિ તમાહ- તત્રાભિઘાતેત્યાદિ| વાતપિત્તાભ્યામિતિ કશ્ચિદ્વાતેન, કશ્ચિત્ પિત્તેન, કશ્ચિદ્વાતપિત્તાભ્યામ્| વચનં હિ- “કામશોકભયાદ્વાયુઃ, ક્રોધાત્ પિત્તં, ત્રયો મલાઃ| ભૂતાભિષઙ્ગાત્ કુપ્યન્તિ ભૂતસામાન્યલક્ષણાઃ” (ચિ.અ.૩) ઇતિ| ભૂતાભિષઙ્ગે તુ યદ્યપિ ત્રિદોષપ્રકોપ ઉક્તઃ, તથાઽપિ તત્ર વાતપિત્તયોરેવૈતદ્વચનબલાત્ પ્રાધાન્યમ્||૩૦||

આગન્તોર્નિજાદ્ભેદમાહ- સ ઇત્યાદિ| વિશેષલિઙ્ગતા આગતોર્વ્યથાપૂર્વકવ્યાખ્યાને વ્યાકૃતા, સમુત્થાનવિશેષોઽપ્યભિઘાતાદિરુક્તઃ, ઉપક્રમવિશેષોઽપિ ‘સાધારણેન કર્મણા ચોપચર્યતે’ ઇતિ વચનેનૈવાત્ર કથ્યતે| સાધારણેનેતિ દૈવયુક્તિવ્યપાશ્રયેણ; દૈવવ્યપાશ્રયં હિ બલિમઙ્ગલહોમાદિ, યુક્તિવ્યપાશ્રયં હિ લઘ્વશનાપતર્પણયવાગૂકષાયપાનાદિ| પ્રકૃતિરુક્તેતિ સ્વભાવોઽપિ વાતાદિજ્વરાણાં નિદાનાદ્યુપહિત ઉક્ત ઇત્યર્થઃ||૩૧||

નિજાગન્તુવિશેષાચ્ચ દ્વિવિધમિતિ સમ્બન્ધઃ| નિજં દ્વિવિધમિત્યાદૌ દ્વૈવિધ્યં (સંસૃષ્ટાસંસૃષ્ટજન્યત્વેન ) શીતોષ્ણાભિપ્રાયભેદાત્, ત્રિવિધં ત્રિદોષભેદાત્, ચતુર્વિધં પ્રત્યેકં વાતાદિદોષજન્યભેદાત્| તત્ર ચાતુર્વિધ્યે દ્વન્દ્વજ્વરાઃ પ્રતિક્ષિપ્યન્તે, તેષાં પ્રત્યેકં વાતાદિજ્વરસદૃશત્વાત્; ત્રિદોષજ્વરસ્તુ અસાધ્યતાયોગાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યતાયોગાદ્વા પૃથગુચ્યતે||૩૨||

તસ્યેમાનીત્યાદિના સર્વજ્વરસાધારણં પૂર્વરૂપમાહ| એતાનિ ચ પૂર્વરૂપાણ્યાગન્તોરપીત્યેકે વદન્તિ; અન્યે તુ નિજાનામેવૈતાનીતિ વદન્તિ, આગન્તોસ્તુ વ્યથૈવ પૂર્વરૂપમ્| અત્રાપ્યનન્નાભિલાષારોચકયોઃ પૂર્વવદ્ભેદઃ| દૌર્બલ્યં શરીરબલહાનિઃ, અલ્પપ્રાણતા ચ માનસબલહાનિર્બોદ્ધવ્યા; કિંવા દૌર્બલ્યં માંસાપચયઃ| દીર્ઘસૂત્રતા ચિરેણ કાર્યકર્તૃત્વમ્| જ્વરપૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ પ્રાક્સન્તાપાદિતિ ચ્છેદઃ, જ્વરરૂપસન્તાપાત્ પ્રાગેતાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તીત્યર્થઃ| અપિચ સન્તાપાર્તમનુબધ્નન્તીત્યનેન પ્રવ્યક્તેઽપિ જ્વરે કાનિચિત્પૂર્વરૂપાણિ મુખવૈરસ્યારુચ્યાદીનિ ભવન્તીતિ દર્શયતિ| ન ચૈવં પૂર્વરૂપાનુવૃત્તૌ રિષ્ટત્વં વાચ્યં; યતઃ સર્વપૂર્વરૂપાણામતિમાત્રાનુવર્તનં રિષ્ટમુક્તમ્| વચનં હિ- “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ” (ઇ.