Skip to content

25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

athēdānīṁ pañcaviṁśādhyāyārambhō yantravidhānapradarśanārthaḥ| yatō bastinasyāñhjanakṣārādīni yantrāśrayaṇyēvētyāha-

Adhikarana yantravidhiradhyāyaḥ (2) · Śloka 2

athātō yantravidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti sa smādurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

View original

अथातो यन्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति स स्मादुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yantrasya vidhiryantravidhiḥ śēṣaṁ pūrvavat| arśōbhagandarādiṣu nirujē'ṅhgē yamyatē-niyamyatē śastrakṣārāgnikarmēti yantram|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yantravidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti|

Adhikarana yantralakṣaṇam (1-3) · Śloka 3

ētadēva spaṣṭayannāha nānāvidhānāṁ śalyānāṁ nānādēśaprabādhinām| āhartumabhyupāyō yastadyantraṁ yacca darśanē||1|| arśōbhagandarādīnāṁ śastrakṣārāgniyōjanē| śēṣāṅgaparirakṣāyāṁ tathā bastyādikarmaṇi||2|| ghaṭikālābuśr̥ṅgaṁ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca| |3|

View original

एतदेव स्पष्टयन्नाह नानाविधानां शल्यानां नानादेशप्रबाधिनाम्| आहर्तुमभ्युपायो यस्तद्यन्त्रं यच्च दर्शने||१|| अर्शोभगन्दरादीनां शस्त्रक्षाराग्नियोजने| शेषाङ्गपरिरक्षायां तथा बस्त्यादिकर्मणि||२|| घटिकालाबुशृङ्गं च जाम्बवौष्ठादिकानि च| |३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anēkaprakārāṇi yāni śalyāni-śastravēṇupāṣāṇādirūpāṇi, vividhēṣu śarīrapradēśēṣu niviśantē, tēṣāmāharaṇē ākr̥ṣṭuṁ, yō'bhyupāyastadyantram| 'ucyatē' iti śēṣaḥ| tathā, arśōbhagandaranāḍīvraṇādīnāṁ śastrādiyōjanē sati śēṣasya-nirujasyāṅgasya, parirakṣāyāṁ-rakṣānimittam, svasthasyāṅgasya śastrādyābādhānivr̥ttyarthamityarthaḥ| tathā, bastinasyādikarmaṇi ya upāyastacca yantram| tathā ghaṭikādi ca yantraṁ pavanākarṣaṇāya raktādyākarṣaṇāya ca| jāmbavauṣṭhasandaṁśādīni ca yantrāṇi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yantralakṣaṇamāha-nānāvidhānāmiti| śalyāharaṇē ya upāyaḥ, yaścārśaḥprabhr̥tidarśanē, yaśca śāstrādicchēdyasamīpāṅgarakṣaṇē, yaśca bastyādipraṇayanē, yaśca ghāṭikādirācūṣaṇādau, tadyantram| ēvaṁvidha upāyaviśēśō yantramityarthaḥ|

Adhikarana yantraviśēṣāṇāṁ buddhyā kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

yantrāṇāṁ kiṁ rūpaṁ kiṁ |ca] kāryaṁ syāt? ityāha- | anēkarūpakāryāṇi yantrāṇi vividhānyataḥ||3|| vikalpya kalpayēdbuddhyā yathāsthūlaṁ tu vakṣyatē| |4|

View original

यन्त्राणां किं रूपं किं |च] कार्यं स्यात्? इत्याह- | अनेकरूपकार्याणि यन्त्राणि विविधान्यतः||३|| विकल्प्य कल्पयेद्बुद्ध्या यथास्थूलं तु वक्ष्यते| |४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rūpāṇi ca kāryāṇi ca rūpakāryāṇi| anēkāni vicitrāṇi, rūpakāryāṇi tēṣāṁ tāni yantrāṇi nānāprakārāṇi| tatra rūpaṁ-kaṅkamukhasvastikādyākāratvam| kāryaṁ-asthyādilagnaśalyaharaṇādikam| yataścaivaṁ yantrāṇāṁ nānāvidhatvam, atastāni buddhyā vikalpya kāryānurōdhāt kalpayēt| nanu, yantrāṇāṁ diṅmātrē'pyanabhijñaḥ kathamiva kalpanāṁ kartuṁ pārayēt ? ityāha- saṁ-yāni yāni sthūlāni yathāsthūlam| "yathā sādr̥śyē" ityavyayībhāvaḥ| yathāsthūlayantrakaraṇēna vyutpannamatiḥ śēṣāṇāmapi yantrāṇāmutpādanē vikalpaṁ kartuṁ samarthō bhavēditi bhāvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yantraviśēṣāṇāmanantatvāt buddhyā kalpyatvamāha-anēkarūpakāryāṇīti| ā raṁ-nidarśanārthaṁ kāṁścidyantraviśēṣān vaktumāha-yathāsthūlamiti| svastikasandaṁśatālanāḍīśalākānuyantrabhēdāt ṣōḍhā yantrāṇi|

Adhikarana svastikayantrāṇi svastikānāṁ kāryam (4-7) · Śloka 7

atha yantrāṇyāha | tulyāni kaṅkasiṁharkṣakākādimr̥gapakṣiṇām||4|| mukhairmukhāni yantrāṇāṁ kuryāttatsaṁjñakāni ca| aṣṭādaśāṅgulāyāmānyāyasāni ca bhūriśaḥ||5|| masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhē baddhāni kīlakaiḥ| vidyātsvastikayantrāṇi mūlē'ṅkuśanatāni ca||6|| tairdr̥ḍhairasthisaṁlagnaśalyāharaṇamiṣyatē| |7|

