੧. ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮ੍

ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਾਭਿਧਾਯਕਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮਨੁ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਾਭਿਧਾਯਕਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਭਵਤਿ| ਯਚ੍ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਂ, ਤਦੁਪਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਮੇਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਕਿਂਵਾ, ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਾਭਿਧਾਨਮਿਹ | ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਸ਼ਾਰੀਰਵਿਕਾਰੇਸੁ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵ ਨਿਦਾਨਮਾਦਾਵੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਚ ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਥਾਤ੍ਰੈਵ ‘ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਖਲੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਤਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪੀ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਗ੍ਰਜੋ ਬਲੀ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਪੁਰਾ ਗੁਲ੍ਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਭੂਤ੍” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪੁਰਾਸ਼ਬ੍ਦ ਆਦ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਾਵੇ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਨਤੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਾਵੇ; ਦਕ੍ਸਾਧ੍ਵਰੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੇ ਹਿ ਜ੍ਵਰਪਰਿਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਦਿਕ੍ਸੁ ਵਿਦ੍ਰਾਵਣਾਦਿਨਾ ਗੁਲ੍ਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਚ੍ਚੇਹ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਕਂ ਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਂ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਕਂ ਨਿਦਾਨਂ ਹੇਤੁਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਂ ਚ ਕਾਰਣਂ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੂਪਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਰੂਪਂ ਨਿਦਾਨਂ ਜਨਕਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬੋਧਕਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਪ੍ਰਥਮਮ੍ ‘ਇਹ ਖਲੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹੇਤੁਮਭਿਧਾਯ ਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਨਿਦਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪੁਨਰ੍ਹੇਤੁਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਨਕਕਾਰਣਵਚਨ ਏਵ; ਤਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਜਨਕਕਾਰਣਂ ਨਿਦਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯੋ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨਾਮਪਿ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਹੇਤੂਨਾਂ ਤਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੧-੨||

ਤਦੇਵਂ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਸਾਧਾਰਣਮੇਵ ਨਿਦਾਨਂ ਵਕ੍ਤੁਮੁਦ੍ਯਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਮੇਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਾਹ- ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹੇਤਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਕਾਰਣਾਭਿਧਾਯਕੇ ਹੇਤ੍ਵਾਦਯੋਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇ ; ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਥਾ- ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਹੇਤੁਰਕਤਕਤ੍ਵਾਤ੍” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਦਸ਼ੈਵਾਯਤਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੯), ਤਥਾ “ਕਰ੍ਤਾ, ਮਨ੍ਤਾ, ਵੇਦਿਤਾ, ਬੋਦ੍ਧਾ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦੌ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਲਡਾਦੌ, ਉਤ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਉਦ੍ਗਮਨਾਦੌ| ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਭੂਰਿਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ, ਤਥਾ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਤ੍ਵੇ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਮਂ ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣ ਏਵ ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਯਮ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ, ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਕਾਰਣਮਿਤਰਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਰ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ, ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨਂ ਭਵਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨੇਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਇਹ ਚਾਸ੍ਟਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾ ਮਙ੍ਗਲਤ੍ਵੇਨ, ਤਥਾਸ੍ਟਵਿਧਵ੍ਯਾਧਿਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਾਨੁਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚਾਸ੍ਟਾਵੇਵ ਹੇਤੁਪਰ੍ਯਾਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਤੇਨਾਪਰੇਪਿ ਯੋਨਿਮੂਲਮੁਖਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਯੋ ਹੇਤੁਪਰ੍ਯਾਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ, ਤੇ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਏਵਂ ਰੋਗਪਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤਰਾਨਭਿਧਾਨੇਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਦ੍ਯਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਹੇਤੋਰ੍ਭੇਦਮਾਹ- ਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦਿ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ ਚ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਮਿਤਿ ਨੇਹ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਪਾਠਾਦੇਵ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤਿਵਚਨਂ ਬਹੁਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦੇਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਭੇਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਏਤਚ੍ਚ ਹੇਤੁਤ੍ਰਿਤਯਮੁਕ੍ਤਮਪਿ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਰਣਵਸ਼ਾਦੁਚ੍ਯਮਾਨਮਿਹ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਮਾਵਹਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਦੇਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਮੂਲਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਯਾਮਕਂ, ਤੇਨ “ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਰੋਗਾਦਿਰੂਪਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਕਾਰਣਾਨਵਰੋਧੋ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਃ| ਕਿਂਵਾ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕਾਰਣੇ ਜ੍ਵਰਾਦਾਵਪ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯੇਵ ਮੂਲਕਾਰਣਂ, ਤੇਨ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਾਰ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦੌ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਾਰਣਮੇਵ ਮੂਲਕਾਰਣਂ ਭਵਤਿ| “ਕਾਲਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਚਾਤਿ ਚ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮਭੇਦੇਨੇਹਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਸ੍ਯਾਦਾਵਭਿਧਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵੈਸਾਂ ਰੋਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਮਾ ਭੂਦੇਕਾਨ੍ਤਾਭਿਧਾਨੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾਨਿਯਮਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਮੂਲਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਭਵਤਿ , ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਤ੍ਕਟਸ਼ਬ੍ਦਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦੇਰਪਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੋਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਲੋ ਦੁਸ੍ਪਰਿਹਰਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਥਾਪਿ ਸੋਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਪਰਾਧੀਨਤ੍ਵੇਨਾਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਕਾਲਾਤਿਯੋਗਾਦਯੋ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸ਼ੀਤਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗਾਦਿਭ੍ਯ ਏਵ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ||੩||

ਹੇਤੋਰ੍ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯੇ ਭਵਤੀਤਿ ਹੇਤੁਕਾਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਹ- ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮ੍, ਏਕਰੂਪਾਦਪਿ ਹੇਤੋਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਾਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਵਚਨਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯੇਪਿ ਰੋਗਾਣਾਮਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਦ੍ਯਨਤਿਕ੍ਰਮੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਗ੍ਨੇਯਾਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਃ, ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਕਫਜਾਃ, ਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਵਾਤਜਾਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇਨ ਵਾਯਵ੍ਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪੀਹ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਦਾਗ੍ਨੇਯਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਆਗ੍ਨੇਯਸੌਮ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸਮਾਸੇਨੈਕੈਕਸ੍ਮਾਦਪ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦੇਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਅਸਮਾਸੇ ਹਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਪਿ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯੇਤ| ਅਨ੍ਯਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨੁਕ੍ਤਹੇਤੁਜਾਨਾਹ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਾਜਸਤਾਮਸਾਨਾਂ ਚ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਪਾਠੇਨੇਹ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਯਾਧ੍ਯਧਿਕਾਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਨਧਿਕਾਰਤ੍ਵੇਨਾਪ੍ਰਪਞ੍ਚਨੀਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਅਭਿਧਾਨਂ ਚ ਰਾਜਸਤਾਮਸਯੋਰਿਹ ਵ੍ਯਾਧਿਕਥਨਸ੍ਯ ਨ੍ਯੂਨਤਾਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਗਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚਾਭਿਘਾਤਾਦਿਜਾ ਰੋਗਾ ਆਗ੍ਨੇਯਾਦਿਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਹਿ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪੋਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ; ਕਿਂਵਾ, ਅਪਰੇ ਇਤਿ ਅਪ੍ਰਧਾਨਾਃ, ਪਰੋ ਹਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਅਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇ ਚੋਕ੍ਤੈਵੋਪਪਤ੍ਤਿਃ||੪||

ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਾਗ੍ਨੇਯਾਦਿਵਿਭਾਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਣਾਮਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਣਾਤਙ੍ਕਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਭਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਤਾਵ੍ਯੁਦਾਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਆਤਙ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਿ ਭਯਮਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯੋਪਿ ਸੋਡਸ਼ ਵਿਕਾਰਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਰੋਗਧਰ੍ਮਾ ਲਕ੍ਸਣੀਯਾਃ| ਤਥਾ ਹਿ- ਵਿਵਿਧਂ ਦੁਃਖਮਾਦਧਾਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਃ; ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵੇਨਾਮਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਆਤਙ੍ਕ ਇਤਿ ਦੁਃਖਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਕਚ੍ਛ੍ਰਜੀਵਨਂ ਕਰੋਤਿ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਆਤਙ੍ਕਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਜੀਵਨੇ” ਇਤਿ; ਯਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਵਦਨੇਕਰੋਗਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਦੇਹਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਕਰਤ੍ਵਂ; ਵਿਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਰਨ੍ਯਥਾਕਰਣਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਰੁਜਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍||੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਜਨਕਹੇਤੁਮਭਿਧਾਯ ਤਥਾ ਤਦ੍ਧੇਤੁਜਨ੍ਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਜ੍ਞਾਤੇ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਅਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਨਿਦਾਨਪਞ੍ਚਕਾਭਿਧਾਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੬||

ਨਿਦਾਨਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਰੇ ਉਕ੍ਤਮਿਤਿ ‘ਇਹ ਖਲੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਕਾਰਣਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਂ ਵਾਤਾਦਿ, ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਚਾਰ੍ਥਾਨਾਮਯੋਗਾਦਿ; ਪੁਨਰ੍ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾ- “ਪ੍ਰਾਗਪਿ ਚਾਧਰ੍ਮਾਦਤੇ ਨ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਭੂਤ੍” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਦੇਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਕਾਰਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਧਰ੍ਮਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਬਲਿਮਙ੍ਗਲੇਤ੍ਯਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਭਵਤ੍ਵੇਨ ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਂ ਤਥਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ; ਕ੍ਰੋਧੋ ਹ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਃ, ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਯੋ ਜ੍ਵਰੋਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਃ| ਤਥਾਚ ਵਚਨਮ੍- “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇਧਿਕਮ੍” (ਵਾ.ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇਨ ਚ ਵਾਤਾਦਿਵਿਪਰੀਤਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥਾਨੁਦ੍ਭੂਤਵਾਤਾਦਿਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਪਿ ਭਾਵੀ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰੂਕ੍ਸਾਦਿਹੇਤੁਸੇਵਾਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਚ ਭਾਵੀ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਜ੍ਜਨ੍ਯ ਉਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਂ ਚ ਸਨ੍ਦੇਹੇ ਜਾਤੇ ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਹੇਤੁਸੇਵਾ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਸ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ; ਏਵਮਾਦਿ ਹੇਤੁਨਾ ਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਕ੍ਸਣਮ੍||੭||

ਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ , ਅਤਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ| ਏਤੇਨ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਦ੍ਭਵਿਸ੍ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਨਿਦਾਨਸੇਵਾ ਤੁ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਿਕਾ ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦਗਹੀਤਤ੍ਵਾਦੇਵ ਤਥਾ ਲਕ੍ਸਣਸ਼ਬ੍ਦਾਨਭਿਧੇਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਿਣਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਬੋਧਕਮ੍| ਲਿਙ੍ਗਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਯਦਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਕਥਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤੀਤਿ; ਯਤੋ ਮੇਘਾਦਪਿ ਭਾਵਿਨੀ ਵਸ੍ਟਿਰਨੁਮੀਯਤੇ, ਤਥਾ ਰੋਹਿਣ੍ਯੁਦਯਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕਤ੍ਤਿਕੋਦਯੋਨੁਮੀਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍- ਏਕਂ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੧) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ.੧) ਇਤਿ ; ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤੁ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਵਸ੍ਥਾਜਨ੍ਯਮਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਦਨ੍ਯਦੇਵ; ਯਥਾ- ਜ੍ਵਰੇ ਬਾਲਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਰੋਮਹਰ੍ਸਾਦਿ; ਨ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਜ੍ਵਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਨਿਯਮੇਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਕਾਲ ਏਵ; ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯੋ ਮਤਃ| ਅਤ ਏਵੈਵਮ੍ਭੂਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵਾਰਿਸ੍ਟੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਯਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰਪੁਰਸ੍ਸਰਃ” (ਇਂ.ਅ.੫) ਇਤਿ; ਤਥਾ- “ਅਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਯਂ ਨਰਮ੍| ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਨੇਨ ਕਲ੍ਪੇਨ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮਰਣਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍” (ਇਂ.ਅ.੫) ਇਤਿ| ਏਤਦ੍ਧਿ ਯਦ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਚਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਣਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਜ੍ਵਰੇ ਜਾਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵੈਤਦ੍ਵਚਨਮ੍| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮਿਯਮੇਵ- ਯਦਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਵਸ੍ਥਾਨਿਯਤਂ ਤਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗਮਕਂ, ਨ ਤਦ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਂ ਗਮਯਤਿ| ਏਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚ ਵਾਗ੍ਭਟੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍- “ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰਾਮਯੋ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤਃ ” (ਵਾ. ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਂ ਰੂਪਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਤਦ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਗਮਯਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ- “ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਹਦਯੋਦ੍ਵੇਗਿ ਵਾਤਜਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਮੀਰਣਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਕਫਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍” (ਸੁ.ਉ.ਅ.੩੯) ਇਤਿ, ਏਤਦ੍ਧਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਾਵਿਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਮੇਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਹਿ ਜ੍ਵਰੇ ਵਾਤਾਦਿਜੇ ਜਮ੍ਭਾਦਯਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਪੇਕ੍ਸਯਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਵਾਭਿਧੀਯਤੇ, ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਤੇਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍ ||੮||

ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ, ਤਥਾ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾਮਪਕ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਨਿਦਾਨੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ਬੋਧਯਤਿ, ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਅਨੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਥਾ- ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪਃ, ਤਥਾ ਅਤਿਸਰਣਮਤੀਸਾਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਵਾਤਾਦਿਕਤਂ ਚ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਵਿਸਰ੍ਗਿਤ੍ਵਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਆਮਪਕ੍ਵਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਦੀਨਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਾਨਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਥਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਤ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ| ਰਿਸ੍ਟਂ ਤੁ ਮਰਣਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵ| ਨਿਦਾਨਾਦਯਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਗਮਕਾ ਅਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨ ਤੇ ਇਹ ਲਿਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਲਿਙ੍ਗਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਲਿਙ੍ਗਲਕ੍ਸਣੇਰ੍ਥੇਭਿਧੇਯੇਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ, ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇ ਤ੍ਵਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਲਿਙ੍ਗਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਥਾ- “ਬਲੀ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਮਰ੍ਪਯੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੨) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੇਫ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ “ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਕਤਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੁਸਮਾ ਵਿਸਮਾ ਚ ਯਾ” (ਇ.ਅ.੭); ਤਥਾ “ਲਕ੍ਸਣਵਚ੍ਚੋਦਾਹਰਣਵਚ੍ਚ” (ਵਿ.ਅ.੮), ਤਥਾ “ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨ੍ਯੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍”, ਤਥਾ “ਰੂਪਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਚ ਸਨ੍ਤਤਿਰ੍ਯਾ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੨) ਇਤ੍ਯਾਦੌ| ਨਨੁ, ਯਥੇਹ ‘ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨੇਪਿ ‘ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਨ, ਹੇਤੁਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨੇ ਤਾਵਤ੍ ‘ਇਹ ਖਲੁ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਤਦਰ੍ਥ ਉਕ੍ਤ ਏਵ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨੇ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਰਿਤਿ ਪਦੇਨੈਵ ‘ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ’ ਇਤਿਪਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਲਭ੍ਯਤ ਏਵ, ਗਦਪਰ੍ਯਾਯੇਸੁ ਤੁ ਨਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ‘ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ’ ਇਤਿ ਨ ਕਤਮ੍| ਅਯਂ ਚਾਚਾਰ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੋ ਯਤ੍- ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਤਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਤ੍ਰੈਵ ‘ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਯਥਾ- ‘ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਵਿਕਲ੍ਪੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ’ ਇਤਿ| ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਯਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਥਾ- “ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਂ” (ਵਿ.ਅ.੧), ਤਥਾ “ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਨ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ” (ਸੂ.ਅ.੧੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੋਪਸ਼ਯਯੋਃ ਕਿਮਿਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਭਿਧਾਨਮ੍? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਤਾਵਤ੍ ਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨਂ ਯਦੇਵ ਰੂਪਸ੍ਯ ਤਦੇਵ; ਯਤਃ, ਰੂਪਾਦਯ ਏਵ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪਰ੍ਯਾਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਪਸ਼ਯਸ੍ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ ਏਵ ਸ੍ਵਾਧਿਕਾਰਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਇਤਿ ਨੇਹ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾਃ||੯||