અ.૫) ઇતિ; કિંવા, અસ્ય શ્લોકસ્યાન્ય એવાર્થઃ, તમિન્દ્રિયે વક્ષ્યામઃ| ન ચારુચ્યાદીનાં વ્યક્તજ્વરભાવિત્વેન પૂર્વરૂપત્વં હન્યતે, યતો લિઙ્ગાન્તરયુક્તાન્યરુચ્યાદીનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ, લિઙ્ગાન્તરવિરહિતાનિ તુ પૂર્વરૂપાણિ||૩૩||

એકૈકશો જ્વરલિઙ્ગાનીત્યત્ર લિઙ્ગશબ્દેન નિદાનપૂર્વરૂપાદીન્યુચ્યન્તે| વિસ્તરસમાસાભ્યામિતિ વિસ્તરેણ વાતાદિજ્વરોક્તાઃ, સમાસેન સંસર્ગસન્નિપાતજાઃ; યસ્ત્વત્ર સમાસેનોક્તઃ સ ચિકિત્સિતે પ્રપઞ્ચનીય ઇતિ ભાવઃ||૩૪||

સમ્પ્રતિ જ્વરસ્ય મહાપ્રભાવતાં દર્શયિતું પૂર્વોત્પત્તિપ્રકારમાહ- જ્વરસ્ત્વિત્યાદિ| મહેશ્વરકોપપ્રભવ ઇત્યનેન જ્વરચિકિત્સિતે “દ્વિતીયે હિ યુગે શર્વમક્રોધવ્રતમાસ્થિતમ્” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિગ્રન્થે વક્ષ્યમાણાં જ્વરોત્પત્તિમાહ| ક્રોધભવત્વેન ચ શ્લેષ્મજન્યસ્યાપ્યાગ્નેયત્વં દર્શયતિ; ક્રોધો હ્યગ્નિરૂપઃ, તેન તન્મયોઽપિ જ્વરસ્તથૈવ; અત એવોક્તમ્- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્ પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકેઽધિકમ્” (વા.ચિ.અ.૧) ઇતિ| ન ચ રુદ્રકોપભવત્વેન લોભાભિદ્રોહપ્રભવત્વં જ્વરસ્ય વિરુધ્યતે; યતો રુદ્રકોપોદ્ભૂત એવ જ્વરો લોભાભિદ્રોહસ્વરૂપપાપાચારપ્રાપ્ત્યા પુરા મનુષ્યેષુ ભૂતઃ| સર્વપ્રાણિનાં જ્વર એવ પ્રાણહર ઇતિ મરણકાલે સર્વપ્રાણિનાં જ્વર એવ પ્રાણહર ઇતિ દર્શયતિ| દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપકર ઇત્યત્ર પ્રત્યેકં તાપલક્ષણં જ્વરચિકિત્સિતે બોદ્ધવ્યં “વૈચિત્ત્યમરતિર્ગ્લાનિર્મનઃસન્તાપલક્ષણમ્” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિના| જ્વરયતિ સન્તાપયતિ| ઇતિશબ્દો હેતૌ; તેન, યસ્માદુક્તમહેશ્વરક્રોધપ્રભવત્વાદિયુક્તઃ, તસ્માત્| સર્વરોગાણામધિપતિરિવેતિ સર્વરોગાધિપતિઃ| નાનાવિધૈઃ શબ્દૈરિતિ હસ્તિષુ પાકલો, ગોષુ ખેરિકો , મત્સ્યાનામિન્દ્રજાલો, વિહઙ્ગાનાં ભ્રામરક ઇત્યાદિશબ્દૈઃ| સર્વપ્રાણભૃતઃ સજ્વરા એવ જાયન્તે સજ્વરા એવ મ્રિયન્તે ચ તત્ કિમિતિ તેષાં જન્મનિ મરણે વા સન્તાપાત્મા જ્વરો ન લક્ષ્યત ઇત્યાહ- સ મહામોહ ઇતિ; જન્મમરણયોર્મહામોહરૂપો જ્વરો ભવતિ, ન સન્તાપાત્મેત્યર્થઃ| અત એવોક્તં- “જ્વરપ્રભાવો જન્માદૌ નિધને ચ મહત્તમઃ” (ચિ.