View original

अथ यन्त्राण्याह | तुल्यानि कङ्कसिंहर्क्षकाकादिमृगपक्षिणाम्||४|| मुखैर्मुखानि यन्त्राणां कुर्यात्तत्संज्ञकानि च| अष्टादशाङ्गुलायामान्यायसानि च भूरिशः||५|| मसूराकारपर्यन्तैः कण्ठे बद्धानि कीलकैः| विद्यात्स्वस्तिकयन्त्राणि मूलेऽङ्कुशनतानि च||६|| तैर्दृढैरस्थिसंलग्नशल्याहरणमिष्यते| |७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yēna pārśvēna śalyamuddhriyatē tadyantrāṇāṁ mukhaṁ vēdyam| kaṅkādīnāṁ pakṣimr̥gāṇāṁ mukhaistulyāni yantrāṇāṁ mukhāni kuryāt| ādiśabdēna gr̥dhrahaṁsahariṇādiparigrahaḥ| tāni tatsaṁjñakāni| ca ēvārthē, tāni yantrāṇi tannāmānyēva| yathā,-kaṅkumukhaṁ siṁhamukhamityādi| aṣṭādaśāṅgulētyādi, svastikākhyāni yantrāṇi vidyāt| kīdr̥śāni ? aṣṭādaśāṅguladairghyāṇi, bhūriśō-bāhulyēna, āyasāni-śastramayāni| dantādimayānāmapi kvaciddarśanāt bhūriśa ityuktam| tathā, kaṇṭhapradēśē kīlakairbaddhāni| kīdr̥śaiḥ kīlakaiḥ ? masūrākārāḥ paryantā yēṣāṁ taiḥ| yatra pradēśē yantrāṇāṁ hastagrahastatra tanmūlam| tatrāṅkuśavannatāni-pariṇatāni| taiḥ-kaṅkamukhādibhiḥ, asthisaṁlagnaśalyasya-kāṇḍaphalādēḥ, āharaṇaṁ-ākarṣaṇamiṣyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tatra svastikānyāha-tulyānīti| tatsaṁjñakāni-kaṅkamukhasiṁhamukhādināmāni| āyāmō-dairghyam| bhūriśa iti vacanāt dārvādikr̥tānyapi| kaṇṭhē-mukhākārasampādakaśakaladvayasandhānasthānē| mūlē-dhāraṇasthānē| svastikānāṁ kāryamāha-tairddaḍhairiti|

Adhikarana kīlabaddhavimuktāgrau saṁdaṁśau (7-8) · Śloka 8

| kīlabaddhavimuktāgrau sandaṁśau ṣōḍaśāṅgulau||7|| tvakśirāsnāyupiśitalagnaśalyāpakarṣaṇau| |8|

View original

| कीलबद्धविमुक्ताग्रौ सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ||७|| त्वक्शिरास्नायुपिशितलग्नशल्यापकर्षणौ| |८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kīlēna-masūrākāraparyantēna, baddhaṁ tathā vimuktamagraṁ- mukhaṁ, yayōstau kīlabaddhavimuktāgrau sandaṁśau bhavataḥ| kīdr̥śau ? ṣōḍaśāṅgulapramāṇau| kvōpayōga ētayōḥ syāt ? ityāha-tvagityādi| tvagādīnāṁ dvandvaḥ| tvakśirāstrāyupiśitalagnaṁ ca tacchhalyaṁ ca, tasyāpakarṣṇē-āharaṇē, tāvupayujyētē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sandaṁśāścatvāraḥ| tatra krīlabaddhāgrakīlamuktāgrau sandaṁśāvāha-kīlabaddhavimuktāgrāviti|

Adhikarana ṣaḍaṅgulaḥ saṁdaṁśaḥ (8) · Śloka 8

| ṣaḍaṅgulō'nyō haraṇē sūkṣmaśalyōpapakṣmaṇām||8||

View original

| षडङ्गुलोऽन्यो हरणे सूक्ष्मशल्योपपक्ष्मणाम्||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ṣōḍaśāṅgulasandaṁśadvayādanyaḥ sandaṁśaḥ (ṣaḍaṅgulapramāṇaḥ) sūkṣmaśalyānāṁ-nāsārōmādīnāṁ, haraṇē-ākarṣaṇē, tathā, upapakṣmaṇāṁ vartmādibhavānāṁ haraṇē yujyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ṣaḍaṅgulaṁ sandaṁśamāha-ṣaḍaṅgula iti| upapakṣmaṇāṁ-nētrēṣvavāntarapakṣmaṇām|

Adhikarana mucuṇḍī (9) · Śloka 9

mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūlē rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṁsānāmarmaṇaḥ śēṣitasya ca||9||

View original

मुचुण्डी सूक्ष्मदन्तर्जुर्मूले रुचकभूषणा| गम्भीरव्रणमांसानामर्मणः शेषितस्य च||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sā ca mucuṇḍīsaṁjñā| kimbhūtā mucuṇḍī? sūkṣmā dantā yasyāḥ sā sūkṣmadantā, tathā, r̥juḥ-avakrā, na ca sandaṁśavadvakrā dvibāhurityārthaḥ| tathā, mūlē-hastagrahaṇasthānē, rucakaṁ-aṅgulīyakarūpaṁ, bhūṣaṇaṁ yasyāḥ sā rucakabhūṣaṇā| rucakapīḍanēna sā karma karōtītyarthaḥ| gambhīraścāsau vraṇaśca gambhīravraṇastasmin māṁsāni-tasyādhimāṁsaṁ, ētadviṣaya āharaṇē| armaṇaśca śēṣitasya cchhinnaśēṣasyāharaṇē mucuṇḍī|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mucuṇḍyākhyaṁ sandaṁśamāha-mucuṇḍīti| sūkṣmadantā-sūkṣmāgrā| r̥juḥ-avakrā| rucakabhūṣaṇā-mūlē mudrikābaddhā| gambhīrēṣu vraṇēṣu yāni māṁsāni, yāni ca nētrēṣu chinnaśēṣāṇyarmāṇi, tēṣāṁ haraṇē|

Adhikarana ēkatāladvitālakē (10) · Śloka 10

dvē dvādaśāṅgulē matsyatālavat dvyēkalālakē| tālayantrē smr̥tē karṇanāḍīśalyāpahāriṇī||10||

View original

द्वे द्वादशाङ्गुले मत्स्यतालवत् द्व्येकलालके| तालयन्त्रे स्मृते कर्णनाडीशल्यापहारिणी||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dvē tālayantrē bhavataḥ| kiṁpramāṇē ? dvādaśāṅgulē| saṁsthānamāha-matsyatālavat mīnagalatālavat, dvitālakaṁ-ēkaṁ dvayōḥ pārśvayōrmatsyamukhasadr̥śam, aparamēkatālakaṁ-ēkapārśvē matsyamukhākāramēva| tē dvē tālayantrē bhavataḥ| karṇētyādi| karṇanāḍī śalyamapaharataḥ-karṇanāḍīśalyāpahāriṇī|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tālayantradvayamāha-dvē dvādaśāṅgula iti| matsyatālō-matsyagalatālaḥ|

Adhikarana nāḍīyantraṇāṁ sthūlaṁ svarupaṁ kāryaṁ ca (11-12) · Śloka 12

nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyēkānēkamukhāni ca| srōtōgatānāṁ śalyānāmāmayānāṁ ca darśanē||11|| kriyāṇāṁ sukaratvāya kuryādācūṣaṇāya ca| tadvistāraparīṇāhadairghyaṁ srōtōnurōdhataḥ||12||

