Adhikarana અથ વિષોપદ્રવપ્રતિષેધો નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ, અધ્યાયપ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતો વિષોપદ્રવપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो विषोपद्रवप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષાણાં તદ્રોગાણાઞ્ચ નિર્ણયં કૃત્વા વિષે ય ઉપદ્રવાસ્તાંસ્તચ્ચિકિત્સાઞ્ચ પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||
Adhikarana વિષોપદ્રવાઃ (૨) · Śloka ૨
જ્વરકાસવમિશ્વાસહિધ્માતૃષ્ણાઽતિમૂર્ચ્છનમ્| વિશો ભેદોઽતિકાઠિન્યમાનાહો બસ્તિમૂર્દ્ધરુક્| શ્વયથુઃ પૂતદંશત્વં રક્તસ્રાવો વિષાનિલઃ| ઇતિ ષોડશ નિર્દિષ્ટાઃ વિષાર્ત્તાનામુપદ્રવાઃ| ગચ્છન્ત્યુપેક્ષિતા નાશં યૈર્જુષ્ટા વિષરોગિણઃ||૨||
ज्वरकासवमिश्वासहिध्मातृष्णाऽतिमूर्च्छनम्| विशो भेदोऽतिकाठिन्यमानाहो बस्तिमूर्द्धरुक्| श्वयथुः पूतदंशत्वं रक्तस्रावो विषानिलः| इति षोडश निर्दिष्टाः विषार्त्तानामुपद्रवाः| गच्छन्त्युपेक्षिता नाशं यैर्जुष्टा विषरोगिणः||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
જ્વરાદયઃ ષોડશ વિષાર્ત્તાનામુપદ્રવા નિર્દિષ્ટાઃ| ઉપેક્ષિતા અચિકિત્સિતાઃ સન્તો વિષરોગિણો યૈરુપદ્રવૈર્જુષ્ટા નાશં ગચ્છન્તિ|| ૨||
Adhikarana રાજવૃક્ષાદિક્વાથઃ જ્વરે (૩) · Śloka ૩
રાજવૃક્ષફલોશીરકાશ્મર્યઘનપદ્મકાત્| ક્વાથઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રો વિષજ્વરહરઃ પરમ્||૩||
राजवृक्षफलोशीरकाश्मर्यघनपद्मकात्| क्वाथः सशर्कराक्षौद्रो विषज्वरहरः परम्||३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રાજવૃક્ષ ઇત્યાદિના જ્વરાદીનાં ક્રમેણ ચિકિત્સા રાજવૃક્ષફલાદિક્વાથઃ સુબોધઃ|| ૩||
Adhikarana જ્વરાદૌ યોગાન્તરાણિ (૪) · Śloka ૪
પીતા તણ્ડુલતોયેન કટુકા સસિતોપલા| વિષજ્વરહરાઽજાજી જીવકર્ષભકોત્પલમ્| કોલમજ્જસિતાધાન્યભાર્ઙ્ગી યષ્ટ્યાહ્વકેસરમ્| વિષજ્વરવમિશ્વાસકાસતૃષ્ણાનિબર્હણમ્| ત્રિફલારગ્વધવ્યાઘ્રીક્વાથો જ્વરવિબન્ધજિત્| બાલબિલ્વવચામુસ્તાકષાયઃ સપુનર્નવઃ| જ્વરાગ્નિસાદશ્વયથૂન્નિહન્તિ વિષસમ્ભવાન્||૪||
पीता तण्डुलतोयेन कटुका ससितोपला| विषज्वरहराऽजाजी जीवकर्षभकोत्पलम्| कोलमज्जसिताधान्यभार्ङ्गी यष्ट्याह्वकेसरम्| विषज्वरवमिश्वासकासतृष्णानिबर्हणम्| त्रिफलारग्वधव्याघ्रीक्वाथो ज्वरविबन्धजित्| बालबिल्ववचामुस्ताकषायः सपुनर्नवः| ज्वराग्निसादश्वयथून्निहन्ति विषसम्भवान्||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સશર્કરા કટુકા તણ્ડુલતોયેન પીતા વિષજ્વરહરા ભવતિ| અજાજ્યાદિકેસરાન્તં વિષજ્વરાદિનિબર્હણમ્| ત્રિફલાદિક્વાથે જ્વરવિબન્ધજિત્| બાલબિલ્વાદિકષાયઃ પુનર્નવાયુક્તો વિષસમ્ભવાન્ જ્વરાદીન્ નિહન્તિ|| ૪||
Adhikarana વૈદેહિકાદિ શ્વાસકાસજ્વરે (૫) · Śloka ૫
વૈદેહિકારામઠકં કપિત્થરસસૈન્ધવમ્| સસિતામાક્ષિકં લીઢં શ્વાસકાસજ્વરાપહમ્||૫||
वैदेहिकारामठकं कपित्थरससैन्धवम्| ससितामाक्षिकं लीढं श्वासकासज्वरापहम्||५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વૈદેહિકાદિકં શ્વાસાદ્યપહરમ્| વૈદેહિકા પિપ્પલી| રામઠકં હિઙ્ગુ| ઇતિ જ્વરે|| ૫||
Adhikarana વિષકાસચિકિત્સા (૬) · Śloka ૬
સદ્રાક્ષાનાગરાં કૃષ્ણામથવા સવરાઘનામ્| લીડ્વાજ્યમધુના કાસાન્મુચ્યતે વિષસમ્ભવાત્| સપાઠાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠાદ્વિનિશામધુકં તથા| યષ્ટ્યાહ્વમમ્ભસા પીત્વા||૬||
सद्राक्षानागरां कृष्णामथवा सवराघनाम्| लीड्वाज्यमधुना कासान्मुच्यते विषसम्भवात्| सपाठाञ्जनमञ्जिष्ठाद्विनिशामधुकं तथा| यष्ट्याह्वमम्भसा पीत्वा||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કૃષ્ણાં પિપ્પલીં દ્રાક્ષાનાગરાભ્યાં યુક્તાં મધુસર્પિષા લીઢ્વા વિષસમ્ભવાન્ કાસાન્ મુચ્યતે| અથવા સવરાઘનાં કૃષ્ણાં મધ્વાજ્યેન લીઢ્વા| અથવા પાઠાદિયુક્તાં કૃષ્ણામ્| તથા યષ્ટ્યાહ્વમમ્ભસા પીત્વા વિષસમ્ભવાત્ કાસાદ્વિમુચ્યતે| ઇતિ કાસે|| ૬||
