Adhikarana atha pramēhanidānaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ |pratijñā (1) · Śloka 1
atha pramēhanidānaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
uktamadhyāyārambhaprayōjanam|| 1||
Adhikarana pramēhaprabhēdāḥ (2) · Śloka 2
viṁśatiḥ pramēhā bhavanti| tadyāthā-kafādudakēkṣusāndra- surāpiṣṭaśukrāsikatāśītaśanairlālāpramēhā daśa| pittā- tkṣārakālanīlahāridramāñciṣṭhaśōṇitamēhāḥ ṣaṭ| vātā- dvasāmajjahastimadhumēhāścatvāraḥ iti||2||
विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṁśatiḥ pramēhāḥ| sarvēṣāñcā pramēhāṇāṁ ślēṣmāhētuḥ| sarvē ca rōgasvabhāvānnāvōtpannāḥ ślēṣmapramēhā bhavanti| ataḥ kafādikramēṇa nirdiśyantē| daśōdakamēhādayaḥ kafādbhavanti| ṣaṭkṣārādayaḥ pittāt| vasādayaścatvārō vātāditi|| 2||
Adhikarana pramēhanidānam (3) · Śloka 3
tēṣāṁ yatkiñcidāhāravihārajātaṁ ślēṣmamēdōmūtrajananaṁ sa hētuḥ||3||
तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēṣāmityādinā pramēhāṇāṁ nidānamucyatē||3||
Adhikarana pramēhasamprāptiḥ (4) · Śloka 4
tatra vātapittamēdaḥ klēdamāṁsaśukrasairanvitō bastigataḥ ślēṣmā pramēhāñjanayati| taiḥ kaphaśōṇitābhyāṁ ca yuktaṁ pittam| tairvasālasīkāmañjaujōbhiśca vāyuḥ||4||
तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrētyādinā samprāptiḥ| svahētudūṣitaḥ ślēṣmā prādhānyēna yadā pramēhān janayati ( karōti ) tadā vātādibhiranvitaḥ san bastimanvēti| yadā pittaṁ tadā taiḥ pūrvōktairvātādibhī rasāntaiḥ pūrvōktaiḥ kafaśōṇitapittāntairvasādibhiścānvitaḥ|| 4||
Adhikarana pramēhēṣu dōṣakōpadūṣyaduṣṭikramaḥ (5) · Śloka 5
trayāṇāmapi dōṣāṇāṁ ślēṣmapramēhēṣu prākprakōpamāpadyatē| ślēṣmādhiṣṭhānatvānmūtrasya| tad vr̥ddhērmēda ēva ca tēna prathamaṁ dūṣyatē'tyantasabhāgatvāt| tadanantaraṁ dēhaklēdādayaḥ| tataḥ ślēṣmādikṣayē pittaṁ prabalībhavacchōṇitamapi dūṣayati| tat kṣayē'pi vāyurvasādīn dhātūn śarīrasya paramasārabhūtān bastimākr̥ṣya mūtrēṇa saha visr̥jati||5||
त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvamēhēṣu ca rōgasvabhāvacchlēṣmāprakōpamāpadyatē| pittajē'pi prathamamalpaṁ kupitaḥ ślēṣmā svamalpaṁ liṅgaṁ darśayēt| kiñcit kālaṁ ślēṣmapramēhō bhūtvā kālavaśāt kafādau kṣīṇē pittamēhatāṁ pratipadyatē| tatrāpi raktapravr̥tēḥ| kālēna raktakṣayādadvāyurvasādīn dēhasya sārabhūtānā''kr̥ṣyāntē vātapramēhān karōti| ēvaṁkramēṇa dōṣāṇāṁ kāraṇatvaṁ prathamamēva vātapittaprādhānyēnōtpannē'pi falataḥ kiñcit kafānvayatvam| sabhāgatvaṁ sadr̥śatvam|| 5||
Adhikarana pramēhāṇāṁ sādhyatvādi tatra hētuśca (6) · Śloka 6
tasmāt kafapittavātajāḥ kramēṇa sādhyayāpyāsādhyāḥ| tathā pittajāḥ saṁsr̥ṣṭadōṣamēdaḥ sthānatvād viruddhōpakrama- tvācca| vātajaḥ punaḥ kṣīṇēṣu dhātuṣu mahātyayatayā viruddhōpakramatvācca| mēdasi tu nātiduṣṭē pittajā api sādhyatāṁ gacchēyuḥ||6||
तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra kafajāḥ pramēhā sādhyāḥ| tasmādityuktādrūpāt| pittapramēhē tu kafā'nantarajē prathamamēva pittaprādhānyēnōtpannē tathētyādyuktāddhētōryāpyatvam| tatrāpi mēdasi nā'tiduṣṭē sādhyatvamēva| vātapramēhāṇāṁ dhātukṣayaṁ vinā'nutpattairavaśyaṁ sarvapramēhāṇāmantarbhāvaḥ| yathōktācca hētōrasādhyatvam|| 6||