View original

नाडीयन्त्राणि सुषिराण्येकानेकमुखानि च| स्रोतोगतानां शल्यानामामयानां च दर्शने||११|| क्रियाणां सुकरत्वाय कुर्यादाचूषणाय च| तद्विस्तारपरीणाहदैर्घ्यं स्रोतोनुरोधतः||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāḍīyantrāṇi bastinētrādivat suṣirāṇi syuḥ| ēkaṁ cānēkaṁ caikānēkaṁ mukhaṁ yēṣām| tani ca kānicidēkamukhāni ēkadvārāṇi, kānicidanēkamukhāni-anēkadvārāṇi| ētatkarmācaṣṭē-srōta ityādi| tāni ca karṇādisrōtōgatānāṁ śalyānāṁ darśananimittaṁ vidadhīta| tathā, kaṇṭhādisrōtōgatānāṁ rōgāṇāṁ darśanē-darśananimittaṁ, vidadhīta| tathā, kriyāṇāṁ-śastrakṣārāgniprakṣālanauṣadhapraṇidhānādīnāṁ, sukaratvārtham| tathā, viṣidigdhāṅgādīnāmācūṣaṇāya vidadhīta| tadvistārētyādi| tēṣāṁ-nāḍīyantrāṇāṁ, vistāraśca parīṇāhaśca dairghyaṁ ca, tāni srōtōvaśāt bhavanti| yathā,-anuvāsanōttarabastinasyanāḍikādiṣu nirdiṣṭam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nāḍīyantrāṇyāha-nāḍīyantrāṇīti| vistārō-vivarasya| parīṇāhaḥ-sthaulyaṁ yantrasya|

Adhikarana kaṇṭhāntaḥśalyāvalōkinī nāḍī (13) · Śloka 13

daśāṅgulā'rdhanāhā'ntaḥkaṇṭhaśalyāvalōkinī| nāḍī|13|

View original

दशाङ्गुलाऽर्धनाहाऽन्तःकण्ठशल्यावलोकिनी| नाडी|१३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṇṭhē śalyaṁ kaṇṭhaśalyam| kaṇṭhābhyantaraśalyāvalōkanārthaṁ daśāṅgulā nāḍī| ardhanāhā-pañcāṅgulapariṇāhā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṇṭhāntaḥśalyāvalōkinīṁ nāḍīmāha-daśāṅgulēti| ardhanāhā-pañcāṅgulasthaulyā|

Adhikarana catuṣkarṇavāraṅgasaṅgrahaṇī nāḍī dvikarṇa vāraṅgasaṅgrahaṇī nāḍī (13-14) · Śloka 14

| pañcamukhacchhidrā catuṣkarṇasya saṅgrahē||13|| vāraṅgasya, dvikarṇasya tricchhidrā tatpramāṇataḥ| |14|

View original

| पञ्चमुखच्छिद्रा चतुष्कर्णस्य सङ्ग्रहे||१३|| वारङ्गस्य, द्विकर्णस्य त्रिच्छिद्रा तत्प्रमाणतः| |१४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pañcamukhāni chhidrāṇi yasyāḥ sā| catuṣkarṇasya vāraṅgasya saṅgrahē-saṅgrahaṇanimittamidaṁ yantram| catvāraḥ karṇā yasya vāraṅgasyēti samāsaḥ| tatra śarādidaṇḍapravēśaḥ śikhākāraḥ kīlakō vāraṅga ucyatē| dvikarṇasya vāraṅgasya tricchhidrā nāḍī syāt| trīṇi chhidrāṇi yasyāḥ sā tricchhidrā| chhidraśabdasyōpalakṣaṇarthatvāt trimukhētyētadapi draṣṭavyam| tasya vāraṅgasya pramāṇaṁ tatpramāṇaṁ tasmādvāraṅgapramāṇataḥ-tadanusārēṇa nāḍīpramāṇaṁ jñēyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-catuṣkarṇavāraṅgasaṅgrahaṇīṁ nāḍīmāha-nāḍīti| pañcamukhacchidrā-mukhē chidrapañcakayutā| dvikarṇasaṅgrahaṇīṁ nāḍīmāha-dvikarṇasyēti| tatpramāṇataḥ-saṅgrahyapramāṇēna| ētacca nāḍīdvayē chidramānam|

Adhikarana anyā nāḍyaḥ (14-15) · Śloka 15

| vāraṅgakarṇasaṁsthānānāhadairghyānurōdhataḥ||14|| nāḍīrēvaṁvidhāścānyā draṣṭuṁ śalyāni kārayēt| |15|

View original

| वारङ्गकर्णसंस्थानानाहदैर्घ्यानुरोधतः||१४|| नाडीरेवंविधाश्चान्या द्रष्टुं शल्यानि कारयेत्| |१५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, karṇaśca saṁsthānaṁ cānāhaśca dairghyaṁ ca tānyēvam| vāraṅgasya karṇasaṁsthānānāhadairghyāṇi, tēṣāmanurōdhastasmāt, ēvaṁprakārā anyā api nāḍīḥ śalyāni śarīrāntargatāni draṣṭuṁ kārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anyāni nāḍīyantrāṇyāha-vāraṅgakarṇēti| saṁsthānaṁ-ākr̥tiḥ| ānāhaḥ-sthaulyam|

Adhikarana śalyanirghātinī nāḍī (15-16) · Śloka 16

| padmakarṇikayā mūrdhni sadr̥śī dvādaśāṅgulā||15|| caturthasuṣirā nāḍī śalyanirghātinī matā| |16|

View original

| पद्मकर्णिकया मूर्ध्नि सदृशी द्वादशाङ्गुला||१५|| चतुर्थसुषिरा नाडी शल्यनिर्घातिनी मता| |१६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūrdhni-mūrddhabhāgē, padmakarṇikayā-jalajakarṇikayā, sadr̥śī| kiyatpramāṇā ? dvādaśāṅgulā| tathā, caturthaḥ-caturbhāgaḥ, suṣirō yasyāḥ sā, tryaṅhgulasuṣirēti yāvat| sā nāḍī śalyanirghātinī matā| munīnāmiti śēṣaḥ| arśōyantraṁ lakṣayitumāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śalyanirghātinīṁ nāḍīmāha-padmakarṇikayēti| caturthasuṣirā-tryaṅguladīrghavivarā|

