೧. ಜ್ವರನಿದಾನಮ್

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಾಭಿಧಾಯಕಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮನು ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಾಭಿಧಾಯಕಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ; ಹೇತುಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಿಕಾ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಾಧ್ವೀ ಭವತಿ| ಯಚ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾತ್ರಮಭಿಧಾತವ್ಯಂ, ತದುಪಶಯಾನ್ತರ್ಗತಮೇವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಕಿಂವಾ, ಹೇತುಲಿಙ್ಗಾಭಿಧಾನಸ್ಯಾಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥತ್ವಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾತ್ರಾಭಿಧಾನಮಿಹ | ತತ್ರಾಪಿ ಚ ಶಾರೀರವಿಕಾರೇಷು ಪ್ರಧಾನತ್ವಾಜ್ಜ್ವರಸ್ಯೈವ ನಿದಾನಮಾದಾವುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಚ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಧಾನಂ ತಥಾಽತ್ರೈವ ‘ಜ್ವರಸ್ತು ಖಲು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ ಸರ್ವರೋಗಾಗ್ರಜೋ ಬಲೀ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ತು ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಪುರಾ ಗುಲ್ಮೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತ್” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ; ತತ್ರ ಪುರಾಶಬ್ದ ಆದ್ಯಾವಿರ್ಭಾವೇ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವರ್ತತೇ, ನತು ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ಭಾವೇ; ದಕ್ಷಾಧ್ವರೋದ್ಧ್ವಂಸೇ ಹಿ ಜ್ವರಪರಿಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದಿಕ್ಷು ವಿದ್ರಾವಣಾದಿನಾ ಗುಲ್ಮೋತ್ಪತ್ತೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್| ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಮಿಹೋಚ್ಯತೇ, ತಚ್ಚೇಹ ವ್ಯಾಧಿಜನಕಂ ವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಜನಕಂ ನಿದಾನಂ ಹೇತುಃ, ವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಂ ಚ ಕಾರಣಂ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಮ್| ತತ್ರ ಹೇತುರೂಪಂ ನಿದಾನಂ ಜನಕಂ ಚ ಭವತಿ, ವ್ಯಾಧೇರ್ಬೋಧಕಂ ಚ ಭವತಿ| ಅತ ಏವ ಪ್ರಥಮಮ್ ‘ಇಹ ಖಲು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿರ್ನಿದಾನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪುನರ್ಹೇತುರಪ್ಯುಕ್ತಃ| ಜ್ವರಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಜ್ವರನಿದಾನಮ್| ಕಿಂವಾ, ನಿದಾನಶಬ್ದೋ ಜನಕಕಾರಣವಚನ ಏವ; ತಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ಜನಕಕಾರಣಂ ನಿದಾನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಜ್ವರನಿದಾನಮ್| ತೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನಾಮಪಿ ಜ್ಞಪ್ತಿಹೇತೂನಾಂ ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್||೧-೨||

ತದೇವಂ ಜ್ವರನಿದಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಸಾಧಾರಣಮೇವ ನಿದಾನಂ ವಕ್ತುಮುದ್ಯತಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ, ತತ್ರಾಪ್ಯುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಮೇವ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯೈರಾಹ- ಇಹ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹೇತಿ ಇಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾಯಕೇ ಹೇತ್ವಾದಯೋಽನರ್ಥಾನ್ತರೇ ; ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೇ ಅರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ಹೇತ್ವಾದಿಶಬ್ದಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯಥಾ- ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಹೇತುರಕೃತಕತ್ವಾತ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ, ತಥಾ “ದಶೈವಾಯತನಾನಿ ಸ್ಯುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೯), ತಥಾ “ಕರ್ತಾ, ಮನ್ತಾ, ವೇದಿತಾ, ಬೋದ್ಧಾ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದೌ, ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಲಡಾದೌ, ಉತ್ಥಾನಸ್ಯ ಉದ್ಗಮನಾದೌ| ಹೇತ್ವಾದಿಭೂರಿಪರ್ಯಾಯಕಥನಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ಹೇತ್ವಾದಿಶಬ್ದಾನಾಮರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ವರ್ತಮಾನತ್ವೇ ಪರ್ಯಾಯಾನ್ತರೇಣ ಸಮಂ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾತ್ ಕಾರಣ ಏವ ವೃತ್ತಿರ್ನಿಯಮ್ಯತೇ; ತೇನ, ಏಕಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೇ ಶಬ್ದಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ತತ್ ಕಾರಣಮಿತರಹೇತ್ವಾದ್ಯರ್ಥೇಭ್ಯೋ ವ್ಯವಚ್ಛಿದ್ಯತೇ; ತೇನ, ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನಂ ಭವತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಇಹ ಚಾಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ಮಙ್ಗಲತ್ವೇನ, ತಥಾಽಷ್ಟವಿಧವ್ಯಾಧಿಜ್ವರಾದ್ಯಭಿಧಾನಾನುಷಙ್ಗಾಚ್ಚಾಷ್ಟಾವೇವ ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾ ಉಕ್ತಾಃ; ತೇನಾಪರೇಽಪಿ ಯೋನಿಮೂಲಮುಖಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಯೋ ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ, ತೇ ಚ ತನ್ತ್ರವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನೋಕ್ತಾಃ| ಏವಂ ರೋಗಪರ್ಯಾಯಾನ್ತರಾನಭಿಧಾನೇಽಪಿ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಭಯಾದ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಹೇತೋರ್ಭೇದಮಾಹ- ತತ್ ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ ಚ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಮಿತಿ ನೇಹ ಪ್ರಪಞ್ಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಪಾಠಾದೇವ ತ್ರಿತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತ್ರಿವಿಧಮಿತಿವಚನಂ ಬಹುಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದೇಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಾನತಿಕ್ರಮೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧತ್ವದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚ| ಏತಚ್ಚ ಹೇತುತ್ರಿತಯಮುಕ್ತಮಪಿ ಪುನಃ ಪ್ರಕರಣವಶಾದುಚ್ಯಮಾನಮಿಹ ನ ಪುನರುಕ್ತಂ ದೋಷಮಾವಹತಿ| ಏತಚ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾದೇಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿ ನಿಯಾಮಕಂ, ತೇನ “ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತರೋಗಾದಿರೂಪಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಕಾರಣಾನವರೋಧೋ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಃ| ಕಿಂವಾ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಕಾರಣೇ ಜ್ವರಾದಾವಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದ್ಯೇವ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ತೇನ ಜ್ವರಾದಿಕಾರ್ಯೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೌ ಜ್ವರಾದಿಕಾರಣಮೇವ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಭವತಿ| “ಕಾಲಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾ ನ ಚಾತಿ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಕ್ರಮಭೇದೇನೇಹಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಸ್ಯಾದಾವಭಿಧಾನೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವೈಷಾಂ ರೋಗಕರ್ತೃತ್ವೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಮಾ ಭೂದೇಕಾನ್ತಾಭಿಧಾನೇನ ಪ್ರಧಾನತಾನಿಯಮಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಮೂಲಭೂತತ್ವೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಭವತಿ , ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಕಾರಣತ್ವೇನ ತಥಾಽಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಸ್ಯಾಪ್ಯುತ್ಕಟಶಬ್ದಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದೇರಪಿ ಕಾರಣತ್ವೇನಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೋಽಪಿ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಲೋ ದುಷ್ಪರಿಹರತ್ವೇನ ಪ್ರಧಾನಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸೋಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪರಾಧೀನತ್ವೇನಾಪ್ರಧಾನಂ, ಕಾಲಾತಿಯೋಗಾದಯೋ ಹೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಶೀತಾದ್ಯತಿಯೋಗಾದಿಭ್ಯ ಏವ ಪ್ರಾಯೋ ಭವನ್ತಿ||೩||

ಹೇತೋರ್ಹೇತುತ್ವಂ ಕಾರ್ಯೇ ಭವತೀತಿ ಹೇತುಕಾರ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮಾಹ- ಅತಸ್ತ್ರಿವಿಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಾತ್ರ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮ್, ಏಕರೂಪಾದಪಿ ಹೇತೋಸ್ತ್ರಿವಿಧವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪಾದಾತ್| ಅತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿವಿಧವಚನಮಾನನ್ತ್ಯೇಽಪಿ ರೋಗಾಣಾಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಾದ್ಯನತಿಕ್ರಮೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಆಗ್ನೇಯಾಃ ಪೈತ್ತಿಕಾಃ, ಸೌಮ್ಯಾಃ ಕಫಜಾಃ, ವಾಯವ್ಯಾಃ ವಾತಜಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ವಾಯವ್ಯಾ ಏವ ಪ್ರಥಮಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪೀಹ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾದಾಗ್ನೇಯಾಭಿಧಾನಮ್| ಆಗ್ನೇಯಸೌಮ್ಯವಾಯವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಮಾಸೇನೈಕೈಕಸ್ಮಾದಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದೇಸ್ತ್ರಿವಿಧರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಅಸಮಾಸೇ ಹಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಪಿ ಶಙ್ಕ್ಯೇತ| ಅನ್ಯಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಧೀನುಕ್ತಹೇತುಜಾನಾಹ- ದ್ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾಪರೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾಜಸತಾಮಸಾನಾಂ ಚ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಪಾಠೇನೇಹ ತನ್ತ್ರೇ ಶಾರೀರವ್ಯಾಧ್ಯಧಿಕಾರಪ್ರವೃತ್ತೇಽನಧಿಕಾರತ್ವೇನಾಪ್ರಪಞ್ಚನೀಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಅಭಿಧಾನಂ ಚ ರಾಜಸತಾಮಸಯೋರಿಹ ವ್ಯಾಧಿಕಥನಸ್ಯ ನ್ಯೂನತಾಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಆಗನ್ತವಶ್ಚಾಭಿಘಾತಾದಿಜಾ ರೋಗಾ ಆಗ್ನೇಯಾದಿಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭವನ್ತಿ; ಯತಸ್ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪೋಽವ್ಯಪದೇಶ್ಯೋಽಸ್ತ್ಯೇವ; ಕಿಂವಾ, ಅಪರೇ ಇತಿ ಅಪ್ರಧಾನಾಃ, ಪರೋ ಹಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಚ್ಯತೇ; ಅಪ್ರಧಾನತ್ವೇ ಚೋಕ್ತೈವೋಪಪತ್ತಿಃ||೪||

ವ್ಯಾಧೀನಾಮಾಗ್ನೇಯಾದಿವಿಭಾಗಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪರ್ಯಾಯಾಣಾಮನರ್ಥಾನ್ತರೇಣಾತಙ್ಕಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಭಯಾದ್ಯರ್ಥತಾವ್ಯುದಾಸಾದ್ವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಆತಙ್ಕಶಬ್ದೇನ ಹಿ ಭಯಮಪ್ಯುಚ್ಯತೇ, ವಿಕಾರಶಬ್ದೇನ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಯೋಽಪಿ ಷೋಡಶ ವಿಕಾರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ರೋಗಧರ್ಮಾ ಲಕ್ಷಣೀಯಾಃ| ತಥಾ ಹಿ- ವಿವಿಧಂ ದುಃಖಮಾದಧಾತೀತಿ ವ್ಯಾಧಿಃ; ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಸಮುತ್ಥತ್ವೇನಾಮಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಆತಙ್ಕ ಇತಿ ದುಃಖಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರಜೀವನಂ ಕರೋತಿ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಆತಙ್ಕಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಜೀವನೇ” ಇತಿ; ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮವದನೇಕರೋಗಯುಕ್ತತ್ವಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಜ್ವರಶಬ್ದೇನ ಚ ದೇಹಮನಃಸನ್ತಾಪಕರತ್ವಂ; ವಿಕಾರಶಬ್ದೇನ ಚ ಶರೀರಮನಸೋರನ್ಯಥಾಕರಣತ್ವಂ ವ್ಯಾಧೇರ್ದರ್ಶಯತಿ; ರೋಗಶಬ್ದೇನ ಚ ರುಜಾಕರ್ತೃತ್ವಮ್||೫||

ಇದಾನೀಂ ವ್ಯಾಧೇರ್ಜನಕಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ತಥಾ ತದ್ಧೇತುಜನ್ಯಂ ಚ ವ್ಯಾಧಿಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಜ್ಞಾತೇ ಹಿ ವ್ಯಾಧೌ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಅತಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವ್ಯಾಧಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯನಿದಾನಪಞ್ಚಕಾಭಿಧಾನಂ ಯುಕ್ತಮ್||೬||

ನಿದಾನಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ರೇ ಉಕ್ತಮಿತಿ ‘ಇಹ ಖಲು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ಪರಿಣಾಮಶ್ಚ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಕಾರಣಂ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಂ ವಾತಾದಿ, ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಚಾರ್ಥಾನಾಮಯೋಗಾದಿ; ಪುನರ್ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ; ಪುನಶ್ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಮುಕ್ತಂ ಯಥಾ- “ಪ್ರಾಗಪಿ ಚಾಧರ್ಮಾದೃತೇ ನ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತ್” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ; ತದೇತತ್ ಸರ್ವಮಪಿ ಕಾರಣಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತತ್ರಾಧರ್ಮಕಾರ್ಯತ್ವೇನ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಬಲಿಮಙ್ಗಲೇತ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರತೀಯತೇ, ರುದ್ರಕೋಪಭವತ್ವೇನ ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭಾವತ್ವಂ ತಥಾಽಽಗ್ನೇಯತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತೀಯತೇ; ಕ್ರೋಧೋ ಹ್ಯಾಗ್ನೇಯಃ, ತೇನ ತನ್ಮಯೋ ಜ್ವರೋಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯಃ| ತಥಾಚ ವಚನಮ್- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ವಾತಾದಿಜನ್ಯತ್ವಜ್ಞಾನೇನ ಚ ವಾತಾದಿವಿಪರೀತಭೇಷಜಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ತಥಾಽನುದ್ಭೂತವಾತಾದಿವಿಕಾರಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಪಿ ಭಾವೀ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯರೂಕ್ಷಾದಿಹೇತುಸೇವಾದರ್ಶನೇನ ಚ ಭಾವೀ ವ್ಯಾಧಿಸ್ತಜ್ಜನ್ಯ ಉನ್ನೀಯತೇ| ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಾಯಾಂ ಚ ಸನ್ದೇಹೇ ಜಾತೇ ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಹೇತುಸೇವಾ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸ ಪರಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ; ಏವಮಾದಿ ಹೇತುನಾ ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಣಮ್||೭||

ನಿದಾನಾನನ್ತರೀಯಕತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನಾಂ ನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ , ಅತಃ ಪೂರ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿ| ಏತೇನ ಉತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಯದ್ಭವಿಷ್ಯದ್ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ನಿದಾನಸೇವಾ ತು ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಬೋಧಿಕಾ ಭವತ್ಯಪಿ ನಿದಾನಶಬ್ದಗೃಹೀತತ್ವಾದೇವ ತಥಾ ಲಕ್ಷಣಶಬ್ದಾನಭಿಧೇಯತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಪೂರ್ವರೂಪಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ- “ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಿಣಃ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಪ್ರಬೋಧಕಮ್| ಲಿಙ್ಗಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯದ್ದೋಷಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯದನುತ್ಪನ್ನಸ್ಯಾವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಕಥಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತೀತಿ; ಯತೋ ಮೇಘಾದಪಿ ಭಾವಿನೀ ವೃಷ್ಟಿರನುಮೀಯತೇ, ತಥಾ ರೋಹಿಣ್ಯುದಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕೃತ್ತಿಕೋದಯೋಽನುಮೀಯತೇ| ತಚ್ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್- ಏಕಂ ಭಾವಿವ್ಯಾಧ್ಯವ್ಯಕ್ತರೂಪಂ, ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೧) ಇತಿ, ತಥಾ “ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್” (ವಾ. ನಿ. ಅ.೧) ಇತಿ ; ದ್ವಿತೀಯಂ ತು ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛನಾವಸ್ಥಾಜನ್ಯಮವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಾದನ್ಯದೇವ; ಯಥಾ- ಜ್ವರೇ ಬಾಲಪ್ರದ್ವೇಷರೋಮಹರ್ಷಾದಿ; ನ ಹ್ಯೇತತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಜ್ವರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಿಯಮೇನ ವ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ಜ್ವರಪೂರ್ವಕಾಲ ಏವ; ಯತ್ರ ತು ವ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯೋ ಮತಃ| ಅತ ಏವೈವಮ್ಭೂತಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವಾರಿಷ್ಟೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಸ್ಸರಃ” (ಇಂ.ಅ.೫) ಇತಿ; ತಥಾ- “ಅನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಚ ರೋಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಯಂ ನರಮ್| ವಿಶನ್ತ್ಯನೇನ ಕಲ್ಪೇನ ತಸ್ಯಾಪಿ ಮರಣಂ ಧ್ರುವಮ್” (ಇಂ.ಅ.೫) ಇತಿ| ಏತದ್ಧಿ ಯದ್ಯವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವಚನಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸರ್ವಜ್ವರಾಣಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ಯತಃ ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಮವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಜ್ವರೇ ಜಾತೇ ವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವತ್ರೈವ ಭವನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಪ್ರತಿನಿಯತಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವೈತದ್ವಚನಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತತಾ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಾಮಿಯಮೇವ- ಯದಲ್ಪತ್ವೇನಾಸ್ಫುಟತ್ವಮ್| ಯತ್ತು ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛನಾವಸ್ಥಾನಿಯತಂ ತದ್ ವ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ಗಮಕಂ, ನ ತದ್ದೋಷವಿಶೇಷಂ ಗಮಯತಿ| ಏತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಚ ವಾಗ್ಭಟೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ ಯತ್- “ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಉತ್ಪಿತ್ಸುರಾಮಯೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತಃ ” (ವಾ. ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಂ ರೂಪಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ತದ್ದೋಷವಿಶೇಷಮಪಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ಗಮಯತಿ, ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ- “ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮಷ್ಟಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ, ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಹೃದಯೋದ್ವೇಗಿ ವಾತಜಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸಾಮಾನ್ಯತೋ, ವಿಶೇಷಾತ್ತು ಜೃಮ್ಭಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸಮೀರಣಾತ್| ಪಿತ್ತಾನ್ನಯನಯೋರ್ದಾಹಃ ಕಫಾನ್ನಾನ್ನಾಭಿನನ್ದನಮ್” (ಸು.ಉ.ಅ.೩೯) ಇತಿ, ಏತದ್ಧಿ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭಾವಿಜ್ವರಲಿಙ್ಗಮೇವಾವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವೇನೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವ್ಯಕ್ತೇ ಹಿ ಜ್ವರೇ ವಾತಾದಿಜೇ ಜೃಮ್ಭಾದಯಃ ಪೂರ್ವರೂಪಾಪೇಕ್ಷಯಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಭವನ್ತಿ| ಏವಂ ಪೂರ್ವರೂಪದ್ವೈವಿಧ್ಯೇ ಯತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಸ್ತಿ ತತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾದೇವಾಭಿಧೀಯತೇ, ಯತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಮಾತ್ರಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ತೇನಾವ್ಯಕ್ತಾನ್ಯೇವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ತತ್ರ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ ||೮||

ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧೇಃ ಸ್ವರೂಪಂ, ತಥಾ ವಾತಾದ್ಯಾಮಪಕ್ವಾದಿವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ನಿದಾನೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಯದ್ಬೋಧಯತಿ, ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮ್| ಅನೇನ ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿನಿಯತಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯಥಾ- ಜ್ವರಸ್ಯ ಸನ್ತಾಪಃ, ತಥಾ ಅತಿಸರಣಮತೀಸಾರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತಥಾ ವಾತಾದಿಕೃತಂ ಚ ವಾತಾದಿಜ್ವರಸ್ಯ ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತಥಾ ಆಮಪಕ್ವಜೀರ್ಣಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾದೀನಿ ವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ತಥಾ ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತಾದ್ಯವಸ್ಥಾಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ| ರಿಷ್ಟಂ ತು ಮರಣಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮೇವ| ನಿದಾನಾದಯಸ್ತು ಯದ್ಯಪ್ಯುತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಗಮಕಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಾನಿರ್ದೇಶಾನ್ನ ತೇ ಇಹ ಲಿಙ್ಗಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ತಥಾ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಲಿಙ್ಗಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇಽನರ್ಥಾನ್ತರಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗಲಕ್ಷಣೇಽರ್ಥೇಽಭಿಧೇಯೇಽನರ್ಥಾನ್ತರಂ, ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೇ ತ್ವರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ಲಿಙ್ಗಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ; ಯಥಾ- “ಬಲೀ ಲಿಙ್ಗಂ ಸಮರ್ಪಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೨) ಇತ್ಯತ್ರ ಶೇಫ ಉಚ್ಯತೇ, ತಥಾ “ಸಂಸ್ಥಾನಮಾಕೃತಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ ಸುಷಮಾ ವಿಷಮಾ ಚ ಯಾ” (ಇ.ಅ.೭); ತಥಾ “ಲಕ್ಷಣವಚ್ಚೋದಾಹರಣವಚ್ಚ” (ವಿ.ಅ.೮), ತಥಾ “ತೈಲಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್”, ತಥಾ “ರೂಪಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಚ ಸನ್ತತಿರ್ಯಾ” (ಶಾ.ಅ.೨) ಇತ್ಯಾದೌ| ನನು, ಯಥೇಹ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ನ, ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನೇ ತಾವತ್ ‘ಇಹ ಖಲು’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ತದರ್ಥ ಉಕ್ತ ಏವ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯಾಯಕಥನೇ ಚ ವ್ಯಾಧೇರಿತಿ ಪದೇನೈವ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿಪದಸ್ಯಾರ್ಥೋ ಲಭ್ಯತ ಏವ, ಗದಪರ್ಯಾಯೇಷು ತು ನಾರ್ಥಾನ್ತರತಾ ಪ್ರಾಯೋ ದೃಶ್ಯತೇ, ತೇನ ತತ್ರ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ ನ ಕೃತಮ್| ಅಯಂ ಚಾಚಾರ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೋ ಯತ್- ಯತ್ರಾನ್ಯಾರ್ಥತಾಂ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪಶ್ಯತಿ, ತತ್ರೈವ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ- ‘ಸಮವೇತಾನಾಂ ಪುನರ್ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪೋ ವಿಕಲ್ಪೋಽಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ| ವಿಕಲ್ಪಶಬ್ದೋ ಹ್ಯಯಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವರ್ತತೇ, ಯಥಾ- “ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪೈರ್ವಿಕಲ್ಪಿತಾನಾಂ” (ವಿ.ಅ.೧), ತಥಾ “ವಿಕಲ್ಪೋ ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು ಪೂರ್ವರೂಪೋಪಶಯಯೋಃ ಕಿಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಯಾನಭಿಧಾನಮ್? ಬ್ರೂಮಃ- ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ತಾವತ್ ಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನಂ ಯದೇವ ರೂಪಸ್ಯ ತದೇವ; ಯತಃ, ರೂಪಾದಯ ಏವ ಹಿ ಪೂರ್ವಶಬ್ದಯುಕ್ತಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಪರ್ಯಾಯಾ ಭವನ್ತಿ; ಉಪಶಯಸ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ತಸ್ಯಾಸ್ತು ಪರ್ಯಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಏವ ಸ್ವಾಧಿಕಾರತ್ವೇನ ವಕ್ತವ್ಯಾ ಇತಿ ನೇಹ ಪುನರುಕ್ತಾಃ||೯||

