Adhikarana atha madātyayanidānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ | pratijñā (1) · Śloka 1
athātō madātyayanidānaṁnāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vātakaphōhētusāmānyāddhātuśōṣaṇasāmānyācca rājayakṣmānantaraṁ madātyayādinirṇayādhyāyārambhaḥ| madēnātyayō madātyayaḥ| madahētukō vyādhirityarthaḥ| madō nāma cittadhātuvikāraḥ| sa ca madakāryyam| madyaṁ ca yathākāraṇatāṁ tatra pratipadyatē tathā tīkṣṇa ityādinā darśayati|| 1||
Adhikarana madyaujasōrguṇāḥ (2) · Śloka 2
tīkṣṇōṣṇarūkṣāsūkṣmamāmlaṁ vyavāyyāśukaraṁ laghu|
vikāśi viśadaṁ madyamōjasō'smādviparyayaḥ||2||
View original
तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु|
विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tīkṣṇādiguṇadaśakasaṁyuktaṁ madyam| tēnāsmān madyāttīkṣṇādiguṇaviparītamandādiguṇadaśakasaṁyuktasyaujasau viparyyaya ēva||2||
Adhikarana madyatulyatvē'pi viṣasya mārakatvē hētuḥ (3) · Śloka 3
tīkṣṇādayō viṣē'pyuktāścittōpaplāvinō guṇāḥ|
jīvitāntāya jāyantē viṣē tūtkarṣavr̥ttitaḥ||3||
View original
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः|
जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tīkṣṇādayō guṇā viṣē'pyuktāḥ| tatrasthāśca tē jīvitāntāya jāyantē| tatra tēṣāmutkarṣavr̥ttihētuḥ| anēnaitatkathayati-viṣaṁ madyaṁ samamēvaujasō viparītamiti|| 3||
Adhikarana prathamamadaḥ (4) · Śloka 4
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṁ mandādīnōjasō guṇān|
daśabhirdaśasaṁkṣōbhya cētō nayati vikriyām|
ādyē madyē||4||
View original
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्|
दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्|
आद्ये मद्ये||४||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ata ēva madyaṁ tīkṣṇādiguṇamōjasōḥ mandādiguṇam; atō viparyyayānmadyaṁ sēvitaṁ tīkṣṇādibhīḥ sarvairdaśabhirguṇairōjasō mandādīn daśāpi guṇān vikṣōbhya cētōvikriyāṁ nayati| ayamādyō madaḥ|| 4||
Adhikarana dvitīyamadaḥ (5) · Śloka 5
dvitīyē tu pramādāyatanē sthitaḥ|
durvikalpahatō mūḍhaḥ sukhamityavabudhyatē||5||
View original
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः|
दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatō madyasyā'tipānēna dvitīyō madō bhavati| yasmin pramādāyatanē pramādakaraṇabhūtē sthitaḥ puruṣō durvikalpahataḥ san mūḍhastadēva sukhamityavabudhyatē|| 5||
Adhikarana tr̥tīyamadaḥ (6) · Śloka 6
madhyamōttamayōḥ sandhiṁ prāpya rājasatāmasaḥ|
niraṅkuśa iva vyālō na kiñcinnācarējjaḍaḥ||6||
View original
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः|
निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatō'pi tr̥tīyō madō bhavati| yasya dvitīyēna tathāvidhaḥ sandhirbhavati| yaṁ sandhiṁ rajastamōbhyāṁ yuktaḥ san puruṣō niraṅkuśa iva vyālō na kiñcinnācarējjaḍaḥ| niraṅkuśaḥ svatantravr̥ttiḥ vyālō duṣṭagajaḥ|| 6||
Adhikarana tr̥tīyamadanindā (7) · Śloka 7
iyaṁ bhūmiravadyānāṁ dauśśīlyasyēdamāspadam|
ēkō'yaṁ bahumārgāyā durgatērdēśikaḥ param||7||
View original
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्|
एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
avadyānāṁ dōṣāṇāmiyaṁ bhūmiḥ| yō madhyamōttamayōḥ sandigdhaḥ| dēśikaḥ upadēṣṭā|| 7||
Adhikarana sampūrṇasya tr̥tīyamadasya lakṣaṇam (8) · Śloka 8
niścēṣṭaḥ śavavacchētē tr̥tīyē tu madē sthitaḥ|
maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṁ daśām||8||
View original
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः|
मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadā tu tr̥tīyaṁ madaṁ sampūrṇaṁ prāpnōti tadā saḥ pāpānmaraṇādapi pāpatarāṁ daśāmavasthāṁ gatō niścēṣṭaḥ san śavavacchētē| ētadēvā'ntarōktaṁ madatrayalakṣaṇam|| 8||
Adhikarana madyāsaktāvasthā (9) · Śloka 9