અ.૩) ઇતિ| જન્મનિ મહામોહરૂપતામાહ- તેનેત્યાદિ| પ્રાગ્દૈહિકં જન્માન્તરકૃતમ્| નનુ, શુદ્ધસત્ત્વાનુગમાત્ પ્રાગ્દૈહિકં સ્મરણં યુક્તં; વચનં હિ- “યદા તેનૈવ શુદ્ધેન મનસા યુજ્યતે, તદા જાતિમતિક્રાન્તામપિ સ્મરતિ” (શા.અ.૩) ઇતિ| ન, તસ્ય શુદ્ધમનઃસત્ત્વાનુવૃત્તેરપવાદત્વાદેતત્પરિત્યજ્યાન્યત્ર જ્વરસ્ય પ્રાગ્દૈહિકવિસ્મારકત્વં જ્ઞેયમ્| મરણે મહામોહતામાહ- સર્વપ્રાણભૃતામિત્યાદિ| જ્વર એવ મહામોહરૂપ એવેતિ ભાવઃ; તેન મ્રિયમાણાઃ સર્વે મહામોહં પ્રવિશન્તીત્યર્થઃ||૩૫||

સમ્પ્રતિ સૂત્રિતં ચિકિત્સાસૂત્રમાહ- તત્રેત્યાદિ| યદ્યપિ ચિકિત્સિતે જ્વરાદૌ લઙ્ઘનં વક્ષ્યતિ, તથાઽપીહ પાક્ષિકલઘ્વશનવિધાનં ન વિરોધિ, લઘ્વશનસ્યાપિ લાઘવકર્તૃત્વેનૈવ લઙ્ઘનત્વાત્; કિંવા, યત્ર વાતાદિજ્વરે લઙ્ઘનં ન કર્તવ્યં તત્ર લઘ્વશનં બોદ્ધવ્યમ્, અપતર્પણં ચ લઙ્ઘનમેવ| અથ કિમિતિ વાતિકેઽપિ જ્વરે વાતકારકં લઘ્વશનમપતર્પણં વા કાર્યમિત્યાહ- આમાશયસમુત્થત્વાદિત્યાદિ| આમાશયસમ્બન્ધેન વાતોઽપિ મનાગ્લઙ્ઘનીયઃ સ્થાનાપેક્ષયા ભવતીતિ ભાવઃ| વચનં હિ- “સ્થાનં જયેદ્ધિ પૂર્વં સ્થાનસ્યાવિરોધેન” ઇતિ||૩૬||

યથાસ્વૌષધસિદ્ધસ્યેતિ વાતાદિજ્વરે વાતજ્વરાદિહરદ્રવ્યસિદ્ધસ્ય| કથં સર્પિઃ સર્વત્ર કાર્યમિત્યાહ- સર્પિર્હિ સ્નેહાદિત્યાદિ| સંસ્કારાત્ કફમિતિ કટુતિક્તાદિકફહરસંસ્કારાત્| યદ્યપિ ચ ‘યથાસ્વૌષધસિદ્ધસ્ય’ ઇતિ વચનાદ્વાતેઽપિ વાતહરસંસ્કૃતમેવ સર્પિર્વિહિતં , તથાઽપિ વાતે રૂક્ષવિપરીતેન સ્નેહેનાપિ સર્પિર્વાતહરમેવ, પિત્તેઽપ્યુષ્ણવિપરીતશૈત્યાન્વિતં, કફે તુ સર્પિષઃ સ્નેહશૈત્યાદિના સમાનેન કશ્ચિન્ન સ્વાભાવિકો વિરોધિગુણોઽસ્તિ કિન્તુ સંસ્કારાદ્ધિતમેવેતિ દર્શયતિ| ઊષ્માણં ચેતિ જ્વરપ્રભાવભૂતમૂષ્માણં; ન પિત્તોષ્માણં, તસ્ય પિત્તગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાત્| અનેન જ્વરસ્યોષ્મહરણેન સર્પિષો જ્વરવ્યાધિપ્રત્યનીકત્વં દર્શિતં ભવતિ| અત્ર વાતશમનં સર્પિષોઽભિધાય પિત્તશમનેઽભિધાતવ્યે કફશમનમુચ્યતે, શેષતો