ಉಪಶಯಮಾಹ- ಉಪಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಶಯನಮುಪಶಯಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುನಾ, ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿನಾ, ತಥಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಪರೀತಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾಃ; ತೇಷಾಮೌಷಧಾಹಾರವಿಹಾರಾಣಾಂ, ತಥಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಂ ಚೌಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಂ; ಸುಖಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ ಸುಖರೂಪೋಽನುಬನ್ಧಃ, ಅನುಬನ್ಧಶ್ಚ ಸುಖಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಅಯಂ ಚೋಪಶಯೋ ಗೂಢಲಿಙ್ಗೇ ಚ ವ್ಯಾಧೌ ಜ್ಞಾನೋಪಾಯೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ” (ವಿ.ಅ.೪) ಇತಿ; ಉಕ್ತಂ ಚ ತ್ರಿಶೋಥೀಯೇ- “ಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಮರ್ದನಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಣಶ್ಯೇತ್ ಸ ಚ ವಾತಿಕಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೮)| ಅತ್ರ ಚ ವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿ ತದೇವೋಚ್ಯತೇ ಯದವಿಪರೀತತಯಾಽಽಪಾತತಃ ಪ್ರತೀಯಮಾನಂ ವಿಪರೀತಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರಶಮಲಕ್ಷಣಂ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರೋದಾಹರಣಾನಿ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ- ಹೇತುವಿಪರೀತಮೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಶೀತಕಫಜೇ ಜ್ವರೇ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದ್ಯುಷ್ಣಂ ಭೇಷಜಂ, ಹೇತುವಿಪರೀತಮನ್ನಂ ಯಥಾ- ಶ್ರಮಾನಿಲಜೇ ಜ್ವರೇ ರಸೌದನಃ, ಹೇತುವಿಪರೀತೋ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋತ್ಥಕಫೇ ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಅತೀಸಾರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಪಾಠಾದಿ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮನ್ನಂ ಯಥಾ- ಅತೀಸಾರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಮಸೂರಾದಿ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತೋ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ಉದಾವರ್ತೇ ಪ್ರವಾಹಣಂ, ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮೌಷಧಂ ಯಥಾ- ವಾತಶೋಥೇ ವಾತಹರಂ ಶೋಥಹರಂ ಚ ದಶಮೂಲಂ, ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮನ್ನಂ ಯಥಾ- ಶೀತೋತ್ಥಜ್ವರೇ ಉಷ್ಣಾ ಜ್ವರಘ್ನೀ ಚ ಯವಾಗೂಃ, ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತೋ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ಸ್ನಿಗ್ಧದಿವಾಸ್ವಪ್ನಜಾಯಾಂ ತನ್ದ್ರಾಯಾಂ ರೂಕ್ಷಂ ತನ್ದ್ರಾವಿಪರೀತಂ ಚ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಂ , ಹೇತುವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಶೋಥೇ ಪಿತ್ತಕರ ಉಷ್ಣ ಉಪನಾಹಃ, ಹೇತುವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯನ್ನಂ ಯಥಾ- ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೇ ಶೋಥೇ ವಿದಾಹ್ಯನ್ನಂ, ಹೇತುವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ವಾತೋನ್ಮಾದೇ ಸನ್ತ್ರಾಸನಂ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಛರ್ದ್ಯಾಂ ವಮನಕಾರಕಂ ಮದನಫಲಾದಿ; ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯನ್ನಂ ಯಥಾ- ಅತೀಸಾರೇ ವಿರೇಕಕಾರಕಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಃ ಸಪ್ರಾಣಸ್ಯ ನ ತಿಷ್ಠತಿ| ಪೈತ್ತಿಕೋ ಯದ್ಯತೀಸಾರಃ ಪಯಸಾ ತಂ ವಿರೇಚಯೇತ್” (ಚಿ. ಅ.೧೯) ಇತಿ; ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ಛರ್ದ್ಯಾಂ ವಮನಸಾಧ್ಯಾಯಾಂ ವಮನಾರ್ಥಂ ಪ್ರವಾಹಣಂ; ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿನಾ ಪ್ಲುಷ್ಟೇಽಗುರ್ವಾದಿನಾ ಲೇಪಃ, ಉಷ್ಣಂ ಹಿ ಹೇತಾವಗ್ನೌ ವ್ಯಾಧೌ ಚ ದಾಹೇಽನುಗುಣಂ ಪ್ರತಿಭಾತಿ; ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯನ್ನಂ ಯಥಾ- ಮದ್ಯಪಾನೋತ್ಥೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದಕಾರಕಂ ಮದ್ಯಂ; ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ವ್ಯಾಯಾಮಜನಿತಸಮ್ಮೂಢವಾತೇ ಜಲಪ್ರತರಣಾದಿರೂಪೋ ವ್ಯಾಯಾಮಃ, ಅಯಂ ಹೇತೌ ವ್ಯಾಯಾಮೇ ವ್ಯಾಧೌ ಚ ಸಮ್ಮೂಢವಾತೇಽನುಗುಣಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ನನೂಪಶಯವದನುಪಶಯೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಕೋಽಸ್ತಿ, ಉಚ್ಯತೇ ಚ- “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ” (ವಿ. ಅ.೪), ತಥಾ ವಾಗ್ಭಟೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯಃ ಸ ಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ” (ವಾ. ನಿ. ಅ.೧) ಇತಿ; ಸತ್ಯಮಸ್ತಿ ಚ, ಪರಂ ನಿದಾನಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ; ಅನುಪಶಯೋಽಪಿ ಹೇತುಸೇವಯೈವ ಭವತಿ||೧೦||

ಯದ್ಯಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನನ್ತರಂ ಲಿಙ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವ್ಯಾಧಿನಿರೂಪಣಂ ಪ್ರತ್ಯಲ್ಪಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾಚ್ಛೇಷತಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾತಿಃ ಜನ್ಮ; ಸಮ್ಪ್ರಾತ್ಪ್ಯಾಗತಿಜಾತಿಶಬ್ದೈರ್ಯೋಽರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ ಸಾ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅ(ತ)ತ್ರೈಕೇ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮಮಾತ್ರಮನ್ತ್ಯಕಾರಣವ್ಯಾಪಾರಜನ್ಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹುಃ| ಇಯಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಯದ್ಯಪಿ ನಿದಾನಾದಿವದ್ ವ್ಯಾಧಿಬೋಧಿಕಾ ನ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನಾನುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಉಪಪತ್ತೇರ್ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಲಮ್ಭಕತ್ವಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ನ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯತೋ ನೈವಂ ಸತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿತಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷೋ ವ್ಯಾಧೇರಧಿಗಮ್ಯತೇ| ನ ಚಾಯಂ ನಿಯಮಃ- ಯದುತ್ಪನ್ನ ಏವ ಪರಂ ವ್ಯಾಧಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ಯತೋ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಾಭ್ಯಾಮನುತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭಾವಿತ್ವೇನ ಬುಧ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ ವ್ಯಾಧಿಜನಕದೋಷವ್ಯಾಪಾರವಿಶೇಷಯುಕ್ತಂ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮೇಹ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶಬ್ದೇನ ವಾಚ್ಯಮ್, ಅತ ಏವ ಪರ್ಯಾಯೇ ‘ಆಗತಿಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಆಗತಿರ್ಹಿ ಉತ್ಪಾದಕಾರಣಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಜನನಪರ್ಯನ್ತಂ ಗಮನಮ್| ಇಯಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಂ ಬೋಧಯತ್ವೇವ| ಯಥಾ ಜ್ವರೇ- ‘ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮ್’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ‘ತದಾ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ತಯಾ ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಾಶಯದೂಷಕತ್ವಾಗ್ನ್ಯುಪಘಾತಕತ್ವರಸದೂಷಕತ್ವಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ ಪ್ರತೀಯನ್ತೇ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ- ದೋಷಾಣಾಮಯಮಾಮಾಶಯದೂಷಕತ್ವಾದಿರ್ಧರ್ಮಃ , ತತಶ್ಚ ಕಾರಣಧರ್ಮಾಣಾಂ ನಿದಾನಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತೀತಿ; ಯತಃ, ಕಾರಣಧರ್ಮೋಽಪ್ಯಯಂ ವ್ಯಾಧಿಜನಕದೋಷವ್ಯಾಪಾರರೂಪಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶಬ್ದೇನ ವಿಶೇಷಬೋಧನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಕ್ ಕೃತ್ವೋಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ಲಿಙ್ಗತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವವಿಶೇಷಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ, ಅತ ಏವ ವಾಗ್ಭಟೇಽಪ್ಯೇವಮೇವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ- “ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಾ| ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಮಯಸ್ಯಾಸೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜಾತಿರಾಗತಿಃ ” (ವಾ. ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೧೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿವ್ಯಕ್ತಿಭಿನ್ನಾಯಾಃ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಧೌ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾನ್ನ ಭೇದೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ಯಸ್ತೂಪಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷಸ್ತಮಭಿಧಾಸ್ಯತ್ಯೇವ, “ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ; ಅತಃ ಸರ್ವಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನಭಿಧಾನಾನ್ನ್ಯೂನತಾದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಸಾಧಾರಣಾನ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾನಾಹ- ಸಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|- ಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿನ್ನೇ ವ್ಯಾಧೌ ಭಿನ್ನಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಯತೋ ನ ಭಿನ್ನಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಮಭಿನ್ನೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ಭಿನ್ನೈವ ಭವತಿ; ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿ ವ್ಯಕ್ತಾಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿನ್ನೈವ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸ ಭೇದಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಿಹ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾನ್ನೋಚ್ಯತೇ; ಯತಃ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿಧ್ಯಾದಿತುಲ್ಯಾಸು ಜ್ವರವ್ಯಕ್ತಿಷು ಏಕರೂಪನಿದಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಸು ಭೇದಪ್ರತಿಪಾದನೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಯೋಜನಮಸ್ತಿ, ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿನ್ನೇ ತು ಜ್ವರಾದೌ ನಿದಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದೋಽಸ್ತಿ, ಅತಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದಜನಕಾಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ಭೇದಕಥನಮುಚಿತಮೇವ||೧೨(೧)||

ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದಮುದಾಹರತಿ- ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತಾವದಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ತಥಾಽಪೀಹ ಯೈವ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾ ಅಷ್ಟೌದರೀಯಾದಿಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸೈವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಾ| ಅತ ಏವಾಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ದ್ವಿವಿಧಂ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಮಿತಿ ಕ್ರಮಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ನೋದಾಹೃತಂ; ಯತಃ ದ್ವಿವಿಧತ್ವಂ ಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಧಿಭೇದೇ ಪ್ರವಿಶತಿ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ, ‘ದ್ವಿವಿಧಂ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಮ್’ ಇತಿ ವಿಧಿಶಬ್ದೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೧೨(೨)||

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದೌ ತರತಮಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ತರತಮಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಭ್ಯಾಮ್| ತರತಮಶಬ್ದಯೋರ್ವಿಷಯಂ ವಿಭಜತೇ- ದ್ವಯೋರಿತ್ಯಾದಿ|- ದ್ವಯೋಸ್ತರ ಇತಿ ದ್ವಯೋರ್ದೋಷಯೋರ್ವೃದ್ಧಯೋಸ್ತರಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ- ವೃದ್ಧತರ ಇತಿ| ಏವಂ ತ್ರಿಷು ತಮ ಇತಿ ತ್ರಿಷು ದೋಷೇಷು ವೃದ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು ತಮಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ- ವೃದ್ಧತಮ ಇತಿ| ತದೇವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಾರಬ್ಧೇ ವಿಕಾರೇಽನ್ಯತರದೋಷಸ್ಯ ತರಶಬ್ದಲಕ್ಷಿತೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ, ತಥಾ ತ್ರಿದೋಷಾರಬ್ಧೇ ವಿಕಾರೇ ತಮಶಬ್ದಲಕ್ಷಿತಾನ್ಯತಮದೋಷಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ, ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೧೨(೩)||

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಂ ಕ್ರಮಾಗತಂ ವಿಧಿಮಾಹ- ವಿಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಿಧಿರಿತಿ ವಿಧಿಕೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ದ್ವಿವಿಧತ್ವಾದಯೋ ಭೇದಾ ಯತೋ ಭವನ್ತಿ ಸ ವಿಧಿಃ; ವಿಧಿಶ್ಚ ಪ್ರಕಾರೋ ಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮೃದುದಾರುಣಭೇದೇನೇತಿ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಗತೇನ ಮೃದುದಾರುಣಭೇದೇನ; ತೇನ, ಮೃದುಸಾಧ್ಯಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಂ, ದಾರುಣಸಾಧ್ಯಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ರೋಹಿಣೀವಲಯಾದಿ, ತಥಾ ಮೃದ್ವಸಾಧ್ಯಂ ಯಾಪ್ಯಂ, ದಾರುಣಾಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮಿತಿ ಭೇದಚತುಷ್ಟಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಕೃತೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಧಿಭೇದೋ ಭವತ್ಯೇವ, ತಥಾಽಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದಾನಾಂ ಸ್ವಸಞ್ಜ್ಞಯೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾದ್ಗೋಬಲೀವರ್ದನ್ಯಾಯಾತ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾದ್ಯಗೃಹೀತೇ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಕಾರೇಽಯಂ ವಿಧಿಶಬ್ದೋ ವರ್ತನೀಯಃ||೧೨(೪)||

