Adhikarana అథ ప్రమేహనిదానం నామ దశమోఽధ్యాయః |ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథ ప్రమేహనిదానం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉక్తమధ్యాయారంభప్రయోజనం|| 1||
Adhikarana ప్రమేహప్రభేదాః (౨) · Śloka ౨
వింశతిః ప్రమేహా భవంతి| తద్యాథా-కఫాదుదకేక్షుసాంద్ర- సురాపిష్టశుక్రాసికతాశీతశనైర్లాలాప్రమేహా దశ| పిత్తా- త్క్షారకాలనీలహారిద్రమాంచిష్ఠశోణితమేహాః షట్| వాతా- ద్వసామజ్జహస్తిమధుమేహాశ్చత్వారః ఇతి||2||
विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వింశతిః ప్రమేహాః| సర్వేషాంచా ప్రమేహాణాం శ్లేష్మాహేతుః| సర్వే చ రోగస్వభావాన్నావోత్పన్నాః శ్లేష్మప్రమేహా భవంతి| అతః కఫాదిక్రమేణ నిర్దిశ్యంతే| దశోదకమేహాదయః కఫాద్భవంతి| షట్క్షారాదయః పిత్తాత్| వసాదయశ్చత్వారో వాతాదితి|| 2||
Adhikarana ప్రమేహనిదానం (౩) · Śloka ౩
తేషాం యత్కించిదాహారవిహారజాతం శ్లేష్మమేదోమూత్రజననం స హేతుః||3||
तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషామిత్యాదినా ప్రమేహాణాం నిదానముచ్యతే||3||
Adhikarana ప్రమేహసంప్రాప్తిః (౪) · Śloka ౪
తత్ర వాతపిత్తమేదః క్లేదమాంసశుక్రసైరన్వితో బస్తిగతః శ్లేష్మా ప్రమేహాంజనయతి| తైః కఫశోణితాభ్యాం చ యుక్తం పిత్తం| తైర్వసాలసీకామంజౌజోభిశ్చ వాయుః||4||
तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్రేత్యాదినా సంప్రాప్తిః| స్వహేతుదూషితః శ్లేష్మా ప్రాధాన్యేన యదా ప్రమేహాన్ జనయతి ( కరోతి ) తదా వాతాదిభిరన్వితః సన్ బస్తిమన్వేతి| యదా పిత్తం తదా తైః పూర్వోక్తైర్వాతాదిభీ రసాంతైః పూర్వోక్తైః కఫశోణితపిత్తాంతైర్వసాదిభిశ్చాన్వితః|| 4||
Adhikarana ప్రమేహేషు దోషకోపదూష్యదుష్టిక్రమః (౫) · Śloka ౫
త్రయాణామపి దోషాణాం శ్లేష్మప్రమేహేషు ప్రాక్ప్రకోపమాపద్యతే| శ్లేష్మాధిష్ఠానత్వాన్మూత్రస్య| తద్ వృద్ధేర్మేద ఏవ చ తేన ప్రథమం దూష్యతేఽత్యంతసభాగత్వాత్| తదనంతరం దేహక్లేదాదయః| తతః శ్లేష్మాదిక్షయే పిత్తం ప్రబలీభవచ్ఛోణితమపి దూషయతి| తత్ క్షయేఽపి వాయుర్వసాదీన్ ధాతూన్ శరీరస్య పరమసారభూతాన్ బస్తిమాకృష్య మూత్రేణ సహ విసృజతి||5||
त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వమేహేషు చ రోగస్వభావచ్ఛ్లేష్మాప్రకోపమాపద్యతే| పిత్తజేఽపి ప్రథమమల్పం కుపితః శ్లేష్మా స్వమల్పం లింగం దర్శయేత్| కించిత్ కాలం శ్లేష్మప్రమేహో భూత్వా కాలవశాత్ కఫాదౌ క్షీణే పిత్తమేహతాం ప్రతిపద్యతే| తత్రాపి రక్తప్రవృతేః| కాలేన రక్తక్షయాదద్వాయుర్వసాదీన్ దేహస్య సారభూతానాఽఽకృష్యాంతే వాతప్రమేహాన్ కరోతి| ఏవంక్రమేణ దోషాణాం కారణత్వం ప్రథమమేవ వాతపిత్తప్రాధాన్యేనోత్పన్నేఽపి ఫలతః కించిత్ కఫాన్వయత్వం| సభాగత్వం సదృశత్వం|| 5||
Adhikarana ప్రమేహాణాం సాధ్యత్వాది తత్ర హేతుశ్చ (౬) · Śloka ౬