dharmādharmaṁ sukhaṁ duḥkhamarthānarthaṁ hitāhitam|
yadā'sktō na jānāti kathaṁ tacchīlayēdbudhaḥ||9||
View original
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्|
यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tacca madyaṁ budhaḥ śīlayituṁ nārhati| yasminnā'saktē dharmādharmādikaṁ dr̥ṣṭaphalaṁ na jānāti| tanmadyaṁ kathaṁ budhaḥ śīlayēt||9||
Adhikarana madyapānē dōṣāḥ (10) · Śloka 10
madyē mōhō bhayaṁ śōkaḥ krōdhō mr̥tyuśca saṁśritāḥ|
sōnmādamadamūrcchāyāḥ sā'pasmārāpatānakāḥ||10||
View original
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः|
सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madyē nityaṁ mōhādayaḥ saṁśritāḥ tatkāraṇatvāt apatānakō vātavyādhau vakṣyatē|| 10||
Adhikarana madyasyā'sādhutvam (11) · Śloka 11
yatraikaḥ smr̥tivibhraṁśastatra sarvamasādhu yat|
ayuktiyuktamannaṁ hi vyādhayē maraṇāya vā|
madyaṁ trivargadhīdhairyalajjādērapi nāśanam||11||
View original
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्|
अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा|
मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā kiṁ mōhādibhiruktairyatraikaḥ smr̥tivibhraṁśastatra yadasādhu tatsarvaṁ sthitamēva| tacca madyamayuktyāyuktaṁ sutarāmasādhu| tathā cānnamayuktiyuktaṁ vyādhayē bhavati| athavā maraṇāya bhavati| ētanna kadācidadr̥ṣṭakṣatyai| madyaṁ punarayuktiyuktaṁ trivargādināśanē'pi paryyāptaṁ bhavati| dhīrvastugrahaṇaśaktiḥ| dhairyyaṁ manasaḥ sthiratvam| ādigrahaṇēnānyēṣāṁ ślāghyānāṁ guṇānāṁ grahaṇam|| 11||
Adhikarana balyādayō madyēna nātimādyanti (12) · Śloka 12
nā'timādyanti balinaḥ kr̥tāhārā mahāśanāḥ|
snigdhāḥ satvavayōyuktā madyanityāstadanvayāḥ|
mēdaḥ kafādhikā mandavātapittāḥ dr̥ḍhāgnayaḥ||12||
View original
नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः|
स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः|
मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tacca madyaṁ na sarvatra dōṣāvahatvēna sambhavati| yatō balyādayō bahunāpi madyēna nā'timādyanti| tadanvayāḥ madyakulōtpannāḥ||12||
Adhikarana durbalāḥ amlamadyādinā cādimādyanti (13) · Śloka 13
viparyayē'timādyanti vistrabdhāḥ kupitāśca yē|
madyēna cāmlarūkṣēṇa sā'jīrṇē bahunāti ca||13||
View original
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये|
मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatsvarūpaviparyyayē cā'timādyanti| tathā vistrabdhāḥ suviśvastāḥ tathā kupitāśca yē amlarūkṣēṇa ca madyēna sarva ēvātimādyanti| iti sambandhaḥ| tathā sā'jīrṇē pītēnāpi| bahunā ca pītēna||13||
Adhikarana madātyayaprabhēdāḥ (14) · Śloka 14
vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ|
sarvē'pi sarvairjāyantē vyapadēśastu bhūyasā||14||
View original
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः|
सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vātādibhiḥ sannipātēna ca catvārō madātyayāḥ syuḥ| sarvēṣāmapi tridōṣajatvē bhūyasā vyapadēśaḥ|| 14||
Adhikarana madātyayasāmānyalakṣaṇam (15) · Śloka 15
sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ pramēhā hr̥dayavyathā|
viḍbhēdaḥ satataṁ tr̥ṣṇā saumyāgnēyā jvarō'ruciḥ|
śiraḥ pārśvāsthikkampō marmabhēdastrikagrahaḥ|
jvarō vibandhastimiraṁ kāsaśvāsaprajāgarāḥ|
svēdō'timātraṁ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ|
pralāpaśchardirutklēśō bhramō duḥsvapnadarśanam||15||
View original
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा|
विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः|
शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः|
ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः|
स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः|