Adhikarana વિષવમીચિકિત્સા (૭) · Śloka ૭
ંઅરિચૈરવચૂર્ણિતમ્| વિષવમ્યાં પિબેત્ક્વાથં બિલ્વમૂલાદ્રજોઽથવા| ધાત્રીપરુષકદ્રાક્ષામધુકં પયસા દ્રુતમ્| વેલ્લાગ્ર્યાઞ્જનસોશીરયષ્ટ્યૈલાકણકેસરમ્| લિહ્યાન્મરિચકુમ્ભીં વા ઘૃતપુષ્પરસદ્રુતામ્| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્ષૌદ્રસિતાસ્તૃડ્વમથુચ્છિદઃ| જીર્ણશાલ્યોદનં ક્ષૌદ્રં ક્ષીરં ચન્દનસાધિતમ્| શીતામ્ભોઽનુપિબેદ્ ભુક્ત્વા વિષચ્છર્દિમપોહતિ||૭||
ंअरिचैरवचूर्णितम्| विषवम्यां पिबेत्क्वाथं बिल्वमूलाद्रजोऽथवा| धात्रीपरुषकद्राक्षामधुकं पयसा द्रुतम्| वेल्लाग्र्याञ्जनसोशीरयष्ट्यैलाकणकेसरम्| लिह्यान्मरिचकुम्भीं वा घृतपुष्परसद्रुताम्| क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्षौद्रसितास्तृड्वमथुच्छिदः| जीर्णशाल्योदनं क्षौद्रं क्षीरं चन्दनसाधितम्| शीताम्भोऽनुपिबेद् भुक्त्वा विषच्छर्दिमपोहति||७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
બિલ્વમૂલાત્ ક્વાથં મરિચૈરવચૂર્ણિતં વિષવમ્યાં પિબેત્| અથવા બિલ્વમૂલાદ્રજશ્ચૂર્ણં ધાત્ર્યાદિકં ચ પયસા ક્ષીરેણ દ્રુતં ગૃહીતદ્રવત્વં પિબેત્| વેલ્લાદિકં કેસરાન્તં ઘૃતપુષ્પરસદ્રુતં લિહ્યાત્| પુષ્પરસો માક્ષિકમ્| મરિચકુમ્ભીં વા ઘૃતાદિદ્રુતામ્| કુમ્ભી દ્રવન્તી| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરાદીનિ તૃષં વમથું ચ છિન્દન્તિ| જીર્ણશાલ્યોદનાદિકં ભુક્ત્વા શીતામ્ભોઽનુ પિબેત્ વિષજાં છર્દિમપોહતિ| ઇતિ વિષજવમ્યામ્|| ૭||
Adhikarana વિષજશ્વાસે ચિકિત્સા (૮) · Śloka ૮
તૈલગોવિડ્રસક્ષૌદ્રૈર્લિહ્યાત્ કૃષ્ણાપ્રિયઙ્ગુકે| શ્વાસી ક્ષૌદ્રેણ વા દ્રાક્ષાશૃઙ્ગીમાગધિકાસિતાઃ| ગુડનાગરવૈદેહીવિજયામલકાનિ વા||૮||
तैलगोविड्रसक्षौद्रैर्लिह्यात् कृष्णाप्रियङ्गुके| श्वासी क्षौद्रेण वा द्राक्षाशृङ्गीमागधिकासिताः| गुडनागरवैदेहीविजयामलकानि वा||८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષશ્વાસી પિપ્પલીપ્રિયઙ્ગુકે તૈલાદિભિર્લિહ્યાત્| અથવા દ્રાક્ષાદિસિતાન્તં ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્| અથવા ગુડાદિકમામલકાન્તં ક્ષૌદ્રેણ| ઇતિ વિષજે શ્વાસે|| ૮||
Adhikarana વિષજહિધ્માયાં ચિકિત્સા (૯) · Śloka ૯
હિધ્માયાં શઙ્ખકનકકટુકાસ્વર્ણગૈરિકમ્| વેલ્લશુણ્ઠીકણોશીરરજનીદ્વિતયાનિ વા| લિહ્યાદ્વા વ્યોષમૃદ્વીકાં બીજપૂરરસેન વા| સક્ષૌદ્રં વાલકરજઃ ક્વાથં વા સગુડં પિબેત્| વિશ્વભેષજગાયત્રીહરિદ્રામરદારુજમ્| દન્તીન્દ્રવારુણીદ્વીપીકલ્કં સૌવીરકેણ વા||૯||
हिध्मायां शङ्खकनककटुकास्वर्णगैरिकम्| वेल्लशुण्ठीकणोशीररजनीद्वितयानि वा| लिह्याद्वा व्योषमृद्वीकां बीजपूररसेन वा| सक्षौद्रं वालकरजः क्वाथं वा सगुडं पिबेत्| विश्वभेषजगायत्रीहरिद्रामरदारुजम्| दन्तीन्द्रवारुणीद्वीपीकल्कं सौवीरकेण वा||९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
હિધ્માયાં શઙ્ખાદિકં સ્વર્ણગૈરિકાન્તં ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્| અથવા વેલ્લાદિકં રજનીદ્વયાન્તમ્| તથા વ્યોષં મૃદ્વીકાં ચ ક્ષૌદ્રેણ બીજપૂરરસેન વા લિહ્યાત્| સક્ષૌદ્રં ચ વાલકસ્ય રજશ્ચૂર્ણં લિહ્યાત્| અથવા વિશ્વભેષજાદિકં ક્વાથં સગુડં પિબેત્| અથવા દન્ત્યાદીનાં કલ્કં સૌવીરકેણ કાઞ્જિકેન પિબેત્| ઇતિ હિધ્માયામ્|| ૯||
Adhikarana વિષજતૃણ્મૂર્ચ્છયોઃ ચિકિત્સા (૧૦) · Śloka ૧૦
તૃણ્મૂર્ચ્છયોરાશિરસો લેપસેકા હિમા હિતાઃ| અમ્ભોજનાલકુસુમચન્દનોશીરમૌક્તિકૈઃ| વૈહાયસસિતાતોયક્ષીરાજ્યેક્ષુરસાપ્લુતૈઃ| વીજનં તાલવૃન્તેન શીતે સિકતિલે સ્થિતિઃ| કમલોત્પલકિઞ્જલ્કપટલાવૃતવારિષુ| વિષતૃડ્દાહમૂર્ચ્છાઘ્નં સરસીષ્વવગાહનમ્||૧૦||