ಕ್ರಮಾಗತಂ ವಿಕಲ್ಪಮಾಹ- ಸಮವೇತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಸಮವೇತಾನಾಮಿತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ; ತೇನ, ಏಕಶೋ ದ್ವಿಶೋ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಂಶಮಂಶಂ ಪ್ರತಿ ಬಲಮಂಶಾಂಶಬಲಂ, ತಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷರೂಪೋಂಽಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪಃ; ಏವಮ್ಭೂತೋ ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪೋಽಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥ ಇತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಕರಣೇ ವಿಕಲ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೇ ತು ವಿಕಲ್ಪಶಬ್ದೇನ ಭೇದಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- “ವಿಕಲ್ಪೋ ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತ್ಯಾದಾವಿತಿ ಭಾವಃ| ತತ್ರ ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ- ವಾತೇ ಪ್ರಕುಪಿತೇಽಪಿ ಕದಾಚಿದ್ವಾತಸ್ಯ ಶೀತಾಂಶೋ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿಲ್ಲಘ್ವಂಶಃ, ಕದಾಚಿದ್ರೂಕ್ಷಾಂಶಃ, ಕದಾಚಿಲ್ಲಘುರೂಕ್ಷಾಂಶ ಇತ್ಯಾದಿ; ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯೋಂಽಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪಃ; ಅಯಂ ಚಾಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪೋ ದೋಷಾಣಾಂ ಶೀತಾದಿಗುಣೋದ್ಭೂತಹೇತುಭೇದಾದ್ಭವತಿ||೧೨(೫)||

ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಮಾಹ- ಬಲೇತ್ಯಾದಿ|- ಬಲಸ್ಯ ಕಾಲೋ ಬಲಕಾಲಃ, ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೋ ವಸನ್ತಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿರ್ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ| ಋತವಶ್ಚಾಹೋರಾತ್ರಾಹಾರಯೋಃ ಕಾಲಾಶ್ಚ ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರಾಹಾರಕಾಲಾಃ, ತೇಷಾಂ ಭೇದೋ ವಿಧಿಃ, ತತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣ ನಿಯತೋ ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರಾಹಾರಕಾಲವಿಧಿವಿನಿಯತಃ; ತತ್ರ ಋತುವಿನಿಯತೋ ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ವಸನ್ತಃ, ಅಹೋರಾತ್ರವಿನಿಯತೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಃ ಪ್ರದೋಷಶ್ಚ, ಆಹಾರವಿನಿಯತೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಕಾಲಃ, ಏವಮಾದ್ಯುನ್ನೇಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ವಿಧಿಶಬ್ದೇನ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಬ್ರುವತೇ, ತತ್ರಾಪಿ ಕರ್ಮನಿಯತೋ ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ ಪಚ್ಯಮಾನಕರ್ಮಕಾಲ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏಷು ಚ ಬಲಕಾಲೇಷು ಯದ್ಯಪಿ ವ್ಯಾಧೇರಭೂತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವರೂಪಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿಸನ್ತಾನೇ ತತ್ಕಾಲಂ ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿನ್ನೈವ ಭವತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಇಯಂ ಚ ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಬಲವದ್ವ್ಯಾಧಿಜನಿಕಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಶೇಷಂ ಸ್ಫುಟಮೇವ ಬೋಧಯತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಬಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಫಜತ್ವಮುನ್ನೀಯತೇ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚ ಬಲಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಪಿತ್ತಜತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರೇವ ವಿಶೇಷಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಕೃತಾ ಉಕ್ತಾಃ, ನ ತು ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಾಃ; ಯತೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಭೇದೇನೈವೋಪಯುಕ್ತಾಃ| ಯತೋ ಯಾದೃಗ್ ಜ್ವರೇ ನಿದಾನಂ ನ ತಾದೃಗ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ; ಯೇ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾದಿವಿಶೇಷಾ ಜ್ವರೇ, ನ ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೌ, ಕಿನ್ತು ಭಿನ್ನಜಾತೀಯಾ ಏವ| ಸ ಚ ಭೇದೋ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಗಮಕತ್ವೇನೋಪಯುಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಕಥನ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತು ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದಃ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಷ್ವೇಕಜಾತೀಯತ್ವೇನ ನ ವಿಶೇಷಗಮಕ ಇತಿ ಇಹೈವ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ಕಥ್ಯತೇ; ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಸ್ತು ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿವಿಶಿಷ್ಟತ್ವೇನ ನೇಹ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಅತ ಏವ ಚಾತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾಭಿಧಾನೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ- ತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಲಿಙ್ಗೋಪಶಯವಿಶೇಷಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ||೧೨||

ಯಸ್ಮಾದಿಮೇ ನಿದಾನಾದಯ ಉಕ್ತೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಾಯಾಮುಪಯುಕ್ತಾಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ ಭಿಷಗ್ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತಿ ಯೋಜನಾ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯತ್- ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಚೇದನ್ಯತಮೇನಾಪಿ ವ್ಯಾಧಿಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಸ್ತತ್ ಕಿಂ ಪಞ್ಚಕಾಭಿಧಾನೇನೇತಿ; ಯತೋ ಯಾವನ್ತೋ ಜ್ಞಾನೋಪಾಯಾ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತೇ ಸರ್ವ ಏವೋಪದರ್ಶನೀಯಾಃ| ತತ್ರ ಯೋ ನಿದಾನಂ ವಿಸ್ಮೃತವಾನ್, ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತೇ; ತಥಾ ಯತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾದಯೋ ವಿಸ್ಮೃತಾಃ ಸನ್ದಿಗ್ಧಾ ವಾ, ತತ್ರೋಪಶಯೇನ ಪರೀಕ್ಷಾ ಭವತಿ; ಏವಂ ಕಫಜತ್ವಸನ್ದೇಹೇ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಪಿ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ವಾ ಭವನ್ತೀ ಕಫಜತ್ವಂ ಗಮಯತೀತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಜನಮನುಸರಣೀಯಮ್| ತಥಾ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣಾಪಿ ಲಿಙ್ಗಸಾಮಾನ್ಯನಿಶ್ಚಯ ಉಕ್ತಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರುಧಿರಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ಹಿ ಪೂರ್ವರೂಪೈಃ| ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇತ್ತಂ ನ ವದೇತ್ ಪ್ರಮೇಹಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಸ ಪ್ರಕೋಪಃ” (ಚಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ತಥಾ ಲಿಙ್ಗನಿಶ್ಚಿತೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಯಥಾ- “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಃಸರಃ” (ಇ.ಅ.೫) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿದಾನಾದಿಪಞ್ಚಕಮಭಿಧಾತವ್ಯಮೇವ| ನನು, ಲಿಙ್ಗೇನ ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯ ಇತಿ ವಚನಾಲ್ಲಿಙ್ಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಚ ನ ಲಿಙ್ಗಸಮುದಾಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ವಿಷಮಾರಮ್ಭಿವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾದಯೋ ಹಿ ಸನ್ತಾಪಸಹಿತಾ ಜ್ವರಾಃ, ತಥಾ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕಾಸಾದ್ಯೇಕಾದಶರೂಪಮೇಲಕ ಏವ ಯಕ್ಷ್ಮಾ| ನೈವಂ, ಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾನಾಂ ತದತಿರಿಕ್ತವ್ಯಾಧ್ಯಭಾವೇ ಲಿಙ್ಗತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ, ವಚನಂ ಹಿ- “ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲೈಶ್ಚ ಜ್ವರ ಏಕೋ ನಿರುಚ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ವಿಕಾರಶ್ಚೈಹ ದೋಷದೂಷ್ಯಮೇಲಕವಿಶೇಷೋ ಜ್ವರಾದಿಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಸ ಚ ದೋಷದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮಾ ಜ್ವರೋಽರುಚ್ಯಾದಿಭ್ಯೋ ದೋಷದೂಷ್ಯವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋಽರ್ಥಾನ್ತರಮೇವ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾರುಚ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಾದಿರೂಪಧಾತುವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷಮೇಲಕೋ ಜ್ವರೋಽಸ್ತು, ಅಲಂ ತದತಿರಿಕ್ತಜ್ವರಕಲ್ಪನಯಾ, ಲಿಙ್ಗಲಿಙ್ಗಿಭಾವಶ್ಚ ಸಮುದಾಯಸಮುದಾಯಿಭೇದಾದ್ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ; ಯತ ಏವಮಪ್ಯರುಚ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಾದಿಧಾತುವೈಷಮ್ಯಾನುಗತೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷೋ ಜ್ವರರೂಪೋಽವಯವೀತಿ ಭಿನ್ನ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಃ; ಜಙ್ಘಾಬಾಹುಶಿರೋನ್ತರಾಧ್ಯವಯವಾನತಿರಿಕ್ತಮೇವ ಶರೀರಮವಯವಿರೂಪಮ್| ದುಃಖಮೇವ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಪೂರ್ವಮೇವ ಪರಾಕೃತಂ, ತೇನ ದುಃಖರೂಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೇರವಯವಿತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್| ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತು ಸ್ವರೂಪೇಣ ವ್ಯಾಧಯೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯವ್ಯಾಧ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತದುಕ್ತಂ- “ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೇ ತದಾತ್ವೇ ತು ಲಿಙ್ಗಾನೀಷ್ಟಾನಿ ನಾಮಯಾಃ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಲಿಙ್ಗಲಿಙ್ಗಿಭಾವಶ್ಚ ಜಿಜ್ಞಾಸಾವಶಾದ್ಭವತಿ| ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಮೇಕಂ ಜ್ವರೋ ಮತಃ| ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲೈಶ್ಚ ಜ್ವರ ಏಕೋ ನಿರುಚ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಚಾರ್ಥಮಪಸ್ಮಾರನಿದಾನೇ ಪ್ರಕರಣಾಗತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸುಸ್ಥಿತಂ ವ್ಯಾಧಿಗಮಕತ್ವಂ ನಿದಾನಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ಇತೀತ್ಯಾದೌ ಇತಿ ಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ| ನಿದಾನಸ್ಥಾನಸ್ಯೇತಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಸ್ಯ| ಅರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಾಭಿಧಾನೇ ಲಬ್ಧೇ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾಯಿಪದಕರಣೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಸ್ಯಾಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಮೇತದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯನಿದಾನೋದ್ದೇಶಮ್, ಅತೋ ನಿದಾನೋದ್ದೇಶಮಾತ್ರತೋ ಭೂಯಸ್ತರಮುಪದಿಶನ್ತೋ ವಿಸ್ತರೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ತೇನೈತದತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪಕಥನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಪಞ್ಚಕಥನಮೇವೇಹ ವಿಸ್ತರಶಬ್ದಾರ್ಥ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ಯಾವದ್ವಿಸ್ತರಕಥನಮುತ್ತರತ್ರೋಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ||೧೪||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ವರಾದ್ಯಷ್ಟವಿಧರೋಗಸ್ಯ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಕಥನಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ| ಪ್ರಥಮತ ಏವ ತಾವದಿತ್ಯನೇನ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧೇಯಾನರ್ಶಃ- ಪ್ರಭೃತೀನ್ ಸೂಚಯತಿ| ಆದ್ಯ ನಿತ್ಯನೇನ ಆದೌ ದಕ್ಷಾಧ್ವರೋದ್ಧ್ವಂಸೇ ಉತ್ಪನ್ನಾ ಯೇ ತೇಷಾಮಿಹ ಕಥನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಪೃಥಗೇವೋತ್ಪನ್ನಃ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಅತಿವ್ಯವಾಯಾತ್ ಪುನರ್ನಕ್ಷತ್ರರಾಜಸ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮಾ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಹಾಭಿಧಾನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ದಕ್ಷಾಧ್ವರೋದ್ಧ್ವಂಸೋದ್ಭೂತಾನಪಸ್ಮಾರಾನ್ತಾನಭಿಧಾಯ ಪೃಥಗುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮಣೋಽಭಿಧಾನಮುಚಿತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯುನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರಯೋರಾಗನ್ತುತ್ವೇನ ಶೋಷಮಪ್ಯಭಿಧಾಯಾನ್ತೇಽಭಿಧಾನಮ್| ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಪ್ರಭವಾನಿತ್ಯನೇನ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ “ಪ್ರಾಗಪಿ ಚಾಧರ್ಮಾದೃತೇ ನ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತ್” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಜನ್ಯತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಅನೇನಾಧರ್ಮಜತ್ವಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ನಿದಾನಪೂರ್ವೇಣೇತಿ ನಿದಾನಪ್ರಥಮೇನ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ರೋಗಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೇಣ| ಅಯಂ ಚ ಕ್ರಮಃ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಯೋಜನವಶಾದ್ಬಾಧ್ಯತೇ; ಯಥಾಽತ್ರೈವ ಜ್ವರೇಽಗ್ರೇ ಹಿ ರೂಪಮಭಿಧಾಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಭಿಧಾತವ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಭೇದಪ್ರಯೋಜನಂ ಚೇಹ ಯತ್- ರೂಪಾಣ್ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ವರಮಭಿಧಾತವ್ಯಾನಿ, ನ ತು ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರತಿಜ್ವರಮಭಿಧಾತವ್ಯಾನಿ; ತೇನ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಮಭಿಧಾಯ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಭಿಧಾತವ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಮಾತ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಿದಾನೇ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಾಗೇವೋಕ್ತಮ್| ಸೂತ್ರಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಯತ್ ಸಙ್ಗ್ರಹಮಿತಿ ಕರೋತಿ ತೇನ ಸೂತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಭಿಧಾನಂ ದರ್ಶಯತಿ; ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಪೀಹ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ಯಥಾ- ಲಙ್ಘನಕಾಲಯವಾಗ್ವಾದಯಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷ್ವಿತ್ಯನೇನೈವ ಚೋತ್ತರಕಾಲತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನರುತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ವಚನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇಽಪಿ ಜ್ವರಾದ್ಯಭಿಧಾನೋತ್ತರಕಾಲಮೇವ ಯಥೋಪಚಿತವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಿದಾನಾದಿಕಥನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯಥೋಪಚಿತಮಿತಿ ಯೇ ಯೇ ಉಪಚಿತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಶೋಥಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಯಸ್ತಾನ್| ಕಿಂವಾ, ‘ಯಥಾಚಿತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥ ಉನ್ನೇಯಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಿದಾನಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ ನಿದಾನಾದಿನಾಽವ್ಯವಧಾನೇನ ಪ್ರತೀತೇ ವಿಷಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತೀಯತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ| ಅತ ಏವ ಚ ಜ್ವರಾದೀನಾಮಪಿ ಪುನರ್ನಿದಾನಾದ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ಇಹ ತು ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ನಿದಾನಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ಥಾನಭೇದಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೃತಮ್| ಸ್ಥಾನಭೇದಕರಣೇನ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾವದಾಯುರ್ವೇದೇ ನಿದಾನಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ಞೇಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ||೧೫||