વક્તવ્યોષ્મરૂપવ્યાધિપ્રત્યનીકતયાઽપિ પિત્તશમનહેતોઃ શૈત્યસ્ય સમાનગુણત્વાત્; યદિ ત્વિહ મધ્યે પિત્તપ્રશમનમુચ્યતે, તદા પુનઃ સંસ્કારાત્ કફમિત્યુક્ત્વા શૈત્યાદૂષ્માણમિતિ વક્તવ્યં સ્યાત્| યત્ર તુ શ્લોકપાઠે વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વં ઘૃતસ્ય પૃથઙ્નોક્તં; તત્ર, ‘સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ’ ઇત્યાદૌ વાતમનુ પિત્તમેવ કૃતમિતિ સાધુ કૃતમ્| તસ્માદિતિ દોષવ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાત્| જીર્ણજ્વરેષ્વિતિ વચનેનામજ્વરે નિષેધયતિ, સામે હિ સમાનગુણત્વાત્ સર્પિરહિતમ્| શાન્તિમિતિ સન્તાપશાન્તિમ્| અભિપ્રેત્યેતિ બુદ્ધ્યા સ્વીકૃત્ય, તથા જીર્ણજ્વરે ઘૃતં ‘દદાતિ’ ઇતિ શેષઃ| નન્વત્ર, શ્લોકે સર્પિર્ગુણકથને કિમિતિ વ્યાધિરૂપોષ્મશમનં નોચ્યતે? બ્રૂમઃ- પિત્તોષ્માવ્યતિરિક્તત્વેન જ્વરોષ્મણઃ પિત્તશમનેનૈવ લબ્ધત્વાત્| નનુ યદ્યેવં ગદ્યપાઠે પૃથઙ્ન તર્હિ પઠનીય ઊષ્મા? બ્રૂમઃ- યાવાનૂષ્મા શારીરઃ સ પૈત્ત એવ, યતો બ્રૂતે- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ” (વા.ચિ.અ.૧) ઇત્યાદિ, તથા “પિત્તાદૂષ્મોષ્મણઃ પક્તિર્નરાણામુપજાયતે” (સૂ.અ.૧૭) ઇતિ; કિન્તુ, નાસાવૂષ્મા કદાચિત્ પિત્તેન સામ્યેઽપ્યેકો ભવતિ, યથા- કફજ્વરે; કદાચિત્ત્વધિકે પિત્તે વહ્નિરૂપ ઊષ્મા મન્દો ભવતિ, યથા- પિત્તાગ્નિમાન્દ્યે; તદેવમૂષ્મા પિત્તાદ્ભિન્નોઽભિન્નશ્ચ ભવતિ; તત્ર ભેદં ગૃહીત્વા ગદ્યપાઠે પૃથગ્ જ્વરોષ્મા પઠિતઃ, શ્લોકપાઠે ત્વભેદવિવક્ષયા ન પૃથક્ પઠિતઃ| જ્વરે તુ પિત્તોષ્મા જ્વરપ્રભાવેણ વર્ધતે, સ ચ પ્રભાવો જ્વરસ્ય દોષદૂષ્યવિશેષાત્મકસ્ય, તથા “જ્વરસ્ત્રિપાદસ્ત્રિશિરઃ” ઇત્યાદ્યુક્તપ્રાણિવિશેષસ્ય જ્ઞેયઃ| નનુ સર્પિઃ કથં પિત્તં હન્તિ? યતઃ, યથા પિત્તવિપરીતશૈત્યં સર્પિષિ, તથા પિત્તસમાનઃ સ્નેહોઽપ્યસ્તિ| નૈવં, પિત્તે “સસ્નેહં” (સૂ.અ.