ਉਪਸ਼ਯਮਾਹ- ਉਪਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਸ਼ਯਨਮੁਪਸ਼ਯਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਨਾ, ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ, ਤਥਾ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਭ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਪਰੀਤਾ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਃ; ਤੇਸਾਮੌਸਧਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਣਾਂ, ਤਥਾ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਂ ਚੌਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਂ; ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਸੁਖਰੂਪੋਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਅਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸੁਖਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਅਯਂ ਚੋਪਸ਼ਯੋ ਗੂਢਲਿਙ੍ਗੇ ਚ ਵ੍ਯਾਧੌ ਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯੋ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ” (ਵਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੇ- “ਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਣਮਰ੍ਦਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਸ ਚ ਵਾਤਿਕਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੮)| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿ ਤਦੇਵੋਚ੍ਯਤੇ ਯਦਵਿਪਰੀਤਤਯਾਪਾਤਤਃ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਂ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਦਾਹਰਣਾਨਿ ਲਿਖ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਮੌਸਧਂ ਯਥਾ- ਸ਼ੀਤਕਫਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਭੇਸਜਂ, ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਮਨ੍ਨਂ ਯਥਾ- ਸ਼੍ਰਮਾਨਿਲਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਰਸੌਦਨਃ, ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ- ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਤ੍ਥਕਫੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮੌਸਧਂ ਯਥਾ- ਅਤੀਸਾਰੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਪਾਠਾਦਿ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮਨ੍ਨਂ ਯਥਾ- ਅਤੀਸਾਰੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਮਸੂਰਾਦਿ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ- ਉਦਾਵਰ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ, ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮੌਸਧਂ ਯਥਾ- ਵਾਤਸ਼ੋਥੇ ਵਾਤਹਰਂ ਸ਼ੋਥਹਰਂ ਚ ਦਸ਼ਮੂਲਂ, ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮਨ੍ਨਂ ਯਥਾ- ਸ਼ੀਤੋਤ੍ਥਜ੍ਵਰੇ ਉਸ੍ਣਾ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨੀ ਚ ਯਵਾਗੂਃ, ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਯਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਵਿਪਰੀਤਂ ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਂ , ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੌਸਧਂ ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ੋਥੇ ਪਿਤ੍ਤਕਰ ਉਸ੍ਣ ਉਪਨਾਹਃ, ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ- ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੇ ਸ਼ੋਥੇ ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਨਂ, ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ- ਵਾਤੋਨ੍ਮਾਦੇ ਸਨ੍ਤ੍ਰਾਸਨਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੌਸਧਂ ਯਥਾ- ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਵਮਨਕਾਰਕਂ ਮਦਨਫਲਾਦਿ; ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ- ਅਤੀਸਾਰੇ ਵਿਰੇਕਕਾਰਕਂ ਕ੍ਸੀਰਂ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਃ ਸਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਨ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਯਦ੍ਯਤੀਸਾਰਃ ਪਯਸਾ ਤਂ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍” (ਚਿ. ਅ.੧੯) ਇਤਿ; ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ- ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਵਮਨਸਾਧ੍ਯਾਯਾਂ ਵਮਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ; ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੌਸਧਂ ਯਥਾ- ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਪ੍ਲੁਸ੍ਟੇਗੁਰ੍ਵਾਦਿਨਾ ਲੇਪਃ, ਉਸ੍ਣਂ ਹਿ ਹੇਤਾਵਗ੍ਨੌ ਵ੍ਯਾਧੌ ਚ ਦਾਹੇਨੁਗੁਣਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ; ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ- ਮਦ੍ਯਪਾਨੋਤ੍ਥੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦਕਾਰਕਂ ਮਦ੍ਯਂ; ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ- ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਨਿਤਸਮ੍ਮੂਢਵਾਤੇ ਜਲਪ੍ਰਤਰਣਾਦਿਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ, ਅਯਂ ਹੇਤੌ ਵ੍ਯਾਯਾਮੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਚ ਸਮ੍ਮੂਢਵਾਤੇਨੁਗੁਣਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ| ਨਨੂਪਸ਼ਯਵਦਨੁਪਸ਼ਯੋਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਕ੍ਸਕੋਸ੍ਤਿ, ਉਚ੍ਯਤੇ ਚ- “ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ” (ਵਿ. ਅ.੪), ਤਥਾ ਵਾਗ੍ਭਟੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਪਰੀਤੋਨੁਪਸ਼ਯਃ ਸ ਹ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ.੧) ਇਤਿ; ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਚ, ਪਰਂ ਨਿਦਾਨਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਨੁਪਸ਼ਯੋਪਿ ਹੇਤੁਸੇਵਯੈਵ ਭਵਤਿ||੧੦||

ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ, ਤਥਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰੂਪਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਲ੍ਪਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛੇਸਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ- ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਤਿਃ ਜਨ੍ਮ; ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਯਾਗਤਿਜਾਤਿਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ਯੋਰ੍ਥੋਭਿਧੀਯਤੇ ਸਾ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅ(ਤ)ਤ੍ਰੈਕੇ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮਮਾਤ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯਕਾਰਣਵ੍ਯਾਪਾਰਜਨ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹੁਃ| ਇਯਂ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਿਕਾ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਨਾਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਉਪਪਤ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਲਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਨ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤੋ ਨੈਵਂ ਸਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵ੍ਯਾਧੇਰਧਿਗਮ੍ਯਤੇ| ਨ ਚਾਯਂ ਨਿਯਮਃ- ਯਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਏਵ ਪਰਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭ੍ਯਾਮਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਕਦੋਸਵ੍ਯਾਪਾਰਵਿਸ਼ੇਸਯੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮੇਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਪਰ੍ਯਾਯੇ ‘ਆਗਤਿਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਗਤਿਰ੍ਹਿ ਉਤ੍ਪਾਦਕਾਰਣਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਗਮਨਮ੍| ਇਯਂ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਂ ਬੋਧਯਤ੍ਵੇਵ| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰੇ- ‘ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ‘ਤਦਾ ਜ੍ਵਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਯਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਦੂਸਕਤ੍ਵਾਗ੍ਨ੍ਯੁਪਘਾਤਕਤ੍ਵਰਸਦੂਸਕਤ੍ਵਾਦਯੋ ਧਰ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਤੀਯਨ੍ਤੇ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ- ਦੋਸਾਣਾਮਯਮਾਮਾਸ਼ਯਦੂਸਕਤ੍ਵਾਦਿਰ੍ਧਰ੍ਮਃ , ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਾਰਣਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤੀਤਿ; ਯਤਃ, ਕਾਰਣਧਰ੍ਮੋਪ੍ਯਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਕਦੋਸਵ੍ਯਾਪਾਰਰੂਪਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਬੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਕ੍ ਕਤ੍ਵੋਚ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ- ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਵਾਗ੍ਭਟੇਪ੍ਯੇਵਮੇਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ- “ਯਥਾਦੁਸ੍ਟੇਨ ਦੋਸੇਣ ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤਾ| ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰਾਮਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਃ ” (ਵਾ. ਨਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ||੧੧||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਾਧਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭਿਨ੍ਨਾਯਾਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧੌ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਭੇਦੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਯਸ੍ਤੂਪਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤ੍ਯੇਵ, “ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ; ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਨਭਿਧਾਨਾਨ੍ਨ੍ਯੂਨਤਾਦੋਸਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਸਾਧਾਰਣਾਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਨਾਹ- ਸਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭਿਨ੍ਨੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਤੋ ਨ ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਭਿਨ੍ਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ਭਿਨ੍ਨੈਵ ਭਵਤਿ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਾਧਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੈਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਸ ਭੇਦਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਿਹ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਾਵਾਨ੍ਨੋਚ੍ਯਤੇ; ਯਤਃ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਵਿਧ੍ਯਾਦਿਤੁਲ੍ਯਾਸੁ ਜ੍ਵਰਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸੁ ਏਕਰੂਪਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਸੁ ਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਸ੍ਤਿ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭਿਨ੍ਨੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਦੌ ਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦੋਸ੍ਤਿ, ਅਤਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭੇਦਜਨਕਾਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਭੇਦਕਥਨਮੁਚਿਤਮੇਵ||੧੨(੧)||

ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦਮੁਦਾਹਰਤਿ- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤਾਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਤਥਾਪੀਹ ਯੈਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਅਸ੍ਟੌਦਰੀਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸੈਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ| ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਨੋਦਾਹਤਂ; ਯਤਃ ਦ੍ਵਿਵਿਧਤ੍ਵਂ ਹਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਧਿਭੇਦੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ, ‘ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਵਿਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੨(੨)||

ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦੌ ਤਰਤਮਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਤਰਤਮਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਭ੍ਯਾਮ੍| ਤਰਤਮਸ਼ਬ੍ਦਯੋਰ੍ਵਿਸਯਂ ਵਿਭਜਤੇ- ਦ੍ਵਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤਰ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਯੋਸ੍ਤਰਪ੍ਰਯੋਗੋ ਭਵਤਿ- ਵਦ੍ਧਤਰ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਸੁ ਤਮ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਦ੍ਧੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਤਮਪ੍ਰਯੋਗੋ ਭਵਤਿ- ਵਦ੍ਧਤਮ ਇਤਿ| ਤਦੇਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਰਬ੍ਧੇ ਵਿਕਾਰੇਨ੍ਯਤਰਦੋਸਸ੍ਯ ਤਰਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸਿਤੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਰਬ੍ਧੇ ਵਿਕਾਰੇ ਤਮਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸਿਤਾਨ੍ਯਤਮਦੋਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੧੨(੩)||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਂ ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਵਿਧਿਮਾਹ- ਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਿਧਿਰਿਤਿ ਵਿਧਿਕਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਤ੍ਵਾਦਯੋ ਭੇਦਾ ਯਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ ਵਿਧਿਃ; ਵਿਧਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਮਦੁਦਾਰੁਣਭੇਦੇਨੇਤਿ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਗਤੇਨ ਮਦੁਦਾਰੁਣਭੇਦੇਨ; ਤੇਨ, ਮਦੁਸਾਧ੍ਯਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਂ, ਦਾਰੁਣਸਾਧ੍ਯਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਰੋਹਿਣੀਵਲਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਮਦ੍ਵਸਾਧ੍ਯਂ ਯਾਪ੍ਯਂ, ਦਾਰੁਣਾਸਾਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮਿਤਿ ਭੇਦਚਤੁਸ੍ਟਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਕਤੋਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵਿਧਿਭੇਦੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਤਥਾਪਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭੇਦਾਨਾਂ ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਯੈਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗੋਬਲੀਵਰ੍ਦਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ਯਗਹੀਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਕਾਰੇਯਂ ਵਿਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਤਨੀਯਃ||੧੨(੪)||

ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਵਿਕਲ੍ਪਮਾਹ- ਸਮਵੇਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਮਵੇਤਾਨਾਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ; ਤੇਨ, ਏਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਂਸ਼ਮਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬਲਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਂ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਰੂਪੋਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪਃ; ਏਵਮ੍ਭੂਤੋ ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥ ਇਤਿ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਵਿਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭੇਦਮਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ- “ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਨ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ” (ਸੂ.ਅ.੧੦) ਇਤ੍ਯਾਦਾਵਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ- ਵਾਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇਪਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਕਦਾਚਿਲ੍ਲਘ੍ਵਂਸ਼ਃ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਰੂਕ੍ਸਾਂਸ਼ਃ, ਕਦਾਚਿਲ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਂਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਪ੍ਯੁਦਾਹਾਰ੍ਯੋਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਃ; ਅਯਂ ਚਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪੋ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ੀਤਾਦਿਗੁਣੋਦ੍ਭੂਤਹੇਤੁਭੇਦਾਦ੍ਭਵਤਿ||੧੨(੫)||

ਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਬਲੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਬਲਸ੍ਯ ਕਾਲੋ ਬਲਕਾਲਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਸਨ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦਿਰ੍ਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਵਸ਼੍ਚਾਹੋਰਾਤ੍ਰਾਹਾਰਯੋਃ ਕਾਲਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾਹਾਰਕਾਲਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਭੇਦੋ ਵਿਧਿਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਯਤੋ ਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾਹਾਰਕਾਲਵਿਧਿਵਿਨਿਯਤਃ; ਤਤ੍ਰ ਤੁਵਿਨਿਯਤੋ ਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਨਿਯਤੋ ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਃ ਪ੍ਰਦੋਸਸ਼੍ਚ, ਆਹਾਰਵਿਨਿਯਤੋ ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਕਾਲਃ, ਏਵਮਾਦ੍ਯੁਨ੍ਨੇਯਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਵਿਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਬ੍ਰੁਵਤੇ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਰ੍ਮਨਿਯਤੋ ਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਕਰ੍ਮਕਾਲ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਸੁ ਚ ਬਲਕਾਲੇਸੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਰਭੂਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਰੂਪਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸਨ੍ਤਾਨੇ ਤਤ੍ਕਾਲਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੈਵ ਭਵਤੀਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਇਯਂ ਚ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਬਲਵਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਿਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਸ੍ਫੁਟਮੇਵ ਬੋਧਯਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਬਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਫਜਤ੍ਵਮੁਨ੍ਨੀਯਤੇ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚ ਬਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਕਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਨ ਤੁ ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ; ਯਤੋ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਾਧਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਭੇਦੇਨੈਵੋਪਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਯਤੋ ਯਾਦਗ੍ ਜ੍ਵਰੇ ਨਿਦਾਨਂ ਨ ਤਾਦਗ੍ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ; ਯੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾ ਜ੍ਵਰੇ, ਨ ਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦੌ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਜਾਤੀਯਾ ਏਵ| ਸ ਚ ਭੇਦੋ ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਗਮਕਤ੍ਵੇਨੋਪਯੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਕਥਨ ਏਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭੇਦਃ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵੇਕਜਾਤੀਯਤ੍ਵੇਨ ਨ ਵਿਸ਼ੇਸਗਮਕ ਇਤਿ ਇਹੈਵ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨੇ ਕਥ੍ਯਤੇ; ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਨੇਹ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਚਾਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਭਿਧਾਨੇਨੈਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ- ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਿਙ੍ਗੋਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ||੧੨||

ਯਸ੍ਮਾਦਿਮੇ ਨਿਦਾਨਾਦਯ ਉਕ੍ਤੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਮੁਪਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਭਿਸਗ੍ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਯਤ੍- ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਚੇਦਨ੍ਯਤਮੇਨਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਚ੍ਛੇਦਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਸ੍ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪਞ੍ਚਕਾਭਿਧਾਨੇਨੇਤਿ; ਯਤੋ ਯਾਵਨ੍ਤੋ ਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਾ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਯੋ ਨਿਦਾਨਂ ਵਿਸ੍ਮਤਵਾਨ੍, ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਯਤ੍ਰ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਯੋ ਵਿਸ੍ਮਤਾਃ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾ ਵਾ, ਤਤ੍ਰੋਪਸ਼ਯੇਨ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਕਫਜਤ੍ਵਸਨ੍ਦੇਹੇ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਪਿ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤੀ ਕਫਜਤ੍ਵਂ ਗਮਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਣਾਪਿ ਲਿਙ੍ਗਸਾਮਾਨ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯ ਉਕ੍ਤਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੈਃ| ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ਤਂ ਨ ਵਦੇਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਸ ਪ੍ਰਕੋਪਃ” (ਚਿ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗਨਿਸ਼੍ਚਿਤੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧੌ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਯਥਾ- “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਯਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰਪੁਰਃਸਰਃ” (ਇ.ਅ.੫) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਦਾਨਾਦਿਪਞ੍ਚਕਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਮੇਵ| ਨਨੁ, ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸਣੀਯ ਇਤਿ ਵਚਨਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਚ ਨ ਲਿਙ੍ਗਸਮੁਦਾਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਿਵਿਸਰ੍ਗਿਤ੍ਵਾਦਯੋ ਹਿ ਸਨ੍ਤਾਪਸਹਿਤਾ ਜ੍ਵਰਾਃ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਾਸਾਦ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਰੂਪਮੇਲਕ ਏਵ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਨੈਵਂ, ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਨਾਂ ਤਦਤਿਰਿਕ੍ਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਾਵੇ ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰ ਏਕੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚੈਹ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਮੇਲਕਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਚ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰੋਰੁਚ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯੋ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਵੈਸਮ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਭ੍ਯੋਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮੇਵ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਰੁਚ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਦਿਰੂਪਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਮੇਲਕੋ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਤੁ, ਅਲਂ ਤਦਤਿਰਿਕ੍ਤਜ੍ਵਰਕਲ੍ਪਨਯਾ, ਲਿਙ੍ਗਲਿਙ੍ਗਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦਾਯਸਮੁਦਾਯਿਭੇਦਾਦ੍ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ; ਯਤ ਏਵਮਪ੍ਯਰੁਚ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਦਿਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਾਨੁਗਤੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜ੍ਵਰਰੂਪੋਵਯਵੀਤਿ ਭਿਨ੍ਨ ਏਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਜਙ੍ਘਾਬਾਹੁਸ਼ਿਰੋਨ੍ਤਰਾਧ੍ਯਵਯਵਾਨਤਿਰਿਕ੍ਤਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਮਵਯਵਿਰੂਪਮ੍| ਦੁਃਖਮੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਪਰਾਕਤਂ, ਤੇਨ ਦੁਃਖਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਰਵਯਵਿਤ੍ਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਵ੍ਯਾਧ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਸ੍ਟਾਨਿ ਨਾਮਯਾਃ” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਲਿਙ੍ਗਲਿਙ੍ਗਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਵਸ਼ਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਮੂਲਾਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਮੇਕਂ ਜ੍ਵਰੋ ਮਤਃ| ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰ ਏਕੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਥਮਪਸ੍ਮਾਰਨਿਦਾਨੇ ਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਸ੍ਥਿਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਗਮਕਤ੍ਵਂ ਨਿਦਾਨਾਦਿਪਞ੍ਚਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||

ਇਤੀਤ੍ਯਾਦੌ ਇਤਿ ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਸ੍ਯ| ਅਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਨੇ ਲਬ੍ਧੇ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਧਾਯਿਪਦਕਰਣੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਸ੍ਯਾਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਧਾਨਮੇਤਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਨਿਦਾਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮ੍, ਅਤੋ ਨਿਦਾਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਤੋ ਭੂਯਸ੍ਤਰਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਤੇਨੈਤਦਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਕਥਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਕਥਨਮੇਵੇਹ ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤੇਨ ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਾਂ ਯਾਵਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਕਥਨਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰੋਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ||੧੪||

ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਕਥਨਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ| ਪ੍ਰਥਮਤ ਏਵ ਤਾਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧੇਯਾਨਰ੍ਸ਼ਃ- ਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਸੂਚਯਤਿ| ਆਦ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਆਦੌ ਦਕ੍ਸਾਧ੍ਵਰੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਤੇਸਾਮਿਹ ਕਥਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਪਥਗੇਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਰਾਜਸ੍ਯ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਹਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਦਕ੍ਸਾਧ੍ਵਰੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੋਦ੍ਭੂਤਾਨਪਸ੍ਮਾਰਾਨ੍ਤਾਨਭਿਧਾਯ ਪਥਗੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣੋਭਿਧਾਨਮੁਚਿਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਯੋਰਾਗਨ੍ਤੁਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੋਸਮਪ੍ਯਭਿਧਾਯਾਨ੍ਤੇਭਿਧਾਨਮ੍| ਲੋਭਾਭਿਦ੍ਰੋਹਪ੍ਰਭਵਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯੇ “ਪ੍ਰਾਗਪਿ ਚਾਧਰ੍ਮਾਦਤੇ ਨ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਭੂਤ੍” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਲੋਭਾਭਿਦ੍ਰੋਹਜਨ੍ਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਅਨੇਨਾਧਰ੍ਮਜਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵੇਣੇਤਿ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਥਮੇਨ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਰੋਗਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੂਪੇਣ| ਅਯਂ ਚ ਕ੍ਰਮਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਸ਼ਾਦ੍ਬਾਧ੍ਯਤੇ; ਯਥਾਤ੍ਰੈਵ ਜ੍ਵਰੇਗ੍ਰੇ ਹਿ ਰੂਪਮਭਿਧਾਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਭੇਦਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚੇਹ ਯਤ੍- ਰੂਪਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਵਰਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਾਨਿ, ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਵਰਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਾਨਿ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਭਿਧਾਯ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨਿਦਾਨੇ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਸੂਤ੍ਰਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯਤ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਿਤਿ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਭਿਧਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਪੀਹ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਯਥਾ- ਲਙ੍ਘਨਕਾਲਯਵਾਗ੍ਵਾਦਯਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਚੋਤ੍ਤਰਕਾਲਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਰੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮਿਤਿ ਵਚਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨੋਤ੍ਤਰਕਾਲਮੇਵ ਯਥੋਪਚਿਤਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਾਦਿਕਥਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਥੋਪਚਿਤਮਿਤਿ ਯੇ ਯੇ ਉਪਚਿਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਯਸ੍ਤਾਨ੍| ਕਿਂਵਾ, ‘ਯਥਾਚਿਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਯਥਾਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥ ਉਨ੍ਨੇਯਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਨਿਦਾਨਾਦਿਨਾਵ੍ਯਵਧਾਨੇਨ ਪ੍ਰਤੀਤੇ ਵਿਸਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤੀਯਤ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪੁਨਰ੍ਨਿਦਾਨਾਦ੍ਯਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਇਹ ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਨਿਦਾਨਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦਂ ਕਤ੍ਵਾ ਕਤਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਭੇਦਕਰਣੇਨ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੫||