तृण्मूर्च्छयोराशिरसो लेपसेका हिमा हिताः| अम्भोजनालकुसुमचन्दनोशीरमौक्तिकैः| वैहायससितातोयक्षीराज्येक्षुरसाप्लुतैः| वीजनं तालवृन्तेन शीते सिकतिले स्थितिः| कमलोत्पलकिञ्जल्कपटलावृतवारिषु| विषतृड्दाहमूर्च्छाघ्नं सरसीष्ववगाहनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તૃષિ મૂર્ચ્છાયાં ચાશિરસઃ સર્વાઙ્ગે હિમા લેપસેકા હિતાઃ| કૈરિત્યાહ-અમ્ભોજનાલાદિભિર્વૈહાયસસિતાતોયાદિપ્લુતૈઃ| વૈહાયસમાન્તરિક્ષં તોયં સિતાતોયં ચ| તાલવૃન્તેનોત્ક્ષેપકેણ વીજનં હિતમ્| શીતે સિકતાવતિ ચ દેશે સ્થિતિઃ| કમલાદિપટલેન તત્સમૂહેનાવૃતં વારિ યાસુ તાસુ સરસીસુ મહત્સુ સરસ્વવગાહનં વિષતૃડાદિઘ્નમ્| ઇતિ તૃણ્મૂર્ચ્છયોઃ|| ૧૦||
Adhikarana તૃષ્ણાયાં વિશેષેણ ચિકિત્સા (૧૧) · Śloka ૧૧
વિષવેગસમુત્થાયાં તૃષ્ણાયાં લાજતર્પણમ્| શર્કરાદાડિમક્ષૌદ્રસલિલાપ્લાવિતં પિબેત્| વટવેતસજમ્બ્વામ્રસેવ્યતોયં ચ શીતલમ્||૧૧||
विषवेगसमुत्थायां तृष्णायां लाजतर्पणम्| शर्करादाडिमक्षौद्रसलिलाप्लावितं पिबेत्| वटवेतसजम्ब्वाम्रसेव्यतोयं च शीतलम्||११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તૃષ્ણાયાં વિશેષમાહ-વિષ વેગેત્યાદિ|સુબોધમ્| વટાદિભિઃ સિદ્ધં ચ શીતલં પિબેત્|| ૧૧||
Adhikarana વિષજાતિસારે ચિકિત્સા (૧૨) · Śloka ૧૨
ભૂનિમ્બમુસ્તકટુકાત્રાયન્તીન્દ્રયવાન્ સમાન્| દ્વૌ ભાગૌ ચિત્રકાદષ્ટૌ કુટજાદ્વારિણા પિબેત્| વિષાતિસારોદાવર્તકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્| લોધ્રમોચરસામ્બષ્ઠાધાતકીસ્તણ્ડુલામ્બુના| સમાક્ષિકા પિબેત્તદ્વન્નાગરાતિવિષાભયાઃ| સધાતકીઃ સકુટજાઃ સાઞ્જનાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતાઃ| પાઠાનાગરચૂર્ણં વા દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્||૧૨||
भूनिम्बमुस्तकटुकात्रायन्तीन्द्रयवान् समान्| द्वौ भागौ चित्रकादष्टौ कुटजाद्वारिणा पिबेत्| विषातिसारोदावर्तकासश्वासज्वरापहम्| लोध्रमोचरसाम्बष्ठाधातकीस्तण्डुलाम्बुना| समाक्षिका पिबेत्तद्वन्नागरातिविषाभयाः| सधातकीः सकुटजाः साञ्जनाः श्लक्ष्णचूर्णिताः| पाठानागरचूर्णं वा दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અતિસારસ્ય ચિકિત્સામાહ-ભૂનિમ્બેત્યાદિ| ભૂનિમ્બાદીનિ પઞ્ચ સમાનિ ચિત્રકસ્ય દ્વૌ ભાગાવયવદ્રવ્યાપેક્ષયા| તથૈવ કુટજાદષ્ટૌ ભાગાઃ| એતદ્વારિણા પિબેદ્વિષહેત્વતીસારાદ્યપહમ્| લોધ્રાદિકં સમાક્ષિકં તણ્ડુલામ્બુના પિબેત્| નાગરાદ્યઞ્જનાન્તં તદ્વદિતિ સમાક્ષિકં તણ્ડુલામ્બુના પિબેત્| અથવા પાઠાદિચૂર્ણં સમાક્ષિકં દધ્ના યુક્તં પિબેત્| ઇતિ વિષજાતિસારે|| ૧૨||
Adhikarana બસ્તિરુગાદિષુ ચિકિત્સા (૧૩) · Śloka ૧૩
બસ્તિરુગ્વર્તનાહેષુ ફલવર્તિં પ્રયોજયેત્| સારગ્વધાં સત્રિવૃતાં સોપકુલ્યાં હરીતકીમ્| પિબેદ્ ઘૃતેન સક્ષૌદ્રાં બસ્તિશૂલાદિનાશિનીમ્| ગૃહધૂમનતશ્યામાનીલિનીતણ્ડુલીયકૈઃ| સિદ્ધં વાજ્યં તથાઽસિદ્ધં વરાક્વાથત્રિવૃદ્યુતમ્||૧૩||
बस्तिरुग्वर्तनाहेषु फलवर्तिं प्रयोजयेत्| सारग्वधां सत्रिवृतां सोपकुल्यां हरीतकीम्| पिबेद् घृतेन सक्षौद्रां बस्तिशूलादिनाशिनीम्| गृहधूमनतश्यामानीलिनीतण्डुलीयकैः| सिद्धं वाज्यं तथाऽसिद्धं वराक्वाथत्रिवृद्युतम्||१३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
બસ્તિરુગાદિષુ ઉદાવર્તચિકિત્સિતોક્તાં ફલવર્તિં પ્રયોજયેત્| વર્ત ઉદાવર્તઃ (વિશોઽતિકાઠિન્યમ્) નાહ આનાહઃ| આરગ્વધાદિત્રયેણ પૃથગ્યુક્તાં હરીતકીં સક્ષૌદ્રાં ઘૃતેન પિબેદ્ બસ્તિશૂલાદિનાશિનીમ્| ગૃહધૂમાદિભિઃ સિદ્ધમાજ્યં પિબેત્| અસિદ્ધમેવ વા ઘૃતં ત્રિફલાક્વાથેન ત્રિવૃતા ચ સંયુક્તં પિબેત્| ઇતિ બસ્તિરુગાદિષુ|| ૧૩||
Adhikarana મૂર્દ્ધરુજિ ચિકિત્સા (૧૪) · Śloka ૧૪
કાકોલીક્ષીરિવૃદ્વાત્વગ્દ્રાક્ષાયષ્ટ્યાહ્વશર્કરાઃ| નસ્યં વિષશિરોરુગ્ઘ્નં સંયોજ્યં શીતવારિણા||૧૪||
काकोलीक्षीरिवृद्वात्वग्द्राक्षायष्ट्याह्वशर्कराः| नस्यं विषशिरोरुग्घ्नं संयोज्यं शीतवारिणा||१४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કાકોલ્યાદિનસ્યં વિષશિરોરુગ્ઘ્નમ્| સુબોધમ્| ઇતિ મૂર્દ્ધરુજિ||
Adhikarana વિષજશ્વયથૌ ચિકિત્સા (૧૫) · Śloka ૧૫