తస్మాత్ కఫపిత్తవాతజాః క్రమేణ సాధ్యయాప్యాసాధ్యాః| తథా పిత్తజాః సంసృష్టదోషమేదః స్థానత్వాద్ విరుద్ధోపక్రమ- త్వాచ్చ| వాతజః పునః క్షీణేషు ధాతుషు మహాత్యయతయా విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చ| మేదసి తు నాతిదుష్టే పిత్తజా అపి సాధ్యతాం గచ్ఛేయుః||6||
तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర కఫజాః ప్రమేహా సాధ్యాః| తస్మాదిత్యుక్తాద్రూపాత్| పిత్తప్రమేహే తు కఫాఽనంతరజే ప్రథమమేవ పిత్తప్రాధాన్యేనోత్పన్నే తథేత్యాద్యుక్తాద్ధేతోర్యాప్యత్వం| తత్రాపి మేదసి నాఽతిదుష్టే సాధ్యత్వమేవ| వాతప్రమేహాణాం ధాతుక్షయం వినాఽనుత్పత్తైరవశ్యం సర్వప్రమేహాణామంతర్భావః| యథోక్తాచ్చ హేతోరసాధ్యత్వం|| 6||
Adhikarana సర్వప్రమేహేషు సాధారణం లింగం (౭) · Śloka ౭
ధాతుసంపర్కాత్పునః సర్వమేహేషు మూత్రమావిలం భూరి చ భవతి||7||
धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యతో ధాతుసంపర్కః సర్వేషు తదావిలమూత్రత్వాదిసాధారణం లింగం||7||
Adhikarana దోషదూష్యసంయోగవిశేషాదినా ప్రమేహాణాం భేదాః (౮) · Śloka ౮
దోషాణాం దూష్యాణాం చోత్కృష్టాపకృష్టసంయోగేన మూత్రవర్ణరస- స్పర్శగంధవిశేషాద్వర్ణానామివ శుక్లకృష్ణాదీనాం శబల- కల్మాషాదయః ప్రమేహాణాం ప్రభేదా భవంతి||8||
दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దోషాణాం చ నానావిధాత్ సంయోగాన్నానావిధవర్ణేత్పత్తిః|| 8||
Adhikarana ప్రమేహాణాం పూర్వరూపాణి (౯) · Śloka ౯
తేషాం పూర్వరూపాణ్యతివృద్ధిర్నఖదీనాం| జటిలీభావశ్చ కేశా- నాం| మాధుర్య్యమాస్యస్య| తాలుకంఠశోషః పిపాసా మలా- ధిక్యం బహిః కాయే కాయచ్ఛిద్రేషు| పాణిపాదదాహోఽతి- మాధుర్య్యాత్ పిపీలికోపసర్పణం| విస్త్రగంధతా చ మూత్ర- శరీరయోః| శుక్లతా చ మూత్రే| శ్వాసనిద్రాతంద్రాలస్యప్రకర్షశ్చ||9||
तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నఖవృద్ధాదీని సర్వప్రమేహాణాం పూర్వరూపాణి| మలం ప్రసిద్ధం బహిఃకాయభవం|| 9||
Adhikarana కఫజమేహాః, తత్ర ఉదకమేహలక్షణం (౧) · Śloka ౧
తత్ర శీతం శ్వతేమగంధమచ్ఛముదకమివోదకమేహీ మేహతి|1|
तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana ఇక్షుమేహలక్షణం (౧) · Śloka ౧
ఇక్షురసమివాఽతిమధురం శీతమీషపిచ్ఛిలావిలామిక్షుమేహీ||1||
इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana సాంద్రమేహలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
పర్య్యుషితం సాంద్రిభవత్ సాంద్రమేహి||10||
पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యన్మే తత్ పర్య్యుషితం సతః పరివాసాత్సాంద్రం ఘనం భవతి||10||
Adhikarana సురామేహలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
సురాతుల్యాముపరి ప్రసన్నమధః సాంద్రం సురామేహీ|11|
सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana పిష్టమేహలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా శుక్రమేహీ|11|