प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvēṣāṁ madātyayānāṁ pramēhādisādhāraṇaṁ liṅgam| saumyāgnēyā jvarō yō miśralakṣaṇa ityuktaḥ|| 15||
Adhikarana vātikamadātyayalakṣaṇāni (16) · Śloka 16
viśēṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujō'nilāt|
svapnē bhramatyutpatati prētaiśca saha bhāṣatē||16||
View original
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्|
स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēṣu liṅgēṣu satsvapi vātikē jāgarādikaṁ sātiśayaṁ bhavati||16||
Adhikarana paittikamadātyayalakṣaṇāni (17) · Śloka 17
pittāddāhajvarasvēdamōhātīsāratr̥ḍbhramāḥ|
dēhō haritahāridrō raktanētrakapālatā||17||
View original
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः|
देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittāddādikam|| 17||
Adhikarana ślaiṣmikamadātyayalakṣaṇāni (18) · Śloka 18
ślēṣmaṇā chardihr̥llāsanidrōdardāṅgagauram||18||
View original
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ślēṣmaṇā chardyādikam|| 18||
Adhikarana sānnipātikamadātyayalakṣaṇāni (19) · Śloka 19
sarvajē sarvaliṅgatvaṁ||19||
View original
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं||१९||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sannipātikē madātyayē sarvaṁ liṅgatvam| iti madātyayaḥ||19||
Adhikarana dhvaṁsakavikṣayau dhvaṁsakavikṣayasambhavahētuḥ (20) · Śloka 20
muktvā madyaṁ pibēṣu yaḥ|
sahasā'nucitaṁ cānyattasya dhvaṁsakavikṣayau|
bhavētāṁ mārutātkaṣṭau durbalasya viśēṣataḥ||20||
View original
ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः|
सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ|
भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anantaraṁ madyakāraṇau dhvaṁsakavikṣayau nirṇīyētē| yō narō madyapaḥ san madyaṁ bahukālaṁ tyaktvā sahasā'nyadanucitaṁ madyaṁ pibēt tasya vātāddhētōrdhvaṁsakavikṣayau nāmnā kaṣṭau vyādhī bhavētām||20||
Adhikarana dhvaṁsakalakṣaṇam (21) · Śloka 21
dhvaṁsakē ślēṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśōṣō'tinidratā|
śabdā'sahattvaṁ tandrā ca ||21||
View original
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता|
शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ||२१||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
durbalasya tu viśēṣēṇa tau syātām| dhvaṁsakē ślēṣmaniṣṭhīvādi lakṣaṇam||21||
Adhikarana vikṣayalakṣaṇam (22) · Śloka 22
vikṣayē'ṅgaśirō'tiruk|
hr̥tkaṇṭharōdhaḥ sammōhaḥ kāsastr̥ṣṇāvamijvaraḥ||22||
View original
विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्|
हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vikṣayē'ṅgarugādi|| 22||
Adhikarana tyaktamadyasya lābhāḥ (23) · Śloka 23
nivr̥ttō yastu madyēbhyō jitātmā buddhipūrvakr̥t|
vikāraiḥ spr̥śyatē jātu na sa śārīramānasaiḥ||23||
View original
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्|
विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madyamupasaṁharati-nivr̥tta ityādinā| subōdham|| 23||
Adhikarana madamūrcchāsaṁnyāsānāṁ nidānādi (24) · Śloka 24
rajōmōhāhitāhāraparasya syustrayō gadāḥ|
rasāsr̥kcētanāvāhistrōtōrōdhasamudbhavāḥ|
madamūrcchāyasaṁnyāsā yathōttarabalōttarāḥ||24||
View original
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः|
रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः|
मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anantaraṁ madyavaccittōpaghātasāmānyādatraiva madādayō nirṇīyantē| rajōmōhādyabhyāsaparasya puruṣasya dōṣai rasādivāhiṣu strōtassu ruddhēṣu mōhādayō vyādhiviśēṣā utpadyantē| tē ca yathōttaraṁ balādhikāḥ| madāmūrcchāyastataḥ saṁnyāsa iti|| 24||
Adhikarana madanidānam, madaprabhēdāḥ (25) · Śloka 25
madō'tra dōṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi||25||