Adhikarana arśauyantraṁ dvicchidram arśauyantraṁ ēkacchidram (16-18) · Śloka 18

| arśasāṁ gōstanākāraṁ yantrakaṁ caturaṅgulam||16|| nāhē pañcāṅgulaṁ puṁsāṁ pramadānāṁ ṣaḍaṅgulam| dvicchhidraṁ darśanē vyādhērēkacchhidraṁ tu karmaṇi||17|| madhyē'sya tryaṅgulaṁ chhidramaṅguṣṭhōdaravistr̥tam| ardhāṅgulōcchhritōdvr̥ttakarṇikaṁ ca tadūrdhvataḥ||18||

View original

| अर्शसां गोस्तनाकारं यन्त्रकं चतुरङ्गुलम्||१६|| नाहे पञ्चाङ्गुलं पुंसां प्रमदानां षडङ्गुलम्| द्विच्छिद्रं दर्शने व्याधेरेकच्छिद्रं तु कर्मणि||१७|| मध्येऽस्य त्र्यङ्गुलं छिद्रमङ्गुष्ठोदरविस्तृतम्| अर्धाङ्गुलोच्छ्रितोद्वृत्तकर्णिकं च तदूर्ध्वतः||१८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arśasāṁ sambandhi yantrakaṁ gōstanākr̥ti caturaṅgulaṁ mānatō dairghyēṇa syāt| yantrakamityākarṣakaṁ syāt| nāhē-pariṇāhē, pañcāṅgulam| yatpañcāṅguladīrghēṇa sūtrēṇa vēṣṭyatē, tatpramāṇaṁ sthaulyamityarthaḥ| ētat puṁsāmēva pañcāṅgulaṁ nāhē syāt| strīṇāṁ tu pariṇāhē ṣaḍaṅgulaṁ yantrakaṁ syāt, svabhāvata ēva tāsāṁ gudasya mahattvāt| vyādhērdarśanē dvicchhidraṁ-ubhayapārśvacchhidraṁ yantram| karmaṇi-śastrakṣārādyavacāraṇē, ēkacchhidraṁ yantram| asya yantrasya madhyē tryaṅgulaṁ chhidram| aṅhguṣṭhamadhyatulyavistāraṁ, tathā tadūrdhvatō'rdhāṅgulōcchhritā uddr̥ttā karṇikā yasya tadēvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-arśōyantrākhyāṁ nāḍīmāha-arśasāmiti| caturaṅgulaṁ dairghyē| pariṇāhē tu puṁsāṁ pañcāṅgulaṁ, strīṇāṁ ṣaḍaṅgulam| vyādhērdarśanē dvicchidram, kṣārādiyōjanē tu śēṣāṅgaparirakṣāyāmēkacchidram| dvicchidrasya tu dvayōḥ pārśvayōścchidram, ēkacchidrasyaikasmin pārśvē| tacca tryaṅguladairghyamaṅguṣṭhōdaravistāraṁ madhyē kāryam| chidrādurdhvabhagē mūlē'rdhāṅgulōcchrāyā bahiḥkuñcitāgrā karṇikā kāryā|

Adhikarana aśauyantraṁ śamyākhyam (19) · Śloka 19

śamyākhyaṁ tādr̥gacchhidraṁ yantramarśaḥprapīḍanam| |19|

View original

शम्याख्यं तादृगच्छिद्रं यन्त्रमर्शःप्रपीडनम्| |१९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śamyākhyaṁ-śamīsaṁjñaṁ, tr̥tīyaṁ yantrakaṁ tādr̥g-gōstanākāramityādilakṣaṇalakṣitayantrasadr̥śaṁ syāt| atra viśēṣamāha-acchhidramityādi| acchhidraṁ-chhidrarahitam, yantrē chhidraṁ na vidhēyamityarthaḥ| idaṁ ca yantramarśaḥprapīḍanaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tr̥̄tīyamarśaḥpīḍanaṁ śamyākhyaṁ yantramāha-śamyākhyamiti| tādr̥k-gōstanākārādilakṣaṇam| acchidraṁ-pārśvacchidrarahitam|

Adhikarana bhagandarayantraṁ dvicchidram bhagandarayantraṁ ēkacchidram (19) · Śloka 19

| sarvathā'panayēdōṣṭhaṁ chhidrādūrdhvaṁ bhagandarē||19||

View original

| सर्वथाऽपनयेदोष्ठं छिद्रादूर्ध्वं भगन्दरे||१९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvathā bhagandarē-bhagandarayantrē, ōṣṭhamapanayēt| kutaḥ prabhr̥ti ? chhidrādūrdhvam,-upariṣṭādardhāṅgulamapakarṣayēdityarthaḥ| karṇikā tu kāryaiva (?)|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bhagandarayantrākhyāṁ nāḍīmāha-sarvathēti| arśōyantramēvāpanītauṣṭhaṁ bhagandarayantram| mukhacchidrasya pārśvabhāga ōṣṭhaḥ|

Adhikarana ghrāṇārśōrbudayantram (20) · Śloka 20

ghrāṇārbudārśasāmēkacchhidrā nāḍyaṅguladvayā| pradēśinīparīṇāhā syādbhagandarayantravat||20||

View original

घ्राणार्बुदार्शसामेकच्छिद्रा नाड्यङ्गुलद्वया| प्रदेशिनीपरीणाहा स्याद्भगन्दरयन्त्रवत्||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ghrāṇārbudē ghrāṇārśasi caikacchhidrā nāḍī dairghyēṇāṅguladvayapramāṇā| tathā, pradēśinītulyaḥ parīṇāhō yasyāḥ saivam| sā ca bhagandarayantratulyā syāt, apanītauṣṭhētyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghrāṇārśōrbudayantrākhyāṁ nāḍīmāha-ghrāṇārbudēti|

Adhikarana aṅgulitrāṇakam (21) · Śloka 21

aṅhgulitrāṇakaṁ dāntaṁ vārkṣaṁ vā caturaṅgulam| dvicchhidraṁ gōstanākāraṁ tadvaktravivr̥tau sukham||21||

View original

अङ्ह्गुलित्राणकं दान्तं वार्क्षं वा चतुरङ्गुलम्| द्विच्छिद्रं गोस्तनाकारं तद्वक्त्रविवृतौ सुखम्||२१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-aṅgulitrāṇakākhyaṁ yantraṁ dantamayaṁ kāṣṭhamayaṁ vā caturaṅgulapramāṇamarśasāṁ yantrasadr̥śaṁ dvicchhidraṁ gōstanākr̥ti syāt| tacca vaktrasya vivr̥tau-prasāraṇē, sukham| yatō vaktraprasāraṇē aṅgulērdantēbhyō rakṣaṇādanvarthamaṅgulitrāṇakamiti nāma|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-aṅgulitrāṇākhyaṁ nāḍīyantramāha-aṅgulitrāṇakamiti| vaktravivr̥tau-vaktravikāśanārthaṁ, pravēśitāmaṅgulīṁ rakṣatītyaṅgulitrāṇakam|