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana సికతామేహలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
సరుజం ససికతం సికతామేహీ| ప్రాయో మధురమతిశీతం శీతమేహీ| మందం మందం శనైః శనైర్మేహీ| పిచ్ఛిలం తంతుబద్ధమివ లాలామేహీ||11||
सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్రేత్యాదినా క్రమేణ ప్రమేహాణాం లక్షణముచ్యతే|| 11||
Adhikarana పిత్తజమేహాః, క్షారమేహలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
వర్ణగంధరసస్పర్శైః స్త్రుతక్షారోపమం క్షారమేహీ||12||
वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్త్రుతక్షారః క్షారజలం|| 12||
Adhikarana కాలమేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
ఊష్ణం మషీకాలం కాలమేహీ|13|
ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana నీలమేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
సఫేనమచ్ఛమమ్లం చాషపత్రనీలం నీలమేహీ|13|
सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana హారిద్రమేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
కటుకం సదాహం హరిద్రాయుక్తమివ హారిద్రమేహీ|13|
कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana మాంజిష్ఠమేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
విస్త్రం మంజిష్ఠోదకవర్ణమివ మంజిష్ఠామేహీ|13|
विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana శోణితమేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
విస్త్రముష్ణం సలవణం శోణితసంకాశం శోణితమేహీ|13|
विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana వాతజమేహాః, వాసామేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
వసామిశ్రం వసాం వా వసామేహీ|13|
वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana మజ్జమేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
మజ్జమిశ్రం మజ్జానం వా మజ్జమేహీ|13|
मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana హస్తిమేహలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
సలసీకం మధురవేగం లసీకయైవ చ విబద్ధమనుబద్ధ- మజస్త్రం మత్త ఇవ హస్తీ స్త్రవతి హస్తిమేహీ||13||
सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లసీకా విలీనమేదః ప్రాయం||13||
Adhikarana మధుమేహలక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౪
ఓజః స్నిగ్ధమధురం తద్రౌక్ష్యాద్వాయుః కషాయత్వేనోపసృజతి| తేన కషాయమధురానుయతం మధ్వివమేహతి మధుమేహీ||14||
ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఓజ ఇత్యాదినా మధుమేహలక్షణం| ఓజో నామ ప్రధానధాతుః| పూర్వోక్తం(అ. సం. శా. - 343) ప్రసృతమానం| తత్ స్నిగ్ధం మధురంచ| వాతసంయోగాత్తు కషాయమధురం కించిత్||14||
Adhikarana కేషాంచిన్మతేన మధుమేహస్య ద్వైవిధ్యం (౧౫) · Śloka ౧౫