શ્વયથૌ શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય પયઃપાને હિતં શૃતમ્| વિશ્વભેષજવૈદેહીકટુકાદેવદારુભિઃ| સુરસામૂલકલ્કૈર્વા છાગં વા પિપ્પલીશૃતમ્| ત્રિફલાયાઃ કષાયેણ ત્રિવૃતા ભાવિતા ત્ર્યહમ્| આલોડ્ય સર્પિષા પીતા વિષશ્વયથુનાશિની| મધુવેલ્લવરાવ્યોષસુરાહ્વોશીરપદ્મકૈઃ| વિષશ્વયથુજિલ્લેપસ્તથા સ્વાદુકષાયકૈઃ| શિરીષપુષ્પાઽહિશિરોનતકુષ્ઠૈર્ઘૃતાન્વિતઃ| ધૂપોઽગદઃ શ્વયથુજિત્સમસ્તવિષનાશનઃ||૧૫||
श्वयथौ शुद्धकोष्ठस्य पयःपाने हितं शृतम्| विश्वभेषजवैदेहीकटुकादेवदारुभिः| सुरसामूलकल्कैर्वा छागं वा पिप्पलीशृतम्| त्रिफलायाः कषायेण त्रिवृता भाविता त्र्यहम्| आलोड्य सर्पिषा पीता विषश्वयथुनाशिनी| मधुवेल्लवराव्योषसुराह्वोशीरपद्मकैः| विषश्वयथुजिल्लेपस्तथा स्वादुकषायकैः| शिरीषपुष्पाऽहिशिरोनतकुष्ठैर्घृतान्वितः| धूपोऽगदः श्वयथुजित्समस्तविषनाशनः||१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષજે શ્વયથૌ વમનવિરેચનાભ્યાં શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય વિશ્વભેષજાદિભિઃ શૃતં પયઃ ક્ષીરં પાને હિતમ્| અથવા સુરસામૂલકલ્કૈઃ શૃતં પયઃ પાને હિતમ્| અથવા પિપ્પલીશૃતં છાગં પયઃ| ત્રિફલાક્વાથેન ત્ર્યહં ભાવિતા યા ત્રિવૃતા સા ઘૃતેનાલોડ્ય પીતા શ્વયથુનાશિની| મધ્વાદિભિઃ પદ્મકાન્તૈર્લેપો વિષશ્વયથુજિત્| તથા મધુરૈઃ કષાયૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ| શિરીષપુષ્પાદિભિર્ઘૃતાન્વિતો ધૂપઃ શ્વયથુજિદગદઃ સર્વવિષાણાં નાશનઃ| અહિશિરઃ સર્પોત્તમાઙ્ગમ્| ઇતિ શ્વયથૌ|| ૧૫||
Adhikarana પૂતિદંશે ચિકિત્સા (૧૬) · Śloka ૧૬
અલ્પેનાપ્યપચારેણ દંશઃ પૂતિત્વમશ્નુતે| પ્રાયો ન સહતે તીક્ષ્ણમુષ્ણં વા ભેષજં વિષમ્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ યુઞ્જ્યાત્તસ્માદ્વિષવ્રણે| સેકાલેપાંશ્ચ સક્ષીરૈઃ કષાયૈઃ ક્ષીરિવૃક્ષજૈઃ| ન્યગ્રોધશૃઙ્ગમધુકતિલસર્ષપસૈન્ધવમ્| સાભયા નિમ્બપત્રાજ્યં દંશપૂતિત્વનાશનમ્| કર્ણિકાપાતનં શ્રેષ્ઠં વિષવ્રણવિનાશનમ્||૧૬||
अल्पेनाप्यपचारेण दंशः पूतित्वमश्नुते| प्रायो न सहते तीक्ष्णमुष्णं वा भेषजं विषम्| मधुरस्निग्धशीतानि युञ्ज्यात्तस्माद्विषव्रणे| सेकालेपांश्च सक्षीरैः कषायैः क्षीरिवृक्षजैः| न्यग्रोधशृङ्गमधुकतिलसर्षपसैन्धवम्| साभया निम्बपत्राज्यं दंशपूतित्वनाशनम्| कर्णिकापातनं श्रेष्ठं विषव्रणविनाशनम्||१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષવ્રણે મધુરાદિપ્રયોગાય અલ્પેનેત્યાદિહેતુઃ| ક્ષીરિવૃક્ષાણાં કષાયૈર્દ્રવૈઃ ક્ષીરસંયુક્તૈઃ સેકાનાલેપાંશ્ચ યુઞ્જ્યાત્| ન્યગ્રોધશૃઙ્ગાદિકં દંશપૂતિત્વનાશનાદિગુણત્રયયુક્તમ્| ઇતિ પૂતિદંશત્વે|| ૧૬||
Adhikarana રક્તસ્રાવે ચિકિત્સા (૧૭) · Śloka ૧૭
રક્તે સ્રવત્યતિભૃશં ઘૃતં સમરિચં પિબેત્| તણ્ડુલીયકમૂલેન સિતયા વા સમન્વિતમ્| દંશં પ્રલેપયેચ્ચાસ્ય દાર્વ્યાસુ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટયા| સિતોપલાક્ષૌદ્રકૃતચ્છાગદુગ્ધાનિ નાવનમ્| શમીકલ્કં પિબેચ્છ્લક્ષ્ણમઙ્ગં લિમ્પેદ્વિશાલયા| નાવને હેમશુક્લા ચ તતઃ શામ્યતિ શોણિતમ્||૧૭||
रक्ते स्रवत्यतिभृशं घृतं समरिचं पिबेत्| तण्डुलीयकमूलेन सितया वा समन्वितम्| दंशं प्रलेपयेच्चास्य दार्व्यासु श्लक्ष्णपिष्टया| सितोपलाक्षौद्रकृतच्छागदुग्धानि नावनम्| शमीकल्कं पिबेच्छ्लक्ष्णमङ्गं लिम्पेद्विशालया| नावने हेमशुक्ला च ततः शाम्यति शोणितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વ્રણાચ્ચાતિભૃશં રક્તે સ્રવતિ સમરિચં ઘૃતં પિબેત્| અથવા ઘૃતં તણ્ડુલીયકસ્ય મૂલેન સમન્વિતં પિબેત્| શર્કરયા વા| અસ્ય ચાસ્રસ્રુતૌ સુશ્લક્ષ્ણપિષ્ટયા દાર્વ્યા દંશવ્રણં લિમ્પેત્| સિતોપલેત્યાદિ સુબોધમ્| વિશાલા ગવાક્ષી| શુક્લા ક્ષીરવિદારી| ક્ષીરકકોલી વા| ઇતિ રક્તસ્રાવે|| ૧૭||
Adhikarana વિષાનિલે ચિકિત્સા (૧૮) · Śloka ૧૮