Adhikarana sarvapramēhēṣu sādhāraṇaṁ liṅgam (7) · Śloka 7
dhātusamparkātpunaḥ sarvamēhēṣu mūtramāvilaṁ bhūri ca bhavati||7||
धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yatō dhātusamparkaḥ sarvēṣu tadāvilamūtratvādisādhāraṇaṁ liṅgam||7||
Adhikarana dōṣadūṣyasaṁyōgaviśēṣādinā pramēhāṇāṁ bhēdāḥ (8) · Śloka 8
dōṣāṇāṁ dūṣyāṇāṁ cōtkr̥ṣṭāpakr̥ṣṭasaṁyōgēna mūtravarṇarasa- sparśagandhaviśēṣādvarṇānāmiva śuklakr̥ṣṇādīnāṁ śabala- kalmāṣādayaḥ pramēhāṇāṁ prabhēdā bhavanti||8||
दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dōṣāṇāṁ ca nānāvidhāt saṁyōgānnānāvidhavarṇētpattiḥ|| 8||
Adhikarana pramēhāṇāṁ pūrvarūpāṇi (9) · Śloka 9
tēṣāṁ pūrvarūpāṇyativr̥ddhirnakhadīnām| jaṭilībhāvaśca kēśā- nām| mādhuryyamāsyasya| tālukaṇṭhaśōṣaḥ pipāsā malā- dhikyaṁ bahiḥ kāyē kāyacchidrēṣu| pāṇipādadāhō'ti- mādhuryyāt pipīlikōpasarpaṇam| vistragandhatā ca mūtra- śarīrayōḥ| śuklatā ca mūtrē| śvāsanidrātandrālasyaprakarṣaśca||9||
तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nakhavr̥ddhādīni sarvapramēhāṇāṁ pūrvarūpāṇi| malaṁ prasiddhaṁ bahiḥkāyabhavam|| 9||
Adhikarana kaphajamēhāḥ, tatra udakamēhalakṣaṇam (1) · Śloka 1
tatra śītaṁ śvatēmagandhamacchamudakamivōdakamēhī mēhati|1|
तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana ikṣumēhalakṣaṇam (1) · Śloka 1
ikṣurasamivā'timadhuraṁ śītamīṣapicchilāvilāmikṣumēhī||1||
इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sāndramēhalakṣaṇam (10) · Śloka 10
paryyuṣitaṁ sāndribhavat sāndramēhi||10||
पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yanmē tat paryyuṣitaṁ sataḥ parivāsātsāndraṁ ghanaṁ bhavati||10||
Adhikarana surāmēhalakṣaṇam (11) · Śloka 11
surātulyāmupari prasannamadhaḥ sāndraṁ surāmēhī|11|
सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana piṣṭamēhalakṣaṇam (11) · Śloka 11
śukrābhaṁ śukramiśraṁ vā śukramēhī|11|
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana sikatāmēhalakṣaṇam (11) · Śloka 11
sarujaṁ sasikataṁ sikatāmēhī| prāyō madhuramatiśītaṁ śītamēhī| mandaṁ mandaṁ śanaiḥ śanairmēhī| picchilaṁ tantubaddhamiva lālāmēhī||11||
सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrētyādinā kramēṇa pramēhāṇāṁ lakṣaṇamucyatē|| 11||
Adhikarana pittajamēhāḥ, kṣāramēhalakṣaṇam (12) · Śloka 12
varṇagandharasasparśaiḥ strutakṣārōpamaṁ kṣāramēhī||12||
वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
strutakṣāraḥ kṣārajalam|| 12||
Adhikarana kālamēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
ūṣṇaṁ maṣīkālaṁ kālamēhī|13|
ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana nīlamēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
saphēnamacchamamlaṁ cāṣapatranīlaṁ nīlamēhī|13|
सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana hāridramēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
kaṭukaṁ sadāhaṁ haridrāyuktamiva hāridramēhī|13|
कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana māñjiṣṭhamēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
vistraṁ mañjiṣṭhōdakavarṇamiva mañjiṣṭhāmēhī|13|
विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana śōṇitamēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
vistramuṣṇaṁ salavaṇaṁ śōṇitasaṅkāśaṁ śōṇitamēhī|13|
विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana vātajamēhāḥ, vāsāmēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
vasāmiśraṁ vasāṁ vā vasāmēhī|13|
वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana majjamēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
majjamiśraṁ majjānaṁ vā majjamēhī|13|
मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana hastimēhalakṣaṇam (13) · Śloka 13
salasīkaṁ madhuravēgaṁ lasīkayaiva ca vibaddhamanubaddha- majastraṁ matta iva hastī stravati hastimēhī||13||
सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
lasīkā vilīnamēdaḥ prāyam||13||
Adhikarana madhumēhalakṣaṇam (14) · Śloka 14
ōjaḥ snigdhamadhuraṁ tadraukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvēnōpasr̥jati| tēna kaṣāyamadhurānuyataṁ madhvivamēhati madhumēhī||14||
ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ōja ityādinā madhumēhalakṣaṇam| ōjō nāma pradhānadhātuḥ| pūrvōktaṁ(a. saṁ. śā. - 343) prasr̥tamānam| tat snigdhaṁ madhurañca| vātasaṁyōgāttu kaṣāyamadhuraṁ kiñcit||14||
Adhikarana kēṣāñcinmatēna madhumēhasya dvaividhyam (15) · Śloka 15
sa tu dvidhā kaiścidiṣyatē| dhātukṣayēṇā'nilakōpād dōṣāvarēṇa vā||15||
स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pakṣāntarabōdhanāya kaiściditi||15||
Adhikarana dōṣāvr̥tavātajamadhumēhasya kr̥cchrasādhyatvam (16) · Śloka 16
tadāvr̥tō hi vāyurāhāraprasadamādāya muhurmuhuranimittaṁ dōṣaliṅgāni vr̥ddhikṣayau cāvirbhāvayan kr̥cchrasādhyaṁ madhumēhaṁ pravarttayati||16||
तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tadāvr̥tō dōṣāvr̥taḥ| kr̥cchrasādhyatvāvaraṇānmadhumēhaḥ| dhātukṣayajanmā tvasādhyaḥ||16||
Adhikarana sarvahānāmupēkṣayā madhumēhatvaprāptyādi (17) · Śloka 17
sarva ēva cōpēkṣyamāṇā madhumēhatvamāyānti| tasmāt sarvē'pi madhumēhaśabdēnōcyatē| yataḥ sarvēṣvapi prāṅmadhviva madhurarasaścāsya dēhō bhavatīti|17|
सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana ślēṣmajapramēhōpadravāḥ (17) · Śloka 17
tatra pratiśyāyaḥ śarīraśaithilyamarōcakāvipākau prasēkaśchardirnidrākāsaśca ślēṣmajāṇāmupadravā bhavanti||17||
तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pratiśyāyādīni ślēṣmapramēhōpadravāḥ||17||
Adhikarana pittajapramēhōpadravāḥ (18) · Śloka 18
vr̥ṣaṇāvadaraṇaṁ bastimēḍhratōdō'mlakaḥ pipāsājvarō dāhō mūrcchātīsāraḥ pāṇḍurōgaśca pittajānām||18||
वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vr̥ṣaṇāvadaraṇādayaḥ pittajē||18||
Adhikarana vātapramēhōpadravāḥ (19) · Śloka 19
hr̥dgrahō laulyamanidratākampaḥ śūlaṁ baddhapurīṣatvaṁ śōṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca vātajānām||19||
हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