૧) ઇતીષદર્થેન સશબ્દેનાલ્પસ્ય સ્નેહસ્યાભિધાનાત્, ઉષ્ણત્વં તુ પિત્તે પ્રધાનમ્| યદ્યપિ પિત્તં જલેનાપ્યારબ્ધં, તથાઽપિ તત્ર શૈત્યમભિભૂયાગ્નિકૃતમૌષ્ણ્યમેવાધિકં ભવતિ, તથા તેજસો રૌક્ષ્યેણ જલકૃતસ્નેહોઽપિ પિત્તેઽભિભૂયતે, દ્રવત્વં તુ જલકૃતં તેજસા નાભિભૂયતે, દૃશ્યતે હ્યગ્નિસમ્પૃક્તે જલે દ્રવત્વમલ્પસ્નેહતા ઉષ્ણતા ચેતિ| કિંવા, કિમનેન તપ્તજલદૃષ્ટાન્તેન, અદૃષ્ટકૃત એવાયં ભૂતાનામુત્પાદઃ; તેન, કશ્ચિતેવ ગુણઃ પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ દ્રવ્યાણામાવિર્ભૂતો ભવતિ, નતુ સર્વે; યથા- શાલિષુ તોયકૃતં મધુરત્વં, ન તુ ગૌરવમિત્યુક્તં સૂત્રસ્થાને| ઉત્સર્ગતઃ સસ્નેહસ્યાપિ પિત્તસ્ય કદાચિત્તેજોભૂયસ્ત્વેન રૂક્ષત્વમપિ ભવતિ જીર્ણજ્વરે, તેન સ્નિગ્ધશીતં સર્પિર્હિતં તત્ર ભવતીતિ ન દોષઃ| અત એવોક્તં ચિકિત્સિતે- “રૂક્ષં તેજો જ્વરકરં” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિ| ન ચ વાચ્યં- યત્- સાંસિદ્ધિકમપિ ચેત્ પિત્તસ્ય સ્નિગ્ધત્વમપૈતિ તદા વાતસ્યાપિ રૌક્ષ્યં કિમિતિ નાપૈતીતિ; યતો વિચિત્રા એવ હિ ગુણા અપ્રતિક્ષેપણીયાઃ પ્રતિક્ષેપણીયાશ્ચ; તત્ર યે ન સર્વદા દૃશ્યન્તે વાતશૈત્ય-પિત્તસ્નેહાદયઃ, ત એવ પ્રતિક્ષેપણીયાઃ; નાન્યે, તથૈવ દૃષ્ટત્વાત્| તુલ્યગુણમિતિ સર્વથા તુલ્યગુણમ્| નનુ સંસ્કારાત્ કફહન્તૃત્વે સંસ્કારેણૈવ કફો હન્યતે , કસ્તત્ર સર્પિષો વ્યાપાર ઇત્યાહ- નાન્ય ઇત્યાદિ| નાન્ય ઇતિ તૈલાદિઃ| સંસ્કારમનુવર્તત ઇતિ સંસ્કારકદ્રવ્યકાર્યં કરોતિ| એતેનૈતદ્દર્શયતિ- યત્- તેનૈવ દ્રવ્યેણ યાદૃઙ્માનેન ઘૃતં સંસ્ક્રિયતે, અન્યત્ર તૈલાદિસ્નેહસ્તથૈવ યદિ સંસ્ક્રિયતે તદા ઘૃતમેવાન્યસ્નેહેભ્યો વિશેષેણ સંસ્કારકદ્રવ્યકાર્યં કરોતિ; અયં ઘૃતપ્રભાવોઽધિકઃ, તેન સંસ્કારાત્ કફવિજયે ઘૃતમેવ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| પ્રપઞ્ચિતશ્ચાયમર્થઃ સ્નેહાધ્યાયે||૩૭-૪૦||

નનુ સ્નેહાદ્વાતં શમયતીત્યાદિગ્રન્થો ગદ્યેનૈવોક્તઃ, તત્ કિમર્થં શ્લોકેનોચ્યત ઇત્યાહ- ગદ્યોક્તો ય ઇત્યાદિ| તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થમિત્યત્ર તદ્વ્યક્તિર્ગદ્યોક્તાર્થસ્ય વ્યક્તિઃ પ્રસન્નતેતિ યાવત્, વ્યવસાયઃ અધ્યવસાયો ગ્રહણમિત્યર્થઃ; યસ્માત્ પૂર્વોક્તાર્થસ્પષ્ટીકરણાર્થં પુનઃ શ્લોકેનાભિધાનં, તસ્માત્ પ્રયોજનાન્તરયુક્તત્વાન્ન પુનરુક્તિદોષ ઇતિ ભાવઃ| ગદ્યોક્તાપેક્ષયા શ્લોકાભિધાનં સુખગ્રહણં ભવતીતિ લોકસિદ્ધમેવ| અત્ર ચ ગદ્યોક્ત ઇત્યુપલક્ષણં, તેન શ્લોકોક્તોઽપિ શ્લોકેનોચ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યં; યથા- આરગ્વધીયે| એવં ગદ્યોક્તોઽપિ ગદ્યેનેતિ બોદ્ધવ્યં; યથા- પ્રપઞ્ચેન કારણાદ્યભિધાયોક્તમ્- “એવમસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ પ્રજ્ઞાપરાધઃ પરિણામશ્ચ” (સૂ.