કૃશસ્યાતિસ્રુતે રક્તે રૂક્ષૈરત્યર્થસેવિતૈઃ| વિષસ્ય ચ સ્વભાવેન માતરિશ્વા પ્રકુપ્યતિ| ઉન્માદાક્ષેપકમનોભ્રંશાપસ્મૃતયસ્તતઃ| તત્રેષ્ટં સ્નેહનં બસ્તિનસ્યપ્રધમનાઞ્જનમ્| નાગદન્ત્યભયાકુષ્ઠપિપ્પલીવૃષકટ્ફલમ્| ભલ્લાતકાસ્થિત્રિકટુકાબિલ્વપ્રતિવિષાગ્નિકાઃ| સક્ષીરં તૈર્ઘૃતં સિદ્ધં વિષવાતવિકારજિત્| પિબેદેરણ્ડતૈલં વા છાગમાંસરસાન્વિતમ્| ઐકધ્યં ઘૃતતૈલં વા મેધ્યમાસરસાશનણઃ| કાર્પાસમૂલં મરિચં હરિદ્રે નલદં નલમ્| પિપ્પલીં સ્વર્જિકાં કુષ્ઠં જલેનાલોડ્ય પાયયેત્| ઉન્મત્તં વિષવાતેન તથાઽપસ્મારિણં નરમ્| વચાહંસપદીવ્યોષદધિત્થં હસ્તિપિપ્પલીમ્| દેવદારુબલાબિલ્વકૃમિજિત્કુષ્ઠટુણ્ટુકમ્| લોધ્રાખુકર્ણ્યતિવિષાઃ ક્ષીરં સર્પિશ્ચ પાયયેત્| નિહન્તિ પાનાભ્યઙ્ગાભ્યાં ઘૃતં સર્વવિષાણિ તત્||૧૮||
कृशस्यातिस्रुते रक्ते रूक्षैरत्यर्थसेवितैः| विषस्य च स्वभावेन मातरिश्वा प्रकुप्यति| उन्मादाक्षेपकमनोभ्रंशापस्मृतयस्ततः| तत्रेष्टं स्नेहनं बस्तिनस्यप्रधमनाञ्जनम्| नागदन्त्यभयाकुष्ठपिप्पलीवृषकट्फलम्| भल्लातकास्थित्रिकटुकाबिल्वप्रतिविषाग्निकाः| सक्षीरं तैर्घृतं सिद्धं विषवातविकारजित्| पिबेदेरण्डतैलं वा छागमांसरसान्वितम्| ऐकध्यं घृततैलं वा मेध्यमासरसाशनणः| कार्पासमूलं मरिचं हरिद्रे नलदं नलम्| पिप्पलीं स्वर्जिकां कुष्ठं जलेनालोड्य पाययेत्| उन्मत्तं विषवातेन तथाऽपस्मारिणं नरम्| वचाहंसपदीव्योषदधित्थं हस्तिपिप्पलीम्| देवदारुबलाबिल्वकृमिजित्कुष्ठटुण्टुकम्| लोध्राखुकर्ण्यतिविषाः क्षीरं सर्पिश्च पाययेत्| निहन्ति पानाभ्यङ्गाभ्यां घृतं सर्वविषाणि तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કૃશસ્ય રક્તેઽતિસ્રુતે રૂક્ષસેવનાદ્વિષસ્વભાવાચ્ચ વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ| તતો હેતોરુન્માદાદયો ભવન્તિ| તત્ર સ્નેહનં બસ્ત્યાદિકમિષ્ટમ્| નાગદન્ત્યાદિભિઃ સક્ષીરં સિદ્ધં ઘૃતં વિષહેતૂન્ વાતવિકારાનુન્માદાદીન્ જયતિ| છાગમાંસરસેનાન્વિતમેરણ્ડતૈલં વા અથવા મેધ્યમાંસરસાશનઃ સન્નૈકધ્યં ઘૃતતૈલં વા પિબેત્| કાર્પાસમૂલાદિકં સુબોધમ્| વિષવાતેનેતિ વિષહેતુના વાતેન ઉન્મત્તમુન્માદયુક્તમ્| વચાદિભિઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| તત્પાનેનાભ્યઙ્ગેન ચ સર્વવિષાણિ નિહન્તિ| હંસપદી મધુસ્રવા| દધિત્થં કપિત્થમ્| ટુણ્ટુકઃ સ્યોનાકઃ| આખુકર્ણી દ્રવન્તી| ઇતિ વિષાનિલે|| ૧૮||
Adhikarana શેષરોગેષુ ચિકિત્સા (૧૯) · Śloka ૧૯
પ્રતિકુર્યાદ્યથાસ્વં ચ રોગેષ્વેનં પરેષુ ચ| દોષાનુબન્ધમાલોચ્ય વિષતન્ત્રાવિરોધતઃ||૧૯||
प्रतिकुर्याद्यथास्वं च रोगेष्वेनं परेषु च| दोषानुबन्धमालोच्य विषतन्त्राविरोधतः||१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એવં પરેષુ ચાનુક્તેષ્વપિ વિષહેતુષુ રોગેષુ યથાસ્વમાત્મીયચિકિત્સયા પ્રતિકુર્યાત્| કથમિત્યાહ-દોષાણાં વાતાદીનામનુબન્ધમાલોચ્ય યથા ચ વિષતન્ત્રે તીક્ષ્ણાદિરૂપેણ વિરોધો ન ભવતિ||૧૯||
Adhikarana વિષશેષે ચિકિત્સા (૨૦) · Śloka ૨૦
દૃશ્યશબ્દાગદૈરસ્ય વિષશેષં નિવર્તયેત્| અલ્પમપ્યવશિષ્ટં હિ વ્યાધયે મરણાય વા||૨૦||
दृश्यशब्दागदैरस्य विषशेषं निवर्तयेत्| अल्पमप्यवशिष्टं हि व्याधये मरणाय वा||२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસ્ય ચાતુરસ્ય દૃશ્યશબ્દાગદૈર્વિષશેષં શમયેત્| દૃશ્યાગદા યે દર્શનમાત્રેણ વિષઘ્નાઃ| શબ્દાગદા યે શબ્દેન| અલ્પમિત્યાદિ નિશ્શેષનિવર્તનત્વે હેતુઃ|| ૨૦||
Adhikarana ક્ષારાગદઃ (૨૧) · Śloka ૨૧
ધવાશ્વકર્ણતિનિશકરઘાટકપીતનાન્| પલાશામ્રાતકકુભપારિભદ્રકતિલ્વકાન્| કપિત્થકુટજાઙ્કોલપ્રગ્રહામલકીભુજાન્| શમીશ્લેષ્માતકાનન્તગોજીયમલકણ્ટકાન્| ગોપઘોણ્ટાહિમારૌ ચ ભસ્મીકૃત્યામ્ભસા ગવામ્| ક્ષારકલ્પેન વિસ્રાવ્ય પચેત્ક્ષિપ્ત્વાઽવચૂર્ણિતાન્| પિપ્પલીદ્વયકોશામ્રસપ્તપર્ણૈલવાલુકાન્| વરાઙ્ગચોચમઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠવઞ્જુલટુણ્ટુકાન્| વિડઙ્ગાતિવિષાનન્તાસર્ષપાતણ્ડુલીયકાન્| સુરાહ્વસરલપ્લક્ષગૃહધૂમકરઞ્જકાન્| નાગદન્તી સુતશ્રેણી નિચુલં વરુણં વચામ્| વર્દ્ધમાનમયો બિલ્વં ક્ષારવત્પાકમાગતમ્| તલ્લોહકુમ્ભે નિહિતં કાર્યં સન્નિહિતં સદા| તેન દુન્દુભિમાલિમ્પેત્ પતાકાસ્તરણાનિ ચ| દર્શનશ્રવણસ્પર્શૈર્નિર્વિષં તાનિ કુર્વતે| પાનાત્ક્ષારાગદશ્ચૈષ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્| શૂલગુલ્મોદરાજીર્ણશ્વાસકાસાશ્મશર્કરાઃ| શોફાર્શોગ્રહણીદોષાનરુચિં ચ નિયચ્છતિ| અપિ તક્ષકતુલ્યાનાં સર્પાણાં દર્પનાશનઃ||૨૧||