Adhikarana yōnivraṇēkṣaṇam (22-23) · Śloka 23

yōnivraṇēkṣaṇaṁ madhyē suṣiraṁ ṣōḍaśāṅgulam| mudrābaddhaṁ caturbhittamambhōjamukulānanam||22|| catuḥśalākamākrāntaṁ mūlē tadvikasēnmukhē| |23|

View original

योनिव्रणेक्षणं मध्ये सुषिरं षोडशाङ्गुलम्| मुद्राबद्धं चतुर्भित्तमम्भोजमुकुलाननम्||२२|| चतुःशलाकमाक्रान्तं मूले तद्विकसेन्मुखे| |२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yōnivraṇamīkṣatē'nēnēti tat yōnivraṇēkṣaṇaṁ yantrakam| madhyē-madhyabhāgē, suṣiram| tathā, dairdhyēṇa ṣōḍaśāṅgulam| tathā mudrikayā-ūrmikayā'sañcāriṇyā, baddhaṁ-yuktam| tathā, catvārō (ri) bhittāḥ(ttāni)-patrāṇi, yasya taccaturbhittam| tathā, jalajamukulasadr̥śamukham| tathā, catasraḥ śalākā yatra tat catuḥśalākam| tathā, tat-yantraṁ, mūla ākrāntaṁ-mūlaśalākākramaṇāt mukhē vikasēt-prasarēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yōnivraṇēkṣaṇākhyāṁ nāḍīmāha-yōnivraṇēkṣaṇamiti| caturbhittaṁ-catuḥśakalam|

Adhikarana nāḍīvraṇābhyañjanam (23-24) · Śloka 24

| yantrē nāḍīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgulē||23|| bastiyantrākr̥tī mūlē mukhē'ṅguṣṭhakalāyakhē| agratō'karṇikē mūlē nibaddhamr̥ducarmaṇī||24||

View original

| यन्त्रे नाडीव्रणाभ्यङ्गक्षालनाय षडङ्गुले||२३|| बस्तियन्त्राकृती मूले मुखेऽङ्गुष्ठकलायखे| अग्रतोऽकर्णिके मूले निबद्धमृदुचर्मणी||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yantrē dvē ṣaḍaṅgulē bhavataḥ| kimartham ? nāḍīvrāṇābhyaṅgakṣālanāya,-abhyaṅgaśca kṣālanaṁ cābhyaṅgakṣālanē tadarthaṁ, upayujyētē| ākaraṇaṁ-ākr̥t, sampadāditvāt kvip| pūrvavihitasya bastiyantrasyēva ākr̥t-ākārō, yayōstē bastiyantrākr̥tī,-vr̥ttē gōpucchhākārē| tathā, yathāsaṅkhyaṁ mūlē mukhē'ṅguṣṭhakalāyakhē-mūlē'ṅguṣṭhatulyacchhidrē, mukhē kalāyatulyacchhidrē| agratō'karṇikē- karṇikārahitē, iti bastiyantrādviśēṣaḥ| mūlē tu karṇikē dvē'pi puṭakayōjanārthaṁ kārya ēvētyagragrahaṇam| mūlē-mūladēśē, nibaddhaṁ- yōjitaṁ, mr̥du carma-bastipuṭakākāraṁ, yayōstē nibaddhamr̥ducarmaṇī|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nāḍīvraṇābhyañjananāḍīvraṇakṣālanākhyaṁ nāḍīdvayamāha-yantra iti| mūlē'ṅguṣṭhapravēśacchidrē, agrē kalāyapravēśacchidrē| agratō'karṇikē-agrē karṇikārahitē| bastiyantrākr̥tīni nāḍīviśēṣaṇam, yantraviśēṣaṇatvē tu numprasaṅgaḥ|

Adhikarana jalōdarayantram (25) · Śloka 25

dvidārā nalikā picchhanalikā vōdakōdarē| |25|

View original

द्विदारा नलिका पिच्छनलिका वोदकोदरे| |२५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-udakōdarē jalasrāvaṇārthaṁ nalikā dvidvārā-ubhayamukhī, syāt| athavā, picchanalikā-mayūrapicchhajētyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jalōdarayantrākhyāṁ nāḍīmāha-dvidvārēti| nalikā-vēṇvādināḍī| picchanalikā-pakṣipicchanāḍī|

Adhikarana dhūmabastyādiyantrāṇi (25) · Śloka 25

| dhūmabastyādiyantrāṇi nirdiṣṭāni yathāyatham||25||

View original

| धूमबस्त्यादियन्त्राणि निर्दिष्टानि यथायथम्||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhūmādiyantrāṇi yathāsvaṁ dhūmapānādyadhyāyēṣūktāni|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dhūmayantrādyā nāḍya uktā ityāha-dhūmabastyādīti|

Adhikarana śr̥ṅgayantram (26) · Śloka 26

tryaṅgulāsyaṁ bhavēcchhr̥ṅgaṁ cūṣaṇē'ṣṭādaśāṅgulam| agrē siddhārthakacchhidraṁ sunaddhaṁ cūcukākr̥ti||26||

View original

त्र्यङ्गुलास्यं भवेच्छृङ्गं चूषणेऽष्टादशाङ्गुलम्| अग्रे सिद्धार्थकच्छिद्रं सुनद्धं चूचुकाकृति||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śr̥ṅgaṁ tryaṅgulamukham| duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādēścūṣaṇē-cūṣaṇanimittaṁ, aṣṭādaśāṅgulaṁ syāt| aṣṭādaśēti ""hyaṣṭana" ityādinā''kārādēśaḥ| tathā, agrē-prāntē, sarṣapapramāṇacchhidram| yaḥ pradēśaścūṣaṇāya śarīrē yōjyatē tadagram| tathā, suṣṭhu naddhaṁ-samyagbaddham| cūcukasya-strīkucāgrasyēva, ākr̥tiḥ-ākārō, yasya tadēvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śr̥ṅgaṁ tryaṅgulamukham| duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādēścūṣaṇē-cūṣaṇanimittaṁ, aṣṭādaśāṅgulaṁ-aṣṭāṅgulaṁ daśāṅgulaṁ vā| saṅgrahē tu dvādaśāṅgulamapyuktam (sū.a.34)- "śr̥ṅgaṁ tu hRasvamadhyadīrghamaśṭādaśadvādaśāṅgulāyatam" iti|