ਇਹ ਖਲ੍ਵਿਤਿ ਅਸ੍ਟਵਿਧਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ| ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦਿਮਾਨਸਂ ਰੋਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਤ੍ਵਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੬||

ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਨਿਰੂਪਣੀਯਸ੍ਯ ਕਾਰਣਕਤਂ ਭੇਦਮਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਕਾਰਣਂ ਵਾਤਾਦਿ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਮ੍| ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਿਤਿਵਚਨੇਨ ਗੋਗਜਸ਼ਕੁਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਨਾਵਸ਼੍ਯਮਿਦਂ ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਟਤ੍ਵਮਨੁਗਾਮੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤਥਾਹਿ- ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਾਕਲਾਦਯੋ ਨਾਸ੍ਟਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਗਨ੍ਤੋਰਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਅਸ੍ਟਮਾਦਿਤਿ ਵਚਨਮਾਗਨ੍ਤੋਰਭਿਘਾਤਾਦਿਚਤੁਸ੍ਕਾਰਣਭੇਦੇਪ੍ਯੇਕਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹਿ ਕਾਰਣਭੇਦੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋਪ੍ਯੇਕਰੂਪ ਏਵ, ਯਤ ਆਗਨ੍ਤੁਃ ਸਰ੍ਵੋ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਭਵਤਿ; ਯਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰ, “ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਭੇਦੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਸ ਵਾਤਾਦਿਕਤ ਏਵੇਤਿ ਭਾਵਃ||੧੭||

ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦੌ ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਨਿਤਿ ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚੇਹ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤਥਾ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸ ਇਹ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਹਾਨਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਉਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਧਾਨਂ ਚ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਨਾਦੇਵ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੋਪਸ਼ਯਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਚੇਹ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਮੇਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਯਾ ਇਹਾਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਭਿਧਾਨੇ ਚ ਕਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ; ਯਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦੋਭਿਧਾਤਵ੍ਯਃ ਸ ਸਰ੍ਵਰੋਗਸਾਧਾਰਣ ਏਵ; ਭੇਦਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਮਾਤ੍ਰਕਤ ਏਵ, ਵਾਤਾਦਿਭੇਦਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਭੇਦ ਏਵ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਨਾਭਿਧਾਸ੍ਯਤ੍ਯੇਵਾਯਂ, ਯਦੇਤਤ੍ ‘ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਦਾਨਰੂਪਵਾਤਾਦਿਧਰ੍ਮਕਥਨਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨਿਦਾਨਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਮੇਵ||੧੮||

ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਰੇਭਿਧਾਨਂ, ਰੂਕ੍ਸੋ ਹਿ ਗੁਣੋ ਵਾਤਗੁਣੇਸੁ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਹਰਮੁਕ੍ਤਮ੍- “ਆਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਂ ਤੁ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯੋ ਵਾਤਵਿਕਾਰੇਸੁ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੦) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍, ਤਥਾਪੀਹਾਸ੍ਥਾਪਨਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗੋ ਵਾਤਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤ ਏਵੇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਗ੍ਨਿਵਧੌ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਤ੍ ਪਵਨਾਦ੍ਭਯਮ੍” (ਸਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ| ਨਿਰੂਹਸ਼੍ਚਾਨੁਵਾਸਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯੁਕ੍ਤ ਏਵ, ਮਾਤ੍ਰਾਕਤਸ਼੍ਚ ਸਾਧਾਰਣਵਾਤਹਰ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ||੧੯||

ਸ ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ| ਯਦੇਤਿ ਵਚਨਾਦੇਵਙ੍ਕੁਪਿਤੋਪਿ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦੈਵ ਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ, ਨਾਨ੍ਯਦੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਜ੍ਵਰਕਰ੍ਤੁਰ੍ਦੋਸਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਦੂਸਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਲਙ੍ਘਨਮੁਤ੍ਸਰ੍ਗਤੋ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦੇਵੋਸ੍ਮਣਾਪਿ ਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਂ ਲਭ੍ਯਤ ਏਵ, ਯਤ ਆਮਾਸ਼ਯ ਏਵ ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਂ, “ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ” (ਵਿ.ਅ.੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍, ਤਥਾਪਿ ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵੇਨਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇਪਿ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਗ੍ਰਹਣੀਰੂਪਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਲਭ੍ਯਤ ਇਤਿ; ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍- ਊਸ੍ਮਣਾ ਸਹ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਯੇਤਿ| ਰਸਨਾਮਾਨਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਮਾਨੇ ਆਹਾਰਰਸੇਪਿ ਮਧੁਰਰਸਾਦੌ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਤ ਉਕ੍ਤਮ੍- ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਮਿਤਿ; ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਭਵੋ ਧਾਤੁਰਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਃ, ਤਮਿਤਿ| ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਤ੍ਵਂ ਚ ਪਰਮ੍ਪਰਯਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਆਦ੍ਯਮਿਤਿ; ਪ੍ਰਥਮਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਰਸਨਾਮਾਨਮਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨ ਰਸਤੀਤਿ ਰਸ ਇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਕ੍ਤਾਦਿਸੁ ਰਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਨਿਸੇਧਯਤਿ, ਯਤ੍ਰੈਵ ਰਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਰੂਢਾ ਤਂ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਯਤ੍ ਪਦਮਧਿਕਾਰ੍ਥਮਿਹ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਤਤ੍ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਮੇਵ, ਯਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਹਿਤਮੇਵ ਵਿਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਵਿਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮੇਣ| ਅਵੇਤ੍ਯੇਤਿ ਗਤ੍ਵਾ| ਪਿਧਾਯੇਤਿ ਅਵਰੁਧ੍ਯ| ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪਾਚਕਾਗ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਾਤ੍| ਊਸ੍ਮਾਣਮਿਤਿ ਪਾਚਕਵਹ੍ਨਿਮ੍| ਬਹਿਰਿਤਿ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੋਸ੍ਮਾਣਂ ਨਿਰਸ੍ਯੇਤਿਵਚਨਾਦੇਵ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਦਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਦਿਤਿਵਚਨੇਨ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਨਿਰਸਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਇਹ ਚੋਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਾਚਕਾਗ੍ਨਿਂ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼ਨ੍ ਪਾਚਕਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਰੂਸ੍ਮਰੂਪਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਬਾਹ੍ਯਵਹ੍ਨਿਸਦਸ਼ਜ੍ਵਾਲਾਕਰਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨਿਸੇਧਯਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਨਿਰਸਨਾਦਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਨਿਰਾਸਕਃ, ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਂ ਨ ਕਰੋਤਿ; ਯਤ੍ਰ ਹਿ ਪ੍ਰੇਰਕਮਾਤ੍ਰੋ ਭਵਤਿ ਵਾਯੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ; ਯਥਾ - ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਰਨ੍ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਕਰੋ ਭਵਤਿ||੨੦||

ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਯਥਾ ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਪੁਂਲਿਙ੍ਗਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਰੂਪਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਰ੍ਸ਼ਕਂ , ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਰ੍ਸ਼ੇ ਹਿ ਤਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਨਾਮ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥੇਤਿ ਉਦਾਹਰਣੇ| ਆਰਮ੍ਭ ਉਤ੍ਪਾਦਃ, ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਮੋਕ੍ਸਃ, ਤੌ ਵਿਸਮੌ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਿਸਮਾਰਮ੍ਭਵਿਸਰ੍ਗੀ; ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ ਚ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਿਰੋ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਭਵਤਿ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਸ੍ਠਂ, ਕਦਾਚਿਜ੍ਜਙ੍ਘੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਏਵਂ ਮੋਕ੍ਸੋਪਿ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਿਰੋਗ੍ਰੇ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਕਿਂਵਾ, ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਮੋਕ੍ਸਕਾਲਾਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਮੇਵ ਵੈਸਮ੍ਯਮ੍| ਊਸ੍ਮਣੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤਿ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਮਹਾਨੂਸ੍ਮਾ, ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੀਵ੍ਰਤਨੁਭਾਵਾਨਵਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤਿ ਤੀਵ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਨੁਭਾਵਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਾਲਾਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਯੋਰਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵੇਨੋਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਜਰਣਾਨ੍ਤਦਿਵਸਾਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਬਲਵਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਦਪਿ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ, ਏਤਦੇਵਾਰਮ੍ਭਾਦਿਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਦਿ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸੇ ਜਰਣਾਨ੍ਤਾਦੌ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਜਙ੍ਘਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮੇਨ ਵਾਤਕੋਪਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨੇ ਜਙ੍ਘਾਦੌ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸੇ ਜਰਣਾਨ੍ਤਾਦੌ ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਃ ਪ੍ਰਾਯਿਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਤਮੇਵ ਪ੍ਰਾਯਿਕਵਾਤਕਾਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਜਰਣਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਰ੍ਮਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਮੁਕ੍ਤਿਭਾਵਵਤੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਤਤਕਾਦੇਰਭ੍ਯਾਗਮਨਂ, ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਤਿਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ| ਪਰੁਸਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਚ ਨਖਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨਖਾਦਯ ਇਹੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤ੍ਵਗ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਵਦਨਗ੍ਰਹਣੇ ਲਬ੍ਧੇਪਿ ਵਦਨਗ੍ਰਹਣਂ ਵਦਨਤ੍ਵਚਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਰੁਸਤ੍ਵਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕ੍ਲਪ੍ਤੀਭਾਵਃ ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਸਾ ਚ ਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਰੇਵ ਨਖਾਦਿਸੂਕ੍ਤਯੋਰ੍ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾ; ਕਿਂਵਾ, ਕ੍ਲਪ੍ਤੀਭਾਵੋ ਭੇਦਃ ਸ੍ਫੁਟਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਸ ਚ ਨਖਾਦੀਨਾਮ੍| ਚਲਾਸ਼੍ਚ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵੇਦਨਾ ਅਚਲਾਸ਼੍ਚ ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਚਲਾਚਲਾਃ; ਕਿਂਵਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚਲਾਸ਼੍ਚਲਾਃ| ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਜਾਨ੍ਵਧੋ ਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਿਕਾ | ਭਗ੍ਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਵਸ਼ੇਸੇਣ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ, ਰੁਗ੍ਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ, ਮਦਿਤਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਮੋਟਿਤਮ੍, ਅਵਪਾਟਿਤਮ੍ ਏਕਦੇਸ਼ੋਤ੍ਪਾਟਿਤਮ੍, ਅਵਨੁਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤਮ੍; ਏਸਾਂ ਚ ਭਗ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਲੋਕਤ ਏਵਾਰ੍ਥਾਵਗਤਿਃ, ਯਤੋ ਲੌਕਿਕੈਰੇਵੈਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ | ਹਨ੍ਵੋਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਾਕਰਣਮ੍| ਆਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮਿਤਿ ਅਰਸਜ੍ਞਤਾ| ਅਨ੍ਨਰਸਖੇਦਃ ਅਨ੍ਨਰਸੇ ਖੇਦੋਵਸਾਦੋਨ੍ਨਰਸਖੇਦਃ, ਸਰ੍ਵਰਸੇਸ੍ਵਨਿਚ੍ਛੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਰੁਚਿਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਾਨਭ੍ਯਵਹਰਣਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਉਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾ ਉਸ੍ਣਪ੍ਰਿਯਤਾ| ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਾਮਨੁਪਸ਼ਯ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨੈਵ ਵਿਪਰੀਤ ਉਪਸ਼ਯੋਰ੍ਥਲਬ੍ਧੋਪਿ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ, ਅਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤੇਰਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵੇਨ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ- ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪੁਰਾਣਜ੍ਵਰੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਅਥ ਚ ਤਤ੍ਰ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨ ਵਿਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤੇਰਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਯਦੇਵ ਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯੈਵਾਨੁਪਸ਼ਯਿਤ੍ਵਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਨ ਪੁਨਰ੍ਯਸ੍ਯਾਪਾਤਤੋ ਨਿਦਾਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ; ਤੇਨ, ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦੌ ਮਦ੍ਯਾਦੇਰ੍ਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਉਪਸ਼ਯਿਤ੍ਵਮੇਵ||੨੧||

ਉਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਮਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨਿਮੁਪਹਤ੍ਯੇਤਿਵਚਨਾਦੁਸ੍ਣਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਨਿਵਿਪਰੀਤੇਨ ਗੁਣੇਨਾਗ੍ਨਿਹਨ੍ਤਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ- “ਆਪ੍ਲਾਵਯਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਨਲਂ ਜਲਂ ਤਪ੍ਤਮਿਵਾਨਲਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ| ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪੀਡਯਦਿਤਿਵਚਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਵਾਤਜ੍ਵਰ ਇਵ ਨ ਸਹਸਾ ਵਹ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ਼ਨੈਃ ਸ੍ਤੋਕਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯੁਗਪਦੇਵੇਤਿ ਨ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ| ਅਭ੍ਯਾਗਮਨਮਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵੇਤਿ ਚ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਯੁਗਪਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਰੇਣ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕੋਠਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ਰੀਰ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ||੨੨-੨੪||

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਮਾਹ| ਸ ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਕਫਜ੍ਵਰੇਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਨਨੁ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਆਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮਿਤਿ ਵਚਨੇਨ? ਨੈਵਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਉਰੋਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਤੇਨੇਹੋਰਃਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਆਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਕੇਵਲਾਮਾਸ਼ਯਵਤ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰ ‘ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ’ ਇਤਿ ਨ ਕਤਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ‘ਆਮਾਸ਼ਯਾਦੂਸ੍ਮਾਣਮੁਪਸਜ੍ਯ’ ਇਤਿ ਕਤਂ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਹ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਤਚ੍ਚਾਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ਸ੍ਥਂ ਗ੍ਰਹਣੀਰੂਪਾਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ਂ ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੨੫-੨੬||

ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਏਕਕਾਲਮ੍; ਏਕਦੈਵ ਕਫਜ੍ਵਰੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਆਗਮਨਮਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ੀਤਪਿਡਕਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼੍ਵੇਤਪਿਡਕਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ‘ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਤੈਵ ਕਫਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਃ ‘ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਕਿਮਰ੍ਥਂ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਤਸ੍ਯੇਤਿਪਦੇਨ ਸ੍ਵਦੋਸਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਰ੍ਸ਼ੋਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤੇਨ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤੈਵ ਪਰਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਮਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੇਤਦਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮ੍; ਕਿਂਵਾ, ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਯਾ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗਵਚ੍ਛੇਦ ਉਕ੍ਤਃ, ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਨੇਨਾਨ੍ਤ੍ਯਾਵਚ੍ਛੇਦ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਜ੍ਵਰਾਦੌ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾ||੨੭||

ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦ੍ਵਾਨ੍ਦ੍ਵਿਕਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਜ੍ਵਰਾਨਾਹ| ਅਨਸ਼ਨਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰਮਪਿ ਭਵਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਏਸੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਦਿਸੁ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਚੋਨ੍ਨੇਯਂ, ਤੇਨਾਨਸ਼ਨਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਯਤ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮਨਸ਼ਨਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਦ੍ਰਵਾਂਸ਼ਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵੇ ਧਾਤੂ ਸਹੇਤੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਮਹਤ੍” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਾਦਿਤਿ ਸਹਸੈਵਾਕ੍ਰਮੇਣ ਕਤਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਾਤ੍| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗਨ੍ਧੋ ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਸਿਕਯਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾ ਦੋਸਕਰੋ ਭਵਤਿ ਨ ਤਥਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰੂਪਾਦਯਃ, ਤੇ ਹਿ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਨੇਹਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰੂਪਾਦਯ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਯਥਾਨਿਦਾਨਮਿਤਿ ਯਦਾ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਨਿਦਾਨਂ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ, ਯਦਾ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ; ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਪਿ ਯਦਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਨਿਦਾਨਂ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰੂਪਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਮ੍; ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧੇਪਿ ਯੁਗਪਦਿਤਿਵਚਨਂ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ, ਯੁਗਪਦੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਕ੍ਰਮੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੮||

ਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾ| ਅਨ੍ਯਤਮਮਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਦਿਕਮ੍||੨੯||

ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਮਾਹ- ਅਭਿਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਃ, ਅਭਿਸਙ੍ਗਃ ਕਾਮਾਦ੍ਯਭਿਸਙ੍ਗਃ, ਅਭਿਚਾਰੋਥਰ੍ਵਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਰ੍ਜ੍ਵਰਕਰਃ, ਅਭਿਸ਼ਾਪਸ੍ਤੁ ਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਦ੍ਯਭਿਸ਼ਪਨਮ੍; ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਕਾਰਣਮਿਹੋਕ੍ਤਂ; ਤੇਨ, ਓਸਧਿਗਨ੍ਧਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹਨਿਰੀਕ੍ਸਣਾਦਯੋਪ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਹੇਤਵੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ; ਕਿਂਵਾ, ਅਭਿਘਾਤਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ਰੀਰਾਭਿਹਨਨਵਾਚਿਨਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗਨ੍ਧਾਦਯੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ, ਅਭਿਸਙ੍ਗੇਣ ਤੁ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਦਯਃ| ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਆਗਨ੍ਤੌ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵ੍ਯਥਾ ਭਵਤਿ, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਕਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਕਿਂਵਾ, ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿਵਚਨਾਦਾਗਨ੍ਤੌ ਜ੍ਵਰੇ ਵ੍ਯਥੈਵ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਰੂਪਂ ਤੁ ਯਦੇਵ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਤ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਸਨ੍ਤਾਪਰੂਪਂ ਤਦੇਵ ਵਾਤਜ੍ਵਰਾਦਿਲਕ੍ਸਣਰਹਿਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਤਃ, ਉਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਤੁ ਯਥਾਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਟਮ ਇਤਿਵਚਨੇਨਾਭਿਘਾਤਾਦਿਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਯੋਗਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਂ ਨਿਸੇਧ੍ਯ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵੇਨੈਕਰੂਪਯੋਗਾਦੇਕਵਿਧਤ੍ਵਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯੇ ਹ੍ਯਾਗਨ੍ਤੋਰ੍ਨਾਸ੍ਟਮਤ੍ਵਂ, ਨਵਮਤ੍ਵਾਦਯੋਪਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਮਿਤਿ ਸ੍ਤੋਕਕਾਲਂ; ਕੇਚਿਤ੍ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਸਪ੍ਤਾਹਮਾਹੁਃ| ਆਗਨ੍ਤੌ ਹਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਯਸ੍ਯਾਗਨ੍ਤੋਰ੍ਯਾਦਸ਼ੋ ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਤਮਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਾਤੇਨ, ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ, ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ| ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੂਤਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਃ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗੇ ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪ ਉਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰੇਵੈਤਦ੍ਵਚਨਬਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍||੩੦||