hr̥drōgādayō vātajē| laulyaṁ viṣayagr̥ddhiḥ||19||
Adhikarana pramēhiṇāṁ piṭakāsambhavaḥ (20) · Śloka 20
athaivamasya mēdaḥklēdādibhirabhiṣyaṇṇadēhasya dōṣairanugatadhātōḥ pramēhābhivr̥ddhau māṁsalēṣvavakāśēṣu sandhimarmasu ca pradēśaviśēṣāśrayatvātprāṇāpahāriṇyō bhūyaḥ kaṣṭatmōpadravāḥ daśapiṭakā jāyantē sutarāṁ cā'dhaḥkāyē| tadabhimukhā hi pramēhiṇāṁ dōṣāḥ| tadyathā-śrāvikā-kacchapikā-jālinī-putriṇī-vidārikā-sarṣapikā-masūrikā-'lajī-vinatā-vidradhiśca||20||
अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādinā pramēhāṇāmupadravabhūtāḥ śarāvikādyā daśa piṭakā jāyanta ityucyatē| māsalēṣvavakāśādiṣu urvādiṣu| pradēśaviśēṣāśrayatvātsukumārapradēśākrāntēḥ bhūyāṁsaḥ kaṣṭatamāḥ| upadravāḥ paścātkālabhāvinō rōgāḥ yāsu tāstathōktāḥ| tadabhimukhāḥ adhaḥkāyābhimukhāḥ||20||
Adhikarana śarāvikālakṣaṇam (21) · Śloka 21
tatra śyāvā klēdavēdanāyuktā nimnamadhyōnnatauṣṭhā śarāvasaṁsthānapramāṇā śarāvikā||21||
तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra śyāvētyādinā tāsāṁ kramēṇalakṣaṇamucyatē| śarāvikā saṁjñāpiṭakā śyāvādiguṇayuktā bhavati| śarāvasyēva saṁsthānamākāraḥpramāṇaṁ mānañca yasyāḥ saivam||21||
Adhikarana kacchapikālakṣaṇam (22) · Śloka 22
mahāmūlā'vagāḍhā'rttitōdā ślakṣṇā kacchapapr̥ṣṭhanibhā kacchapikā||22||
महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mahāmūlētyādikacchapikāyā lakṣaṇam| subōdham| avagāḍhō ghanaḥ||22||
Adhikarana jālinīlakṣaṇam (23) · Śloka 23
mahāśayā'rttitōda stabdhā snigdhasrāviṇī sūkṣmacchidrā māsasirājālāvr̥tā jālinī|23|
महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana putriṇīlakṣaṇam (23) · Śloka 23
mahatī piṭakābhiralpābhirācitā putriṇī|23|
महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana vidārikālakṣaṇam (23) · Śloka 23
kaṭhiṇā vidārikandavadvr̥ttā vidārikāḥ||23||
कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vidārīkandaṁ śr̥gālikākandam||23||
Adhikarana sarṣapikālakṣaṇam (24) · Śloka 24
śīghrā pākā mahāvēdanā sarṣapākr̥tipramāṇā tadvidhābhiśca piṭakābhiścitā sarṣapikā|24|
शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana masūrikālakṣaṇam (24) · Śloka 24
masūrikārapramāṇā masūrikā|24|
मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana alajīlakṣaṇam (24) · Śloka 24
tvacamutthāna ēva dahantī sphōṭairāvr̥tā visarpantī raktākr̥ṣṇā'titr̥ṇmōhajvarakarī dāhabhūyiṣṭhā'tikaṣṭā cālajī||24||
त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tvacamutthāna ēvētyādinā'lajīlakṣaṇam||24||
Adhikarana vinatālakṣaṇam (25) · Śloka 25
mahatī nīlā'vagāḍharujāklēdā-pr̥ṣṭhōdarā'nyatarādhiṣṭhānāvinatā vinatā||25||
महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mahatītyādinā vinatālakṣaṇam||25||
Adhikarana vidradhilakṣaṇam (26) · Śloka 26
vidradhistu vakṣyatē ( a. saṁ. ni. - 399-418) pr̥thagēva||26||
विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vidradhistu bahuvaktavyatvāt||26||
Adhikarana vidārikāntānāṁ dussahatvam (27) · Śloka 27
tāsāmādyāḥ pañcātibalaślēṣmamēdaḥ sambhavēna| mūlavyādhyēkarūpatvāt tadvaddhikāritayā duḥsahāḥ||27||
तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tāsāṁ piṭakānāmādyāḥ pañca vidārikāntā atibalaślēṣmamēdaḥ prabhavatvādihētōrduḥ sahā bhavanti||27||
Adhikarana sarṣapikādīnāṁ sahatvam (28) · Śloka 28
na tvitarāḥ| pittōlbaṇatayā'lpaphamēdōbhāvāt||28||
न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itarāḥ sarṣapikādyāḥ pañca| na tu duḥsahāḥ pittōlbaṇatvādihētōḥ||28||
Adhikarana pramēhānuguṇaṁ piṭakāsu dōṣōdrēkaḥ (29) · Śloka 29
pramēhavaśācca piṭakāsu yathāsvaṁ dōṣōdrēkō bhavatīti||29||
प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āsāṁ ca piṭakānāṁ pramēhavaśāddōṣōdrēkō bhavati| yēnaiva pramēhēṇa saha vartantē taddōṣā ēvaṁ bhavantītyarthaḥ||29||
Adhikarana kēvalamēdaduṣṭyāpi piṭakōtpatyādi (30) · Śloka 30
bhavati cātra ślōkaḥ-- pramēhēṇa vināpyētā jāyantē duṣṭamēdasaḥ||30||
भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhavati cātrēti tantrarītiḥ| pramēhēṇētyādi| ētāḥ pūrvōktāḥpiṭakāḥ| duṣṭamēdasaḥ puruṣasya pramēhēṇa vinā'pi jāyantē||30||
Adhikarana piṭakānāṁ vastuparigrahēṇa lakṣyatvam (31) · Śloka 31
tāvacca nōpalakṣyantē yāvadvastuparigrahaḥ||31||
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tāvadityādi| ētāḥ śarāvikādyāḥ pikāsatāvanna lakṣantē yāvadvastuparigrahaḥ| ētaduktaṁ bhavati-āsāṁ piṭakānāṁ svarūpānurōdhād vraṇavastūni tvagraktamāṁsamēdōmajjāsirāsirāsnāyvādīni| dōṣāḥ- sandūṣya uttānatō gambhīratō vā kartuṁ prāptāḥ| tadā kālēna sandūṣaṇaṁ na nirvr̥ttaṁ tāvanna lakṣyantē yāvatā kālēna sandzūṣaṇaṁ nirvr̥ttaṁ tadā lakṣyantē| āsāñca vastuparigrahatvāt pūrvarūpāsambhavaḥ| vastuparigrahaḥ kaṭhinābhōgagrahaṇam| āsāṁ ca pramēhalakṣaṇānvayēna dōṣānvayō'pyūhaḥ||31||
Adhikarana raktapittē pramēhabhrāntinirāsaḥ (32) · Śloka 32
haridrāvarṇaṁ raktaṁ vā mēhaprāgrūpavarjitam| yōmūtrayēnna taṁ mēhaṁ raktapittaṁ tu taṁ viduḥ||32||
हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
hāridravarṇamityādinā sambhavad bhrāntinivr̥ttiṁ karōti| subōdham||32||
Adhikarana madhumēhasya kaphasambhavatvaṁ, vātasambhavatvañca (33) · Śloka 33
dr̥ṣṭvā pramēha madhuraṁ sapicchaṁ madhūpamaṁ syādvividhō vicāraḥ| sampūṇācchlēṣmasamudbhavaḥ syāt kṣīṇēṣu dōṣēṣvanilātmakō vā||33||
दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
00
Adhikarana pramēhēṣu dōṣabhēdēna sadhyāsādhyē yāpyatvañca (34-10) · Śloka 10
apūrvarūpāḥ kaphapittamēhāḥ kramēṇa yē vātakr̥tāśca mēhāḥ| sādhyā na tē pittakr̥tāstu yāpyāḥ sadhyāstu mēdō yadi nā'tiduṣṭam||34|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē pramēhanidānaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvamēhēṣu ca rōgasvbhāvacchlēṣmā prakōpamādyatē| tatra yadānyadōṣāpēkṣayā svalpaḥ prakōpō bhavati yadā prathamaṁ bhavannapi śmēṣmā svalpaṁ liṅgaṁ darśayēt| yadā tu na svalpaḥ tadā prathamaṁ sampūrṇa ēva ślēṣmapramēhō bhūtvā kālavaśātkaphādaukṣīṇē pittamēhatāṁ dēhasya sārabhūtānāmr̥ṣyāntē vātapramēhān karōtīti kramēṇētyuktam||34|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē daśamō'dhyāyaḥ