ಇಹ ಖಲ್ವಿತಿ ಅಷ್ಟವಿಧವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ| ಶಾರೀರಾಣಾಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿಮಾನಸಂ ರೋಗಂ ಪ್ರತಿ ನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಥಮತ್ವಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೬||

ಜ್ವರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣೀಯಸ್ಯ ಕಾರಣಕೃತಂ ಭೇದಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಕಾರಣಂ ವಾತಾದಿ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಮ್| ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮಿತಿವಚನೇನ ಗೋಗಜಶಕುನ್ಯಾದೀನಾಂ ನಾವಶ್ಯಮಿದಂ ಜ್ವರಾಷ್ಟತ್ವಮನುಗಾಮೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತಥಾಹಿ- ಹಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಪಾಕಲಾದಯೋ ನಾಷ್ಟವಿಧಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯನ್ತೇ| ಆಗನ್ತೋರಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಅಷ್ಟಮಾದಿತಿ ವಚನಮಾಗನ್ತೋರಭಿಘಾತಾದಿಚತುಷ್ಕಾರಣಭೇದೇಽಪ್ಯೇಕತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ಕಾರಣಭೇದೋತ್ಪನ್ನೋಽಪ್ಯೇಕರೂಪ ಏವ, ಯತ ಆಗನ್ತುಃ ಸರ್ವೋ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮೇವ ಭವತಿ; ಯಸ್ತು ತತ್ರ, “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಭೇದೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ಸ ವಾತಾದಿಕೃತ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ||೧೭||

ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ತಸ್ಯೇತಿ ಜ್ವರಸ್ಯ| ವಿಶೇಷಾನಿತಿ ನಿದಾನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಶ್ಚೇಹ ರೋಗಾನ್ತರರಕ್ತಪಿತ್ತಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ತಥಾ ಪರಸ್ಪರಂ ವಾತಾದಿಜ್ವರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ತೇನ ಪೂರ್ವರೂಪವಿಶೇಷ ಇಹ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಪೂರ್ವರೂಪಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣೇಹಾನಭಿಧಾನಾತ್| ಉಪಶಯವಿಶೇಷಾನಭಿಧಾನಂ ಚ ನಿದಾನವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಾದೇವ ಲಭ್ಯತೇ, ಯತೋ ನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯೇಣೋಪಶಯಮಭಿಧಾಸ್ಯತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಚೇಹ ವಿಶಿಷ್ಟಮವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷರೂಪಮೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಯಾ ಇಹಾಪ್ರತಿಜ್ಞಾನಂ, ತಸ್ಯಾಃ ಸರ್ವರೋಗೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾಭಿಧಾನೇ ಚ ಕಥಿತತ್ವಾತ್, ತಥಾ ನಿದಾನಾದಿವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವ್ಯಾಧಿಬೋಧನಂ ಪ್ರತ್ಯಪ್ರಧಾನತ್ವಾಚ್ಚ; ಯಶ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದೋಽಭಿಧಾತವ್ಯಃ ಸ ಸರ್ವರೋಗಸಾಧಾರಣ ಏವ; ಭೇದಸ್ತು ತಸ್ಯಾ ವಾತಾದಿದೋಷಮಾತ್ರಕೃತ ಏವ, ವಾತಾದಿಭೇದಶ್ಚ ನಿದಾನಭೇದ ಏವ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ನಾಭಿಧಾಸ್ಯತ್ಯೇವಾಯಂ, ಯದೇತತ್ ‘ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ತನ್ನಿದಾನರೂಪವಾತಾದಿಧರ್ಮಕಥನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ನಿದಾನಾನ್ತರ್ಗತಮೇವ||೧೮||

ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಂ ಪ್ರತಿ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನಾಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ, ರೂಕ್ಷೋ ಹಿ ಗುಣೋ ವಾತಗುಣೇಷು ಪ್ರಧಾನಮ್| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಹರಮುಕ್ತಮ್- “ಆಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಂ ತು ಖಲು ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯೋ ವಾತವಿಕಾರೇಷು ಪ್ರಧಾನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೦) ಇತಿ ವಚನಾತ್, ತಥಾಽಪೀಹಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಯಾತಿಯೋಗೋ ವಾತಹೇತುರುಕ್ತ ಏವೇತಿ ನ ದೋಷಃ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾಗ್ನಿವಧೌ ಸ್ನೇಹಾನ್ನಿರೂಹಾತ್ ಪವನಾದ್ಭಯಮ್” (ಸಿ.ಅ.೪) ಇತಿ| ನಿರೂಹಶ್ಚಾನುವಾಸನಂ ಕೃತ್ವಾ ಯುಕ್ತ ಏವ, ಮಾತ್ರಾಕೃತಶ್ಚ ಸಾಧಾರಣವಾತಹರ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ||೧೯||

ಸ ಯದೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ| ಯದೇತಿ ವಚನಾದೇವಙ್ಕುಪಿತೋಽಪಿ ವಾಯುರ್ಯದಾಽಽಮಾಶಯಪ್ರವೇಶಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ತದೈವ ಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ, ನಾನ್ಯದೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮಿತ್ಯನೇನ ಜ್ವರಕರ್ತುರ್ದೋಷಸ್ಯಾಮಾಶಯದೂಷಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ ಏವ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷ್ವಾಮಾಶಯವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಲಙ್ಘನಮುತ್ಸರ್ಗತೋ ವದನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಮಾಶಯಪ್ರವೇಶಾದೇವೋಷ್ಮಣಾಽಪಿ ಮಿಶ್ರತ್ವಂ ಲಭ್ಯತ ಏವ, ಯತ ಆಮಾಶಯ ಏವ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಂ, “ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ” (ವಿ.ಅ.೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್, ತಥಾಽಪಿ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಸ್ಯಾಮಾಶಯೈಕದೇಶತ್ವೇನಾಮಾಶಯಪ್ರವೇಶೇಽಪಿ ನಾವಶ್ಯಂ ಗ್ರಹಣೀರೂಪವಹ್ನಿಸ್ಥಾನದುಷ್ಟಿರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಲಭ್ಯತ ಇತಿ; ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್- ಊಷ್ಮಣಾ ಸಹ ಮಿಶ್ರೀಭೂಯೇತಿ| ರಸನಾಮಾನಮಿತ್ಯುಚ್ಯಮಾನೇ ಆಹಾರರಸೇಽಪಿ ಮಧುರರಸಾದೌ ಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅತ ಉಕ್ತಮ್- ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುಮಿತಿ; ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಭವೋ ಧಾತುರಾಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುಃ, ತಮಿತಿ| ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುತ್ವಂ ಚ ಪರಮ್ಪರಯಾ ರಕ್ತಾದಿಷ್ವಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಆದ್ಯಮಿತಿ; ಪ್ರಥಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ರಸನಾಮಾನಮಿತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತೇನ ರಸತೀತಿ ರಸ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಮಾತ್ರೇಣ ರಕ್ತಾದಿಷು ರಸಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಯತ್ರೈವ ರಸಸಞ್ಜ್ಞಾ ರೂಢಾ ತಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಚ ಯತ್ ಪದಮಧಿಕಾರ್ಥಮಿಹ ಪ್ರತೀಯತೇ ತತ್ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮೇವ, ಯತಸ್ತ್ರಿವಿಧಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಹಿತಮೇವ ವಿಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅನ್ವಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮೇಣ| ಅವೇತ್ಯೇತಿ ಗತ್ವಾ| ಪಿಧಾಯೇತಿ ಅವರುಧ್ಯ| ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾತ್ ಪಾಚಕಾಗ್ನಿಸ್ಥಾನಾತ್| ಊಷ್ಮಾಣಮಿತಿ ಪಾಚಕವಹ್ನಿಮ್| ಬಹಿರಿತಿ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಶರೀರೇ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೋಷ್ಮಾಣಂ ನಿರಸ್ಯೇತಿವಚನಾದೇವ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದಿತಿವಚನೇನ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾತ್ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ವಹ್ನೇರ್ನಿರಸನಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಇಹ ಚೋಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಪಾಚಕಾಗ್ನಿಂ ವ್ಯಪದಿಶನ್ ಪಾಚಕಸ್ಯ ವಹ್ನೇರೂಷ್ಮರೂಪತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಬಾಹ್ಯವಹ್ನಿಸದೃಶಜ್ವಾಲಾಕರಂ ಪಿತ್ತಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ವಹ್ನೇರ್ನಿರಸನಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಜ್ವರೇ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ವಾಯುಶ್ಚಾತ್ರಾತಿವೃದ್ಧತ್ವೇನ ವಹ್ನೇರ್ನಿರಾಸಕಃ, ತೇನಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಂ ನ ಕರೋತಿ; ಯತ್ರ ಹಿ ಪ್ರೇರಕಮಾತ್ರೋ ಭವತಿ ವಾಯುಸ್ತತ್ರ ವಹ್ನೇರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ; ಯಥಾ - ಮೇದಸ್ವಿನಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಚರನ್ ವಾಯುರಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಕರೋ ಭವತಿ||೨೦||

ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ- ತದ್ಯಥಾ ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ತದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಪುಂಲಿಙ್ಗನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರೂಪಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಕಂ , ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶೇ ಹಿ ತದಿತಿ ಸರ್ವನಾಮ ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥೇತಿ ಉದಾಹರಣೇ| ಆರಮ್ಭ ಉತ್ಪಾದಃ, ವಿಸರ್ಗೋ ಮೋಕ್ಷಃ, ತೌ ವಿಷಮೌ ಯಸ್ಯ ಸ ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗೀ; ವಿಷಮತ್ವಂ ಚ ಕದಾಚಿಚ್ಛಿರೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿತ್ ಪೃಷ್ಠಂ, ಕದಾಚಿಜ್ಜಙ್ಘೇ ಇತ್ಯಾದಿ; ಏವಂ ಮೋಕ್ಷೋಽಪಿ ಕದಾಚಿಚ್ಛಿರೋಽಗ್ರೇ ಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ; ಕಿಂವಾ, ಜ್ವರಾರಮ್ಭಮೋಕ್ಷಕಾಲಾನವಸ್ಥಿತತ್ವಮೇವ ವೈಷಮ್ಯಮ್| ಊಷ್ಮಣೋ ವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ ಕ್ವಚಿಚ್ಛರೀರಪ್ರದೇಶೇ ಮಹಾನೂಷ್ಮಾ, ಕ್ವಚಿನ್ಮನ್ದ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೀವ್ರತನುಭಾವಾನವಸ್ಥಾನಾನೀತಿ ತೀವ್ರಭಾವಸ್ತನುಭಾವಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಾಲಾಪ್ರತಿನಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತತ್ಸರ್ವಂ ವಾಯೋರನವಸ್ಥಿತತ್ವೇನೋಪಪನ್ನಮ್| ಯಚ್ಚ ವಾಯೋರ್ಜರಣಾನ್ತದಿವಸಾನ್ತಾದಿಷು ಬಲವತ್ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದಪಿ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯಥಾ, ಏತದೇವಾರಮ್ಭಾದಿವೈಷಮ್ಯಂ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಯದಿ ಕಾಲವಿಶೇಷೇ ಜರಣಾನ್ತಾದೌ ಶರೀರಪ್ರದೇಶವಿಶೇಷೇ ಚ ಜಙ್ಘಾದೌ ಪ್ರತಿನಿಯಮೇನ ವಾತಕೋಪಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಶರೀರಪ್ರದೇಶವಿಶೇಷೇ ವಾತಸ್ಥಾನೇ ಜಙ್ಘಾದೌ ಕಾಲವಿಶೇಷೇ ಜರಣಾನ್ತಾದೌ ಚ ವಾತಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಾಯಿಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏತಮೇವ ಪ್ರಾಯಿಕವಾತಕಾಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಹ- ಜರಣಾನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಘರ್ಮಾನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಮುಕ್ತಿಭಾವವತೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸತತಕಾದೇರಭ್ಯಾಗಮನಂ, ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವತಿವೃದ್ಧಿರಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಪರುಷಾರುಣತ್ವಂ ಚ ನಖಾದಿಷ್ವೇವ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಮುಪಲಭ್ಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ನಖಾದಯ ಇಹೋಚ್ಯನ್ತೇ| ತ್ವಗ್ಗ್ರಹಣೇನೈವ ವದನಗ್ರಹಣೇ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ವದನಗ್ರಹಣಂ ವದನತ್ವಚಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಪರುಷತ್ವಾದಿದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಕ್ಲೃಪ್ತೀಭಾವಃ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸಾ ಚ ಯೋಗ್ಯತಯಾ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋರೇವ ನಖಾದಿಷೂಕ್ತಯೋರ್ಮನ್ತವ್ಯಾ; ಕಿಂವಾ, ಕ್ಲೃಪ್ತೀಭಾವೋ ಭೇದಃ ಸ್ಫುಟನಮಿತಿ ಯಾವತ್; ಸ ಚ ನಖಾದೀನಾಮ್| ಚಲಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚಿದ್ವೇದನಾ ಅಚಲಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚಿನ್ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತತ್ವೇನೇತಿ ಚಲಾಚಲಾಃ; ಕಿಂವಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಚಲಾಶ್ಚಲಾಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಜಾನ್ವಧೋ ಜಙ್ಘಾಮಧ್ಯಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಿಕಾ | ಭಗ್ನಂ ಕಿಞ್ಚಿದವಶೇಷೇಣ ಚ್ಛಿನ್ನಂ, ರುಗ್ಣಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಮೃದಿತಂ ಪಾರ್ಶ್ವಾವಮೋಟಿತಮ್, ಅವಪಾಟಿತಮ್ ಏಕದೇಶೋತ್ಪಾಟಿತಮ್, ಅವನುನ್ನಂ ಪ್ರೇರಿತಮ್; ಏಷಾಂ ಚ ಭಗ್ನಾದೀನಾಂ ಲೋಕತ ಏವಾರ್ಥಾವಗತಿಃ, ಯತೋ ಲೌಕಿಕೈರೇವೈತೇ ಶಬ್ದಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ತತ್ರ ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ | ಹನ್ವೋರಪ್ರಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ಹನ್ವೋಃ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಾಕರಣಮ್| ಆಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮಿತಿ ಅರಸಜ್ಞತಾ| ಅನ್ನರಸಖೇದಃ ಅನ್ನರಸೇ ಖೇದೋಽವಸಾದೋಽನ್ನರಸಖೇದಃ, ಸರ್ವರಸೇಷ್ವನಿಚ್ಛೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರುಚಿಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ವಕ್ತ್ರೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನ್ನಾನಭ್ಯವಹರಣಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಉಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ ಉಷ್ಣಪ್ರಿಯತಾ| ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಾಮನುಪಶಯ ಇತಿ ವಚನೇನೈವ ವಿಪರೀತ ಉಪಶಯೋಽರ್ಥಲಬ್ಧೋಽಪಿ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ, ಅರ್ಥಾಪತ್ತೇರನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವೇನ ಉಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ನವಜ್ವರೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಽರ್ಥಾಪತ್ತ್ಯಾ ಪುರಾಣಜ್ವರೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಅಥ ಚ ತತ್ರ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ನ ವಿಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಾಪತ್ತೇರನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವಂ ವದನ್ತಿ| ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರೋಕ್ತಗ್ರಹಣಾದ್ಯದೇವ ನಿದಾನತ್ವೇನೋಕ್ತಂ ತಸ್ಯೈವಾನುಪಶಯಿತ್ವಂ ನಿದರ್ಶಯತಿ ನ ಪುನರ್ಯಸ್ಯಾಪಾತತೋ ನಿದಾನತ್ವಂ ಪ್ರತಿಭಾತಿ; ತೇನ, ಮದಾತ್ಯಯಾದೌ ಮದ್ಯಾದೇರ್ನಿದಾನತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ಉಪಶಯಿತ್ವಮೇವ||೨೧||

ಉಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಜ್ವರಮಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ|- ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ದ್ರವತ್ವಾದಗ್ನಿಮುಪಹತ್ಯೇತಿವಚನಾದುಷ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದ್ರವತ್ವೇನಾಗ್ನಿವಿಪರೀತೇನ ಗುಣೇನಾಗ್ನಿಹನ್ತೃತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಧ್ಯಾಯೇ- “ಆಪ್ಲಾವಯದ್ಧನ್ತ್ಯನಲಂ ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿವಾನಲಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ| ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಪ್ರಪೀಡಯದಿತಿವಚನೇನ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ವಾತಜ್ವರ ಇವ ನ ಸಹಸಾ ವಹ್ನಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ಶನೈಃ ಸ್ತೋಕಕ್ರಮೇಣೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯುಗಪದೇವೇತಿ ನ ವೈಷಮ್ಯೇಣ| ಅಭ್ಯಾಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವೇತಿ ಚ ಪೂರ್ವೇಣ ಯುಗಪದೇವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರೇಣ ಚ ವಿಶೇಷೇಣೇತ್ಯನ್ತೇನ ಚ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕೋಠಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಶರೀರ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ||೨೨-೨೪||

ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಮಾಹ| ಸ ಯದೇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಕಫಜ್ವರೇಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ನನು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಆಮಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಂ, ತತ್ ಕಿಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮಿತಿ ವಚನೇನ? ನೈವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಉರೋಽಪಿ ಪ್ರಧಾನಂ ಸ್ಥಾನಂ, ತೇನೇಹೋರಃಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಆಮಾಶಯಪ್ರವೇಶಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತ್ರ ಕೇವಲಾಮಾಶಯವೃತ್ತಿ ಪಿತ್ತಂ, ತತ್ರ ‘ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ’ ಇತಿ ನ ಕೃತಂ, ಕಿನ್ತು ‘ಆಮಾಶಯಾದೂಷ್ಮಾಣಮುಪಸೃಜ್ಯ’ ಇತಿ ಕೃತಂ; ಪಿತ್ತಂ ಹ್ಯಾಮಾಶಯಪ್ರವಿಷ್ಟಮೇವ ಭವತಿ, ತಚ್ಚಾಮಾಶಯೈಕದೇಶಸ್ಥಂ ಗ್ರಹಣೀರೂಪಾಮಾಶಯೈಕದೇಶಂ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್||೨೫-೨೬||

ಯುಗಪದಿತಿ ಏಕಕಾಲಮ್; ಏಕದೈವ ಕಫಜ್ವರೇ ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ಆಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶೀತಪಿಡಕಾಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಶ್ವೇತಪಿಡಕಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ‘ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯೇತಾವತೈವ ಕಫಜ್ವರಲಿಙ್ಗತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ‘ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ’ ಇತಿ ವಚನಂ ಕಿಮರ್ಥಂ? ಬ್ರೂಮಃ- ತಸ್ಯೇತಿಪದೇನ ಸ್ವದೋಷಮಾತ್ರಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶೋಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್, ತೇನ ದೋಷಲಿಙ್ಗತೈವ ಪರಂ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಮಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯೇತದರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಧಾನಮ್; ಕಿಂವಾ, ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞಯಾ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಪ್ರಾಗವಚ್ಛೇದ ಉಕ್ತಃ, ಉತ್ತರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯನೇನಾನ್ತ್ಯಾವಚ್ಛೇದ ಉಚ್ಯತೇ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತಜ್ವರಾದೌ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಚ ಪುನರುಕ್ತಿಃ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯಾ||೨೭||

ವಿಷಮಾಶನಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ದ್ವಾನ್ದ್ವಿಕಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಜ್ವರಾನಾಹ| ಅನಶನಂ ಯದ್ಯಪಿ ನ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ, ತಥಾಽಪ್ಯಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕರತ್ವಾತ್ತ್ರಿದೋಷಕರಮಪಿ ಭವತಿ; ಕಿಂವಾ ಏಷು ವಿಷಮಾಶನಾದಿಷು ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಕಾರಣತ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಕಾರಣತ್ವಂ ಚೋನ್ನೇಯಂ, ತೇನಾನಶನಂ ವಾತಪಿತ್ತಕರಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯತ್ತು ಪಿತ್ತಹರತ್ವಮುಕ್ತಮನಶನಸ್ಯ, ತತ್ತು ಪಿತ್ತದ್ರವಾಂಶಕ್ಷಯಾತ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವೇ ಧಾತೂ ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್” ಇತಿ| ಅನ್ನಪರಿವರ್ತಾದಿತಿ ಸಹಸೈವಾಕ್ರಮೇಣ ಕೃತಾಭ್ಯಸ್ತಾನ್ನಪರಿವರ್ತಾತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧೋ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ನಾಸಿಕಯಾಽನ್ತಃಪ್ರವೇಶಾದ್ಯಥಾ ದೋಷಕರೋ ಭವತಿ ನ ತಥಾಽಸಾತ್ಮ್ಯರೂಪಾದಯಃ, ತೇ ಹಿ ನಾವಶ್ಯಂ ಶರೀರಂ ವಿಶನ್ತಿ, ತೇನ ನೇಹಾಸಾತ್ಮ್ಯರೂಪಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾನಿದಾನಮಿತಿ ಯದಾ ದ್ವಯೋರ್ನಿದಾನಂ ಸೇವ್ಯತೇ ತದಾ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ಯದಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಸೇವ್ಯತೇ ತದಾ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ; ದ್ವನ್ದ್ವೇಽಪಿ ಯದಾ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ನಿದಾನಂ ಸೇವ್ಯತೇ ತದಾ ವಾತಪಿತ್ತರೂಪಂ ದ್ವನ್ದ್ವಮ್; ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಕುಪ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವೇ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಯುಗಪದಿತಿವಚನಂ ಕ್ರಮಪ್ರಕೋಪಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ಯುಗಪದೇವ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ನ ಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೮||

ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಮಿಶ್ರೀಭಾವವಿಶೇಷೋ ವಾತಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಂ ವಾ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಙ್ಗಂ ವಾ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಙ್ಗಂ ವಾ| ಅನ್ಯತಮಮಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾದಿಕಮ್||೨೯||