ਆਗਨ੍ਤੋਰ੍ਨਿਜਾਦ੍ਭੇਦਮਾਹ- ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਲਿਙ੍ਗਤਾ ਆਗਤੋਰ੍ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਕਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਵ੍ਯਾਕਤਾ, ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੋਪ੍ਯਭਿਘਾਤਾਦਿਰੁਕ੍ਤਃ, ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ‘ਸਾਧਾਰਣੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਚੋਪਚਰ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨੈਵਾਤ੍ਰ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਸਾਧਾਰਣੇਨੇਤਿ ਦੈਵਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯੇਣ; ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਹਿ ਬਲਿਮਙ੍ਗਲਹੋਮਾਦਿ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਹਿ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਾਪਤਰ੍ਪਣਯਵਾਗੂਕਸਾਯਪਾਨਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਕ੍ਤੇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਿ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਾਦ੍ਯੁਪਹਿਤ ਉਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੧||

ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨਿਜਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ (ਸਂਸਸ੍ਟਾਸਂਸਸ੍ਟਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ) ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਭੇਦਾਤ੍, ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਭੇਦਾਤ੍, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਨ੍ਯਭੇਦਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜ੍ਵਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍; ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਯੋਗਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਾਯੋਗਾਦ੍ਵਾ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ||੩੨||

ਤਸ੍ਯੇਮਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਸਾਧਾਰਣਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਗਨ੍ਤੋਰਪੀਤ੍ਯੇਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਿਜਾਨਾਮੇਵੈਤਾਨੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਆਗਨ੍ਤੋਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਥੈਵ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਾਰੋਚਕਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਭੇਦਃ| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਬਲਹਾਨਿਃ, ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਤਾ ਚ ਮਾਨਸਬਲਹਾਨਿਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ; ਕਿਂਵਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਮਾਂਸਾਪਚਯਃ| ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਤਾ ਚਿਰੇਣ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਨ੍ਤਾਪਾਦਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ, ਜ੍ਵਰਰੂਪਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੇਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਿਚ ਸਨ੍ਤਾਪਾਰ੍ਤਮਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤੀਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਾਰੁਚ੍ਯਾਦੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨ ਚੈਵਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਨੁਵਤ੍ਤੌ ਰਿਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਵਾਚ੍ਯਂ; ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਾਮਤਿਮਾਤ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਰਿਸ੍ਟਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਯਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰਪੁਰਃਸਰਃ” (ਇ.ਅ.੫) ਇਤਿ; ਕਿਂਵਾ, ਅਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਨ੍ਯ ਏਵਾਰ੍ਥਃ, ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਨ ਚਾਰੁਚ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਜ੍ਵਰਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਂ ਹਨ੍ਯਤੇ, ਯਤੋ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਰੁਚ੍ਯਾਦੀਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰਵਿਰਹਿਤਾਨਿ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ||੩੩||

ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਿਸ੍ਤਰਸਮਾਸਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਾਃ, ਸਮਾਸੇਨ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਃ; ਯਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਾਸੇਨੋਕ੍ਤਃ ਸ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਨੀਯ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੩੪||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ- ਜ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਕੋਪਪ੍ਰਭਵ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ “ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਹਿ ਯੁਗੇ ਸ਼ਰ੍ਵਮਕ੍ਰੋਧਵ੍ਰਤਮਾਸ੍ਥਿਤਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਂ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਹ| ਕ੍ਰੋਧਭਵਤ੍ਵੇਨ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਕ੍ਰੋਧੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਰੂਪਃ, ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਯੋਪਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਥੈਵ; ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍- “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇਧਿਕਮ੍” (ਵਾ.ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਨ ਚ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਭਵਤ੍ਵੇਨ ਲੋਭਾਭਿਦ੍ਰੋਹਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ; ਯਤੋ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪੋਦ੍ਭੂਤ ਏਵ ਜ੍ਵਰੋ ਲੋਭਾਭਿਦ੍ਰੋਹਸ੍ਵਰੂਪਪਾਪਾਚਾਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਪੁਰਾ ਮਨੁਸ੍ਯੇਸੁ ਭੂਤਃ| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜ੍ਵਰ ਏਵ ਪ੍ਰਾਣਹਰ ਇਤਿ ਮਰਣਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜ੍ਵਰ ਏਵ ਪ੍ਰਾਣਹਰ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸ੍ਤਾਪਕਰ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ “ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਮਰਤਿਰ੍ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਯਤਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤੌ; ਤੇਨ, ਯਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਮਹੇਸ਼੍ਵਰਕ੍ਰੋਧਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮਧਿਪਤਿਰਿਵੇਤਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਧਿਪਤਿਃ| ਨਾਨਾਵਿਧੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰਿਤਿ ਹਸ੍ਤਿਸੁ ਪਾਕਲੋ, ਗੋਸੁ ਖੇਰਿਕੋ , ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲੋ, ਵਿਹਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭ੍ਰਾਮਰਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੈਃ| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਃ ਸਜ੍ਵਰਾ ਏਵ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਜ੍ਵਰਾ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਤਤ੍ ਕਿਮਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਜਨ੍ਮਨਿ ਮਰਣੇ ਵਾ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰੋ ਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ ਮਹਾਮੋਹ ਇਤਿ; ਜਨ੍ਮਮਰਣਯੋਰ੍ਮਹਾਮੋਹਰੂਪੋ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ- “ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵੋ ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਧਨੇ ਚ ਮਹਤ੍ਤਮਃ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਜਨ੍ਮਨਿ ਮਹਾਮੋਹਰੂਪਤਾਮਾਹ- ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੈਹਿਕਂ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਕਤਮ੍| ਨਨੁ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਗਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੈਹਿਕਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਯੁਕ੍ਤਂ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਯਦਾ ਤੇਨੈਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਮਨਸਾ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਜਾਤਿਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਮਪਿ ਸ੍ਮਰਤਿ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਨ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਃਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਵਤ੍ਤੇਰਪਵਾਦਤ੍ਵਾਦੇਤਤ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੈਹਿਕਵਿਸ੍ਮਾਰਕਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਮਰਣੇ ਮਹਾਮੋਹਤਾਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰ ਏਵ ਮਹਾਮੋਹਰੂਪ ਏਵੇਤਿ ਭਾਵਃ; ਤੇਨ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਹਾਮੋਹਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸੂਤ੍ਰਿਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਜ੍ਵਰਾਦੌ ਲਙ੍ਘਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਪਾਕ੍ਸਿਕਲਘ੍ਵਸ਼ਨਵਿਧਾਨਂ ਨ ਵਿਰੋਧਿ, ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਸ੍ਯਾਪਿ ਲਾਘਵਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਲਙ੍ਘਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ, ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਮੇਵ| ਅਥ ਕਿਮਿਤਿ ਵਾਤਿਕੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਵਾਤਕਾਰਕਂ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਮਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਾਸ਼ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਵਾਤੋਪਿ ਮਨਾਗ੍ਲਙ੍ਘਨੀਯਃ ਸ੍ਥਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸ੍ਥਾਨਂ ਜਯੇਦ੍ਧਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨ” ਇਤਿ||੩੬||

ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੇ ਵਾਤਜ੍ਵਰਾਦਿਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ| ਕਥਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਿ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਕਫਮਿਤਿ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਦਿਕਫਹਰਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ‘ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਵਾਤੇਪਿ ਵਾਤਹਰਸਂਸ੍ਕਤਮੇਵ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਹਿਤਂ , ਤਥਾਪਿ ਵਾਤੇ ਰੂਕ੍ਸਵਿਪਰੀਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਪਿ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਹਰਮੇਵ, ਪਿਤ੍ਤੇਪ੍ਯੁਸ੍ਣਵਿਪਰੀਤਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨ੍ਵਿਤਂ, ਕਫੇ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਮਾਨੇਨ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੋ ਵਿਰੋਧਿਗੁਣੋਸ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਧਿਤਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਊਸ੍ਮਾਣਂ ਚੇਤਿ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵਭੂਤਮੂਸ੍ਮਾਣਂ; ਨ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾਣਂ, ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਅਨੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਸ੍ਮਹਰਣੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸੋ ਜ੍ਵਰਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਤਸ਼ਮਨਂ ਸਰ੍ਪਿਸੋਭਿਧਾਯ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨੇਭਿਧਾਤਵ੍ਯੇ ਕਫਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ਼ੇਸਤੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋਸ੍ਮਰੂਪਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਹੇਤੋਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਿ ਤ੍ਵਿਹ ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਕਫਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦੂਸ੍ਮਾਣਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸ਼੍ਲੋਕਪਾਠੇ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਂ ਘਤਸ੍ਯ ਪਥਙ੍ਨੋਕ੍ਤਂ; ਤਤ੍ਰ, ‘ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਵਾਤਮਨੁ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਕਤਮਿਤਿ ਸਾਧੁ ਕਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵਚਨੇਨਾਮਜ੍ਵਰੇ ਨਿਸੇਧਯਤਿ, ਸਾਮੇ ਹਿ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰਹਿਤਮ੍| ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਿਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍| ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ੍ਵੀਕਤ੍ਯ, ਤਥਾ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਘਤਂ ‘ਦਦਾਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਨ੍ਵਤ੍ਰ, ਸ਼੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਣਕਥਨੇ ਕਿਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪੋਸ੍ਮਸ਼ਮਨਂ ਨੋਚ੍ਯਤੇ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਣਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਗਦ੍ਯਪਾਠੇ ਪਥਙ੍ਨ ਤਰ੍ਹਿ ਪਠਨੀਯ ਊਸ੍ਮਾ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਯਾਵਾਨੂਸ੍ਮਾ ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਸ ਪੈਤ੍ਤ ਏਵ, ਯਤੋ ਬ੍ਰੂਤੇ- “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ” (ਵਾ.ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ “ਪਿਤ੍ਤਾਦੂਸ੍ਮੋਸ੍ਮਣਃ ਪਕ੍ਤਿਰ੍ਨਰਾਣਾਮੁਪਜਾਯਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਇਤਿ; ਕਿਨ੍ਤੁ, ਨਾਸਾਵੂਸ੍ਮਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਾਮ੍ਯੇਪ੍ਯੇਕੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਕਫਜ੍ਵਰੇ; ਕਦਾਚਿਤ੍ਤ੍ਵਧਿਕੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਹ੍ਨਿਰੂਪ ਊਸ੍ਮਾ ਮਨ੍ਦੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇ; ਤਦੇਵਮੂਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋਭਿਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਭੇਦਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਗਦ੍ਯਪਾਠੇ ਪਥਗ੍ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਮਾ ਪਠਿਤਃ, ਸ਼੍ਲੋਕਪਾਠੇ ਤ੍ਵਭੇਦਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਨ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਃ| ਜ੍ਵਰੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਵਰ੍ਧਤੇ, ਸ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ, ਤਥਾ “ਜ੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਃ” ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਪ੍ਰਾਣਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਨਨੁ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਨ੍ਤਿ? ਯਤਃ, ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤਵਿਪਰੀਤਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਪਿਸਿ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਃ ਸ੍ਨੇਹੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ| ਨੈਵਂ, ਪਿਤ੍ਤੇ “ਸਸ੍ਨੇਹਂ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤੀਸਦਰ੍ਥੇਨ ਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਾਤ੍, ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਜਲੇਨਾਪ੍ਯਾਰਬ੍ਧਂ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮਭਿਭੂਯਾਗ੍ਨਿਕਤਮੌਸ੍ਣ੍ਯਮੇਵਾਧਿਕਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਤੇਜਸੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਜਲਕਤਸ੍ਨੇਹੋਪਿ ਪਿਤ੍ਤੇਭਿਭੂਯਤੇ, ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਤੁ ਜਲਕਤਂ ਤੇਜਸਾ ਨਾਭਿਭੂਯਤੇ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪਕ੍ਤੇ ਜਲੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹਤਾ ਉਸ੍ਣਤਾ ਚੇਤਿ| ਕਿਂਵਾ, ਕਿਮਨੇਨ ਤਪ੍ਤਜਲਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ, ਅਦਸ੍ਟਕਤ ਏਵਾਯਂ ਭੂਤਾਨਾਮੁਤ੍ਪਾਦਃ; ਤੇਨ, ਕਸ਼੍ਚਿਤੇਵ ਗੁਣਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਾਵਿਰ੍ਭੂਤੋ ਭਵਤਿ, ਨਤੁ ਸਰ੍ਵੇ; ਯਥਾ- ਸ਼ਾਲਿਸੁ ਤੋਯਕਤਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵਂ, ਨ ਤੁ ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ| ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਤਃ ਸਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੇਜੋਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਮਪਿ ਭਵਤਿ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ, ਤੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਦੋਸਃ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ- “ਰੂਕ੍ਸਂ ਤੇਜੋ ਜ੍ਵਰਕਰਂ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ- ਯਤ੍- ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਮਪਿ ਚੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮਪੈਤਿ ਤਦਾ ਵਾਤਸ੍ਯਾਪਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਕਿਮਿਤਿ ਨਾਪੈਤੀਤਿ; ਯਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਏਵ ਹਿ ਗੁਣਾ ਅਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਣੀਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਣੀਯਾਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਸ਼ੈਤ੍ਯ-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਾਦਯਃ, ਤ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਣੀਯਾਃ; ਨਾਨ੍ਯੇ, ਤਥੈਵ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਮ੍| ਨਨੁ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਕਫਹਨ੍ਤਤ੍ਵੇ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣੈਵ ਕਫੋ ਹਨ੍ਯਤੇ , ਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਸੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਨਾਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨ੍ਯ ਇਤਿ ਤੈਲਾਦਿਃ| ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਨੁਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰਕਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ| ਏਤੇਨੈਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯਤ੍- ਤੇਨੈਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਯਾਦਙ੍ਮਾਨੇਨ ਘਤਂ ਸਂਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੈਲਾਦਿਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਥੈਵ ਯਦਿ ਸਂਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਘਤਮੇਵਾਨ੍ਯਸ੍ਨੇਹੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਂਸ੍ਕਾਰਕਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ; ਅਯਂ ਘਤਪ੍ਰਭਾਵੋਧਿਕਃ, ਤੇਨ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਕਫਵਿਜਯੇ ਘਤਮੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਸ਼੍ਚਾਯਮਰ੍ਥਃ ਸ੍ਨੇਹਾਧ੍ਯਾਯੇ||੩੭-੪੦||

ਨਨੁ ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਗਦ੍ਯੇਨੈਵੋਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤੋ ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵ੍ਯਵਸਾਯਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤੇਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਵ੍ਯਵਸਾਯਃ ਅਧ੍ਯਵਸਾਯੋ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਭਿਧਾਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਦੋਸ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼੍ਲੋਕਾਭਿਧਾਨਂ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤੀਤਿ ਲੋਕਸਿਦ੍ਧਮੇਵ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੋਕ੍ਤੋਪਿ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਯਥਾ- ਆਰਗ੍ਵਧੀਯੇ| ਏਵਂ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤੋਪਿ ਗਦ੍ਯੇਨੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਯਥਾ- ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਕਾਰਣਾਦ੍ਯਭਿਧਾਯੋਕ੍ਤਮ੍- “ਏਵਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚ” (ਸੂ.ਅ.੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨੋਕ੍ਤੋਪਿ ਗਦ੍ਯੇਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ- “ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹਿ ਯਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਭਿਧਾਯ ਆਦ੍ਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਪੁਨਰਨ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ- “ਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮਸ਼੍ਵਿਨੌ ਮਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛੇਤਾਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੧.ਪਾ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਭਿਧਾਨਮੇਵ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵ੍ਯਵਸਾਯਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ, ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਭਿਧਾਨਮਰ੍ਥਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਧਾਨਂ ਤੁ ਵ੍ਯਵਸਾਯਾਰ੍ਥਂ; ਤੇਨ ਗਦ੍ਯਸ਼੍ਲੋਕਾਭਿਧਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵ੍ਯਵਸਾਯੌ ਕ੍ਰਿਯੇਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਭਿਧਾਨੇਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਫੁਟੈਵੇਤਿ, ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਧਾਨਂ ਤੁ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤਿ||੪੧||

ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਹੇਤੁਪਰ੍ਯਾਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਦਨੁ ਹੇਤੁਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ, ਤਥਾਪਿ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧੇਨ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਕਥਨਮ੍| ਨਾਮਰੂਪਾ ਯੋਗਰੂਢਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਨਾਮਪਰ੍ਯਾਯਾਃ| ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਗਦਮਿਤਿ ਆਗ੍ਨੇਯਾਦਿਭੇਦੇਨ| ‘ਗਦਪਰ੍ਯਾਯਨਾਮਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਯਲ੍ਲਿਙ੍ਗਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪਞ੍ਚਵਿਧਗ੍ਰਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ‘ਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਾਨ੍ਤਰ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਸਕਲਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍; ‘ਗਦਲਕ੍ਸਣਪਰ੍ਯਾਯਾਨ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਪਾਠਸ੍ਤੁ ਨਾਯਮਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾਸਨ੍ਨਕਾਰਣਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਮ੍, ਆਸਨ੍ਨਂ ਵਾਤਾਦਿ; ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਃ, ਆਸਨ੍ਨਂ ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰੂਪਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਗ੍ਰੇ ਕਤਂ; ਕਿਂਵਾ, ਵਾਤਾਦਿਜਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤਾਂ ਸੂਚਯਤਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪੂਰ੍ਵਙ੍ਕਤਂ; ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੪੨-੪੪||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||