અ.૧૧) ઇત્યાદિ| તથા શ્લોકેનોક્તોઽપિ ગદ્યેનોચ્યતે, યથા- “બ્રહ્મણા હિ યથા પ્રોક્તં” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિ શ્લોકેનાભિધાય આદ્યેઽધ્યાયે પુનરન્યત્રોક્તં- “યમાયુર્વેદમશ્વિનૌ મહ્યં પ્રાયચ્છેતામ્” (ચિ.અ.૧.પા.૪) ઇત્યાદિ| અત્ર શ્લોકાભિધાનમેવ સુખગ્રહણાર્થમિતિ જ્ઞેયમ્| કિંવા, તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થમિતિ યથાયોગ્યતયા બોદ્ધવ્યમ્| તેન, પ્રપઞ્ચાભિધાનમર્થવ્યક્ત્યર્થં બોદ્ધવ્યં, સઙ્ક્ષેપાભિધાનં તુ વ્યવસાયાર્થં; તેન ગદ્યશ્લોકાભિધાનાભ્યાં વ્યક્તિવ્યવસાયૌ ક્રિયેતે| તત્ર પ્રપઞ્ચાભિધાનેઽર્થસ્ય વ્યક્તિઃ સ્ફુટૈવેતિ, સઙ્ક્ષેપાભિધાનં તુ પ્રપઞ્ચાપેક્ષયા સુખગ્રહણં ભવતિ||૪૧||

સઙ્ગ્રહે યદ્યપિ હેતુપર્યાયાઃ પૂર્વમુક્તાસ્તદનુ હેતુત્રૈવિધ્યં, તથાઽપિ છન્દોઽનુરોધેન તદ્વિપર્યયકથનમ્| નામરૂપા યોગરૂઢાઃ પર્યાયા નામપર્યાયાઃ| પઞ્ચવિધં ગદમિતિ આગ્નેયાદિભેદેન| ‘ગદપર્યાયનામાનિ’ ઇતિ પાઠે યલ્લિઙ્ગપર્યાયાભિધાનં તસ્ય વ્યાધિપઞ્ચવિધગ્રહશબ્દેનૈવ ‘તસ્યોપલબ્ધિઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થાન્તર્નિવિષ્ટસકલાર્થસ્ય ગૃહીતત્વાદ્ગ્રહણમ્; ‘ગદલક્ષણપર્યાયાન્’ ઇતિ પાઠે તુ પૂર્વપક્ષો નાસ્ત્યેવ, પાઠસ્તુ નાયમતિપ્રસિદ્ધઃ| પ્રકૃષ્ટાસન્નકારણં જ્વરસ્ય રૂક્ષાદિ પ્રકૃષ્ટમ્, આસન્નં વાતાદિ; તથા પ્રકૃષ્ટં રુદ્રકોપઃ, આસન્નં તુ રૂક્ષાદિ| યદ્યપિ રૂપાત્ પશ્ચાત્ પૂર્વરૂપમુક્તં, તથાઽપિ છન્દોનુરોધાત્ પૂર્વરૂપમગ્રે કૃતં; કિંવા, વાતાદિજવિશિષ્ટજ્વરલક્ષણાનામવ્યક્તાનાં વિશિષ્ટજ્વરપૂર્વરૂપતાં સૂચયતા પૂર્વરૂપં પૂર્વઙ્કૃતં; વાતાદિજ્વરલક્ષણાનિ હ્યવ્યક્તાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ||૪૨-૪૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને જ્વરનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||