धवाश्वकर्णतिनिशकरघाटकपीतनान्| पलाशाम्रातककुभपारिभद्रकतिल्वकान्| कपित्थकुटजाङ्कोलप्रग्रहामलकीभुजान्| शमीश्लेष्मातकानन्तगोजीयमलकण्टकान्| गोपघोण्टाहिमारौ च भस्मीकृत्याम्भसा गवाम्| क्षारकल्पेन विस्राव्य पचेत्क्षिप्त्वाऽवचूर्णितान्| पिप्पलीद्वयकोशाम्रसप्तपर्णैलवालुकान्| वराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकुष्ठवञ्जुलटुण्टुकान्| विडङ्गातिविषानन्तासर्षपातण्डुलीयकान्| सुराह्वसरलप्लक्षगृहधूमकरञ्जकान्| नागदन्ती सुतश्रेणी निचुलं वरुणं वचाम्| वर्द्धमानमयो बिल्वं क्षारवत्पाकमागतम्| तल्लोहकुम्भे निहितं कार्यं सन्निहितं सदा| तेन दुन्दुभिमालिम्पेत् पताकास्तरणानि च| दर्शनश्रवणस्पर्शैर्निर्विषं तानि कुर्वते| पानात्क्षारागदश्चैष विषं स्थावरजङ्गमम्| शूलगुल्मोदराजीर्णश्वासकासाश्मशर्कराः| शोफार्शोग्रहणीदोषानरुचिं च नियच्छति| अपि तक्षकतुल्यानां सर्पाणां दर्पनाशनः||२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ધવાદિકમહિમારાન્તં દગ્ધ્વા ભસ્મ કાર્યમ્| તત્ ગોમૂત્રેણ ક્ષારકલ્પેન સૂત્રોક્તવિધાનેન પરિસ્રાવ્યાચ્છં પચેત્| પચ્યમાને પિપ્પલ્યાદિકં ચૂર્ણિતં ક્ષિપેત્| તતઃ ક્ષારલવણૈઃ પક્વં પાકમાગતં લોહકુમ્ભે નિહિતં કુર્યાત્| તેનાઽઽલિપ્તાનિ દુન્દુભ્યાદીનિ શબ્દાદિભિર્નિર્વિષં કુર્વતે| દુન્દુભયઃ કાહલાઃ, પતાકા વૈજયન્ત્યઃ, કરઘાટો મદનઃ, કપીતનઃ પ્લક્ષસંજ્ઞઃ, આમ્રાતકં કપિચૂડમ્, પારિભદ્રકો નિમ્બઃ, તિલ્વકો લોધ્રઃ, કુટજો વત્સકઃ, અઙ્કોલં તત્સંજ્ઞમ્, પ્રગ્રહો નક્તમાલઃ, ભુજો ભૂર્જઃ, અશ્મન્તકો માલુકાપર્ણઃ, ગોજી ગોજિહ્વા, યમલકણ્ટકો યુગ્મકણ્ટકઃ, ચિરિબિલ્વઃ, કરઞ્હ્જઃ, કટ્વઙ્ગઃ સ્યોનાકઃ, ગોપઘોણ્ટા ઘોણ્ટા, અહિમારઃ અરિમેદઃ;-એતાનિ સર્વાણિ સમૂલશાખાદીનિ, કુશામ્રં ક્ષુદ્રામમ્, વરાઙ્ગં ત્વક્, ચોચં નાલિકેરં, વઞ્જુલો જલવેતસઃ, ટુણ્ટુકઃ સ્યોનાકઃ, અનન્તા યવાસકઃ, સુરાહ્વં દેવદારુ, કરઞ્જકો નક્તમાલઃ, સુતશ્રેણી દ્રવન્તી, નિચુલં વેતસમ્, વર્દ્ધમાન એરણ્ડઃ, એષ ચ નામ્ના ક્ષારાગદઃ પાનાત્ સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ વિષં ગુલ્માદીંશ્ચ નિયચ્છતિ નાશયતિ| એષ તક્ષકતુલ્યાનામપિ સર્પાણાં દર્પં નાશયતિ|| ૨૧||
Adhikarana સુગન્ધાખ્યોઽગદઃ (૨૨) · Śloka ૨૨
શ્રીવેષ્ટકમનોહ્વાલં સસર્જરસવાલકમ્| કર્ષાંશં નાગપુષ્પસ્ય પ્રકુઞ્ચં ત્રુટિ વિંશકમ્| હરેણવઃ ચતુઃષષ્ટિઃ કુટન્નટચતુષ્ટયમ્| શતાહ્વાં ષોડશૈતાનિ પુષ્યે સમ્ભૃત્ય પેષયેત્| આશ્લેષાસુ ગવાં મધ્યે શસ્ત્રમન્ત્રાભિરક્ષિતમ્| કુમાર્યા સ્નાતયા તત્ર મન્ત્રોઽયં વિષ્ણુનિર્મિતઃ| માતા મે વિજયા નામ જયો નામ પિતા મમ| અજય્યસ્ય ચ પુત્રોઽસૌ જયે ચ વિજયામિ ચ| સુગન્ધાખ્યોઽયમગદો નિત્યં દેહવિલેપનાત્| અભઙ્ગકરણો યુદ્ધે વિવાદે ચ જયાવહઃ| અનેન લેપિતાશ્છત્રદુન્દુભિધ્વજતોરણાઃ| દૃષ્ટસ્પૃષ્ટશ્રુતા ઘ્નન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્| ભૂતબાલગ્રહોન્માદાન્ ગેહસ્થોઽપિ નિવારયેત્||૨૨||
श्रीवेष्टकमनोह्वालं ससर्जरसवालकम्| कर्षांशं नागपुष्पस्य प्रकुञ्चं त्रुटि विंशकम्| हरेणवः चतुःषष्टिः कुटन्नटचतुष्टयम्| शताह्वां षोडशैतानि पुष्ये सम्भृत्य पेषयेत्| आश्लेषासु गवां मध्ये शस्त्रमन्त्राभिरक्षितम्| कुमार्या स्नातया तत्र मन्त्रोऽयं विष्णुनिर्मितः| माता मे विजया नाम जयो नाम पिता मम| अजय्यस्य च पुत्रोऽसौ जये च विजयामि च| सुगन्धाख्योऽयमगदो नित्यं देहविलेपनात्| अभङ्गकरणो युद्धे विवादे च जयावहः| अनेन लेपिताश्छत्रदुन्दुभिध्वजतोरणाः| दृष्टस्पृष्टश्रुता घ्नन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्| भूतबालग्रहोन्मादान् गेहस्थोऽपि निवारयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શ્રીવેષ્ટકાદીનિ પઞ્ચ પ્રત્યેકં કર્ષાંશાનિ| નાગપુષ્પસ્ય પ્રકુઞ્ચં પલમ્| ત્રુટિર્વિંશકં સૂક્ષ્મૈલાપલાનિ વિંશતિઃ| હરેણુપલાનિ ચતુઃષષ્ટિઃ| કુટન્નટપલાનિ ચત્વારિ| શતપુષ્પાપલાનિ ષોડશ| ઇત્યેતત્ પુષ્યે સમ્ભૃત્યાશ્લેષાસુ પેષયેત્| ગવાં મધ્યે શસ્ત્રૈર્મન્ત્રૈશ્ચાભિરક્ષિતં કૃત્વા પેષયેત્| સ્નાતયા ચ કુમાર્યા કન્યકયા| તત્ર ચ પેષણે માતા મેત્યાદિ વિષ્ણુનિર્મિતો મન્ત્રઃ| અયમગદો નામ્ના સુગન્ધઃ| એતેનાગદેન નિત્યં લિપ્તાઙ્ગો યુદ્ધાન્ન ભજ્યતે અવાઙમુખો ન ભવતિ| વિવાદે ચ જયં પ્રાપ્નોતિ| અમુનાગદેન છત્રાદયો લેપિતા દર્શનાદિભિઃ સ્થાવરજઙ્ગમં વિષં ઘ્નન્તિ| ગેહસ્થોઽપ્યમગદો ભૂતાદીન્ નિવારયેત્| 'જયો નામ પિતામહઃ' ઇતિ ચ પાઠઃ|| ૨૨||
Adhikarana મહાસુગન્ધોઽગદઃ (૨૩) · Śloka ૨૩
પ્રપૌણ્ડરીકસરલદેવદારુકુટન્નટમ્| જટાશતાહ્વાતિવિષાતિલપર્ણી સુગન્ધિકા| નીલીયવપુલાભાર્ઙ્ગીમધુયષ્ટ્યૈલવાલુકમ્| તોયતોયદકાલીયતગરધ્યામકત્વચઃ| નખપદ્મકપુન્નાગપત્રકાલાનુસારિકાઃ| તાલીસપત્રં મરિચં જોઙ્ગકં ચન્દનદ્વયમ્| દ્વ્યેલા દ્વિસેવ્યા દ્વિશ્વેતા દ્વિનિશા નલદદ્વયમ્| લાક્ષાશીતશિવવ્યોષફલિનીધાન્યગૈરિકમ્| શૈલેયકશિલાપુષ્પગ્રન્થિલાચોરકાભયાઃ| અર્કસ્થૈણેયપૃથ્વીકાકટુકાચન્દ્રરાજયઃ| કલિઙ્ગકઃ સર્જરસઃ કુષ્ઠં લવણપઞ્ચકમ્| શ્રીપર્ણિકાશ્મરીશેલુશિંશપાસિન્દુવારજાઃ| ચમ્પકાશોકસુરસસુમનાસ્તિલ્વકોદ્ભવાઃ| પાટલ્યાસ્તૃણશૂલ્યાશ્ચ પ્રસવાઃ કુમુદોત્પલમ્| તિનિશાર્જુનશમ્યાકધવપુષ્પં સપઙ્કજમ્| પઞ્ચાશીતેરિદં ચૂર્ણં સમૂત્રઘૃતમાક્ષિકમ્| નિધાપયેત્ ગવાં શૃઙ્ગે મનુષ્યે પુનરાહરેત્| ભગ્નસ્કન્ધં વિવૃતાક્ષં મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્| મહાસુગન્ધો નામ્નાઽયમતિવીર્યોઽતિતેજસા| વારયત્યતિદુર્વારં વિષાગ્નિં વાસુકેરપિ| નૃપોઽનેનાનુલિપ્તાઙ્ગો ભવેત્ સર્વજનપ્રિયઃ| તેજસ્વિતાં ચ લભતે રાજકસ્યાપિ મધ્યગઃ||૨૩||
प्रपौण्डरीकसरलदेवदारुकुटन्नटम्| जटाशताह्वातिविषातिलपर्णी सुगन्धिका| नीलीयवपुलाभार्ङ्गीमधुयष्ट्यैलवालुकम्| तोयतोयदकालीयतगरध्यामकत्वचः| नखपद्मकपुन्नागपत्रकालानुसारिकाः| तालीसपत्रं मरिचं जोङ्गकं चन्दनद्वयम्| द्व्येला द्विसेव्या द्विश्वेता द्विनिशा नलदद्वयम्| लाक्षाशीतशिवव्योषफलिनीधान्यगैरिकम्| शैलेयकशिलापुष्पग्रन्थिलाचोरकाभयाः| अर्कस्थैणेयपृथ्वीकाकटुकाचन्द्रराजयः| कलिङ्गकः सर्जरसः कुष्ठं लवणपञ्चकम्| श्रीपर्णिकाश्मरीशेलुशिंशपासिन्दुवारजाः| चम्पकाशोकसुरससुमनास्तिल्वकोद्भवाः| पाटल्यास्तृणशूल्याश्च प्रसवाः कुमुदोत्पलम्| तिनिशार्जुनशम्याकधवपुष्पं सपङ्कजम्| पञ्चाशीतेरिदं चूर्णं समूत्रघृतमाक्षिकम्| निधापयेत् गवां शृङ्गे मनुष्ये पुनराहरेत्| भग्नस्कन्धं विवृताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्| महासुगन्धो नाम्नाऽयमतिवीर्योऽतितेजसा| वारयत्यतिदुर्वारं विषाग्निं वासुकेरपि| नृपोऽनेनानुलिप्ताङ्गो भवेत् सर्वजनप्रियः| तेजस्वितां च लभते राजकस्यापि मध्यगः||२३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પ્રપૌણ્ડરીકાદીનામૌષધાનાં પઞ્ચાશીતેશ્ચૂર્ણં મૂત્રાદિયુક્તં ગવાં શૃઙ્ગે નિધાપયેત્| વિષેણ ભગ્નસ્કન્ધત્વાદિયુક્તં મનુષ્યં પુનરાહરેત્| અયં ચ નામ્ના મહાસુગન્ધઃ| અતિવીર્યેત્યાદિનાસ્ય પ્રભાવકીર્તનમ્| સુબોધમ્| કુટન્નટં પરિપેલવમ્, જટા માંસી, તિલપર્ણી બદરકઃ, સુગન્ધિકા ગન્ધનાકુલી, યવફલો વંશઃ કુટજશ્ચ, તોયં વાલકમ્, તોયદો મુસ્તઃ, કાલીયકં રક્તચન્દનમ્, પત્રં ગન્ધપત્રમ્, જોઙ્ગકમગરુ, ચન્દનદ્વયં પીતં સિતં ચ| એલાદ્વયં સૂક્ષ્મૈલા પત્રૈલા ચ| સેવ્યદ્વયમુશીરં લામજ્જકં ચ| શ્વેતાદ્વયં વચા ગિરિકર્ણિકા ચ| નલદ્વયં માંસી ગન્ધમાંસી ચ| શીતશિવો મિશ્રેયકઃ, શૈલેયકં શિલાપુષ્પમ્, ગ્રન્થિલં ગ્રન્થિપર્ણં, સ્થૌણેયકં શુકબર્હાખ્યમ્, પૃથ્વીકા હિઙ્ગુપત્રી, ચન્દ્રરાજી સોમરાજી, કાશ્મરી કાશ્મર્યઃ, શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ, પ્રસવશબ્દસ્ય શ્રીપર્ણ્યાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| પુષ્પશબ્દસ્ય તિનિશાદિભિઃ| રાજ્ઞાં સમૂહો રાજકમ્||૨૩||