ಆಗನ್ತುಜ್ವರಮಾಹ- ಅಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದ್ಯಭಿಘಾತಃ, ಅಭಿಷಙ್ಗಃ ಕಾಮಾದ್ಯಭಿಷಙ್ಗಃ, ಅಭಿಚಾರೋಽಥರ್ವಮನ್ತ್ರಾದಿರ್ಜ್ವರಕರಃ, ಅಭಿಶಾಪಸ್ತು ಗುರುಸಿದ್ಧಾದ್ಯಭಿಶಪನಮ್; ಏತತ್ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಕಾರಣಮಿಹೋಕ್ತಂ; ತೇನ, ಓಷಧಿಗನ್ಧಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗದುಷ್ಟಗ್ರಹನಿರೀಕ್ಷಣಾದಯೋಽಪ್ಯಾಗನ್ತುಜ್ವರಹೇತವೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ಕಿಂವಾ, ಅಭಿಘಾತಗ್ರಹಣೇನ ಶರೀರಾಭಿಹನನವಾಚಿನಾಽಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ, ಅಭಿಷಙ್ಗೇಣ ತು ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾದಯಃ| ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮಿತಿ ಆಗನ್ತೌ ಪ್ರಥಮಂ ವ್ಯಥಾ ಭವತಿ, ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧಕೃತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಕಿಂವಾ, ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮಿತಿವಚನಾದಾಗನ್ತೌ ಜ್ವರೇ ವ್ಯಥೈವ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ರೂಪಂ ತು ಯದೇವ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಾತ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಸನ್ತಾಪರೂಪಂ ತದೇವ ವಾತಜ್ವರಾದಿಲಕ್ಷಣರಹಿತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಪ್ರಥಮತಃ, ಉತ್ತರಕಾಲೀನದೋಷಾನುಬನ್ಧೇ ತು ಯಥಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದೋಷಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ಭವನ್ತಿ| ಅಷ್ಟಮ ಇತಿವಚನೇನಾಭಿಘಾತಾದಿಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಯೋಗಪ್ರಾಪ್ತಂ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಂ ನಿಷೇಧ್ಯ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಕತ್ವೇನೈಕರೂಪಯೋಗಾದೇಕವಿಧತ್ವಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯೇ ಹ್ಯಾಗನ್ತೋರ್ನಾಷ್ಟಮತ್ವಂ, ನವಮತ್ವಾದಯೋಽಪಿ ಸ್ಯುಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಿತಿ ಸ್ತೋಕಕಾಲಂ; ಕೇಚಿತ್ ತ್ರ್ಯಹಂ ವದನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ಸಪ್ತಾಹಮಾಹುಃ| ಆಗನ್ತೌ ಹಿ ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ರ ಯಸ್ಯಾಗನ್ತೋರ್ಯಾದೃಶೋ ದೋಷಾನುಬನ್ಧೋ ಭವತಿ ತಮಾಹ- ತತ್ರಾಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಕಶ್ಚಿದ್ವಾತೇನ, ಕಶ್ಚಿತ್ ಪಿತ್ತೇನ, ಕಶ್ಚಿದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ, ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ, ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾತ್ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಭೂತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾಃ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗೇ ತು ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪ ಉಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರೇವೈತದ್ವಚನಬಲಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್||೩೦||

ಆಗನ್ತೋರ್ನಿಜಾದ್ಭೇದಮಾಹ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗತಾ ಆಗತೋರ್ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಕವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ವ್ಯಾಕೃತಾ, ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷೋಽಪ್ಯಭಿಘಾತಾದಿರುಕ್ತಃ, ಉಪಕ್ರಮವಿಶೇಷೋಽಪಿ ‘ಸಾಧಾರಣೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಚೋಪಚರ್ಯತೇ’ ಇತಿ ವಚನೇನೈವಾತ್ರ ಕಥ್ಯತೇ| ಸಾಧಾರಣೇನೇತಿ ದೈವಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯೇಣ; ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಹಿ ಬಲಿಮಙ್ಗಲಹೋಮಾದಿ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಹಿ ಲಘ್ವಶನಾಪತರ್ಪಣಯವಾಗೂಕಷಾಯಪಾನಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿರುಕ್ತೇತಿ ಸ್ವಭಾವೋಽಪಿ ವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ನಿದಾನಾದ್ಯುಪಹಿತ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೧||

ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಿಜಂ ದ್ವಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದೌ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ (ಸಂಸೃಷ್ಟಾಸಂಸೃಷ್ಟಜನ್ಯತ್ವೇನ ) ಶೀತೋಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯಭೇದಾತ್, ತ್ರಿವಿಧಂ ತ್ರಿದೋಷಭೇದಾತ್, ಚತುರ್ವಿಧಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿದೋಷಜನ್ಯಭೇದಾತ್| ತತ್ರ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯೇ ದ್ವನ್ದ್ವಜ್ವರಾಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಜ್ವರಸದೃಶತ್ವಾತ್; ತ್ರಿದೋಷಜ್ವರಸ್ತು ಅಸಾಧ್ಯತಾಯೋಗಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಯೋಗಾದ್ವಾ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ||೩೨||

ತಸ್ಯೇಮಾನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವಜ್ವರಸಾಧಾರಣಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ| ಏತಾನಿ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಗನ್ತೋರಪೀತ್ಯೇಕೇ ವದನ್ತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ನಿಜಾನಾಮೇವೈತಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಆಗನ್ತೋಸ್ತು ವ್ಯಥೈವ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಅತ್ರಾಪ್ಯನನ್ನಾಭಿಲಾಷಾರೋಚಕಯೋಃ ಪೂರ್ವವದ್ಭೇದಃ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಶರೀರಬಲಹಾನಿಃ, ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣತಾ ಚ ಮಾನಸಬಲಹಾನಿರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ; ಕಿಂವಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಮಾಂಸಾಪಚಯಃ| ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತಾ ಚಿರೇಣ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ಜ್ವರಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಾಕ್ಸನ್ತಾಪಾದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ, ಜ್ವರರೂಪಸನ್ತಾಪಾತ್ ಪ್ರಾಗೇತಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಿಚ ಸನ್ತಾಪಾರ್ತಮನುಬಧ್ನನ್ತೀತ್ಯನೇನ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ಕಾನಿಚಿತ್ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಮುಖವೈರಸ್ಯಾರುಚ್ಯಾದೀನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನ ಚೈವಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾನುವೃತ್ತೌ ರಿಷ್ಟತ್ವಂ ವಾಚ್ಯಂ; ಯತಃ ಸರ್ವಪೂರ್ವರೂಪಾಣಾಮತಿಮಾತ್ರಾನುವರ್ತನಂ ರಿಷ್ಟಮುಕ್ತಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಃಸರಃ” (ಇ.ಅ.೫) ಇತಿ; ಕಿಂವಾ, ಅಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾನ್ಯ ಏವಾರ್ಥಃ, ತಮಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ನ ಚಾರುಚ್ಯಾದೀನಾಂ ವ್ಯಕ್ತಜ್ವರಭಾವಿತ್ವೇನ ಪೂರ್ವರೂಪತ್ವಂ ಹನ್ಯತೇ, ಯತೋ ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರಯುಕ್ತಾನ್ಯರುಚ್ಯಾದೀನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರವಿರಹಿತಾನಿ ತು ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ||೩೩||

ಏಕೈಕಶೋ ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯತ್ರ ಲಿಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ವಿಸ್ತರಸಮಾಸಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ವಿಸ್ತರೇಣ ವಾತಾದಿಜ್ವರೋಕ್ತಾಃ, ಸಮಾಸೇನ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ; ಯಸ್ತ್ವತ್ರ ಸಮಾಸೇನೋಕ್ತಃ ಸ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪ್ರಪಞ್ಚನೀಯ ಇತಿ ಭಾವಃ||೩೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭಾವತಾಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪೂರ್ವೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಮಾಹ- ಜ್ವರಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹೇಶ್ವರಕೋಪಪ್ರಭವ ಇತ್ಯನೇನ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ “ದ್ವಿತೀಯೇ ಹಿ ಯುಗೇ ಶರ್ವಮಕ್ರೋಧವ್ರತಮಾಸ್ಥಿತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಂ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ| ಕ್ರೋಧಭವತ್ವೇನ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಕ್ರೋಧೋ ಹ್ಯಗ್ನಿರೂಪಃ, ತೇನ ತನ್ಮಯೋಽಪಿ ಜ್ವರಸ್ತಥೈವ; ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ನ ಚ ರುದ್ರಕೋಪಭವತ್ವೇನ ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಪ್ರಭವತ್ವಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ವಿರುಧ್ಯತೇ; ಯತೋ ರುದ್ರಕೋಪೋದ್ಭೂತ ಏವ ಜ್ವರೋ ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಸ್ವರೂಪಪಾಪಾಚಾರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಪುರಾ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಭೂತಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜ್ವರ ಏವ ಪ್ರಾಣಹರ ಇತಿ ಮರಣಕಾಲೇ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜ್ವರ ಏವ ಪ್ರಾಣಹರ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪಕರ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಾಪಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ “ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮರತಿರ್ಗ್ಲಾನಿರ್ಮನಃಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಮ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಜ್ವರಯತಿ ಸನ್ತಾಪಯತಿ| ಇತಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ; ತೇನ, ಯಸ್ಮಾದುಕ್ತಮಹೇಶ್ವರಕ್ರೋಧಪ್ರಭವತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮಧಿಪತಿರಿವೇತಿ ಸರ್ವರೋಗಾಧಿಪತಿಃ| ನಾನಾವಿಧೈಃ ಶಬ್ದೈರಿತಿ ಹಸ್ತಿಷು ಪಾಕಲೋ, ಗೋಷು ಖೇರಿಕೋ , ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಮಿನ್ದ್ರಜಾಲೋ, ವಿಹಙ್ಗಾನಾಂ ಭ್ರಾಮರಕ ಇತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೈಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಃ ಸಜ್ವರಾ ಏವ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಜ್ವರಾ ಏವ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ಚ ತತ್ ಕಿಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ಜನ್ಮನಿ ಮರಣೇ ವಾ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಾ ಜ್ವರೋ ನ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ ಮಹಾಮೋಹ ಇತಿ; ಜನ್ಮಮರಣಯೋರ್ಮಹಾಮೋಹರೂಪೋ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ, ನ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ಜ್ವರಪ್ರಭಾವೋ ಜನ್ಮಾದೌ ನಿಧನೇ ಚ ಮಹತ್ತಮಃ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಜನ್ಮನಿ ಮಹಾಮೋಹರೂಪತಾಮಾಹ- ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗ್ದೈಹಿಕಂ ಜನ್ಮಾನ್ತರಕೃತಮ್| ನನು, ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾನುಗಮಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ದೈಹಿಕಂ ಸ್ಮರಣಂ ಯುಕ್ತಂ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಯದಾ ತೇನೈವ ಶುದ್ಧೇನ ಮನಸಾ ಯುಜ್ಯತೇ, ತದಾ ಜಾತಿಮತಿಕ್ರಾನ್ತಾಮಪಿ ಸ್ಮರತಿ” (ಶಾ.ಅ.೩) ಇತಿ| ನ, ತಸ್ಯ ಶುದ್ಧಮನಃಸತ್ತ್ವಾನುವೃತ್ತೇರಪವಾದತ್ವಾದೇತತ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾನ್ಯತ್ರ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ದೈಹಿಕವಿಸ್ಮಾರಕತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮರಣೇ ಮಹಾಮೋಹತಾಮಾಹ- ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರ ಏವ ಮಹಾಮೋಹರೂಪ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ; ತೇನ ಮ್ರಿಯಮಾಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಹಾಮೋಹಂ ಪ್ರವಿಶನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸೂತ್ರಿತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಜ್ವರಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪಾಕ್ಷಿಕಲಘ್ವಶನವಿಧಾನಂ ನ ವಿರೋಧಿ, ಲಘ್ವಶನಸ್ಯಾಪಿ ಲಾಘವಕರ್ತೃತ್ವೇನೈವ ಲಙ್ಘನತ್ವಾತ್; ಕಿಂವಾ, ಯತ್ರ ವಾತಾದಿಜ್ವರೇ ಲಙ್ಘನಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತತ್ರ ಲಘ್ವಶನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅಪತರ್ಪಣಂ ಚ ಲಙ್ಘನಮೇವ| ಅಥ ಕಿಮಿತಿ ವಾತಿಕೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ವಾತಕಾರಕಂ ಲಘ್ವಶನಮಪತರ್ಪಣಂ ವಾ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾಶಯಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವಾತೋಽಪಿ ಮನಾಗ್ಲಙ್ಘನೀಯಃ ಸ್ಥಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಸ್ಥಾನಂ ಜಯೇದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಥಾನಸ್ಯಾವಿರೋಧೇನ” ಇತಿ||೩೬||

ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಸ್ಯೇತಿ ವಾತಾದಿಜ್ವರೇ ವಾತಜ್ವರಾದಿಹರದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಸ್ಯ| ಕಥಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ವತ್ರ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸರ್ಪಿರ್ಹಿ ಸ್ನೇಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫಮಿತಿ ಕಟುತಿಕ್ತಾದಿಕಫಹರಸಂಸ್ಕಾರಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ‘ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಸ್ಯ’ ಇತಿ ವಚನಾದ್ವಾತೇಽಪಿ ವಾತಹರಸಂಸ್ಕೃತಮೇವ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಹಿತಂ , ತಥಾಽಪಿ ವಾತೇ ರೂಕ್ಷವಿಪರೀತೇನ ಸ್ನೇಹೇನಾಪಿ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಹರಮೇವ, ಪಿತ್ತೇಽಪ್ಯುಷ್ಣವಿಪರೀತಶೈತ್ಯಾನ್ವಿತಂ, ಕಫೇ ತು ಸರ್ಪಿಷಃ ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಾನೇನ ಕಶ್ಚಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೋ ವಿರೋಧಿಗುಣೋಽಸ್ತಿ ಕಿನ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಧಿತಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಊಷ್ಮಾಣಂ ಚೇತಿ ಜ್ವರಪ್ರಭಾವಭೂತಮೂಷ್ಮಾಣಂ; ನ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾಣಂ, ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಾತ್| ಅನೇನ ಜ್ವರಸ್ಯೋಷ್ಮಹರಣೇನ ಸರ್ಪಿಷೋ ಜ್ವರವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ವಾತಶಮನಂ ಸರ್ಪಿಷೋಽಭಿಧಾಯ ಪಿತ್ತಶಮನೇಽಭಿಧಾತವ್ಯೇ ಕಫಶಮನಮುಚ್ಯತೇ, ಶೇಷತೋ ವಕ್ತವ್ಯೋಷ್ಮರೂಪವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತಯಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಶಮನಹೇತೋಃ ಶೈತ್ಯಸ್ಯ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್; ಯದಿ ತ್ವಿಹ ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಮುಚ್ಯತೇ, ತದಾ ಪುನಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಶೈತ್ಯಾದೂಷ್ಮಾಣಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯತ್ರ ತು ಶ್ಲೋಕಪಾಠೇ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಂ ಘೃತಸ್ಯ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಂ; ತತ್ರ, ‘ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತಿ’ ಇತ್ಯಾದೌ ವಾತಮನು ಪಿತ್ತಮೇವ ಕೃತಮಿತಿ ಸಾಧು ಕೃತಮ್| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ದೋಷವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇಷ್ವಿತಿ ವಚನೇನಾಮಜ್ವರೇ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಸಾಮೇ ಹಿ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಸರ್ಪಿರಹಿತಮ್| ಶಾನ್ತಿಮಿತಿ ಸನ್ತಾಪಶಾನ್ತಿಮ್| ಅಭಿಪ್ರೇತ್ಯೇತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸ್ವೀಕೃತ್ಯ, ತಥಾ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ಘೃತಂ ‘ದದಾತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನನ್ವತ್ರ, ಶ್ಲೋಕೇ ಸರ್ಪಿರ್ಗುಣಕಥನೇ ಕಿಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿರೂಪೋಷ್ಮಶಮನಂ ನೋಚ್ಯತೇ? ಬ್ರೂಮಃ- ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತತ್ವೇನ ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಃ ಪಿತ್ತಶಮನೇನೈವ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ನನು ಯದ್ಯೇವಂ ಗದ್ಯಪಾಠೇ ಪೃಥಙ್ನ ತರ್ಹಿ ಪಠನೀಯ ಊಷ್ಮಾ? ಬ್ರೂಮಃ- ಯಾವಾನೂಷ್ಮಾ ಶಾರೀರಃ ಸ ಪೈತ್ತ ಏವ, ಯತೋ ಬ್ರೂತೇ- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ “ಪಿತ್ತಾದೂಷ್ಮೋಷ್ಮಣಃ ಪಕ್ತಿರ್ನರಾಣಾಮುಪಜಾಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೭) ಇತಿ; ಕಿನ್ತು, ನಾಸಾವೂಷ್ಮಾ ಕದಾಚಿತ್ ಪಿತ್ತೇನ ಸಾಮ್ಯೇಽಪ್ಯೇಕೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಕಫಜ್ವರೇ; ಕದಾಚಿತ್ತ್ವಧಿಕೇ ಪಿತ್ತೇ ವಹ್ನಿರೂಪ ಊಷ್ಮಾ ಮನ್ದೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ; ತದೇವಮೂಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದ್ಭಿನ್ನೋಽಭಿನ್ನಶ್ಚ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಭೇದಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಗದ್ಯಪಾಠೇ ಪೃಥಗ್ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾ ಪಠಿತಃ, ಶ್ಲೋಕಪಾಠೇ ತ್ವಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ನ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಃ| ಜ್ವರೇ ತು ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ಜ್ವರಪ್ರಭಾವೇಣ ವರ್ಧತೇ, ಸ ಚ ಪ್ರಭಾವೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ದೋಷದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮಕಸ್ಯ, ತಥಾ “ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿಪಾದಸ್ತ್ರಿಶಿರಃ” ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಃ| ನನು ಸರ್ಪಿಃ ಕಥಂ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತಿ? ಯತಃ, ಯಥಾ ಪಿತ್ತವಿಪರೀತಶೈತ್ಯಂ ಸರ್ಪಿಷಿ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಸಮಾನಃ ಸ್ನೇಹೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ| ನೈವಂ, ಪಿತ್ತೇ “ಸಸ್ನೇಹಂ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತೀಷದರ್ಥೇನ ಸಶಬ್ದೇನಾಲ್ಪಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಭಿಧಾನಾತ್, ಉಷ್ಣತ್ವಂ ತು ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಜಲೇನಾಪ್ಯಾರಬ್ಧಂ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರ ಶೈತ್ಯಮಭಿಭೂಯಾಗ್ನಿಕೃತಮೌಷ್ಣ್ಯಮೇವಾಧಿಕಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ತೇಜಸೋ ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ಜಲಕೃತಸ್ನೇಹೋಽಪಿ ಪಿತ್ತೇಽಭಿಭೂಯತೇ, ದ್ರವತ್ವಂ ತು ಜಲಕೃತಂ ತೇಜಸಾ ನಾಭಿಭೂಯತೇ, ದೃಶ್ಯತೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಸಮ್ಪೃಕ್ತೇ ಜಲೇ ದ್ರವತ್ವಮಲ್ಪಸ್ನೇಹತಾ ಉಷ್ಣತಾ ಚೇತಿ| ಕಿಂವಾ, ಕಿಮನೇನ ತಪ್ತಜಲದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ, ಅದೃಷ್ಟಕೃತ ಏವಾಯಂ ಭೂತಾನಾಮುತ್ಪಾದಃ; ತೇನ, ಕಶ್ಚಿತೇವ ಗುಣಃ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾವಿರ್ಭೂತೋ ಭವತಿ, ನತು ಸರ್ವೇ; ಯಥಾ- ಶಾಲಿಷು ತೋಯಕೃತಂ ಮಧುರತ್ವಂ, ನ ತು ಗೌರವಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ| ಉತ್ಸರ್ಗತಃ ಸಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ತೇಜೋಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ರೂಕ್ಷತ್ವಮಪಿ ಭವತಿ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ, ತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಂ ಸರ್ಪಿರ್ಹಿತಂ ತತ್ರ ಭವತೀತಿ ನ ದೋಷಃ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ- “ರೂಕ್ಷಂ ತೇಜೋ ಜ್ವರಕರಂ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ- ಯತ್- ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಮಪಿ ಚೇತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮಪೈತಿ ತದಾ ವಾತಸ್ಯಾಪಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಕಿಮಿತಿ ನಾಪೈತೀತಿ; ಯತೋ ವಿಚಿತ್ರಾ ಏವ ಹಿ ಗುಣಾ ಅಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಾಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಾಶ್ಚ; ತತ್ರ ಯೇ ನ ಸರ್ವದಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಾತಶೈತ್ಯ-ಪಿತ್ತಸ್ನೇಹಾದಯಃ, ತ ಏವ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಾಃ; ನಾನ್ಯೇ, ತಥೈವ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತುಲ್ಯಗುಣಮಿತಿ ಸರ್ವಥಾ ತುಲ್ಯಗುಣಮ್| ನನು ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫಹನ್ತೃತ್ವೇ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಕಫೋ ಹನ್ಯತೇ , ಕಸ್ತತ್ರ ಸರ್ಪಿಷೋ ವ್ಯಾಪಾರ ಇತ್ಯಾಹ- ನಾನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾನ್ಯ ಇತಿ ತೈಲಾದಿಃ| ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತ ಇತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ| ಏತೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ- ಯತ್- ತೇನೈವ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಯಾದೃಙ್ಮಾನೇನ ಘೃತಂ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ, ಅನ್ಯತ್ರ ತೈಲಾದಿಸ್ನೇಹಸ್ತಥೈವ ಯದಿ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಘೃತಮೇವಾನ್ಯಸ್ನೇಹೇಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ; ಅಯಂ ಘೃತಪ್ರಭಾವೋಽಧಿಕಃ, ತೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫವಿಜಯೇ ಘೃತಮೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಶ್ಚಾಯಮರ್ಥಃ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೇ||೩೭-೪೦||

ನನು ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತೀತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋ ಗದ್ಯೇನೈವೋಕ್ತಃ, ತತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಗದ್ಯೋಕ್ತೋ ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಮಿತ್ಯತ್ರ ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿರ್ಗದ್ಯೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಪ್ರಸನ್ನತೇತಿ ಯಾವತ್, ವ್ಯವಸಾಯಃ ಅಧ್ಯವಸಾಯೋ ಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ಶ್ಲೋಕೇನಾಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯೋಜನಾನ್ತರಯುಕ್ತತ್ವಾನ್ನ ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಗದ್ಯೋಕ್ತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶ್ಲೋಕಾಭಿಧಾನಂ ಸುಖಗ್ರಹಣಂ ಭವತೀತಿ ಲೋಕಸಿದ್ಧಮೇವ| ಅತ್ರ ಚ ಗದ್ಯೋಕ್ತ ಇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಶ್ಲೋಕೋಕ್ತೋಽಪಿ ಶ್ಲೋಕೇನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯಥಾ- ಆರಗ್ವಧೀಯೇ| ಏವಂ ಗದ್ಯೋಕ್ತೋಽಪಿ ಗದ್ಯೇನೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯಥಾ- ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ಕಾರಣಾದ್ಯಭಿಧಾಯೋಕ್ತಮ್- “ಏವಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ ಪರಿಣಾಮಶ್ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಶ್ಲೋಕೇನೋಕ್ತೋಽಪಿ ಗದ್ಯೇನೋಚ್ಯತೇ, ಯಥಾ- “ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹಿ ಯಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕೇನಾಭಿಧಾಯ ಆದ್ಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಪುನರನ್ಯತ್ರೋಕ್ತಂ- “ಯಮಾಯುರ್ವೇದಮಶ್ವಿನೌ ಮಹ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಚ್ಛೇತಾಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧.ಪಾ.೪) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಭಿಧಾನಮೇವ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಮಿತಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೇನ, ಪ್ರಪಞ್ಚಾಭಿಧಾನಮರ್ಥವ್ಯಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಂ ತು ವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಂ; ತೇನ ಗದ್ಯಶ್ಲೋಕಾಭಿಧಾನಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯೌ ಕ್ರಿಯೇತೇ| ತತ್ರ ಪ್ರಪಞ್ಚಾಭಿಧಾನೇಽರ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಸ್ಫುಟೈವೇತಿ, ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಂ ತು ಪ್ರಪಞ್ಚಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸುಖಗ್ರಹಣಂ ಭವತಿ||೪೧||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಯದ್ಯಪಿ ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾಸ್ತದನು ಹೇತುತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧೇನ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಕಥನಮ್| ನಾಮರೂಪಾ ಯೋಗರೂಢಾಃ ಪರ್ಯಾಯಾ ನಾಮಪರ್ಯಾಯಾಃ| ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಗದಮಿತಿ ಆಗ್ನೇಯಾದಿಭೇದೇನ| ‘ಗದಪರ್ಯಾಯನಾಮಾನಿ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಯಲ್ಲಿಙ್ಗಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನಂ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಪಞ್ಚವಿಧಗ್ರಹಶಬ್ದೇನೈವ ‘ತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟಸಕಲಾರ್ಥಸ್ಯ ಗೃಹೀತತ್ವಾದ್ಗ್ರಹಣಮ್; ‘ಗದಲಕ್ಷಣಪರ್ಯಾಯಾನ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ಪಾಠಸ್ತು ನಾಯಮತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಸನ್ನಕಾರಣಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾದಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಮ್, ಆಸನ್ನಂ ವಾತಾದಿ; ತಥಾ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ರುದ್ರಕೋಪಃ, ಆಸನ್ನಂ ತು ರೂಕ್ಷಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ರೂಪಾತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮಗ್ರೇ ಕೃತಂ; ಕಿಂವಾ, ವಾತಾದಿಜವಿಶಿಷ್ಟಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಾಮವ್ಯಕ್ತಾನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಜ್ವರಪೂರ್ವರೂಪತಾಂ ಸೂಚಯತಾ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪೂರ್ವಙ್ಕೃತಂ; ವಾತಾದಿಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಿ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ||೪೨-೪೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||