స తు ద్విధా కైశ్చిదిష్యతే| ధాతుక్షయేణాఽనిలకోపాద్ దోషావరేణ వా||15||
स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పక్షాంతరబోధనాయ కైశ్చిదితి||15||
Adhikarana దోషావృతవాతజమధుమేహస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం (౧౬) · Śloka ౧౬
తదావృతో హి వాయురాహారప్రసదమాదాయ ముహుర్ముహురనిమిత్తం దోషలింగాని వృద్ధిక్షయౌ చావిర్భావయన్ కృచ్ఛ్రసాధ్యం మధుమేహం ప్రవర్త్తయతి||16||
तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తదావృతో దోషావృతః| కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వావరణాన్మధుమేహః| ధాతుక్షయజన్మా త్వసాధ్యః||16||
Adhikarana సర్వహానాముపేక్షయా మధుమేహత్వప్రాప్త్యాది (౧౭) · Śloka ౧౭
సర్వ ఏవ చోపేక్ష్యమాణా మధుమేహత్వమాయాంతి| తస్మాత్ సర్వేఽపి మధుమేహశబ్దేనోచ్యతే| యతః సర్వేష్వపి ప్రాఙ్మధ్వివ మధురరసశ్చాస్య దేహో భవతీతి|17|
सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana శ్లేష్మజప్రమేహోపద్రవాః (౧౭) · Śloka ౧౭
తత్ర ప్రతిశ్యాయః శరీరశైథిల్యమరోచకావిపాకౌ ప్రసేకశ్ఛర్దిర్నిద్రాకాసశ్చ శ్లేష్మజాణాముపద్రవా భవంతి||17||
तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రతిశ్యాయాదీని శ్లేష్మప్రమేహోపద్రవాః||17||
Adhikarana పిత్తజప్రమేహోపద్రవాః (౧౮) · Śloka ౧౮
వృషణావదరణం బస్తిమేఢ్రతోదోఽమ్లకః పిపాసాజ్వరో దాహో మూర్చ్ఛాతీసారః పాండురోగశ్చ పిత్తజానాం||18||
वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వృషణావదరణాదయః పిత్తజే||18||
Adhikarana వాతప్రమేహోపద్రవాః (౧౯) · Śloka ౧౯
హృద్గ్రహో లౌల్యమనిద్రతాకంపః శూలం బద్ధపురీషత్వం శోషః కాసః శ్వాసశ్చ వాతజానాం||19||
हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హృద్రోగాదయో వాతజే| లౌల్యం విషయగృద్ధిః||19||
Adhikarana ప్రమేహిణాం పిటకాసంభవః (౨౦) · Śloka ౨౦
అథైవమస్య మేదఃక్లేదాదిభిరభిష్యణ్ణదేహస్య దోషైరనుగతధాతోః ప్రమేహాభివృద్ధౌ మాంసలేష్వవకాశేషు సంధిమర్మసు చ ప్రదేశవిశేషాశ్రయత్వాత్ప్రాణాపహారిణ్యో భూయః కష్టత్మోపద్రవాః దశపిటకా జాయంతే సుతరాం చాఽధఃకాయే| తదభిముఖా హి ప్రమేహిణాం దోషాః| తద్యథా-శ్రావికా-కచ్ఛపికా-జాలినీ-పుత్రిణీ-విదారికా-సర్షపికా-మసూరికా-ఽలజీ-వినతా-విద్రధిశ్చ||20||
अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథేత్యాదినా ప్రమేహాణాముపద్రవభూతాః శరావికాద్యా దశ పిటకా జాయంత ఇత్యుచ్యతే| మాసలేష్వవకాశాదిషు ఉర్వాదిషు| ప్రదేశవిశేషాశ్రయత్వాత్సుకుమారప్రదేశాక్రాంతేః భూయాంసః కష్టతమాః| ఉపద్రవాః పశ్చాత్కాలభావినో రోగాః యాసు తాస్తథోక్తాః| తదభిముఖాః అధఃకాయాభిముఖాః||20||
Adhikarana శరావికాలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౧
తత్ర శ్యావా క్లేదవేదనాయుక్తా నిమ్నమధ్యోన్నతౌష్ఠా శరావసంస్థానప్రమాణా శరావికా||21||
तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర శ్యావేత్యాదినా తాసాం క్రమేణలక్షణముచ్యతే| శరావికా సంజ్ఞాపిటకా శ్యావాదిగుణయుక్తా భవతి| శరావస్యేవ సంస్థానమాకారఃప్రమాణం మానంచ యస్యాః సైవం||21||
Adhikarana కచ్ఛపికాలక్షణం (౨౨) · Śloka ౨౨
మహామూలాఽవగాఢాఽర్త్తితోదా శ్లక్ష్ణా కచ్ఛపపృష్ఠనిభా కచ్ఛపికా||22||
महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మహామూలేత్యాదికచ్ఛపికాయా లక్షణం| సుబోధం| అవగాఢో ఘనః||22||
Adhikarana జాలినీలక్షణం (౨౩) · Śloka ౨౩
మహాశయాఽర్త్తితోద స్తబ్ధా స్నిగ్ధస్రావిణీ సూక్ష్మచ్ఛిద్రా మాససిరాజాలావృతా జాలినీ|23|
महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana పుత్రిణీలక్షణం (౨౩) · Śloka ౨౩
మహతీ పిటకాభిరల్పాభిరాచితా పుత్రిణీ|23|
महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana విదారికాలక్షణం (౨౩) · Śloka ౨౩
కఠిణా విదారికందవద్వృత్తా విదారికాః||23||
कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విదారీకందం శృగాలికాకందం||23||
Adhikarana సర్షపికాలక్షణం (౨౪) · Śloka ౨౪
శీఘ్రా పాకా మహావేదనా సర్షపాకృతిప్రమాణా తద్విధాభిశ్చ పిటకాభిశ్చితా సర్షపికా|24|
शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana మసూరికాలక్షణం (౨౪) · Śloka ౨౪
మసూరికారప్రమాణా మసూరికా|24|
मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana అలజీలక్షణం (౨౪) · Śloka ౨౪
త్వచముత్థాన ఏవ దహంతీ స్ఫోటైరావృతా విసర్పంతీ రక్తాకృష్ణాఽతితృణ్మోహజ్వరకరీ దాహభూయిష్ఠాఽతికష్టా చాలజీ||24||
त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్వచముత్థాన ఏవేత్యాదినాఽలజీలక్షణం||24||
Adhikarana వినతాలక్షణం (౨౫) · Śloka ౨౫
మహతీ నీలాఽవగాఢరుజాక్లేదా-పృష్ఠోదరాఽన్యతరాధిష్ఠానావినతా వినతా||25||
महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మహతీత్యాదినా వినతాలక్షణం||25||
Adhikarana విద్రధిలక్షణం (౨౬) · Śloka ౨౬
విద్రధిస్తు వక్ష్యతే ( అ. సం. ని. - 399-418) పృథగేవ||26||
विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విద్రధిస్తు బహువక్తవ్యత్వాత్||26||
Adhikarana విదారికాంతానాం దుస్సహత్వం (౨౭) · Śloka ౨౭
తాసామాద్యాః పంచాతిబలశ్లేష్మమేదః సంభవేన| మూలవ్యాధ్యేకరూపత్వాత్ తద్వద్ధికారితయా దుఃసహాః||27||
तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తాసాం పిటకానామాద్యాః పంచ విదారికాంతా అతిబలశ్లేష్మమేదః ప్రభవత్వాదిహేతోర్దుః సహా భవంతి||27||
Adhikarana సర్షపికాదీనాం సహత్వం (౨౮) · Śloka ౨౮
న త్వితరాః| పిత్తోల్బణతయాఽల్పఫమేదోభావాత్||28||
न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతరాః సర్షపికాద్యాః పంచ| న తు దుఃసహాః పిత్తోల్బణత్వాదిహేతోః||28||
Adhikarana ప్రమేహానుగుణం పిటకాసు దోషోద్రేకః (౨౯) · Śloka ౨౯