Adhikarana alābuyantram (27) · Śloka 27

syādvādaśāṅgulō'lāburnāhē tvaṣṭādaśāṅgulaḥ| catustryaṅgulavr̥ttāsyō dīptō'ntaḥ ślēṣmaraktahr̥t||27||

View original

स्याद्वादशाङ्गुलोऽलाबुर्नाहे त्वष्टादशाङ्गुलः| चतुस्त्र्यङ्गुलवृत्तास्यो दीप्तोऽन्तः श्लेष्मरक्तहृत्||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-alābuḥ-tumbaḥ, dvādaśāṅgulō dairghyēṇa syāt| pariṇāhē'ṣṭādaśāṅgulaḥ| catvāri vā trīṇi vā'ṅhgulāni yasya taccatustryaṅgulam, tattādr̥śaṁ vr̥taṁ-vartulaṁ, āsyaṁ-mukhaṁ, yasya sa ēvam| tathā, antaḥ-madhyē, dīptō-jvalitaḥ, picurbhūrjādi garbha ityarthaḥ| sa īdr̥śō duṣṭakapharaktaharaḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tumbākhyāṁ nāḍīmāha-syādvādaśēti| caturaṅgulāsyastryaṅgulāsyō vā| antardīptaḥ-pradīptatr̥ṇasr̥ṣṭapicunā|

Adhikarana ghaṭhīyantram (28) · Śloka 28

tadvadghaṭī hitā gulmavilayōnnamanē ca sā| |28|

View original

तद्वद्घटी हिता गुल्मविलयोन्नमने च सा| |२८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadvat-tēnālābunā tulyadairghyānāhādiḥ, tulyakāryākārā ca, ghaṭī syāt| sā ca gulmasya vilaya unnamanē ca hitā, na kēvalaṁ kapharaktahr̥diti cārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghatikākhyāṁ nāḍīmāha-tadva-ṭīti| tadvat-alābusadr̥śī| gulmavilayanē gulmōnnamanē ca| cakārāt ślēṣmaraktāvacūṣaṇē ca|

Adhikarana śalākāyantrāṇi (28-29) · Śloka 29

| śalākākhyāni yantrāṇi nānākarmākr̥tīni ca||28|| yathāyōgapramāṇāni| |29|

View original

| शलाकाख्यानि यन्त्राणि नानाकर्माकृतीनि च||२८|| यथायोगप्रमाणानि| |२९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śalākāsaṁjñāni yantrāṇi vividhakarmāṇi vividhākārāṇi yathāyōgapramāṇāni syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śalākāyantrāṇyāha-śalākākhyānīti|

Adhikarana ēṣiṇyau śalākē (29) · Śloka 29

tēṣāmēṣaṇakarmaṇī| ubhē gaṇḍūpadamukhē|29|

View original

तेषामेषणकर्मणी| उभे गण्डूपदमुखे|२९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēṣāṁ madhya ubhē gaṇḍūpadatulyāsya ēṣaṇakarmaṇī|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ēṣiṇyau śalākē āha-tēṣāmiti| ēṣaṇaṁ avalōkanam|

Adhikarana śalyahāriṇyau śalākē (29-30) · Śloka 30

| srōtōbhyaḥ śalyahāriṇī||29|| masūradalavaktrē dvē syātāmaṣṭanavāṅgulē| |30|

View original

| स्रोतोभ्यः शल्यहारिणी||२९|| मसूरदलवक्त्रे द्वे स्यातामष्टनवाङ्गुले| |३०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā srōtōbhyaḥ śalyahāriṇī śalākāyantrē bhavataḥ| kimbhūtē ? masūrētyādi| masūradalamiva vaktraṁ yayōstē, masūradalamukhē dvē śalākē'ṣṭāṅgulē navāṅgulē vā syātām|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śalyahāriṇyau śalākē āha-srōtōbhya iti|

Adhikarana śaṅkavaḥ (30) · Śloka 30

| śaṅkavaḥ ṣaṭ|30|

View original

| शङ्कवः षट्|३०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śaṅkavaḥ ṣaṭ syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śaṅkvākhyāḥ śalākā gaṇayati-śaṅkava iti|

Adhikarana vyūhanau śaṅkū (30-31) · Śloka 31

| ubhau tēṣāṁ ṣōḍaśadvādaśāṅgulau||30|| vyūhanē'hiphāṇāvaktrau| |31|

View original

| उभौ तेषां षोडशद्वादशाङ्गुलौ||३०|| व्यूहनेऽहिफाणावक्त्रौ| |३१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēṣāṁ madhyē dvau ṣōḍaśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| vyūhanē-nyūhanakarmaṇi, sarpaphaṇāmukhau|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vyūhanau śaṅkū āha-ubhāviti| vyūhanaṁ-prasr̥tamāṁsādīnām yathāsthānaṁ vinyāsaḥ|

Adhikarana cālanau śaṅku (31) · Śloka 31

dvau daśadvādaśāṅgulau| cālanē śarapuṅkhāsyau|31|

View original

द्वौ दशद्वादशाङ्गुलौ| चालने शरपुङ्खास्यौ|३१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dvau śaṅkū daśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| cālanē kāṇḍavāja iva mukhaṁ yayōstau śarapuṅkhāsyau bhavataḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-cālanau śaṅkū āha-dvāviti| śarapuṅkaṁ-śarakartarī|

Adhikarana āharaṇau śaṅkū (31) · Śloka 31

| āhāryē baḍiśākr̥tī||31||

View original

| आहार्ये बडिशाकृती||३१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āhāryē-ākarṣaṇē, baḍiśākārau| ṣaṭśaṅhkūnākhyāya garbhaśaṅkumāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-āharaṇau śaṅkū āha-āhāryē baḍiśākr̥tīti| baḍiśaṁ-matsyavēdhanam|

Adhikarana garbhaśaṅkū (32) · Śloka 32

natō'grē śaṅkunā tulyō garbhaśaṅkuriti smr̥taḥ| āṣṭāṅgulāyatastēna mūḍhagarbhaṁ harēt striyāḥ||32||

View original

नतोऽग्रे शङ्कुना तुल्यो गर्भशङ्कुरिति स्मृतः| आष्टाङ्गुलायतस्तेन मूढगर्भं हरेत् स्त्रियाः||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-natō'grē-agrabhāgē, tathā śaṅkunā samaḥ-kīlakākāraḥ, aṣṭāṅguladīrghaḥ sa garbhaśaṅkuriti smr̥taḥ, 'munibhiḥ' iti śēṣaḥ| tēna-garbhaśaṅkunā, mūḍhagarbha-aniḥsarantaṁ, harēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saptamaṁ garbhaśaṅkumāha-natō'gra iti| natō-vakraḥ| śaṅkunā tulyaḥ-kīlakākāraḥ|