View original
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēṣu ca vātādibhiḥ sannipātēna raktamadyaviṣaiścēti sapta bhēdāḥ||25||
Adhikarana vātamadalakṣaṇam (26) · Śloka 26
saktā'nalpadrutābhāṣaścalaskhalitacēṣṭitaḥ|
rūkṣaśyāvāruṇatanurmadē vātōdbhavē bhavēt||26||
View original
सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः|
रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saktābhāṣatvādiyuktaḥ puruṣō vātōdbavē madē bhavēt|| 26||
Adhikarana pittamadalakṣaṇam (27) · Śloka 27
pittēna krōdhanō raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||27||
View original
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittēna krōdhanatvādiyuktaḥ|| 27||
Adhikarana kaphamadalakṣaṇam (28) · Śloka 28
svalpāsambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhayānaparō'lasaḥ||28||
View original
स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaphāddhayānaparatvādiyuktaḥ|| 28||
Adhikarana sānnipātikamadalakṣaṇam (29) · Śloka 29
sarvātmā sannipātēna||29||
View original
सर्वात्मा सन्निपातेन||२९||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sannipātēnā'nantarōktaṁ sarvaliṅgam|| 29||
Adhikarana raktajamadalakṣaṇam (30) · Śloka 30
raktātstabdhāṅgadr̥ṣṭitā|
pittaliṅgañca ||30||
View original
रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता|
पित्तलिङ्गञ्च ||३०||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
raktāt madē stabdhāṅgadr̥ṣṭitā pittaliṅgañca bhavati|| 30||
Adhikarana madyajamadalakṣaṇam (31) · Śloka 31
madyēna vikr̥̄tēhāsvarāṅgatā||31||
View original
मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madyēna madē vikr̥tēhatvādiliṅgam|| 31||
Adhikarana viṣajamadalakṣaṇam (32) · Śloka 32
viṣātkampō'tinidrā ca sarvēbhyō'bhyadhikaśca saḥ||32||
View original
विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣānmadē kampō'tinidrā ca bhavati| sa ēva sarva-madēbhyō'dhikō dussādhyatāvahaḥ|| 32||
Adhikarana raktajādimadēṣu lakṣaṇaiḥ dōṣasaṅgatirjñēyā (33) · Śloka 33
lakṣayēllakṣaṇōtkarṣādvātādīn śōṇitādiṣu||33||
View original
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēṣu ca śōṇitādimadēṣu vātādīn lakṣaṇōtkarṣāt lakṣayēt| anēnaitaduktam-raktamadyaviṣamadāḥ yadyapi tridōṣajāstathā'pyutkr̥ṣṭēna vātādīnāmanyatamasyā'dhikyaṁ vyavasyēt| ityuktā madāḥ||33||
Adhikarana mūrcchāyanidānam, vātamūrcchālakṣaṇam (34) · Śloka 34
aruṇaṁ nīlakr̥ṣṇaṁ vā khaṁ paśyan praviśēttamaḥ|
śīghraṁ ca pratibudhyēta hr̥tpīḍā vēparbhramaḥ|
kārśyaṁ ca śyāvāruṇā chāyā mūrcchāyē mārutātmakē||34||
View original
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः|
शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः|
कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mūrcchāyā ucyantē| mārutātmakē mūrcchāyē puruṣō'ruṇaṁ nīlaṁ kr̥ṣṇaṁ vā ākāśaṁ paśyaṁstamaḥ praviśēt| śīghraṁ ca pratibudhyēt| hr̥tpīḍādikaṁ cātra bhavati tamaḥ pravēśaḥ acaitanyam|| 34||
Adhikarana pittamūrcchālakṣaṇam (35) · Śloka 35
pittēna raktaṁ pītaṁ vā nabhaḥ paśyan viśēttamaḥ|
vibudhyēta ca sasvēdō dāhatr̥ṭtāpapīḍitaḥ|
bhinnaviṇnīlapītābhō raktapītākulēkṣaṇaḥ||35||
View original
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः|
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः|
भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
raktaṁ pītaṁ vētyādipikr̥nmūrcchāyāḥ lakṣaṇam|| 35||
Adhikarana kaphamūrcchālakṣaṇam (36) · Śloka 36
kaphēna mēghasaṅgāśaṁ paśyannākāśamāviśēt|
tamaścirācca budhyēta sahr̥llāsaprasēkavān|
gurubhistimitairaṅgairādracarmāvanaddhavat||36||
View original
कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्|
तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्|
गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mēghētyādikaṁ kaphamūrcchālakṣaṇam||36||
Adhikarana sānnipātikamūrcchāyalakṣaṇam (37) · Śloka 37
sarvākr̥tistribhirdōṣairapasmāra ivā'paraḥ|
pātayatyāśu niścēṣṭaṁ vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ||37||
View original
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः|
पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tribhirdōṣairmūrcchāyaḥ sarvākr̥tiḥ sarvarūpō bhavati| mahārambhatvē'para ivā'pasmāraḥ| ayaṁ tu mūrcchāyō bībhatsacēṣṭitairmūtrapurīṣōtsargādibhirvinā niścēṣṭaṁ pauruṣamāśu pātayati|| 37||
Adhikarana madamūrcchāyayōḥ saṁnyāsāt bhēdaḥ (38) · Śloka 38
dōṣēṣu madamūrcchāyāḥ kr̥tavēgēṣu dēhinām|
svayamēvōpaśāmyanti saṁnyāsēnauṣadhairvinā||38||
View original
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्|
स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
apasmārād vinā madamūrcchāyayōḥ punaravabōdhē dōṣēṣvityādināhēturucyatē| dēhināṁ kr̥tavēgēṣu satsu dōṣēṣu madamūrcchāyāḥ svayamēvauṣadhanirapēkṣamēvōpaśāmyantyā''vēgakālam| saṁnyāsaḥ punarauṣadhairvinā na śāmyati|| 38||
Adhikarana saṁnyāsanidānādi saṁnyāsastadasādhyatvañca (39) · Śloka 39
vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmā''kṣipyātibalā malāḥ|
saṁnyāsaṁ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṁśrayāḥ|
kurvanti tēna puruṣaḥ kāṣṭhabhūtō mr̥tōpamaḥ|
mriyēta śīghraṁ-śīghraṁ cēccikitsā na prayujyatē||39||
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः|
संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः|
कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः|
म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saṁnyāsaḥ ka ucyata ityā''ha-vāgityādi| atibalā svakāraṇaviśēṣavaśādvātādayō duṣṭāḥ vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmā''kṣipta gr̥hītvā parasparaṁ sannivartitāḥ prāṇāyatanasaṁśritāśca saṁnyāsaṁ kurvanti| prāṇāyatanaṁ hr̥dayādi| tēna ca saṁnyāsēna puruṣaḥ kāṣṭhabhūtō mr̥tōpamaśca bhavati| tatra yadi śīghraṁ cikitsā na prayujyatē tatō mriyētaiva|| 39||
Adhikarana saṁnyāsē āśu cikitsā yōjyā (40) · Śloka 40
agādhē grāhabahulē salilaugha ivātaṭē|
saṁnyāsē vinimajjantaṁ naramāśu nivarttayēt||40||
View original
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे|
संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā bhiṣaka saṁnyāsē vinimajjantaṁ naramāśu nivartayēt| agādhē gambhīrē grāhabahulē ataṭē ca salilaughē nimajjantaṁ naraṁ yathābāndhavā nivartayanti|| 40||
Adhikarana yuktiviyuktamadyadēṣāḥ (41) · Śloka 41
madamānarōṣatōprabhr̥tibhirabhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ|
yuktāyuktaṁ ca samaṁ yuktiviyuktēna madyēna||41||
View original
मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः|
युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madamānētyādinā madātyayanidānatvānmadyēnaivōpasaṁharannāha| tōṣō harṣaḥ| prabhr̥tiśabdēna kāmakrōdhādayaḥ|yuktāyuktaṁ ca samamiti kr̥tyākr̥tyāvivēkō na bhavati|| 41||
Adhikarana yuktiyuktamadyaguṇāḥ (42-6) · Śloka 6
balakāladēśasātmyaprakr̥tisahāyāmavayavāṁsi|
pravibhajya tadanurūpa yadi pibati tataḥ pibatyamr̥tam||42||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē madātyayanidānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
View original
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि|
प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvaṁ vidhihīnasya dōṣamuktvā balakālētyādinā vidhiyuktasya punarguṇamāha| balādīni pr̥thaṅnirūpya balādyanurūpamēva yadi madyaṁ pibati tatō'mr̥tamēva pibati|| 42|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgravyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