ప్రమేహవశాచ్చ పిటకాసు యథాస్వం దోషోద్రేకో భవతీతి||29||
प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆసాం చ పిటకానాం ప్రమేహవశాద్దోషోద్రేకో భవతి| యేనైవ ప్రమేహేణ సహ వర్తంతే తద్దోషా ఏవం భవంతీత్యర్థః||29||
Adhikarana కేవలమేదదుష్ట్యాపి పిటకోత్పత్యాది (౩౦) · Śloka ౩౦
భవతి చాత్ర శ్లోకః-- ప్రమేహేణ వినాప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః||30||
भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భవతి చాత్రేతి తంత్రరీతిః| ప్రమేహేణేత్యాది| ఏతాః పూర్వోక్తాఃపిటకాః| దుష్టమేదసః పురుషస్య ప్రమేహేణ వినాఽపి జాయంతే||30||
Adhikarana పిటకానాం వస్తుపరిగ్రహేణ లక్ష్యత్వం (౩౧) · Śloka ౩౧
తావచ్చ నోపలక్ష్యంతే యావద్వస్తుపరిగ్రహః||31||
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తావదిత్యాది| ఏతాః శరావికాద్యాః పికాసతావన్న లక్షంతే యావద్వస్తుపరిగ్రహః| ఏతదుక్తం భవతి-ఆసాం పిటకానాం స్వరూపానురోధాద్ వ్రణవస్తూని త్వగ్రక్తమాంసమేదోమజ్జాసిరాసిరాస్నాయ్వాదీని| దోషాః- సందూష్య ఉత్తానతో గంభీరతో వా కర్తుం ప్రాప్తాః| తదా కాలేన సందూషణం న నిర్వృత్తం తావన్న లక్ష్యంతే యావతా కాలేన సంద్Zఊషణం నిర్వృత్తం తదా లక్ష్యంతే| ఆసాంచ వస్తుపరిగ్రహత్వాత్ పూర్వరూపాసంభవః| వస్తుపరిగ్రహః కఠినాభోగగ్రహణం| ఆసాం చ ప్రమేహలక్షణాన్వయేన దోషాన్వయోఽప్యూహః||31||
Adhikarana రక్తపిత్తే ప్రమేహభ్రాంతినిరాసః (౩౨) · Śloka ౩౨
హరిద్రావర్ణం రక్తం వా మేహప్రాగ్రూపవర్జితం| యోమూత్రయేన్న తం మేహం రక్తపిత్తం తు తం విదుః||32||
हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హారిద్రవర్ణమిత్యాదినా సంభవద్ భ్రాంతినివృత్తిం కరోతి| సుబోధం||32||
Adhikarana మధుమేహస్య కఫసంభవత్వం, వాతసంభవత్వంచ (౩౩) · Śloka ౩౩
దృష్ట్వా ప్రమేహ మధురం సపిచ్ఛం మధూపమం స్యాద్వివిధో విచారః| సంపూణాచ్ఛ్లేష్మసముద్భవః స్యాత్ క్షీణేషు దోషేష్వనిలాత్మకో వా||33||
दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
00
Adhikarana ప్రమేహేషు దోషభేదేన సధ్యాసాధ్యే యాప్యత్వంచ (౩౪-౧౦) · Śloka ౧౦
అపూర్వరూపాః కఫపిత్తమేహాః క్రమేణ యే వాతకృతాశ్చ మేహాః| సాధ్యా న తే పిత్తకృతాస్తు యాప్యాః సధ్యాస్తు మేదో యది నాఽతిదుష్టం||34|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ దశమోఽధ్యాయః||10||
अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వమేహేషు చ రోగస్వ్భావచ్ఛ్లేష్మా ప్రకోపమాద్యతే| తత్ర యదాన్యదోషాపేక్షయా స్వల్పః ప్రకోపో భవతి యదా ప్రథమం భవన్నపి శ్మేష్మా స్వల్పం లింగం దర్శయేత్| యదా తు న స్వల్పః తదా ప్రథమం సంపూర్ణ ఏవ శ్లేష్మప్రమేహో భూత్వా కాలవశాత్కఫాదౌక్షీణే పిత్తమేహతాం దేహస్య సారభూతానామృష్యాంతే వాతప్రమేహాన్ కరోతీతి క్రమేణేత్యుక్తం||34|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే దశమోఽధ్యాయః