Adhikarana dantapātanam (33) · Śloka 33

aśmaryāharaṇaṁ sarpaphāṇāvadvaktramagrataḥ| |33|

View original

अश्मर्याहरणं सर्पफाणावद्वक्त्रमग्रतः| |३३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-aśmaryākarṣaṇē sarpaphaṇāvadagrē vaktraṁ syāt| sarpaphaṇākhyamēva caitadyantram|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-aśmaryāharaṇaṁ śalākāyantramāha-aśmaryāharaṇamiti|

Adhikarana pramārjanyaḥ śalākāḥ (33-34) · Śloka 34

| śarapuṅkhamukhaṁ dantapātanaṁ caturaṅgulam||33|| kārpāsavihitōṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjanē| |34|

View original

| शरपुङ्खमुखं दन्तपातनं चतुरङ्गुलम्||३३|| कार्पासविहितोष्णीषाः शलाकाः षट् प्रमार्जने| |३४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śarapuṅkhamukhākhyaṁ yantraṁ caturaṅgulaṁ dantapātanaṁ syāt| anēna hi dantāścalantaḥ pātyantē kr̥myādibhakṣitā vā| saṁ-pramārjanē-kṣālanē kṣāraklēdādēḥ, ṣaṭ śalākāḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? kārpāsēna vihitamuṣṇīṣaṁ-śirōvēṣṭanamiva, yāsāṁ tāstathōktāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dantapātanaṁ śalākāyantramāha-śarapuṅkhamukhamiti| ā raṁ-pramārjanīḥ śalākā gaṇayati-kārpāsavihitōṣṇīṣā iti| uṣṇīṣaṁ-śirōvēṣṭanam|

Adhikarana pāyupramārjanyau śalākē (34) · Śloka 34

| pāyāvāsannadūrārthē dvē daśadvādaśāṅgulē||34||

View original

| पायावासन्नदूरार्थे द्वे दशद्वादशाङ्गुले||३४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pāyāvāsannadūrārthē daśadvādaśāṅgulē dvē bhavataḥ| āsannārthē daśāṅgulā, dūrārthē dvādaśāṅgulētyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pāyupramārjanyau śalākē āha-pāyāviti|

Adhikarana ghrāṇapramārjanyau śalākē,karṇapramārjanyau śalākē (35) · Śloka 35

dvē ṣaṭsaptāṅgulē ghrāṇē, dvē karṇē'ṣṭanavāṅulē| |35|

View original

द्वे षट्सप्ताङ्गुले घ्राणे, द्वे कर्णेऽष्टनवाङुले| |३५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ghrāṇē ṣaṭsaptāṅgulē dvē bhavataḥ| 'āsannadūrārthē' ityatrāpyanuvartatē| tathaiva karṇē'ṣṭanavāṅgulē bhavataḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghrāṇapramārjanyau śalākē āha-dvē ṣaḍiti| karṇapramārjanyau śalākē āha-dvē karṇa iti|

Adhikarana karṇaśōdhanam (35) · Śloka 35

| karṇaśōdhanamaśvatthapatraprāntaṁ sruvānanam||35||

View original

| कर्णशोधनमश्वत्थपत्रप्रान्तं स्रुवाननम्||३५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-karṇaśōdhanākhyaṁ yantram| aśvatthapatrasyēva prāntō yasya tattathā| tathā, sruvasyēvānanaṁ yasya tadēvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-karṇaśōdhanaṁ śalākāyantramāha-karṇaśōdhanamiti| dravasya malasyāpanayanaṁ-mārjanam, kaṭhinasya-śōdhanam|

Adhikarana kṣārāgniprayōgārthaṁ tisraḥ śalakāstrīṇi ca jāmbavauṣṭhāni (36) · Śloka 36

śalākājāmbavauṣṭhānāṁ kṣārē'gnau ca pr̥thak trayam| yuñjyāt sthūlāṇudīrghāṇāṁ|36|

View original

शलाकाजाम्बवौष्ठानां क्षारेऽग्नौ च पृथक् त्रयम्| युञ्ज्यात् स्थूलाणुदीर्घाणां|३६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śalākāśca jāmbavauṣṭhāni ca tēṣāṁ pr̥thak trayaṁ kṣārē kṣārapātanē, [ āgnau-] āgnidāhakaraṇē ca yuñjyāt| kimbhūtānāṁ śalākājāmbavauṣṭhānām ? sthūlāṇudīrghāṇāṁ,-sthūlāścāṇavaśca dīrghāśca, tēṣām| tatra śalākāstistrō jāmbavauṣṭhāni ca trīṇi, kṣārē tathā dāhanē, ēvaṁ dvādaśaitāni śalākākhyāni yantrāṇīti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣārāgniprayōgārthaṁ tisraḥ śalākāstrīṇi ca jāmbavauṣṭhānyāha-śalākājāmbavauṣṭhānāmiti| sthūlaṁ ca sthūlāṁ ca aṇuśca aṇu ca dīrghā ca dīrghaṁ ca tāni sthūlāṇudīrghāṇītyēkaśēṣēṇa nirdēśaḥ| aṇu-sūkṣmaṁ hrasvaṁ ca| tēna sthūladīrghaṁ sūkṣmahasvaṁ madhyaṁ cēti trividhaṁ śalākāyantraṁ jāmbavauṣṭhaṁ ca| jambūphalavadōṣṭhō yasya tajjāmbavauṣṭham, śalākāviśēṣa ēva| saṅgrahē'pyuktam (sū.a. 34)-"kṣārāgnikarmārthaṁ jāmbavauṣṭhāni dvādaśadaśāṣṭāṅgulāni kramāt vdyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni| śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ|" iti|

Adhikarana annavr̥ddhidāhārthaṁ śalākā (36-37) · Śloka 37

| śalākāmantravardhmani||36|| madhyōrdhvavr̥ttadaṇḍāṁ ca mūlē cārdhēndusannibhām| |37|