Adhikarana શીતોષ્ણવિષયે સામાન્યનિયમઃ (૨૪) · Śloka ૨૪
શીતમેવ ચ કુર્વીત વિધાનં વિષરોગિણામ્| મુક્ત્વા કીટવિષં તદ્ધિ શીતેનાભિપ્રવર્દ્ધતે||૨૪||
शीतमेव च कुर्वीत विधानं विषरोगिणाम्| मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनाभिप्रवर्द्धते||२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એકં કીટવિષં મુક્ત્વા વર્જયિત્વા સર્વેષુ વિષેષુ વિષરોગિણાં સર્વમન્તર્બહિઃ પ્રયોજ્યં સાધનૌષધં શીતમેવ કુર્યાત્| હિ યસ્માત્તત્ કીટવિષં શીતેનાતિવર્દ્ધતે|| ૨૪||
Adhikarana વિષે પથ્યમ્ (૨૫) · Śloka ૨૫
શાલયઃ ષષ્ટિકા જીર્ણાઃ કોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ| મુદ્ગો હરેણુસ્તુવરી પટોલં વેત્રપલ્લવાઃ| તણ્ડુલીયકજીવન્તી વાર્તાકં સુનિષણ્ણકઃ| જાઙ્ગલં દાડિમં ધાત્રી કપિત્થં સૈન્ધવં સિતા| અવિદાહિ યદન્યચ્ચ વિજ્ઞાયાન્નસ્વરૂપતઃ| તત્તદ્દદ્યાદ્વિષાર્ત્તેભ્યઃ કાર્યા વ્યઞ્જનસંસ્કૃતિઃ| કષાયૈર્વિષહન્તૃણાં ઘૃતૈઃ કલ્યાણકાદિભિઃ| દિવ્યસારસકૂપોત્થમન્યદ્વા શૃતશીતલમ્| મધ્વામલકયુક્તં વા વિષાર્ત્તઃ સલિલં પિબેત્| નદીતટાકજં ત્યાજ્યં વિશેષેણ ઘનાગમે| શુક્લવસ્ત્રોદરાયાતૈઃ સુકૃતાઃ સક્તવો યવૈઃ| તક્રેણ સઘૃતાઃ પીતાઃ પરમં વિષનાશનાઃ||૨૫||
शालयः षष्टिका जीर्णाः कोरदूषाः प्रियङ्गवः| मुद्गो हरेणुस्तुवरी पटोलं वेत्रपल्लवाः| तण्डुलीयकजीवन्ती वार्ताकं सुनिषण्णकः| जाङ्गलं दाडिमं धात्री कपित्थं सैन्धवं सिता| अविदाहि यदन्यच्च विज्ञायान्नस्वरूपतः| तत्तद्दद्याद्विषार्त्तेभ्यः कार्या व्यञ्जनसंस्कृतिः| कषायैर्विषहन्तृणां घृतैः कल्याणकादिभिः| दिव्यसारसकूपोत्थमन्यद्वा शृतशीतलम्| मध्वामलकयुक्तं वा विषार्त्तः सलिलं पिबेत्| नदीतटाकजं त्याज्यं विशेषेण घनागमे| शुक्लवस्त्रोदरायातैः सुकृताः सक्तवो यवैः| तक्रेण सघृताः पीताः परमं विषनाशनाः||२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષાર્ત્તેભ્યઃ શાલ્યાદિકં દદ્યાત્| અન્યચ્ચાવિદાહિ યદ્યત્તત્તદન્નસ્વરૂપાધ્યાયાદ્વિજ્ઞાય દદ્યાત્| તત્ર વ્યઞ્જનાનાં સંસ્કૃતિર્વિષહરાણામૌષધાનાં કષાયૈઃ કાર્યા| તથા ઘૃતૈશ્ચ કલ્યાણકાદિભિઃ| આદિગ્રહણેન તત્સ્વરૂપાણામાન્યેષાં ગ્રહણમ્| વર્ષાર્ત્તશ્ચ તૃષિતો દિવ્યાદિકં સલિલં પિબેત્| તેન ચ નદીતટાકજં સલિલં ત્યાજ્યમ્| ઘનાગમે વર્ષાસુ વિશેષેણ ત્યાજ્યમ્| શુક્લવસ્ત્રાયાઃ શ્વેતકમ્બલાયા ઉદરાયાતૈર્યવૈઃ સુકૃતાઃ સક્તવઃ સઘૃતાસ્તક્રેણ પીતાઃ પરં વિષનાશનાઃ|| ૨૫||
Adhikarana વિષે અપથ્યમ્ (૨૬) · Śloka ૨૬
તિલમદ્યકુલત્થક્ષુત્ક્રુદ્ભયાયાસમૈથુનમ્| વર્જયેદ્વિષમુક્તોઽપિ દિવાસ્વપ્નં વિશેષતઃ||૨૬||
तिलमद्यकुलत्थक्षुत्क्रुद्भयायासमैथुनम्| वर्जयेद्विषमुक्तोऽपि दिवास्वप्नं विशेषतः||२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તિલાદિકં સવિષં વર્જયેત્| અચિરકાલં વિષમુક્તોઽપિ| દિવાસ્વપ્નં તુ વિશેષતો વર્જયેત્|| ૨૬||
Adhikarana અવિષનરલક્ષણમ્ (૨૭-૪૭) · Śloka ૪૭
પ્રશાન્તદોષં પ્રકૃતિસ્થધાતુ માહારકામં સમમૂત્રવિટ્કમ્| પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમ્||૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વિષોપદ્રવ- પ્રતિષેધો નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૭||
प्रशान्तदोषं प्रकृतिस्थधातु माहारकामं सममूत्रविट्कम्| प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम्||२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे विषोपद्रव- प्रतिषेधो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः||४७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પ્રશાન્તદોષત્વાદિયુક્તં મનુષ્યમવિષ ઇતિ વૈદ્યોઽવગચ્છેત્| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