View original

| शलाकामन्त्रवर्ध्मनि||३६|| मध्योर्ध्ववृत्तदण्डां च मूले चार्धेन्दुसन्निभाम्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-antravardhmani-antravr̥ddhau, śalākāṁ yuñjyāt| kīdr̥śīm ? madhyādūrdhvaṁ vr̥ttō daṇḍō yasyāstām| tathā, mūlē-mūlabhāgē, ardhēndusannibhāṁ-ardhacandrākārām|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-antravr̥ddhau dāhārthaṁ śalākāmāha-śalākāmiti| mūlē-grahaṇasthānē| madhyōrdhvavr̥ttadaṇḍāṁ-ardhacandrākr̥tiṁ śalākāṁ vidhāya tanmadhyē ūrdhvō vr̥ttō daṇḍaḥ kāryaḥ|

Adhikarana nāsārśōrbudadāhārthaṁ śalākā (37) · Śloka 37

| kōlāsthidalatulyāsyā nāsārśōrbudadāhakr̥t||37||

View original

| कोलास्थिदलतुल्यास्या नासार्शोर्बुददाहकृत्||३७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-badarāsthikhaṇḍasamaṁ mukhaṁ yasyāḥ sā kōlāsthidalatulyāsyā| sā nāsārśaḥsu nāsārbudēṣu ca dāhaṁ karōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nāsārśōrbudadāhārthaṁ śalākāmāha-kōlāsthidalēti|

Adhikarana darvyākhyāstistraḥ śalākāḥ (38) · Śloka 38

aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakramē| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ||38||

View original

अष्टाङ्गुला निम्नमुखास्तिस्रः क्षारौषधक्रमे| कनीनीमध्यमानामीनखमानसमैर्मुखैः||३८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣārauṣadhakramē tisraḥ śalākā nimnamukhā aṣṭāṅgulāḥ syuḥ| kīdr̥śyaḥ ? kanīnī ca madhyamā cānāmī ca, tāsāṁ nakhāḥ, tēṣāṁ mānaṁ-pramāṇaṁ, tēna samaiḥ-tulyaiḥ, mukhairupalakṣitāḥ syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-darvyākhyāstisraḥ śalākā āha-aṣṭāṅgulā iti|

Adhikarana mēḍhraśōdhanādyāḥ śalākāḥ (39) · Śloka 39

svaṁsvamuktāni yantrāṇi mēḍhraśuddhyañjanādiṣu| |39|

View original

स्वंस्वमुक्तानि यन्त्राणि मेढ्रशुद्ध्यञ्जनादिषु| |३९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mēḍhrādiṣu viṣayēṣu-uttarabastyādiṣu, svaṁsvaṁ-yathāsvaṁ, yantrāṇi gaditāni| ādiśabdēna nāvanādiparigrahaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mēḍhraśōdhanādyāḥ śalākāstatra tatrōktā ityāhasvaṁsvamuktānīti|

Adhikarana anuyantrāṇi, anuyantrakarmāṇi (39-40.5) · Śloka 40

| anuyantrāṇyayaskāntarajjuvastrāśmamudgarāḥ||39|| vadhrāntrajihvābālāśca śākhānakhamukhadvijāḥ| kālaḥ pākaḥ karaḥ pādō bhayaṁ harṣaśca, tatkriyāḥ||40|| upāyavitpravibhajēdālōcya nipuṇaṁ dhiyā||40.5||

View original

| अनुयन्त्राण्ययस्कान्तरज्जुवस्त्राश्ममुद्गराः||३९|| वध्रान्त्रजिह्वाबालाश्च शाखानखमुखद्विजाः| कालः पाकः करः पादो भयं हर्षश्च, तत्क्रियाः||४०|| उपायवित्प्रविभजेदालोच्य निपुणं धिया||४०.५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ayaskāntādīnyaṇuyantrāṇi, svalpayantrakāryakaraṇāt| tēṣāṁ kriyāstatkriyāḥ-nirghātanādikāḥ, buddhyā nipuṇamālōcya pravibhajēt,-nirghātanādikarmāṇi pravibhajya yuñjyādityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anuyantrāṇyāha-anuyantrāṇīti| ayaskāntādīnyēkōnaviṁśatiranuyantrāṇi| saṅgrahē tu (sū.a. 34)-"ētāni dēhē sarvasmin dēhasyāvayavē'pi vā| sandhau kōṣṭhē dhamanyāṁ ca yathāyōgaṁ prayōjayēt||" iti| anuyantrakarmāṇi svayamūhyānītyata āha tatkriyā iti|

Adhikarana yantrakarmāṇi (41.5) · Śloka

tānyēva yantrāṇāṁ karmāṇyāha nirghātanōnmathanapūraṇamārgaśuddhi- saṁvyūhanāharaṇabandhanapīḍanāni| ācūṣaṇōnnamananāmanacālabhaṅga- vyāvartanarjukaraṇāni ca yantrakarma||41.5||

View original

तान्येव यन्त्राणां कर्माण्याह निर्घातनोन्मथनपूरणमार्गशुद्धि- संव्यूहनाहरणबन्धनपीडनानि| आचूषणोन्नमननामनचालभङ्ग- व्यावर्तनर्जुकरणानि च यन्त्रकर्म||४१.५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nirghātanādi yantrasya karma| nirghātanaṁ-tāḍanaṁ paripātanam, unmathanaṁ-ālōḍanaṁ unmūlanam, ēvamanyadapi cintyam| caḥ samuccayē, tēna prakṣālanādīni samuccīyantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yantrakarmāṇyāha-nirghātanēti| saṅgrahē tu (sū.a. 34)-"vivaraṇavikarṣaṇavyathanaiṣaṇadāraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni" iti navādhikānīti caturviṁśatiḥ|

Adhikarana yantrēṣu kaṅkamukhasya prādhānyam (25) · Śloka 25

vivartatē sādhvavagāhatē ca grāhyaṁ gr̥hītvōddharatē ca yasmāt| yantrēṣvataḥ kaṅkamukhaṁ pradhānaṁ sthānēṣu sarvēṣvadhikāri yacca| 42 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē yantravidhirnāma pañcaviṁśatitamō'dhyāyaḥ||25||

View original

विवर्तते साध्ववगाहते च ग्राह्यं गृहीत्वोद्धरते च यस्मात्| यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधिकारि यच्च| ४२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vivartanādibhiścaturbhiḥ kāraṇairyantrēṣu madhyē kaṅkamukhaṁ śrēṣṭhamiti| yasmācca sarvēṣu pradēśēṣvadhikāri-adhikriyatē iti| vasantatilakōpajātī vr̥ttē| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē yantravidhirnāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 25||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yantrēṣu kaṅkamukhasya prādhānyamāha-vivartata iti| saṅgrahē tu (sū.a.34)-"hrasvadīrghasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatētyaṣṭau yantradōṣāḥ|" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| yantrakarmaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 25||